Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ svēdādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः स्वेदाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
snēhapūrvakatvāt svēdasya svēdādhyāyō'bhidhīyatē| svēdapratipādakō'dhyāyaḥ svēdādhyāyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ataḥ svēdāḥ pravakṣyantē yairyathāvatprayōjitaiḥ| svēdasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ||3|| snēhapūrvaṁ prayuktēna svēdēnāvajitē'nilē| purīṣamūtrarētāṁsi na sajjanti kathañcana||4|| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snēhasvēdōpapādanaiḥ| namayanti yathānyāyaṁ kiṁ punarjīvatō narān||5||
अतः स्वेदाः प्रवक्ष्यन्ते यैर्यथावत्प्रयोजितैः| स्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः||३|| स्नेहपूर्वं प्रयुक्तेन स्वेदेनावजितेऽनिले| पुरीषमूत्ररेतांसि न सज्जन्ति कथञ्चन||४|| शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः| नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्जीवतो नरान्||५||
🔊 Audio coming soon
vātakaphātmakā asaṁsr̥ṣṭavātakaphajāḥ, vātakaphajatvē'pyudarādayaḥ svēdēna na śāmyanti, ata āha- svēdasādhyāḥ; ētēnōdarādayō'svēdyā vyāvartyantē| snēhapūrvamiti kriyāviśēṣaṇam| na sajjanti apravr̥ttāni na bhavanti| yathānyāyaṁ yathāgamam, ētacca snēhasvēdōpapādanairityanēna sambadhyatē; yadi vā yathānyāyaṁ yathāsahajaṁ namayantīti sambandhaḥ||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
rōgartuvyādhitāpēkṣō nātyuṣṇō'timr̥durna ca| dravyavān kalpitō dēśē svēdaḥ kāryakarō mataḥ||6||
रोगर्तुव्याधितापेक्षो नात्युष्णोऽतिमृदुर्न च| द्रव्यवान् कल्पितो देशे स्वेदः कार्यकरो मतः||६||
🔊 Audio coming soon
rōgamr̥tuṁ vyādhitaṁ ca balavattvādinā'pēkṣata iti rōgartuvyādhitāpēkṣaḥ| nātyuṣṇō nāticaṇḍatāpaḥ| dravyavāniti snigdharūkṣādidravyavān| kalpita iti rōgādīnapēkṣya yathōcitēna dravyēṇa dēśē cāmāśayādau yathāyōgyatayā sampādita iti mantavyam||6||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
vyādhau śītē śarīrē ca mahān svēdō mahābalē| durbalē durbalaḥ svēdō madhyamē madhyamō hitaḥ||7|| vātaślēṣmaṇi vātē vā kaphē vā svēda iṣyatē| snigdharūkṣastathā snigdhō rūkṣaścāpyupakalpitaḥ||8||
व्याधौ शीते शरीरे च महान् स्वेदो महाबले| दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः||७|| वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते| स्निग्धरूक्षस्तथा स्निग्धो रूक्षश्चाप्युपकल्पितः||८||
🔊 Audio coming soon
rōgādyapēkṣayōktakalpanāṁ darśayati- vyādhāvityādi| vyādhau mahābalē tathā śītē kālakr̥tē mahābalē| mahāniti caṇḍatāpa ēva punaḥ punaḥ kriyamāṇatvēna mr̥dusvēdāpēkṣayā'dhikatāpatvēna jñēyaḥ| durbala iti tathā madhyama iti ca vyādhyādiṣu pūrvavadyōjanīyam| snigdharūkṣadravyakr̥taḥ snigdharūkṣaḥ, snigdharūkṣadravyādayō vātaślēṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṁ mantavyāḥ; ētacca snigdharūkṣādikathanaṁ dravyāpēkṣakalpanōdāharaṇaṁ; vātē snigdhaḥ, kaphē rūkṣaḥ||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
āmāśayagatē vātē kaphē pakvāśayāśritē| rūkṣapūrvō hitaḥ svēdaḥ snēhapūrvastathaiva ca||9||
आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रिते| रूक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च||९||
