13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ ஸ்நேஹாத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

நிர்தேஶவாதகலாகலீயே வாதாதயோऽபிஹிதாஃ, தேஷாஂ பேஷஜஂ யதா கல்பநீயஂ ததுபதேஷ்டுஂ கல்பநாசதுஷ்கோऽபிதீயதே| பேஷஜாநாஂ கல்பநா பேஷஜகல்பநா, ஸா ச கல்பநா ஆஶ்ரயத்ரவ்யாபிதாநஂ விநா ந பார்யதே கல்பயிதும் ; அதஃ ஸ்நேஹாதித்ரவ்யகோசரா ஸ்நேஹ-ஸ்வேத-வமந-விரேசநகல்பநேஹாபிதீயதே, பஸ்திகல்பநா த்விஹ பஹுவக்தவ்யத்வாந்நோக்தா| அத்ராபி வமநாதிப்ரவத்தௌ ஸ்நேஹஸ்யைவ ப்ரதமஂ விதீயமாநதயா ததா தோஷப்ரதாநஸ்ய வாதஸ்ய ப்ரதாநபேஷஜத்வாச்ச தத்ப்ரதிபாதக ஏவ ஸ்நேஹாத்யாயோऽபிதீயதே| ஸ்நேஹஸ்ய ப்ரதிபாதகோऽத்யாயஃ ஸ்நேஹாத்யாயஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஸாங்க்யைஃ ஸங்க்யாதஸங்க்யேயைஃ ஸஹாஸீநஂ புநர்வஸும்| ஜகத்திதார்தஂ பப்ரச்ச வஹ்நிவேஶஃ ஸ்வஸஂஶயம்||௩||

ஸங்க்யா ஸம்யக்ஜ்ஞாநஂ, தேந வ்யவஹரந்தீதி ஸாங்க்யாஃ| ஸங்க்யாதஂ ஜ்ஞாதஂ ஸங்க்யேயஂ ஜ்ஞேயஂ யைஸ்தே ததா; யதி வா ‘ஸங்க்யாதஸங்க்யேயம்’ இதி பாடஃ, ததா புநர்வஸுவிஶேஷணமேதத்; அர்தஸ்து ஸமாநஃ| ஸாங்க்யைஃ ஸஹாவஸ்தாநோபதர்ஶநமாத்ரேயஸ்ய கர்தவ்யப்ரஶ்நாநுகுணமநஃஸமாதாநோபதர்ஶநார்தம்| ஸஂஶயமிதி ஸஂஶயேந விஷயிணா விஷயஂ லக்ஷயதி, தேந ஸஂஶயமிதி ஸஂஶயவிஷயமித்யர்தஃ||௩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

கிஂயோநயஃ கதி ஸ்நேஹாஃ கே ச ஸ்நேஹகுணாஃ பதக்| காலாநுபாநே கே கஸ்ய கதி காஶ்ச விசாரணாஃ||௪|| கதி மாத்ராஃ கதம்மாநாஃ கா ச கேஷூபதிஶ்யதே| கஶ்ச கேப்யோ ஹிதஃ ஸ்நேஹஃ ப்ரகர்ஷஃ ஸ்நேஹநே ச கஃ||௫|| ஸ்நேஹ்யாஃ கே கே ந ச ஸ்நிக்தாஸ்நிக்தாதிஸ்நிக்தலக்ஷணம்| கிஂ பாநாத் ப்ரதமஂ பீதே ஜீர்ணே கிஞ்ச ஹிதாஹிதம்||௬|| கே மதுக்ரூரகோஷ்டாஃ கா வ்யாபதஃ ஸித்தயஶ்ச காஃ| அச்சே ஸஂஶோதநே சைவ ஸ்நேஹே கா வத்திரிஷ்யதே||௭|| விசாரணாஃ கேஷு யோஜ்யா விதிநா கேந தத் ப்ரபோ!| ஸ்நேஹஸ்யாமிதவிஜ்ஞாந ஜ்ஞாநமிச்சாமி வேதிதும்||௮||

கோऽஸௌ ஸஂஶய இத்யாஹ- கிஂயோநய இத்யாதி| கிஂயோநயஃ கிமாதாரகாரணாஃ| காலஶ்சாநுபாநஂ ச காலாநுபாநே| விசாரணா த்ரவ்யாந்தராஸஂயுக்தஸ்நேஹபாநஂ வர்ஜயித்வா ஸ்நேஹோபயோகஃ| கதம்மாநா கீதங்மாநா| கா சேதி மாத்ரா| ப்ரகர்ஷஃ காலப்ரகர்ஷஃ| ஸ்நேஹநே ஸ்நேஹயுக்திக்ரியாயாம்| கே நசேதி கே ந ச ஸ்நேஹ்யாஃ| கிஂ பாநாத் ஸ்நேஹபாநாத் ப்ரதமஂ பூர்வஂ ஹிதாஹிதஂ; கிஞ்ச பீதே ஸ்நேஹே ததா ஜீர்ணே ச ஸ்நேஹே ஹிதாஹிதமிதி யோஜ்யம்| ஸித்தயோ வ்யாபத்ஸாதநாநி பேஷஜாநி| அச்சே இதி ஸஂஶோதநபதங்நிர்தேஶாத்கோபலீவர்தந்யாயேந ஸஂஶமந இதி பவதி| வத்திரிதி வத்திஃ உபசாரவிதாநம்| ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரம்||௪-௮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

அத தத்ஸஂஶயச்சேத்தா ப்ரத்யுவாச புநர்வஸுஃ| ஸ்நேஹாநாஂ த்விவிதா ஸௌம்ய யோநிஃ ஸ்தாவரஜங்கமா||௯|| திலஃ ப்ரியாலாபிஷுகௌ பிபீதகஶ்சித்ராபயைரண்டமதூகஸர்ஷபாஃ| குஸும்பபில்வாருகமூலகாதஸீநிகோசகாக்ஷோடகரஞ்ஜஶிக்ருகாஃ||௧௦|| ஸ்நேஹாஶயாஃ ஸ்தாவரஸஞ்ஜ்ஞிதாஸ்ததா ஸ்யுர்ஜங்கமா மத்ஸ்யமகாஃ ஸபக்ஷிணஃ| தேஷாஂ ததிக்ஷீரகதாமிஷஂ வஸா ஸ்நேஹேஷு மஜ்ஜா ச ததோபதிஶ்யதே||௧௧||

அபிஷுக ஔத்தராபதிகஃ| சித்ரா கோரக்ஷகர்கடீ, தத்பீஜமிஹ; யதி வா சித்ரா லோஹிதைரண்டஃ| அதஸீ ‘உமா’ இதி க்யாதா | ஆருகநிகோசகாக்ஷோடா ஔத்தராபதிகாஃ| ஸ்நேஹாஶயாஃ ஸ்நேஹஸ்தாநாநி| ஏதே சாவிஷ்கததமத்வேநோக்தாஃ, தேந நிம்பதைலாதயோ போத்தவ்யாஃ| ஆமிஷஂ மாஂஸம்||௯-௧௧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

ஸர்வேஷாஂ தைலஜாதாநாஂ திலதைலஂ விஶிஷ்யதே| பலார்தே ஸ்நேஹநே சாக்ர்யமைரண்டஂ து விரேசநே||௧௨|| (கடூஷ்ணஂ தைலமைரண்டஂ வாதஶ்லேஷ்மஹரஂ குரு | கஷாயஸ்வாதுதிக்தைஶ்ச யோஜிதஂ பித்தஹந்த்ரபி ||௧||)|

தைலஜாதாநாமிதி ஜாதஶப்தஃ ப்ரகாரவசநஃ; யதா- “யதாஹாரஜாதமக்நிவேஶ” (ஸூ.அ.௨௫) இத்யாதி| அத்ர யத்யபி யோகாத்திலபவமேவ தைலஂ, ததாऽபி ரூட்யேஹ ஸர்வ ஏவ ஸ்தாவரஸ்நேஹாஸ்தைலமித்யுச்யந்தே| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “நிஷ்பத்தேஸ்தத்குணத்வாச்ச தைலத்வமிதரேஷ்வபி” (ஸு.ஸூ.அ.௪௫) இதி| விஶிஷ்யதே அதிரிச்யதே| அக்ர்யமித்யைரண்டேந ஸம்பத்யதே||௧௨||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

ஸர்பிஸ்தைலஂ வஸா மஜ்ஜா ஸர்வஸ்நேஹோத்தமா மதாஃ| ஏஷு சைவோத்தமஂ ஸர்பிஃ ஸஂஸ்காரஸ்யாநுவர்தநாத்||௧௩||