🔊 Audio coming soon
taṁ dēśaviśēṣasambandhēna vyabhicārayan dēśāpēkṣāṁ kalpanāmāha- āmāśayētyādi| āmāśayagatē vātē rūkṣapūrvaḥ sthānāpēkṣayā pūrvaṁ rūkṣaṁ kr̥tvā paścādvātāpēkṣaḥ snigdhaḥ kāryaḥ, ēvaṁ pakvāśayagatē kaphē snēhapūrvō vyākhyēyaḥ; āmāśayaśabdēna kaphasthānaṁ jñēyaṁ, kaphasthānāpēkṣayā hi prathamaṁ rūkṣaḥ kriyatē, yaduktaṁ- “sthānaṁ jayēddhi pūrvaṁ tu sthānasthasyāviruddhataḥ” iti||9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
vr̥ṣaṇau hr̥dayaṁ dr̥ṣṭī svēdayēnmr̥du naiva vā| madhyamaṁ vaṅkṣaṇau śēṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ||10||
वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु नैव वा| मध्यमं वङ्क्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः||१०||
🔊 Audio coming soon
mr̥du naiva vēti svēdaikasādhyē vr̥ṣaṇādigatē vyādhau mr̥dusvēdaḥ, svēdavyatiriktōpāyāntarasambhavē tu na vēti bōddhavyam| iṣṭata ityāturēcchātō vaidyēcchātaśca| iṣṭata iti bhāvādicchāvacanaḥ||10||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā gōdhūmānāmathāpi vā| padmōtpalapalāśairvā svēdyaḥ saṁvr̥tya cakṣuṣī||11||
सुशुद्धैर्नक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा| पद्मोत्पलपलाशैर्वा स्वेद्यः संवृत्य चक्षुषी||११||
🔊 Audio coming soon
svēdē kriyamāṇē cakṣuṣaḥ svēdaparihārōpāyamāha- suśuddhairityādi| naktakaḥ karpaṭāvayavaḥ ||11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyatō hr̥dayaṁ spr̥śēt||12||
मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि| जलार्द्रैर्जलजैर्हस्तैः स्विद्यतो हृदयं स्पृशेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
svēdē kriyamāṇē hr̥dayarakṣaṇārthamāha- muktāvalībhirityādi| jalajāni paṅkajādīni| ēvamasvēdyatvasāmānyatvādvr̥ṣaṇarakṣā'pyunnētavyā, prādhānyāddhr̥dayacakṣuḥpālanamuktam||12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
śītaśūlavyuparamē stambhagauravanigrahē| sañjātē mārdavē svēdē svēdanādviratirmatā||13||
शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे| सञ्जाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्मता||१३||
🔊 Audio coming soon
śītaśūlētyādi| svēda iti svēdabhavē gharmē| svēdanādviratirmatētyupadiśan śītādivyuparamē sati svēdō nivartanīyaḥ, śītādyanuparamē ca svēdaḥ kartavya iti dvayamupadiśati; tataśca ita ēva svēdanivr̥ttiviṣayaśītādivyuparamōtpādaḥ svēdasya samyagyōgalakṣaṇaṁ tathā śītādivyuparamānutpādaśca svēdānivr̥ttiviṣayō'yōgalakṣaṇamuktaṁ bhavatīti nāyōgalakṣaṇānabhidhānamudbhāvanīyam||13||
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
pittaprakōpō mūrcchā ca śarīrasadanaṁ tr̥ṣā| dāhaḥ svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam||14|| uktastasyāśitīyē yō graiṣmikaḥ sarvaśō vidhiḥ| sō'tisvinnasya kartavyō madhuraḥ snigdhaśītalaḥ||15||
पित्तप्रकोपो मूर्च्छा च शरीरसदनं तृषा| दाहः स्वराङ्गदौर्बल्यमतिस्विन्नस्य लक्षणम्||१४|| उक्तस्तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्वशो विधिः| सोऽतिस्विन्नस्य कर्तव्यो मधुरः स्निग्धशीतलः||१५||
🔊 Audio coming soon
atisvinnacikitsitamāha- ukta ityādi| graiṣmikō vidhirityanēna labdhē punarmadhuraḥ snigdhaśītala ityādivacanaṁ “madyamalpaṁ na vā pēyaṁ” (sū.a.6) ityatrōpadiṣṭamadyapānasya pratiṣēdhārthaṁ, madhuraśītādiyōgaviśēṣavidhānārthaṁ ca||14-15||
Adhikarana 11 (16-19) · Śloka 19
kaṣāyamadyanityānāṁ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṁ sātisārāṇāṁ rūkṣāṇāṁ madhumēhinām||16|| vidagdhabhraṣṭabradhnānāṁ viṣamadyavikāriṇām| śrāntānāṁ naṣṭasañjñānāṁ sthūlānāṁ pittamēhinām||17|| tr̥ṣyatāṁ kṣudhitānāṁ ca kruddhānāṁ śōcatāmapi| kāmalyudariṇāṁ caiva kṣatānāmāḍhyarōgiṇām||18|| durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṁ tathā| bhiṣak taimirikāṇāṁ ca na svēdamavatārayēt||19||
कषायमद्यनित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम्| पित्तिनां सातिसाराणां रूक्षाणां मधुमेहिनाम्||१६|| विदग्धभ्रष्टब्रध्नानां विषमद्यविकारिणाम्| श्रान्तानां नष्टसञ्ज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहिनाम्||१७|| तृष्यतां क्षुधितानां च क्रुद्धानां शोचतामपि| कामल्युदरिणां चैव क्षतानामाढ्यरोगिणाम्||१८|| दुर्बलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसां तथा| भिषक् तैमिरिकाणां च न स्वेदमवतारयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
asvēdyānāha- kaṣāyētyādi| kaṣāyadravyakr̥taṁ madyaṁ kaṣāyamadyaṁ; kiṁvā kaṣāyaśabdō'madhuravacanaḥ, na tēna yaducyatē- kaṣāyanityasya vātapradhānatā syāt kaṣāyasya vātakāritvāt, vātē ca svēdō vihita ēva, tat kathaṁ kaṣāyanityaṁ prati svēdaniṣēdha iti, tannirastaṁ bhavati| kiṁvā, kaṣāyanityā rūkṣātistabdhagātrā bhavanti, kaṣāyasya virūkṣakastambhakatvēna; tataśca tēṣāṁ svēdaḥ parvabhēdamāvahatītyataḥ kaṣāyanityaniṣēdhaḥ| raktapittināmavidhānādēva svēdē niṣiddhē, punaḥ svēdaniṣēdhō raktapittināṁ yadyanyō'pi svēdasādhyō vātaślēṣmajō vikārō bhavati tatrāpi svēdaniṣēdhārthaṁ, tathā raktapittināṁ vamanavirēcanāṅgatayā prāptasvēdapratiprasavaniṣēdhārthaṁ ca; ēvaṁ pittamēhikāmalyādiṣvapi vyākhyēyam| pittināmiti pittaprakr̥tīnām| madhumēhaśabdēna sarva ēvaṁ mēhā gr̥hyantē, madhumēhaśabdō hi sarvēṣvēva mēhēṣu vartata iti kiyantaḥśirasīyē darśanīyaṁ, mēhēṣu ca sarvēṣvēva śarīraśaithilyapravr̥ttēṣu viśēṣataḥ śarīraśaithilyahētutvēna svēdō na yujyatē; pittamēhināmiti tu punarabhidhānaṁ pittasambandhēna viśēṣapratiṣēdhatādarśanārtham| bradhnaḥ gudaḥ| madyavikāriṇāmiti madyanityasya vātakaphajamadātyayē svēdaniṣēdhārtham| āḍhyarōgīha vātaraktī| ēṣu cāsvēdaviṣayēṣu yadi svēdaikasādhyaḥ sannyāsādirbhavati tadā mahāpratyavāyabhayādalpapratyavāyamupēkṣyāpi svēdō vidhēya iti nyāyasiddhamēva; yadāhurnyāyavidaḥ- “bhūyōvirōdhē svalpamanyāyyam” iti||16-19||
Adhikarana 12 (20-24) · Śloka 24
pratiśyāyē ca kāsē ca hikkāśvāsēṣvalāghavē| karṇamanyāśiraḥśūlē svarabhēdē galagrahē||20|| arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghātē vināmakē| kōṣṭhānāhavibandhēṣu mūtrāghātē vijr̥mbhakē||21|| pārśvapr̥ṣṭhakaṭīkukṣisaṅgrahē gr̥dhrasīṣu ca| mūtrakr̥cchrē mahattvē ca muṣkayōraṅgamardakē||22|| pādajānūrujaṅghārtisaṅgrahē śvayathāvapi| khallīṣvāmēṣu śītē ca vēpathau vātakaṇṭakē||23|| saṅkōcāyāmaśūlēṣu stambhagauravasuptiṣu | sarvāṅgēṣu vikārēṣu svēdanaṁ hitamucyatē||24||