ஸர்வஸ்நேஹோத்தமா இத்யத்ர ஸர்வஶப்தேந ததிக்ஷீராதயோ கஹ்யந்தே; ஸர்வஸ்நேஹோத்தமத்வஂ ச ஸர்பிராதீநாஂ ஸ்நேஹகுணப்ரகர்ஷவத்த்வேந| ஸஂஸ்காரோ குணாந்தராரோபணஂ, தஸ்யாநுவர்தநமநுவிதாநஂ ஸ்வீகரணமிதி யாவத்| ஏததுக்தஂ பவதி- யத்- ந ததா தைலாதயோ த்ரவ்யாந்தரஸஂஸ்கதாஃ ஸஂஸ்காரகுணாந் வஹந்தி யதா ஸர்பிரிதி| அத ஏவோக்தஂ- “நாந்யஃ ஸ்நேஹஸ்ததா கஶ்சித் ஸஂஸ்காரமநுவர்ததே| யதா ஸர்பிரதஃ ஸர்பிஃ ஸர்வஸ்நேஹோத்தமஂ மதம்” (நி. அ.௧)| அத ஏவ ஸஂஸ்காரகத்ரவ்யசித்ரகாதிகுணாநுவிதாநேऽபி ஸர்பிர்ந ஸ்வகுணாந் ஸ்நேஹஶைத்யாதீந் ஜஹாதி, கிஞ்ச ஸ்வகுணாந் தத்குணாஂஶ்ச வஹதி, யதோऽநுஶப்தேந பஶ்சாத்வாசிநா ஸ்வகுணவர்தநஸ்ய பஶ்சாத் ஸஂஸ்காரககுணவர்தநமுச்யதே| அத ஏவோக்தஂ- “ஸ்நேஹாத்வாதஂ ஶமயதி பித்தஂ மாதுர்யஶைத்யதஃ| கதஂ துல்யகுணஂ தோஷஂ ஸஂஸ்காராத்து ஜயேத் கபம்” (நி. அ.௧) இதி| ந ச வாச்யஂ ரூக்ஷோஷ்ணசித்ரகாதிஸஂஸ்காராத்ரூக்ஷோஷ்ணஂ ஸர்பிர்பூதஂ, ததஶ்ச ஸர்பிஷஃ ஸ்நேஹஶைத்யே தத்விருத்தே கதஂ திஷ்டதஃ? இதி; யதஃ ஸர்பிஃஸம்பத்தசித்ரகாவயவாநுகதஂ ஹி ரூக்ஷோஷ்ணத்வஂ, ஸர்பிர்கதே ச ஸ்நேஹஶைத்யே இதி பிந்நாஶ்ரயத்வாந்ந விரோதஃ; இதமேவ ச ஸர்பிஷஃ ஸஂஸ்காராநுவர்தநஂ யத்- ஸ்வகுணவிருத்தஸ்யாபி தஸ்யாநுபகாதேந தாரணஂ; ஸஂஸ்காரகசித்ரகாதிகுணவஹநேऽபி ஸர்பிஷஃ ஶைத்யாதயஃ கதாசிதபிபூயந்தே ஸஂஸ்காரககுணைருஷ்ணாதிபிர்ந புநஃ ஸ்நேஹகுணஃ, தஸ்ய ஸ்நேஹேஷு ஸர்வாத்மநா வ்யவஸ்திதஸ்ய ப்ரபலத்வாத்; அத ஏவ ஸர்பிராதயஃ ஸ்நேஹப்ரதாநத்வாத் ‘ஸ்நேஹா’ இத்யுச்யந்தே| அந்யே து ஸஂஸ்காராநுவர்தநஂ ஸ்வகுணோபகாதேந ஸஂஸ்காரககுணவஹநஂ ப்ருவதே, ஏதச்ச தைலே திஷ்டதி ந ஸர்பிஷீதி வதந்தி; ஸர்பிஷி து ஸஂஸ்காராநுவர்தநமுக்தஂ யத் தத் ஸர்பிஷி ஸர்வதா கஸ்யசித்குணஸ்ய ஸஂஸ்காரகுணேநாநுபகாதாத்பவதி ; ததாஹி- தாஹப்ரஶமநார்தஂ ஜ்வரே சந்தநாதிஶீதத்ரவ்யஸாதிததைலமுக்தஂ, யதஃ ஶீதேந ஸாதிதஂ தைலமுஷ்ணமபி ஸ்வபாவாச்சீதமேவ பவதீதி||௧௩||

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

கதஂ பித்தாநிலஹரஂ ரஸஶுக்ரௌஜஸாஂ ஹிதம்| நிர்வாபணஂ மதுகரஂ ஸ்வரவர்ணப்ரஸாதநம்||௧௪|| மாருதக்நஂ ந ச ஶ்லேஷ்மவர்தநஂ பலவர்தநம்| த்வச்யமுஷ்ணஂ ஸ்திரகரஂ தைலஂ யோநிவிஶோதநம்||௧௫|| வித்தபக்நாஹதப்ரஷ்டயோநிகர்ணஶிரோருஜி| பௌருஷோபசயே ஸ்நேஹே வ்யாயாமே சேஷ்யதே வஸா||௧௬|| பலஶுக்ரரஸஶ்லேஷ்மமேதோமஜ்ஜவிவர்தநஃ| மஜ்ஜா விஶேஷதோऽஸ்த்நாஂ ச பலகத் ஸ்நேஹநே ஹிதஃ||௧௭||

ஸ்நேஹகுணாநபிதத்தே- கதமித்யாதி| நிர்வாபணஂ தாஹப்ரஶமநம்| மாருதக்நமித்யாதி தைலகுணாஃ| ஸ்திரகரம் அங்கஸ்தைர்யகரம்| வித்தேத்யாதி வஸாகுணாஃ| பௌருஷோபசயஃ ஶுக்ரோபசயஃ| ஸ்நேஹே ஶரீரஸ்நேஹநே கர்தவ்யே| பலஶுக்ரேத்யாதி மஜ்ஜகுணாஃ||௧௪-௧௭||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

ஸர்பிஃ ஶரதி பாதவ்யஂ வஸா மஜ்ஜா ச மாதவே| தைலஂ ப்ராவஷி நாத்யுஷ்ணஶீதே ஸ்நேஹஂ பிபேந்நரஃ||௧௮||

ஸர்பிராதிபாநகாலமாஹ- ஸர்பிஃ ஶரதீத்யாதி| மாதவே வைஶாகே| ப்ராவடாஷாடஶ்ராவணௌ, யதுக்தஂ- “ப்ராவட் ஶுக்ரநபௌ ஜ்ஞேயௌ” (ஸி.அ.௬) இதி| ஶரதி பஹுபித்தத்வேந பித்தவிருத்தஂ கதமேவ யௌகிகஂ, நாந்யஸ்தைலாதிஃ| வஸாமஜ்ஜ்ஞோஸ்து நாதிஶீதோஷ்ணத்வாத் ஸாதாரணே; யதஸ்தயோரநுபாநே ஶீதத்வேந வோஷ்ணத்வேந வா நிர்தேஶோ ந கதஃ; “யதாஸத்த்வஂ து ஶைத்யௌஷ்ண்யே வஸாமஜ்ஜ்ஞோர்விநிர்திஶேத்” (ஸூ.அ.௨௭) இதி து வசநேந ஶைத்யௌஷ்ண்யாபிதாநஂ ஸாமாந்யேந, தைலஸர்பிர்வதௌஷ்ண்யஶைத்யாநபிதாநாந்ந ப்ரகர்ஷப்ராப்தஶைத்யோஷ்ணத்வப்ராபகம்| அத ஏவோக்தஂ- “தைலவஸாமஜ்ஜஸர்பிஷாஂ து யதாபூர்வஂ ஶ்ரேஷ்டத்வஂ வாதஶ்லேஷ்மவிகாரேஷு பவதி, யதோத்தரஂ பித்தவிகாரேஷு” (வி.அ.௮) இதி| அத்ரோத்தரஸ்ய ஸர்பிஷஃ ஶைத்யாத் பித்தஹரத்வஂ, தைலஸ்ய தூஷ்ணத்வாத்வாதஶ்லேஷ்மஹரத்வஂ, வஸாமஜ்ஜ்ஞோஸ்து ஸாதாரணத்வேந மத்யகதத்வமிதி ஸ்திதம்| ஏவஂ வஸாமஜ்ஜ்ஞோஃ ஸாதாரணத்வேந ததா பல்யத்வதாதுவத்திகரத்வாப்யாமநதிஶீதோஷ்ணே ததா பலக்ஷயதாதுக்ஷயயுக்தே மாதவே ப்ரயோகோ யுக்தஃ| சைத்ரஸ்து முக்யஸாதாரணகுணோऽபி ப்ரபூதஶ்லேஷ்மதயா ந ஸ்நேஹவிஷய இத்யநுக்தஃ| ஸாமாந்யேந ஸ்நேஹோபயோகே ஶஸ்தஂ காலமாஹ- நாத்யுஷ்ணேத்யாதி| நாத்யுஷ்ணே க்ரீஷ்மே, நாதிஶீதே ஹேமந்தே ஶிஶிரே ச ததா வர்ஷஜநிதஶைத்யே வர்ஷாகாலே| அயஂ சாநாத்யயிகவிகாரே ஸதி காலநியமோ ஜ்ஞேயஃ, அக்ரே உஷ்ணே ஶீதே ச காலே ஸ்நேஹோபதேஶாத்||௧௮||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