प्रतिश्याये च कासे च हिक्काश्वासेष्वलाघवे| कर्णमन्याशिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे||२०|| अर्दितैकाङ्गसर्वाङ्गपक्षाघाते विनामके| कोष्ठानाहविबन्धेषु मूत्राघाते विजृम्भके||२१|| पार्श्वपृष्ठकटीकुक्षिसङ्ग्रहे गृध्रसीषु च| मूत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोरङ्गमर्दके||२२|| पादजानूरुजङ्घार्तिसङ्ग्रहे श्वयथावपि| खल्लीष्वामेषु शीते च वेपथौ वातकण्टके||२३|| सङ्कोचायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु | सर्वाङ्गेषु विकारेषु स्वेदनं हितमुच्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
pratiśyāyē cētyādinā svēdyān darśayati| vināmakaḥ śarīravinamanakārī vātaḥ| vijr̥mbhakō bahirāyāmaḥ, jr̥mbhābahutvaṁ vā| pādajānūrujaṅghābhirartiḥ saṅgrahaśca pr̥thak sambadhyatē| khallī hastapadāvamōṭanam| vātakaṇṭakō gulphāśritō vātaḥ| alāghava iti pūrvamuktē'pi punargauravavacanamaṅgānāṁ gurutaratvapratipādanārtham, alāghavavacanaṁ tu lāghavapratiṣēdhamātraprayōjanaṁ nātigurutvaṁ brūtē, yataḥ sarvatra nañ viruddhē na vartatē, yathā “arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam” (sū.a.21) ityatra na hyarūkṣaśabdēna snigdhatvamabhiprētaṁ, kiṁ tarhi rūkṣatāpratiṣēdhamātramēva||20-24||
Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27
tilamāṣakulatthāmlaghr̥tatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kr̥śarairmāṁsaiḥ piṇḍasvēdaṁ prayōjayēt||25|| gōkharōṣṭravarāhāśvaśakr̥dbhiḥ satuṣairyavaiḥ| sikatāpāṁśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ||26|| ślaiṣmikān svēdayēt pūrvairvātikān samupācarēt| dravyāṇyētāni śasyantē yathāsvaṁ prastarēṣvapi||27||
तिलमाषकुलत्थाम्लघृततैलामिषौदनैः| पायसैः कृशरैर्मांसैः पिण्डस्वेदं प्रयोजयेत्||२५|| गोखरोष्ट्रवराहाश्वशकृद्भिः सतुषैर्यवैः| सिकतापांशुपाषाणकरीषायसपूटकैः||२६|| श्लैष्मिकान् स्वेदयेत् पूर्वैर्वातिकान् समुपाचरेत्| द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि||२७||
🔊 Audio coming soon
vakṣyamāṇānāṁ saṅkarādisvēdānāṁ dravyāṇyāha- tilamāṣētyādi| piṇḍarūpaḥ svēdaḥ piṇḍasvēdaḥ| karīṣaḥ śuṣkagōmayaḥ; āyasaḥ ayōvikāraḥ, sa cēha puṭakaraṇayōgyō bōddhavyaḥ| pūrvairiti tilamāṣādibhiḥ| yathāsvamityanēna tilamāṣādayō vātē, gōkharādigranthōktāśca ślēṣmaṇi, prastarasvēdē kartavyā iti darśayati||25-27||
Adhikarana 14 (28) · Śloka 28
bhūgr̥hēṣu ca jēntākēṣūṣṇagarbhagr̥hēṣu ca| vidhūmāṅgārataptēṣu svabhyaktaḥ svidyatē sukham||28||
भूगृहेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भगृहेषु च| विधूमाङ्गारतप्तेषु स्वभ्यक्तः स्विद्यते सुखम्||२८||
🔊 Audio coming soon
bhūgr̥hēṣviti bhūsvēdārthēṣu gr̥hēṣu| uṣṇagarbhagr̥hēṣviti kuṭīsvēdaṁ darśayati| svabhyakta iti samyagabhyaktaḥ||28||
Adhikarana 15 (29-33) · Śloka 33
grāmyānūpaudakaṁ māṁsaṁ payō bastaśirastathā| varāhamadhyapittāsr̥k snēhavattilataṇḍulāḥ||29|| ityētāni samutkvāthya nāḍīsvēdaṁ prayōjayēt| dēśakālavibhāgajñō yuktyapēkṣō bhiṣaktamaḥ||30|| vāruṇāmr̥takairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| vāsāvaṁśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca||31|| śōbhāñjanakasairēyamālatīsurasārjakaiḥ | patrairutkvāthya salilaṁ nāḍīsvēdaṁ prayōjayēt||32|| bhūtīkapañcamūlābhyāṁ surayā dadhimastunā| mūtrairamlaiśca sasnēhairnāḍīsvēdaṁ prayōjayēt||33||
ग्राम्यानूपौदकं मांसं पयो बस्तशिरस्तथा| वराहमध्यपित्तासृक् स्नेहवत्तिलतण्डुलाः||२९|| इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्| देशकालविभागज्ञो युक्त्यपेक्षो भिषक्तमः||३०|| वारुणामृतकैरण्डशिग्रुमूलकसर्षपैः| वासावंशकरञ्जार्कपत्रैरश्मन्तकस्य च||३१|| शोभाञ्जनकसैरेयमालतीसुरसार्जकैः | पत्रैरुत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्||३२|| भूतीकपञ्चमूलाभ्यां सुरया दधिमस्तुना| मूत्रैरम्लैश्च सस्नेहैर्नाडीस्वेदं प्रयोजयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
bastaśiraḥ chāgamastakam| snēhavantaścairaṇḍabījādayaḥ tilāśca taṇḍulāśca snēhavattilataṇḍulāḥ| grāmyētyādinā vātāpahō nāḍīsvēda uktaḥ, vāruṇētyādinā kaphāpahaḥ, bhūtīkētyādinā vātaślēṣmāpahaḥ| vāruṇō varuṇaḥ amr̥takā guḍūcī, sarṣapairityatra patrairiti sambadhyatē| vaṁśō vēṇuḥ| punaḥ śōbhāñjanagrahaṇāddvitīyō viṭapaśōbhāñjanō gr̥hyatē, sairēyaḥ jhiṇṭī||29-33||
Adhikarana 16 (34) · Śloka 34
ēta ēva ca niryūhāḥ prayōjyā jalakōṣṭhakē| svēdanārthaṁ ghr̥takṣīratailakōṣṭhāṁśca kārayēt||34||
एत एव च निर्यूहाः प्रयोज्या जलकोष्ठके| स्वेदनार्थं घृतक्षीरतैलकोष्ठांश्च कारयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
ēta ēvēti nāḍīsvēdōktāstrayō'pi| jalakōṣṭhaḥ avagāhārthaṁ kr̥taṁ mahajjalapātram; ēvaṁ ghr̥takṣīratailakōṣṭhāśca vyākhyātāḥ||34||
Adhikarana 17 (35-37) · Śloka 37
gōdhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṁyutaiḥ| sasnēhakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyatē||35|| gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvēna jīvantyā śatapuṣpayā| umayā kuṣṭhatailābhyāṁ yuktayā cōpanāhayēt||36|| carmabhiścōpanaddhavyaḥ salōmabhirapūtibhiḥ| uṣṇavīryairalābhē tu kauśēyāvikaśāṭakaiḥ||37||
गोधूमशकलैश्चूर्णैर्यवानामम्लसंयुतैः| सस्नेहकिण्वलवणैरुपनाहः प्रशस्यते||३५|| गन्धैः सुरायाः किण्वेन जीवन्त्या शतपुष्पया| उमया कुष्ठतैलाभ्यां युक्तया चोपनाहयेत्||३६|| चर्मभिश्चोपनद्धव्यः सलोमभिरपूतिभिः| उष्णवीर्यैरलाभे तु कौशेयाविकशाटकैः||३७||
🔊 Audio coming soon
gōdhūmaśakalaiḥ gōdhūmacūrṇaiḥ| kiṇvaḥ surābījam| upanāhaḥ bahalaṁ lēpaṁ dattvā carmādibhirāvr̥tya vyādhiyuktasyāṅgasya bandhanam; carmabhiścōpanaddhavya ityatra upanāhō'nagnisvēdō grāhyaḥ| gandhaiḥ sugandhidravyairupanāhō bandhanīyaḥ| uṣṇavīryairiti uṣṇavīryamr̥gādiprāṇiprabhavaiḥ | āvikaśāṭakaḥ kambalaḥ||35-37||
Adhikarana 18 (38) · Śloka 38
rātrau baddhaṁ divā muñcēnmuñcēdrātrau divā kr̥tam| vidāhaparihārārthaṁ, syāt prakarṣastu śītalē||38||
रात्रौ बद्धं दिवा मुञ्चेन्मुञ्चेद्रात्रौ दिवा कृतम्| विदाहपरिहारार्थं, स्यात् प्रकर्षस्तु शीतले||३८||
🔊 Audio coming soon
upanāhasvēdē bandhamōkṣāvadhiṁ darśayati- rātrau baddhamityādi| divākr̥tamityatra ‘bandhaṁ’ iti śēṣaḥ| vidāhaḥ raktādividāhaḥ| śītalē ityatra “kālē” iti śēṣaḥ| prakarṣa uktādbandhanakālādadhikakālatvaṁ bandhanasya||38||
Adhikarana 19 (39-40) · Śloka 40
saṅkaraḥ prastarō nāḍī pariṣēkō'vagāhanam| jēntākō'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca||39|| kūpō hōlāka ityētē svēdayanti trayōdaśa| tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānēvānupūrvaśaḥ||40||
सङ्करः प्रस्तरो नाडी परिषेकोऽवगाहनम्| जेन्ताकोऽश्मघनः कर्षूः कुटी भूः कुम्भिकैव च||३९|| कूपो होलाक इत्येते स्वेदयन्ति त्रयोदश| तान् यथावत् प्रवक्ष्यामि सर्वानेवानुपूर्वशः||४०||
🔊 Audio coming soon
samprati sāgnisvēdānāṁ saṅkarādīnāṁ lakṣaṇamabhidhātuṁ saṅkarādīn svēdān nāmatastāvaduddiśati- saṅkara ityādi| saṅkarādiśabdāścāyurvēdaparamparāsiddhāḥ; tatra kvacinnāḍīsvēdādau nāḍyā praṇīyata ityanvayō'pyanusaraṇīyaḥ, jēntākādayaścānvayanirapēkṣā ēva||39-40||
Adhikarana 20 (41) · Śloka 41
tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathōktairupasvēdanaṁ saṅkarasvēda iti vidyāt||41||
तत्र वस्त्रान्तरितैरवस्त्रान्तरितैर्वा पिण्डैर्यथोक्तैरुपस्वेदनं सङ्करस्वेद इति विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
piṇḍairyathōktairiti tilamāṣādipiṇḍaistathā gōkharādigranthōktapuṭakarūpaiśca piṇḍaiḥ; svēdanamēvōpasvēdanam||41||
Adhikarana 21 (42) · Śloka 42
śūkaśamīdhānyapulākānāṁ vēśavārapāyasakr̥śarōtkārikādīnāṁ vā prastarē kauśēyāvikōttarapracchadēpañcāṅgulōrubūkārkapatrapracchadē vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyōpasvēdanaṁ prastarasvēda iti vidyāt||42||
शूकशमीधान्यपुलाकानां वेशवारपायसकृशरोत्कारिकादीनां वा प्रस्तरे कौशेयाविकोत्तरप्रच्छदेपञ्चाङ्गुलोरुबूकार्कपत्रप्रच्छदे वा स्वभ्यक्तसर्वगात्रस्य शयानस्योपस्वेदनं प्रस्तरस्वेद इति विद्यात्||४२||
🔊 Audio coming soon
pulākaḥ tucchadhānyam| utkārikā māṣādikr̥tōtkārākr̥tivyañjanaviśēṣaḥ | prastīryata iti prastaraḥ śayanapramāṇēna svēdavastūnāṁ vistaraṇaṁ, tasmin prastarē| kauśēyāvikōttarapracchadē kauśēyāvikapihita ityarthaḥ| pañcāṅgula ēraṇḍabhēdaḥ||42||
Adhikarana 22 (43) · Śloka 43
svēdanadravyāṇāṁ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṁ mr̥gaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṁ vā yathārhamamlalavaṇasnēhōpasaṁhitānāṁ mūtrakṣīrādīnāṁ vā kumbhyāṁ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṁ nāḍyā śarēṣīkāvaṁśadalakarañjārkapatrānyatamakr̥tayā gajāgrahastasaṁsthānayā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrōtasā sarvatō vātaharapatrasaṁvr̥tacchidrayā dvistrirvā vināmitayā vātaharasiddhasnēhābhyaktagātrō bāṣpamupaharēt; bāṣpō hyanr̥jugāmī vihatacaṇḍavēgastvacamavidahan sukhaṁ svēdayatīti nāḍīsvēdaḥ||43||
स्वेदनद्रव्याणां पुनर्मूलफलपत्रशुङ्गादीनां मृगशकुनपिशितशिरस्पदादीनामुष्णस्वभावानां वा यथार्हमम्ललवणस्नेहोपसंहितानां मूत्रक्षीरादीनां वा कुम्भ्यां बाष्पमनुद्वमन्त्यामुत्क्वथितानां नाड्या शरेषीकावंशदलकरञ्जार्कपत्रान्यतमकृतया गजाग्रहस्तसंस्थानया व्यामदीर्घया व्यामार्धदीर्घया वा व्यामचतुर्भागाष्टभागमूलाग्रपरिणाहस्रोतसा सर्वतो वातहरपत्रसंवृतच्छिद्रया द्विस्त्रिर्वा विनामितया वातहरसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रो बाष्पमुपहरेत्; बाष्पो ह्यनृजुगामी विहतचण्डवेगस्त्वचमविदहन् सुखं स्वेदयतीति नाडीस्वेदः||४३||
🔊 Audio coming soon