வாதபித்தாதிகோ ராத்ராவுஷ்ணே சாபி பிபேந்நரஃ| ஶ்லேஷ்மாதிகோ திவா ஶீதே பிபேச்சாமலபாஸ்கரே||௧௯||

காலவிஶேஷே தோஷவிஶேஷே ச பாநக்ரமஂ தர்ஶயதி- வாதேத்யாதிநா| வாதஶ்ச பித்தஂ ச வாதபித்தஂ, தததிகோ வாதபித்தாதிகஃ| ராத்ராவிதி ஸாயம்| உஷ்ணே க்ரீஷ்மே| ஶ்லேஷ்மாதிகக்ரஹணமத்யந்தஶீதவிகாரகஹீதபுருஷோபலக்ஷணார்தஂ, தேந வாதஶ்லேஷ்மாதிகஃ ஶ்லேஷ்மாதிகஶ்ச கஹ்யதே; அத ஏவ ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “வாதபித்தாதிகோ ராத்ரௌ வாதஶ்லேஷ்மாதிகோ திவா” (ஸு.சி.௩௧) இதி| கேவலவாதாதிகஸ்ய ததா பித்தாதிகஸ்ய ஶ்லேஷ்மாதிகஸ்ய ச ஸாதாரணே ஶரதாதௌ காலே உத்ஸர்கஸித்த ஏவ பாநகாலோ வக்ஷ்யமாணோ பவதி| வக்ஷ்யதி ஹி- “பிபேத் ஸஂஶமநஂ ஸ்நேஹமந்நகாலே” இத்யாதி| அந்யே து ப்ருவதே- வாதாதிகக்ரஹணேந கேவலவாதஸ்யாபி க்ரஹணஂ, ஶ்லேஷ்மாதிகவ்யபதேஶாச்ச வாதஶ்லேஷ்ம-பித்தஶ்லேஷ்மணோரபி க்ரஹணமிதி| ஶீதே ஹேமந்தாதௌ| அமலஃ ப்ரபலரஶ்மிர்யஸ்மிந் திநஸ்ய பாகே பாஸ்கரஃ ஸோऽமலபாஸ்கரோ மத்யாஹ்ந இதி யாவத்||௧௯||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

அத்யுஷ்ணே வா திவா பீதோ வாதபித்தாதிகேந வா| மூர்ச்சாஂ பிபாஸாமுந்மாதஂ காமலாஂ வா ஸமீரயேத்||௨௦|| ஶீதே ராத்ரௌ பிபந் ஸ்நேஹஂ நரஃ ஶ்லேஷ்மாதிகோऽபி வா| ஆநாஹமருசிஂ ஶூலஂ பாண்டுதாஂ வா ஸமச்சதி||௨௧||

உக்தகாலநியமவிபர்யயே தோஷமாஹ- அத்யுஷ்ணே வேத்யாதி| அத்யுஷ்ணே காலே திவா பீதஃ ஸ்நேஹஃ ஶ்லைஷ்மிகஸ்யாபி யதோக்தவிகாரகரஃ, ததா வாதபித்தாதிகேந பீதஃ ஶீதகாலேऽபி யதோக்தவிகாரகரஃ; ஏவஂ நிஶாபாநேऽபி வாக்யார்தஃ; பரஂ நிஷித்தஸ்ய காலஸ்ய தோஷஸ்ய ச மேலகேऽத்யயே சோக்தவிகாரப்ரகர்ஷாப்ரகர்ஷௌ தர்கணீயௌ||௨௦-௨௧||

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

ஜலமுஷ்ணஂ கதே பேயஂ யூஷஸ்தைலேऽநு ஶஸ்யதே| வஸாமஜ்ஜ்ஞோஸ்து மண்டஃ ஸ்யாத் ஸர்வேஷூஷ்ணமதாம்பு வா||௨௨||

அநுபாநமாஹ- ஜலமித்யாதி| தைலேऽந்விதி அநுபாநே| அநுபாநபரிமாணஂ து ஸம்யக்பேஷஜபாகார்தஂ க்ரியமாணஂ பேஷஜாவைகாரிகபாகேநைவோந்நேயஂ, வத்தவைத்யவ்யவஹாராச்ச||௨௨||

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ஓதநஶ்ச விலேபீ ச ரஸோ மாஂஸஂ பயோ ததி| யவாகூஃ ஸூபஶாகௌ ச யூஷஃ காம்பலிகஃ கடஃ||௨௩|| ஸக்தவஸ்திலபிஷ்டஂ ச மத்யஂ லேஹாஸ்ததைவ ச| பக்ஷ்யமப்யஞ்ஜநஂ பஸ்திஸ்ததா சோத்தரபஸ்தயஃ||௨௪|| கண்டூஷஃ கர்ணதைலஂ ச நஸ்தஃகர்ணாக்ஷிதர்பணம்| சதுர்விஂஶதிரித்யேதாஃ ஸ்நேஹஸ்ய ப்ரவிசாரணாஃ ||௨௫||

விசாரணாஃ ஸங்க்யயா ஸ்வரூபேண சைகக்ரந்தேநாஹ- ஓதநஶ்சேத்யாதி| விலேபீ விரலத்ரவா யவாகூர்பஹுஸிக்தஸமந்விதா ஜ்ஞேயா| ஸஶாகபல்லவேந கதோ யூஷஃ கடஃ| காம்பலிகோ ததிலவணஸ்நேஹதிலாதிகத ஈஷதம்லஃ| ஏதயோருதாஹரணஂ யதா- “தக்ரே கபித்தசாங்கேரீமரிசாஜாஜிசித்ரகைஃ | ஸுபக்வஃ கடயூஷோऽயமயஂ காம்பலிகோ மதஃ|| தத்யம்லோ லவணஸ்நேஹதிலமாஷாந்விதஃ ஶதஃ” இதி| லேஹஃ ஶர்கராதீநாஂ பாகாத் கதஃ; லிஹ்யத இதி லேஹஃ| ப்ரவிசார்யதே அவசார்யதேऽநுகல்பேநோபயுஜ்யதேऽநயேதி ப்ரவிசாரணா ஓதநாதயஃ; ஓதநாதயஶ்ச ஸ்நேஹப்ரவிசாரணாயாஂ ஸ்நேஹயுக்தா ஏவ போத்தவ்யாஃ; அப்யஞ்ஜநாதயஸ்து யத்யபி ஶுத்தஸ்நேஹஸம்பாத்யாஸ்ததாऽபி ஜடராக்நிஸம்பந்தே ந வ்யாப்ரியந்த இதி தந்த்ரே விசாரணாஶப்தேநோச்யந்தே||௨௩-௨௫||

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

அச்சபேயஸ்து யஃ ஸ்நேஹோ ந தாமாஹுர்விசாரணாம்| ஸ்நேஹஸ்ய ஸ பிஷக்தஷ்டஃ கல்பஃ ப்ராதமகல்பிகஃ||௨௬||

கேவலஸ்நேஹபாநஂ து ஸ்நேஹநே ஶக்த்யதிஶயவத்த்வேந ந விசாரணாஸஞ்ஜ்ஞயோச்யதே, ஏததேவாஹ- அச்சபேய இத்யாதி| அச்சஶ்ச பேயஶ்ச அச்சபேயஃ, ஓதநாத்யஸம்பந்தே ஸதி பேய இத்யர்தஃ| ந தாமாஹுர்விசாரணாமிதி வசநேந வைத்யபரம்பராஸித்தோऽயஂ வ்யவஹார இதி தர்ஶயதி| பிஷக்பிர்தஷ்டோ பிஷக்தஷ்டஃ| ப்ரதமே ஶ்ரேஷ்டே கல்பே பக்ஷே பவதீதி ப்ராதமகல்பிகஃ, ஶ்ரேஷ்ட இத்யர்தஃ||௨௬||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

ரஸைஶ்சோபஹிதஃ ஸ்நேஹஃ ஸமாஸவ்யாஸயோகிபிஃ| ஷட்பிஸ்த்ரிஷஷ்டிதா ஸங்க்யாஂ ப்ராப்நோத்யேகஶ்ச கேவலஃ||௨௭|| ஏவமேதாஶ்சதுஃஷஷ்டிஃ ஸ்நேஹாநாஂ ப்ரவிசாரணா | ஓகர்துவ்யாதிபுருஷாந் ப்ரயோஜ்யா ஜாநதா பவேத்||௨௮||