svēdanētyādinā nāḍīsvēdamāha| svēdanadravyāṇi svēdōpagagaṇōktāni iha ca nāḍīsvēdakvāthārthamuktāni| śiraḥpadaṁ mastakam| bāṣpamanudvamantyāmityanēna kvathanakālē bāṣpō yathā na niryāti tathā kartavyamiti darśayati| utkvathitānāṁ bāṣpaṁ snēhāktagātraḥ san nāḍyā upaharēditi sambandhaḥ| nāḍīkaraṇavidhimāha- śarēṣīkētyādi| vaṁśadalō vaṁśavidalaḥ | gajāgrahastasaṁsthānatvaṁ nāḍyā agra ēva bōddhavyam| vyāmaḥ tiryagvistr̥tabāhudvayapramāṇaṁ; vyāmadīrghatvaṁ nāḍyā bahalasvēdē kartavyam| vyāmacaturthabhāgēna vyāmāṣṭabhāgēna ca mūlē agrē ca yathāsaṅkhyaṁ mānaṁ nāḍyā vēditavyaṁ; pariṇāhēna vēṣṭanēna srōtō randhraṁ yasyāḥ sā tathā| yathōktanāḍīkaraṇē guṇamāha- bāṣpō hītyādi| vihatacaṇḍavēgatvaṁ nāḍīkāyā dīrghatvēna vakratvēna ca bōddhavyam||43||
Adhikarana 23 (44) · Śloka 44
vātikōttaravātikānāṁ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhōṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnēhābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ pariṣēcayēditi pariṣēkaḥ||44||
वातिकोत्तरवातिकानां पुनर्मूलादीनामुत्क्वाथैः सुखोष्णैः कुम्भीर्वर्षणिकाः प्रनाडीर्वा पूरयित्वा यथार्हसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं परिषेचयेदिति परिषेकः||४४||
🔊 Audio coming soon
pariṣēkavidhimāha- vātikētyādi| vātikāni vātaharāṇi, uttaravātikāni uttaravātē pradhānavātē vātaślēṣmaṇi hitānīha grāhyāṇi| varṣaṇikā alpaghaṭī, ‘sahasradhārā’ ityanyē; praṇāḍī vēṇunalanāḍyādyāḥ||44||
Adhikarana 24 (45) · Śloka 45
vātaharōtkvāthakṣīratailaghr̥tapiśitarasōṣṇasalilakōṣṭhakāvagāhastu yathōkta ēvāvagāhaḥ||45||
वातहरोत्क्वाथक्षीरतैलघृतपिशितरसोष्णसलिलकोष्ठकावगाहस्तु यथोक्त एवावगाहः||४५||
🔊 Audio coming soon
yathōkta ēvēti lōkaprasiddha ēva| avagāhaḥ avagāhasvēdaḥ||45||
Adhikarana 25 (46) · Śloka 46
atha jēntākaṁ cikīrṣurbhūmiṁ parīkṣēta- tatra pūrvasyāṁ diśyuttarasyāṁ vā guṇavati praśastē bhūmibhāgē kr̥ṣṇamadhuramr̥ttikē suvarṇamr̥ttikē vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṁ jalāśayānāmanyatamasya kūlē dakṣiṇē paścimē vā sūpatīrthē samasuvibhaktabhūmibhāgē saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyōdakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṁ vā'bhimukhatīrthaṁ kūṭāgāraṁ kārayēt, utsēdhavistārataḥ paramaratnīḥ ṣōḍaśa, samantāt suvr̥ttaṁ mr̥tkarmasampannamanēkavātāyanam; asya kūṭāgārasyāntaḥ samantatō bhittimaratnivistārōtsēdhāṁ piṇḍikāṁ kārayēdākapāṭāt, madhyē cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṁ puruṣapramāṇaṁ mr̥nmayaṁ kandusaṁsthānaṁ bahusūkṣmacchidramaṅgārakōṣṭhakastambhaṁ sapidhānaṁ kārayēt; taṁ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṁ vā kāṣṭhānāṁ pūrayitvā pradīpayēt; sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṁ ca kēvalamagninā tadagnigr̥haṁ svēdayōgyēna cōṣmaṇā yuktamiti, tatrainaṁ puruṣaṁ vātaharābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ pravēśayēt, pravēśayaṁścainamanuśiṣyāt- saumya! praviśa kalyāṇāyārōgyāya cēti, praviśya caināṁ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṁ yathāsukhaṁ śayīthāḥ, na ca tvayā svēdamūrcchāparītēnāpi satā piṇḍikaiṣā vimōktavyā''prāṇōcchvāsāt, bhraśyamānō hyataḥ piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svēdamūrcchāparītatayā sadyaḥ prāṇāñjahyāḥ, tasmāt piṇḍikāmēnāṁ na kathañcana muñcēthāḥ; tvaṁ yadā jānīyāḥ- vigatābhiṣyandamātmānaṁ samyakprasrutasvēdapicchaṁ sarvasrōtōvimuktaṁ laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivēdanāgauravamiti, tatastāṁ piṇḍikāmanusaran dvāraṁ prapadyēthāḥ, niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣōḥ paripālanārthaṁ śītōdakamupaspr̥śēthāḥ, apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhōṣṇēna vāriṇā yathānyāyaṁ pariṣiktō'śnīyāḥ; iti jēntākasvēdaḥ||46||