ப்ரகாராந்தரேண விசாரணாபேதமாஹ- ரஸைஶ்சேத்யாதி| ஸமாஸோ ரஸாநாமந்யோந்யமேலகஃ, வ்யாஸோऽமேலகஃ; ஸமாஸவ்யாஸவத்பிஃ ஷட்பீ ரஸைரோதநாதிகதைருபஹிதோ யுக்தஃ ஸந் ஸ்நேஹஸ்த்ரிஷஷ்டிஸங்க்யாஂ ப்ராப்நோதி| ஏகஶ்ச கேவல இத்யச்சபேயஂ வர்ஜயித்வாऽப்யஞ்ஜநாதிப்ரயோஜ்யஃ| த்ரிஷஷ்டீ ரஸபேதா ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயே “ஸ்வாதுரம்லாதிபிர்யோகஂ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதிவாக்யே வக்ஷ்யமாணா போத்தவ்யாஃ| ஏவஂ ஸ்நேஹாநாஂ ரஸயுக்தாநாஂ சதுஃஷஷ்டிஃ ப்ரவிசாரணா பவந்தி| சதுஃஷஷ்டிரிதி ஸ்நேஹாநாமித்யநேந ஸம்பத்யதே, தேந ப்ரவிசாரணேத்யேகவசநமுபபந்நஂ பவதி| ந ஸர்வவிசாரணா ஸர்வத்ர கர்தவ்யா, கிந்து ஸாத்ம்யர்துவ்யாதிதோஷபுருஷாந் பரீக்ஷ்ய யா யத்ர யுஜ்யதே ஸா தத்ர கர்தவ்யேத்யாஹ- ஓகர்த்வித்யாதி| ஓகஃ அப்யாஸஃ| புருஷக்ரஹணேந கஸ்மிந் தேஶேऽயஂ புருஷோ வர்தத இதி பரீக்ஷயா தேஶோऽப்யவருத்தோ போத்தவ்யஃ, வயோபலப்ரபதயஶ்ச போத்தவ்யாஃ||௨௭-௨௮||

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

அஹோராத்ரமஹஃ கத்ஸ்நமர்தாஹஂ ச ப்ரதீக்ஷதே| ப்ரதாநா மத்யமா ஹ்ரஸ்வா ஸ்நேஹமாத்ரா ஜராஂ ப்ரதி||௨௯|| இதி திஸ்ரஃ ஸமுத்திஷ்டா மாத்ராஃ ஸ்நேஹஸ்ய மாநதஃ| தாஸாஂ ப்ரயோகாந் வக்ஷ்யாமி புருஷஂ புருஷஂ ப்ரதி||௩௦|| ப்ரபூதஸ்நேஹநித்யா யே க்ஷுத்பிபாஸாஸஹா நராஃ| பாவகஶ்சோத்தமபலோ யேஷாஂ யே சோத்தமா பலே||௩௧|| குல்மிநஃ ஸர்பதஷ்டாஶ்ச விஸர்போபஹதாஶ்ச யே| உந்மத்தாஃ கச்ச்ரமூத்ராஶ்ச காடவர்சஸ ஏவ ச||௩௨|| பிபேயுருத்தமாஂ மாத்ராஂ தஸ்யாஃ பாநே குணாஞ்சணு| விகாராஞ்சமயத்யேஷாஂ ஶீக்ரஂ ஸம்யக்ப்ரயோஜிதா||௩௩|| தோஷாநுகர்ஷிணீ மாத்ரா ஸர்வமார்காநுஸாரிணீ| பல்யா புநர்நவகரீ ஶரீரேந்த்ரியசேதஸாம்||௩௪|| அருஷ்கஸ்போடபிடகாகண்டூபாமாபிரர்திதாஃ| குஷ்டிநஶ்ச ப்ரமீடாஶ்ச வாதஶோணிதிகாஶ்ச யே||௩௫|| நாதிபஹ்வாஶிநஶ்சைவ மதுகோஷ்டாஸ்ததைவ ச| பிபேயுர்மத்யமாஂ மாத்ராஂ மத்யமாஶ்சாபி யே பலே||௩௬|| மாத்ரைஷா மந்தவிப்ரஂஶா ந சாதிபலஹாரிணீ| ஸுகேந ச ஸ்நேஹயதி ஶோதநார்தே ச யுஜ்யதே||௩௭|| யே து வத்தாஶ்ச பாலாஶ்ச ஸுகுமாராஃ ஸுகோசிதாஃ| ரிக்தகோஷ்டத்வமஹிதஂ யேஷாஂ மந்தாக்நயஶ்ச யே||௩௮|| ஜ்வராதீஸாரகாஸாஶ்ச யேஷாஂ சிரஸமுத்திதாஃ| ஸ்நேஹமாத்ராஂ பிபேயுஸ்தே ஹ்ரஸ்வாஂ யே சாவரா பலே||௩௯|| பரிஹாரே ஸுகா சைஷா மாத்ரா ஸ்நேஹநபஂஹணீ| வஷ்யா பல்யா நிராபாதா சிரஂ சாப்யநுவர்ததே||௪௦||

மாத்ராயாஃ ஸங்க்யாஂ ப்ரமாணஂ சாஹ- அஹோராத்ரமித்யாதி| அஹோராத்ரஶப்தோऽஷ்டப்ரஹரோபலக்ஷணஃ, ஏவமஹஃஶப்தார்தாஹஶப்தௌ சதுஃப்ரஹரத்விப்ரஹரோபலக்ஷணௌ, தேந ப்ரஹராத்யதீதேऽப்யஹநி பீதா மாத்ரா யதோக்தப்ரஹரகாலப்ராப்த்யா திநாந்தரே ராத்ரௌ வா ஜீர்யமாணா மந்தவ்யா; அந்யே த்வஹோராத்ரஶப்தேந ந்யூநேநாப்யஹ்நா யுக்தா ராத்ரிரஹோராத்ரஶப்தேநோச்யதே , கத்ஸ்நார்தாஹௌ து ப்ரஹரோபலக்ஷணாவிதி வதந்தி| அத்ர யதா அஹோராத்ரபரிணாமிநீ மாத்ரா க்ரியதே, ததா ததஹராஹாரோ ந கர்தவ்யஃ; அத ஏவைதத்பாநஂ புருஷவிஶேஷவிஷயகதநே உக்தஂ- “க்ஷுத்பிபாஸாஸஹாநராஃ” இதி| ப்ரபூதஸ்நேஹநித்யாஃ ப்ரபூதஸ்நேஹஸாத்ம்யாஃ| ஸம்யக்யோ ஜிதேதிவசநேந மஹாவ்யாபத்தித்வமஸ்யாஃ ஸூசயதி| ஸர்வமார்காஃ கோஷ்டஸந்திமர்மஶாகாஃ| புநர்நவகரீ நிஃஶேஷதோஷஹரத்வேந| அருஷ்கேத்யாதி மத்யமமாத்ராகுணஃ; அருஷ்கா அரூஂஷிகா| ஶோதநார்த இதி ஶோதநார்த(ங்க)ஸ்நேஹகரணே; ஏதேந உத்தமமாத்ரா ஸஂஶமநே ஏவ பரஂ, ந து ஶோதநாங்கஸ்நேஹே கர்தவ்யேதி தர்ஶயதி| யே த்வித்யாதி ஹ்ரஸ்வமாத்ராகுணஃ| பரிஹாரே ஸுகேதி அல்பபரிஹாரத்வேந||௨௯-௪௦||

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

வாதபித்தப்ரகதயோ வாதபித்தவிகாரிணஃ| சக்ஷுஃகாமாஃ க்ஷதாஃ க்ஷீணா வத்தா பாலாஸ்ததாऽபலாஃ||௪௧|| ஆயுஃப்ரகர்ஷகாமாஶ்ச பலவர்ணஸ்வரார்திநஃ| புஷ்டிகாமாஃ ப்ரஜாகாமாஃ ஸௌகுமார்யார்திநஶ்ச யே||௪௨|| தீப்த்யோஜஃஸ்மதிமேதாக்நிபுத்தீந்த்ரியபலார்திநஃ| பிபேயுஃ ஸர்பிரார்தாஶ்ச தாஹஶஸ்த்ரவிஷாக்நிபிஃ||௪௩||

யஃ ஸ்நேஹோ யத்ர கார்யஸ்தமாஹ- வாதபித்தேத்யாதி| வாதபித்தவிகாரக்ரஹணேநைவ வாதபித்தப்ரகதிஷு லப்தேஷு புநஸ்ததபிதாநஂ வாதபித்தப்ரகதீநாஂ ஸ்தோகஶ்லேஷ்மவிகாரேऽபி கதபாநோபதேஶார்தம்; ஏவஂ வாதவ்யாதிபிராவிஷ்டா வாதப்ரகதயஶ்ச ய இத்யத்ர வ்யாக்யேயம்| பலார்திந இத்யத்ர பலஶப்தஃ ஸ்மத்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| ஆர்தாஃ பீடிதாஃ, தாஹாதிபிரிதி ஸம்பந்தஃ||௪௧-௪௩||

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

ப்ரவத்தஶ்லேஷ்மமேதஸ்காஶ்சலஸ்தூலகலோதராஃ| வாதவ்யாதிபிராவிஷ்டா வாதப்ரகதயஶ்ச யே||௪௪|| பலஂ தநுத்வஂ லகுதாஂ தடதாஂ ஸ்திரகாத்ரதாம் | ஸ்நிக்தஶ்லக்ஷ்ணதநுத்வக்தாஂ யே ச காங்க்ஷந்தி தேஹிநஃ||௪௫|| கமிகோஷ்டாஃ க்ரூரகோஷ்டாஸ்ததா நாடீபிரர்திதாஃ| பிபேயுஃ ஶீதலே காலே தைலஂ தைலோசிதாஶ்ச யே||௪௬||

தைலவிஷயமாஹ- ப்ரவத்தேத்யாதி| ஶீதலே கால இதி தைலஸ்யோஷ்ணத்வேந ஶீதலேऽபி கால இத்யர்தஃ; தேந ஸாமாந்யப்ரதிஷேதஃ ‘நாத்யுஷ்ணஶீதே ஸ்நேஹஂ பிபேந்நரஃ’ இதி ந விருத்யதே; யதி வா ஸர்பிஃபாநகாலாபேக்ஷயா ஶீதத்வஂ போத்தவ்யம்||௪௪-௪௬||

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

வாதாதபஸஹா யே ச ரூக்ஷா பாராத்வகர்ஶிதாஃ| ஸஂஶுஷ்கரேதோருதிரா நிஷ்பீதகபமேதஸஃ||௪௭|| அஸ்திஸந்திஸிராஸ்நாயுமர்மகோஷ்டமஹாருஜஃ| பலவாந்மாருதோ யேஷாஂ காநி சாவத்ய திஷ்டதி||௪௮|| மஹச்சாக்நிபலஂ யேஷாஂ வஸாஸாத்ம்யாஶ்ச யே நராஃ| தேஷாஂ ஸ்நேஹயிதவ்யாநாஂ வஸாபாநஂ விதீயதே||௪௯||

வஸாவிஷயமாஹ- வாதாதபேத்யாதி| ஸஂஶுஷ்கநிஷ்பீதஶப்தௌ க்ஷீணார்தாவேவ| மஹாருஜ இத்யஸ்த்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| காநி ஸ்ரோதாஂஸி||௪௭-௪௯||

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

தீப்தாக்நயஃ க்லேஶஸஹா கஸ்மராஃ ஸ்நேஹஸேவிநஃ| வாதார்தாஃ க்ரூரகோஷ்டாஶ்ச ஸ்நேஹ்யா மஜ்ஜாநமாப்நுயுஃ||௫௦|| யேப்யோ யேப்யோ ஹிதோ யோ யஃ ஸ்நேஹஃ ஸ பரிகீர்திதஃ|௫௧|

தீப்தாக்நய இத்யாதி மஜ்ஜபாநவிஷயஃ| கஸ்மரா பஹுபக்ஷகாஃ| ஆப்நுயுஃ உபயுஞ்ஜீரந்||௫௦||-

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

ஸ்நேஹநஸ்ய ப்ரகர்ஷௌ து ஸப்தராத்ரத்ரிராத்ரகௌ||௫௧||

ப்ரகர்ஷாவிதி அல்பப்ரகர்ஷபூயஃப்ரகர்ஷௌ ; தேந, அல்பத்வேந த்ரைராத்ரிகஃ ப்ரகர்ஷஃ, பூயஸ்த்வேந ஸாப்தராத்ரிக இதி ச பவதி| ஏதச்ச வக்ஷ்யமாணஸத்யஃஸ்நேஹப்ரயோகாதிரிக்தப்ரயோகே போத்தவ்யஂ; யதி வா, ஸத்யஃஸ்நேஹப்ரயோகா அபி த்ர்யஹேணைவ ஸ்நேஹயந்தி, ஸ்துத்யர்தஂ து தேஷு ஸத்ய இத்யுக்தம்| யதுக்தஂ- “த்ர்யஹாவரஂ ஸப்ததிநஂ பரஂ து ஸ்நிக்தோ நரஃ ஸ்வேதயிதவ்ய இஷ்டஃ| நாதஃ பரஂ ஸ்நேஹநமாதிஶந்தி ஸாத்ம்யீபவேத் ஸப்ததிநாத் பரஂ து” (ஸி.அ.௧.) இதி||௫௧||

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

ஸ்வேத்யாஃ ஶோதயிதவ்யாஶ்ச ரூக்ஷா வாதவிகாரிணஃ| வ்யாயாமமத்யஸ்த்ரீநித்யாஃ ஸ்நேஹ்யாஃ ஸ்யுர்யே ச சிந்தகாஃ||௫௨||

ஸாமாந்யேந ஸ்நேஹ்யாநாஹ- ஸ்வேத்யா இத்யாதி| ஸ்வேத்யாஃ ஸ்வதந்த்ரஸ்வேதஸாத்யா வாதருகார்தாதயஃ, ஶோதநாங்கஸ்வேதஸாத்யாநாஂ து ஶோதயிதவ்யா இத்யநேநைவ கஹீதத்வாத்| சிந்தகா இதி சிந்தாபஹுலாஃ||௫௨||

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

ஸஂஶோதநாததே யேஷாஂ ரூக்ஷணஂ ஸம்ப்ரவக்ஷ்யதே| ந தேஷாஂ ஸ்நேஹநஂ ஶஸ்தமுத்ஸந்நகபமேதஸாம்||௫௩|| அபிஷ்யண்ணாநநகுதா நித்யமந்தாக்நயஶ்ச யே| தஷ்ணாமூர்ச்சாபரீதாஶ்ச கர்பிண்யஸ்தாலுஶோஷிணஃ||௫௪|| அந்நத்விஷஶ்சர்தயந்தோ ஜடராமகரார்திதாஃ| துர்பலாஶ்ச ப்ரதாந்தாஶ்ச ஸ்நேஹக்லாநா மதாதுராஃ||௫௫|| ந ஸ்நேஹ்யா வர்தமாநேஷு ந நஸ்தோ பஸ்திகர்மஸு| ஸ்நேஹபாநாத் ப்ரஜாயந்தே தேஷாஂ ரோகாஃ ஸுதாருணாஃ||௫௬||

அஸ்நேஹ்யாநாஹ- ஸஂஶோதநாதத இத்யாதி| யேஷாஂ ரூக்ஷணஂ வக்ஷ்யதே லங்கநபஂஹணீயே- “அபிஷ்யந்தா மஹாதோஷா மர்மஸ்தா வ்யாதயஶ்ச யே| ஊருஸ்தம்பப்ரபதயோ ரூக்ஷணீயா நிதர்ஶிதாஃ” (ஸூ. அ.௨௨) இத்யநேந, தேஷாஂ ஶோதநாததே ஸ்நேஹநஂ ந ஶஸ்தஂ, யதா து ஶோதநேந விரூக்ஷ்யந்தே ததா பரஂ ஶோதநாங்க(ர்த)ஸ்தத்ர ஸ்நேஹஃ கர்தவ்ய இதி பாவஃ| உத்ஸந்நோ வத்தஃ கபோ மேதஶ்ச யேஷாஂ தே ததா; ஏதச்ச விஶேஷணஂ விரூக்ஷணீயா ஏவம்பூதா ஏவ பவந்தீதி தர்ஶயதி | அபிஷ்யண்ணஃ த்ரவப்ரதாநஶ்லேஷ்மவிகாரீ| கரஃ கத்ரிமஂ விஷம்| அதிப்ரதாந்தஃ அதிக்ஷீணத்ரவதாதுஃ| வர்தமாநேஷு க்ரியமாணேஷ்வித்யர்தஃ||௫௩-௫௬||

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

புரீஷஂ க்ரதிதஂ ரூக்ஷஂ வாயுரப்ரகுணோ மதுஃ| பக்தா கரத்வஂ ரௌக்ஷ்யஂ ச காத்ரஸ்யாஸ்நிக்தலக்ஷணம்||௫௭|| வாதாநுலோம்யஂ தீப்தோऽக்நிர்வர்சஃ ஸ்நிக்தமஸஂஹதம்| மார்தவஂ ஸ்நிக்ததா சாங்கே ஸ்நிக்தாநாமுபஜாயதே||௫௮|| பாண்டுதா கௌரவஂ ஜாட்யஂ புரீஷஸ்யாவிபக்வதா| தந்த்ரீரருசிருத்கேஶஃ ஸ்யாததிஸ்நிக்தலக்ஷணம்||௫௯||

அஸ்நிக்தலக்ஷணமாஹ- புரீஷமித்யாதி| மதுரிதி பக்துர்விஶேஷணம்| வாதாநுலோம்யமித்யாதி ஸ்நிக்தலக்ஷணம்| பாண்டுதேத்யாதி அதிஸ்நிக்தலக்ஷணம்| ஜாட்யம் இந்த்ரியஜடத்வம்||௫௭-௫௯||

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

த்ரவோஷ்ணமநபிஷ்யந்தி போஜ்யமந்நஂ ப்ரமாணதஃ| நாதிஸ்நிக்தமஸங்கீர்ணஂ ஶ்வஃ ஸ்நேஹஂ பாதுமிச்சதா||௬௦|| பிபேத் ஸஂஶமநஂ ஸ்நேஹமந்நகாலே ப்ரகாங்க்ஷிதஃ| ஶுத்த்யர்தஂ புநராஹாரே நைஶே ஜீர்ணே பிபேந்நரஃ||௬௧||

ஸ்நேஹாத் பூர்வஂ யத் பத்யஂ ததாஹ- த்ரவோஷ்ணமித்யாதி| அஸங்கீர்ணம் அவிருத்தவீர்யம்| ஶ்வ இத்யாகாமிதிநே| அந்நகாலே த்விப்ரஹராதிலக்ஷணே புபுக்ஷா கதாசிந்ந ஸ்யாதபி ததர்தஂ விஶேஷணஂ- ப்ரகாங்க்ஷித இதி| ஶுத்த்யர்தஂ து ஸ்நேஹஂ நைஶே திநாந்தரகதே ஆஹாரே ஜீர்ண ஏவ ப்ராதரேவ பிபேதித்யர்தஃ| ஸஂஶமநார்தஸ்நேஹோ யதி ஜரணாந்தே ப்ராதரேவ க்ரியதே ததா கோஷ்டோபலேபகதோஷஸ்யாக்ஷயாத்தேந தோஷேண ஸம்பத்தோ தோஷோத்க்லேஶஂ குர்யாந்ந ஸஂஶமநஂ, ஸஂஶோதநார்தஸ்து தோஷோத்க்லேஶஂ கரோதீத்யபேக்ஷணீய ஏவேதி பாவஃ| ஏதச்ச காலகதநமுத்ஸர்கேண, தேந “வாதபித்தாதிகோ ராத்ரௌ” இத்யுக்தகாலவிரோதோ ந பவதி||௬௦-௬௧||

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாத்ப்ரஹ்மசாரீ க்ஷபாஶயஃ | ஶகந்மூத்ராநிலோத்காராநுதீர்ணாஂஶ்ச ந தாரயேத்||௬௨|| வ்யாயாமமுச்சைர்வசநஂ க்ரோதஶோகௌ ஹிமாதபௌ| வர்ஜயேதப்ரவாதஂ ச ஸேவேத ஶயநாஸநம்||௬௩|| ஸ்நேஹஂ பீத்வா நரஃ ஸ்நேஹஂ ப்ரதிபுஞ்ஜாந ஏவ ச| ஸ்நேஹமித்யோபசாராத்தி ஜாயந்தே தாருணா கதாஃ||௬௪||

க்ஷபாயாமேவ ஸ்வபிதீதி க்ஷபாஶயஃ| அப்ரவாதஂ சேதி ஶயநாஸநவிஶேஷணம்| ஸ்நேஹஂ ப்ரதிபுஞ்ஜாந இதி ஸ்நேஹே ஜீர்ணேऽபி ஸ்நேஹப்ரயோகாநுகுணமந்யஸ்நேஹமவிருத்தவீர்யாதிகுணயுக்தஂ புஞ்ஜாநஃ| ஏதேந ஸ்நேஹே பீதே ஜீர்ணே கிஞ்ச ஹிதாஹிதமிதி ப்ரஶ்நத்வயஸ்யோத்தரமிதம்- உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாதித்யாதி பவதி||௬௨-௬௪||

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

மதுகோஷ்டஸ்த்ரிராத்ரேண ஸ்நிஹ்யத்யச்சோபஸேவயா| ஸ்நிஹ்யதி க்ரூரக்ரோஷ்டஸ்து ஸப்தராத்ரேண மாநவஃ||௬௫|| குடமிக்ஷுரஸஂ மஸ்து க்ஷீரமுல்லோடிதஂ ததி| பாயஸஂ கஶராஂ ஸர்பிஃ காஶ்மர்யத்ரிபலாரஸம்||௬௬|| த்ராக்ஷாரஸஂ பீலுரஸஂ ஜலமுஷ்ணமதாபி வா| மத்யஂ வா தருணஂ பீத்வா மதுகோஷ்டோ விரிச்யதே||௬௭|| விரேசயந்தி நைதாநி க்ரூரகோஷ்டஂ கதாசந| பவதி க்ரூரகோஷ்டஸ்ய க்ரஹண்யத்யுல்பணாநிலா||௬௮|| உதீர்ணபித்தாऽல்பகபா க்ரஹணீ மந்தமாருதா| மதுகோஷ்டஸ்ய தஸ்மாத் ஸ ஸுவிரேச்யோ நரஃ ஸ்மதஃ||௬௯||

மதுகோஷ்டாதிலக்ஷணமாஹ- மத்வித்யாதி| அப்யர்ஹிதத்வாத் கோஷ்டஜ்ஞாநஸ்யாந்யதாऽபி தல்லக்ஷணமாஹ- குடமித்யாதி| உல்லோடிதஂ ததிஸரஃ| கஶரா திலதண்டுலமாஷகதா யவாகூஃ; வசநஂ ஹி- “திலதண்டுலமாஷைஸ்து கஶரா த்ரிஸரேதி ச”| க்ரூரகோஷ்டாவிரேசநஹேதுமாஹ- பவதீத்யாதி| க்ரஹணீ கோஷ்டஸ்தாக்ந்யதிஷ்டாநபூதா நாடீ; யதுக்தம்- “அக்ந்யதிஷ்டாநமந்நஸ்ய க்ரஹணாத்க்ரஹணீ மதா” (சி.அ.௧௫) இதி| உதீர்ணபித்தேத்யாதி மதுகோஷ்டஸ்வரூபகதநம்| க்ரூரகோஷ்டஸ்ய க்ரஹணீகதோ வாயுர்குடாதீநாஂ ஸரத்வஂ ப்ரதிபத்நாதி, மதுகோஷ்டஸ்ய ஹி க்ரஹண்யாஂ விரோதகோ வாயுர்நாஸ்தி, ஸ்தம்பகோऽபி ஶ்லேஷ்மாऽல்பஃ, உத்பூதஸரத்வகுணஂ ச பித்தஂ ப்ரபலஂ; தேந குடாதிபிஃ ஸுகஂ விரேசநஂ பவதீதி பாவஃ||௬௫-௬௯||

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

உதீர்ணபித்தா க்ரஹணீ யஸ்ய சாக்நிபலஂ மஹத்| பஸ்மீபவதி தஸ்யாஶு ஸ்நேஹஃ பீதோऽக்நிதேஜஸா||௭௦|| ஸ ஜக்த்வா ஸ்நேஹமாத்ராஂ தாமோஜஃ ப்ரக்ஷாரயந் பலீ| ஸ்நேஹாக்நிருத்தமாஂ தஷ்ணாஂ ஸோபஸர்காமுதீரயேத்||௭௧|| நாலஂ ஸ்நேஹஸமத்தஸ்ய ஶமாயாந்நஂ ஸுகுர்வபி| ஸ சேத் ஸுஶீதஂ ஸலிலஂ நாஸாதயதி தஹ்யதே| யதைவாஶீவிஷஃ கக்ஷமத்யகஃ ஸ்வவிஷாக்நிநா||௭௨|| அஜீர்ணே யதி து ஸ்நேஹே தஷ்ணா ஸ்யாச்சர்தயேத்பிஷக்| ஶீதோதகஂ புநஃ பீத்வா புக்த்வா ரூக்ஷாந்நமுல்லிகேத்||௭௩|| ந ஸர்பிஃ கேவலஂ பித்தே பேயஂ ஸாமே விஶேஷதஃ| ஸர்வஂ ஹ்யநுரஜேத்தேஹஂ ஹத்வா ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ச மாரயேத்||௭௪|| தந்த்ரா ஸோத்க்லேஶ ஆநாஹோ ஜ்வரஃ ஸ்தம்போ விஸஞ்ஜ்ஞதா| குஷ்டாநி கண்டூஃ பாண்டுத்வஂ ஶோபார்ஶாஂஸ்யருசிஸ்தஷா||௭௫|| ஜடரஂ க்ரஹணீதோஷாஃ ஸ்தைமித்யஂ வாக்யநிக்ரஹஃ| ஶூலமாமப்ரதோஷாஶ்ச ஜாயந்தே ஸ்நேஹவிப்ரமாத்||௭௬|| தத்ராப்யுல்லேகநஂ ஶஸ்தஂ ஸ்வேதஃ காலப்ரதீக்ஷணம்| ப்ரதி ப்ரதி வ்யாதிபலஂ புத்த்வா ஸ்ரஂஸநமேவ ச||௭௭|| தக்ராரிஷ்டப்ரயோகஶ்ச ரூக்ஷபாநாந்நஸேவநம்| மூத்ராணாஂ த்ரிபலாயாஶ்ச ஸ்நேஹவ்யாபத்திபேஷஜம்||௭௮||

ஸம்ப்ரதி ஸ்நேஹவ்யாபதோ தர்ஶயதி- உதீர்ணேத்யாதி| ஓஜஃ ஸர்வதாதுஸாரபூதஂ ஹதி ஸ்திதஂ, ப்ரக்ஷாரயந் ஸ்தாநாத்ப்ரஂஶயந் க்ஷபயஂஶ்ச| பலீத்யநேந ஸ்நேஹேந்தநோ வஹ்நிர்நிதராஂ பலவாந் பவதீதி தர்ஶயதி| வசநஂ ஹி- “நாலஂ ஸ்நேஹஸமத்தஸ்ய ஶமாயாந்நஂ ஸுகுர்வபி” இதி| உத்தமாஂ மஹதீஂ மாத்ராம்| ஸோபஸர்காஂ ஸோபத்ரவாம்| கக்ஷஃ காஷ்டஸமூஹஃ| சர்தயேதிதி ப்ரதமஂ ஸ்நேஹமேவ தஷ்ணாகாரகஂ சர்தயித்வா புநஃ ஶீதோதகஂ பீத்வா ரூக்ஷாந்நஂ ச புக்த்வா உல்லிகேதிதி யோஜநீயம்| ந ஸர்பிரித்யாதி|- ந ஸர்பிஃ ஸாமே பித்தே பேயஂ, கேவலஂ த்வஸஂஸ்கதஂ விஶேஷதோ ந பேயஂ ஸாமபித்த ஏவேதி யோஜநா; ஏவஂ மந்யதே- ஸஂஸ்கதஂ திக்தகாதிபிர்யுதஂ ஸாமே பித்தே திக்தகாதிபாசநகுணாநுயோகாத்யோக்யஂ கதாசித்பவத்யபி , அஸஂஸ்கதஂ து ஸர்வதா விருத்தமேவ; யதிவா, கேவலமஸஂஸ்கதஂ ஸர்பிஃ பித்தே ஸாமாந்யேந ஸாமே நிராமே வா ந பேயஂ, ஸாமே பித்தே விஶேஷத இதி யோஜநா| ஏதேந, யத்ராபி ஸாமாந்யேந கதஂ விஹிதஂ, யதா- “அத ஊர்த்வஂ கபே மந்தே வாதபித்தோத்தரே ஜ்வரே| பரிபக்வேஷு தோஷேஷு ஸர்பிஃபாநஂ யதாऽமதம்” (சி.அ.௩) இத்யாதௌ, தத்ராப்யுசிதபேஷஜஸஂஸ்கதமேவ போத்தவ்யம்| யதிவா, ந கேவலஂ பித்தே ஸாமே ஸர்பிர்விஶேஷதோ ந பேயஂ, கிந்தர்ஹி தைலாதீந்யபி வாதஶ்லேஷ்மவிஹிதாநி தயோஃ ஸாமயோர்ந பேயாநீத்யர்தஃ| அஸ்மிந் வ்யாக்யாநேऽபேயமித்யகாரப்ரஶ்லேஷோ த்ரஷ்டவ்யஃ| அநுரஜேத் பித்தவர்ணஂ குர்யாத்| ஸஞ்ஜ்ஞா ஸ்மதிஃ, தத்தநநஂ சேஹ வ்யாதிப்ரபாவாத்| ஸ்தைமித்யம் ஆர்த்ரவஸ்த்ராகுண்டிதத்வமிவ| ஆமப்ரதோஷா அலஸகவிஸூசிகாதயஃ| காலப்ரதீக்ஷணஂ ஸ்நேஹஜநிததோஷக்ஷயஂ யாவதபோஜநம்| தக்ரஸ்யாரிஷ்டாநாஂ ச சிகித்ஸாவக்ஷ்யமாணாநாஂ ப்ரயோகஃ| மூத்ராணாஂ த்ரிபலாயாஶ்ச ஸேவநமிதி ஸம்பந்தஃ||௭௦-௭௮||

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

அகாலே சாஹிதஶ்சைவ மாத்ரயா ந ச யோஜிதஃ| ஸ்நேஹோ மித்யோபசாராச்ச வ்யாபத்யேதாதிஸேவிதஃ||௭௯||

மித்யோபசாராத் யதோக்தவித்யநநுஷ்டாநாத்| அதிஸேவிதஃ காலப்ரகர்ஷேண ஸேவிதஃ||௭௯||

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

ஸ்நேஹாத் ப்ரஸ்கந்தநஂ ஜந்துஸ்த்ரிராத்ரோபரதஃ பிபேத்| ஸ்நேஹவத்த்ரவமுஷ்ணஂ ச த்ர்யஹஂ புக்த்வா ரஸௌதநம்||௮௦||

ஸஂஶோதநஸ்நேஹபாநே வத்திப்ரசாரமாஹ- ஸ்நேஹாதித்யாதி| ஸ்நேஹாத் ஸ்நேஹப்ரயோகாத்| த்ரிராத்ரோபரதஃ த்ரிராத்ரஂ பரித்யக்தஸ்நேஹபாந இத்யர்தஃ| ப்ரஸ்கந்தநஂ விரேசநம்| ஸ்நேஹோபரமத்ரிராத்ர ஏவ போஜநஂ தர்ஶயதி- ஸ்நேஹவதித்யாதி| ரஸப்ரதாநமோதநஂ ரஸௌதநம்||௮௦||

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

ஏகாஹோபரதஸ்தத்வத்புக்த்வா ப்ரச்சர்தநஂ பிபேத்|௮௧|

வமநே ஸ்நேஹவத்திமாஹ- ஏகேத்யாதி| ஏகாஹோபரதஃ ஸ்நேஹாதிதி யோஜநா| தத்வதிதி ஸ்நேஹவத்த்ரவமுஷ்ணஂ ச ரஸௌதநஂ ஸ்நேஹோபரமதிவஸ ஏவ|௮௧|-

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

ஸ்யாத்த்வஸஂஶோதநார்தீயே வத்திஃ ஸ்நேஹே விரிக்தவத்||௮௧||

ஸஂஶமநவிதிமாஹ- ஸ்யாத்த்வித்யாதி| அஸஂஶோதநார்தீயே ஸஂஶமநே| வத்திஃ உபசாரஃ| விரிக்தவதித்யநேநாகதாவேக்ஷணேநோபகல்பநீயவக்ஷ்யமாணஂ “ஸம்யக்விரிக்தஂ சைநஂ” (ஸூ. அ.௧௫) இத்யாதிக்ரந்தப்ரதிபாதநீயமுபசாரமாஹ, நது பேயாதிக்ரமமாத்ரம் | யத்யபி வமநோக்தா ஏவ தத்ரோச்சைர்பாஷ்யாதயோ விரேசநவத்தாவப்யதிதிஷ்டாஸ்ததாऽபீஹ வமநவிதி பரித்யஜ்ய விரேசநவித்யதிதேஶோ தூமபாநப்ரதிஷேதார்தஃ, விரேசநே ஹி தத்ர “தூமபாநவர்ஜஂ” (ஸூ. அ.௧௫) இதி கதஂ, ஸ்நேஹபாநே ச தூமபாநஂ நிஷித்தஂ மாத்ராஶிதீயே- “ந மத்யதுக்தே பீத்வா ச ந ஸ்நேஹஂ” (ஸூ. அ.௫) இத்யாதிநா||௮௧||

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

ஸ்நேஹத்விஷஃ ஸ்நேஹநித்யா மதுகோஷ்டாஶ்ச யே நராஃ| க்லேஶாஸஹா மத்யநித்யாஸ்தேஷாமிஷ்டா விசாரணா||௮௨|| லாவதைத்திரமாயூரஹாஂஸவாராஹகௌக்குடாஃ| கவ்யாஜௌரப்ரமாத்ஸ்யாஶ்ச ரஸாஃ ஸ்யுஃ ஸ்நேஹநே ஹிதாஃ||௮௩|| யவகோலகுலத்தாஶ்ச ஸ்நேஹாஃ ஸகுடஶர்கராஃ| தாடிமஂ ததி ஸவ்யோஷஂ ரஸஸஂயோகஸங்க்ரஹஃ||௮௪|| ஸ்நேஹயந்தி திலாஃ பூர்வஂ ஜக்தாஃ ஸஸ்நேஹபாணிதாஃ| கஶராஶ்ச பஹுஸ்நேஹாஸ்திலகாம்பலிகாஸ்ததா||௮௫|| பாணிதஂ ஶங்கவேரஂ ச தைலஂ ச ஸுரயா ஸஹ| பிபேத்ரூக்ஷோ பதைர்மாஂஸைர்ஜீர்ணேऽஶ்நீயாச்ச போஜநம்||௮௬|| தைலஂ ஸுராயா மண்டேந வஸாஂ மஜ்ஜாநமேவ வா| பிபந் ஸபாணிதஂ க்ஷீரஂ நரஃ ஸ்நிஹ்யதி வாதிகஃ||௮௭|| தாரோஷ்ணஂ ஸ்நேஹஸஂயுக்தஂ பீத்வா ஸஶர்கரஂ பயஃ| நரஃ ஸ்நிஹ்யதி பீத்வா வா ஸரஂ தத்நஃ ஸபாணிதம்||௮௮|| பாஞ்சப்ரஸதிகீ பேயா பாயஸோ மாஷமிஶ்ரகஃ| க்ஷீரஸித்தோ பஹுஸ்நேஹஃ ஸ்நேஹயேதசிராந்நரம்||௮௯|| ஸர்பிஸ்தைலவஸாமஜ்ஜாதண்டுலப்ரஸதைஃ ஶ(க)தா| பாஞ்சப்ரஸதிகீ பேயா பேயா ஸ்நேஹநமிச்சதா||௯௦|| (ஶௌகரோ வா ரஸஃ ஸ்நிக்தஃ ஸர்பிர்லவணஸஂயுதஃ | பீதோ த்விர்வாஸரே யத்நாத் ஸ்நேஹயேதசிராந்நரம் ||௧||)|

விசாரணாவிஷயமாஹ- ஸ்நேஹத்விஷ இத்யாதிநா| லாவாதிரஸாநாமுக்தாநாஂ ஸஂஸ்காரமாஹ- யவேத்யாதி| ரஸே ஸ்நேஹார்தோக்தரஸ உசிதஃ ஸஂயோகோ யேஷாஂ தே ரஸஸஂயோகாஃ, தேஷாஂ ஸங்க்ரஹணஂ ஸங்க்ரஹஃ| பூர்வமிதி போஜநாத் பூர்வம்| திலப்ரதாநஃ காம்பலிகஸ்திலகாம்பலிகஃ| பாணிதமித்யாதௌ ஶங்கவேரமிதி ஶங்கவேரரஸம்| பதைஃ படித்ரீகதைஃ| பாஞ்சப்ரஸதிகீ அக்ரே வக்ஷ்யமாணா| மாஷமிஶ்ரகோ மாஷதண்டுலகதமந்நம்| பேயா பாதவ்யா||௮௨-௯௦||

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

க்ராம்யாநூபௌதகஂ மாஂஸஂ குடஂ ததி பயஸ்திலாந்| குஷ்டீ ஶோதீ ப்ரமேஹீ ச ஸ்நேஹநே ந ப்ரயோஜயேத்||௯௧|| ஸ்நேஹைர்யதார்ஹஂ தாந் ஸித்தைஃ ஸ்நேஹயேதவிகாரிபிஃ| பிப்பலீபிர்ஹரீதக்யா ஸித்தைஸ்த்ரிபலயாऽபி வா||௯௨|| த்ராக்ஷாமலகயூஷாப்யாஂ தத்நா சாம்லேந ஸாதயேத்| வ்யோஷகர்பஂ பிஷக் ஸ்நேஹஂ பீத்வா ஸ்நிஹ்யதி தஂ நரஃ||௯௩|| யவகோலகுலத்தாநாஂ ரஸாஃ க்ஷாரஃ ஸுரா ததி| க்ஷீரஸர்பிஶ்ச தத் ஸித்தஂ ஸ்நேஹநீயஂ கதோத்தமம்||௯௪||

யதார்ஹமிதி யோ யத்ர ஸ்நேஹோ யுஜ்யதே ஸர்பிராதிஃ| ஸித்தைரிதி பிப்பலீபிஸ்ததா ஹரீதக்யா ததா த்ரிபலயா சேதி பதக்யோஜநீயஂ; பிப்பல்யாதிஸித்தஸ்நேஹஶ்ச குஷ்டாதிஷு யதாஸங்க்யமிதி கேசித்| யூஷஶப்தஃ க்வாதவசநஃ| வ்யோஷகர்பஂ வ்யோஷகல்கம்| அத்ர த்ரிபிர்த்ரவ்யைர்மிலித்வா சாதுர்குண்யம்| யவகோலாதௌ ஷட்த்ரவ்யாணி ஸ்நேஹஸமாநி| க்ஷாரோ யவக்ஷாரஃ கல்கஃ||௯௧-௯௪||

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

தைலமஜ்ஜவஸாஸர்பிர்பதரத்ரிபலாரஸைஃ| யோநிஶுக்ரப்ரதோஷேஷு ஸாதயித்வா ப்ரயோஜயேத்||௯௫||

தைலமஜ்ஜேத்யாதி|- சதுஃஸ்நேஹோऽகல்க ஏவ, தைலமஜ்ஜவஸாஸர்பிரித்யேகவத்பாவாத்த்விதீயாந்தஃ ப்ரயோகஃ||௯௫||

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

கஹ்ணாத்யம்பு யதா வஸ்த்ரஂ ப்ரஸ்ரவத்யதிகஂ யதா| யதாக்நி ஜீர்யதி ஸ்நேஹஸ்ததா ஸ்ரவதி சாதிகஃ||௯௬|| யதா வாऽऽக்லேத்ய மத்பிண்டமாஸிக்தஂ த்வரயா ஜலம்| ஸ்ரவதி ஸ்ரஂஸதே ஸ்நேஹஸ்ததா த்வரிதஸேவிதஃ||௯௭||

ஸம்ப்ரதி ஸ்நேஹ உபயுக்தோ யதா ஶரீரஂ ஸஸ்நேஹ்யாதிகோ தஶ்யதே, ததாஹ- கஹ்ணாதீத்யாதி| தச்ச ஶிஷ்யேணாத்யாயாதாவபஷ்டமபி ஶிஷ்யஹிததயாऽபிதீயதே| யதாக்நீதி அக்ந்யநதிக இத்யர்தஃ| நந்வக்ந்யதிகஶ்சேத் ஸ்ரவதி, ததவதி ச ஸ்நேஹலக்ஷணமுக்தஂ, யதுச்யதே- “அதஸ்தாத் ஸ்நேஹதர்ஶநம்” இதி, தேநைகதிந ஏவாதிகஸ்நேஹபாநஂ க்ரியதாமித்யாஹ- யதா சேத்யாதி| ஆக்லேத்ய ஈஷத்க்லேதயித்வா| த்வரிதஸேவிதஃ ஸ்நேஹோ தாதூநஸ்நேஹயித்வைவ ஸ்ரஂஸதேऽதோ யாதி யாவாந், ந தாவதா ஸ்நேஹநஂ பவதீதி பாவஃ||௯௬-௯௭||

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

லவணோபஹிதாஃ ஸ்நேஹாஃ ஸ்நேஹயந்த்யசிராந்நரம்| தத்த்யபிஷ்யந்த்யரூக்ஷஂ ச ஸூக்ஷ்மமுஷ்ணஂ வ்யவாயி ச||௯௮||

ஸ்நேஹநே ஸர்வஸ்நேஹேஷு லவணப்ரயோகமாஹ- லவணோபஹிதா இத்யாதி| ததிதி லவணம்| அபிஷ்யந்தி தோஷஸங்காதவிச்சேதகம்| வ்யவாயி அகிலதேஹவ்யாப்திபூர்வகபாககாமி||௯௮||

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

ஸ்நேஹமக்ரே ப்ரயுஞ்ஜீத ததஃ ஸ்வேதமநந்தரம்| ஸ்நேஹஸ்வேதோபபந்நஸ்ய ஸஂஶோதநமதேதரத் ||௯௯||

அதோ வக்ஷ்யமாணஸ்வேதோபகல்பநாத்யாயயோஃ ஸம்பந்தஸூசகஂ ஸ்வேதாதிஷு ஸ்நேஹஸ்ய ப்ராக்பாவமாஹ- ஸ்நேஹமித்யாதி||௯௯||

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

தத்ர ஶ்லோகஃ- ஸ்நேஹாஃ ஸ்நேஹவிதிஃ கத்ஸ்நவ்யாபத்ஸித்திஃ ஸபேஷஜா| யதாப்ரஶ்நஂ பகவதா வ்யாஹதஂ சாந்த்ரபாகிநா||௧௦௦||

சாந்த்ரபாகீ புநர்வஸுஃ||௧௦௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே ஸ்நேஹாத்யாயோ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ||௧௩||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யவ்யாக்யாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே கல்பநாசதுஷ்கே ஸ்நேஹாத்யாயோ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ||௧௩||