अथ जेन्ताकं चिकीर्षुर्भूमिं परीक्षेत- तत्र पूर्वस्यां दिश्युत्तरस्यां वा गुणवति प्रशस्ते भूमिभागे कृष्णमधुरमृत्तिके सुवर्णमृत्तिके वा परीवापपुष्करिण्यादीनां जलाशयानामन्यतमस्य कूले दक्षिणे पश्चिमे वा सूपतीर्थे समसुविभक्तभूमिभागे सप्ताष्टौ वाऽरत्नीरुपक्रम्योदकात् प्राङ्मुखमुदङ्मुखं वाऽभिमुखतीर्थं कूटागारं कारयेत्, उत्सेधविस्तारतः परमरत्नीः षोडश, समन्तात् सुवृत्तं मृत्कर्मसम्पन्नमनेकवातायनम्; अस्य कूटागारस्यान्तः समन्ततो भित्तिमरत्निविस्तारोत्सेधां पिण्डिकां कारयेदाकपाटात्, मध्ये चास्य कूटागारस्य चतुष्किष्कुमात्रं पुरुषप्रमाणं मृन्मयं कन्दुसंस्थानं बहुसूक्ष्मच्छिद्रमङ्गारकोष्ठकस्तम्भं सपिधानं कारयेत्; तं च खादिराणामाश्वकर्णादीनां वा काष्ठानां पूरयित्वा प्रदीपयेत्; स यदा जानीयात् साधु दग्धानि काष्ठानि गतधूमान्यवतप्तं च केवलमग्निना तदग्निगृहं स्वेदयोग्येन चोष्मणा युक्तमिति, तत्रैनं पुरुषं वातहराभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं प्रवेशयेत्, प्रवेशयंश्चैनमनुशिष्यात्- सौम्य! प्रविश कल्याणायारोग्याय चेति, प्रविश्य चैनां पिण्डिकामधिरुह्य पार्श्वापरपार्श्वाभ्यां यथासुखं शयीथाः, न च त्वया स्वेदमूर्च्छापरीतेनापि सता पिण्डिकैषा विमोक्तव्याऽऽप्राणोच्छ्वासात्, भ्रश्यमानो ह्यतः पिण्डिवकावकाशाद्द्वारमनधिगच्छन् स्वेदमूर्च्छापरीततया सद्यः प्राणाञ्जह्याः, तस्मात् पिण्डिकामेनां न कथञ्चन मुञ्चेथाः; त्वं यदा जानीयाः- विगताभिष्यन्दमात्मानं सम्यक्प्रस्रुतस्वेदपिच्छं सर्वस्रोतोविमुक्तं लघूभूतमपगतविबन्धस्तम्भसुप्तिवेदनागौरवमिति, ततस्तां पिण्डिकामनुसरन् द्वारं प्रपद्येथाः, निष्क्रम्य च न सहसा चक्षुषोः परिपालनार्थं शीतोदकमुपस्पृशेथाः, अपगतसन्तापक्लमस्तु मुहूर्तात् सुखोष्णेन वारिणा यथान्यायं परिषिक्तोऽश्नीयाः; इति जेन्ताकस्वेदः||४६||
🔊 Audio coming soon
jēntākavidhimāha- athētyādi| athaśabdō maṅgalē ānantaryē vā| pūrvasyāmuttarasyāṁ vēti grāmādbāddhavyam| guṇavatīti sasyaprarōhādiyuktatvēna; praśastabhūmibhāgatvaṁ tuṣāṅgārādirahitatvēna| parīvāpaḥ dīrghikā| suṣṭhu upa samīpē tīrthaṁ yasya tasmin sūpatīrthē| aratniḥ hastaḥ| prāṅmukhamiti paścimē, udaṅmukhamiti dakṣiṇē; ēvaṁ hyabhimukhaṁ tīrthaṁ bhavati| kūṭāgāramiti vartulāgāram| ākapāṭādityanēna dvāraparyantaṁ lakṣayati| kiṣkuḥ hastaḥ| puruṣapramāṇamiti ūrdhvataḥ| kanduḥ kandvākārāgnisthānam| aṅgārārthaṁ kōṣṭhō'vakāśō vidyatē yasmin sō'ṅgārakōṣṭhakaḥ, sa ēva stambha ityaṅgārakōṣṭhakastambhaḥ| khādirāṇāmiti pūraṇē ṣaṣṭhī| sa ityatra ‘tvaṁ’ ityadhyāhāryaṁ, jānīyā ityarthaḥ; kiṁvā, ‘jānīyāt’ iti pāṭhaḥ, uttaratrāpi ‘pravēśayēt’ iti pāṭhaḥ; ēvaṁ ca sugamam| picchā svēdasyaiva picchilō bhāgaḥ| sarvēṣu srōtaḥsu vimuktaṁ sarvasrōtōvimuktam apagatavibandhastu apagatamalavibandhō bōddhavyaḥ| cakṣuṣōḥ paripālanārthamiti atrōpataptasya sahasā śītajalapravēśē śītajalaparāhata ūṣmā nayanōpaghātaṁ karōtītyabhiprāyaḥ| atra ca jēntākē bhūmiviśēṣaparigrahajalasānnidhyādayō maṅgalārthāḥ; jalasānnidhyaṁ tu svidyamānasya darśanēna dr̥ṣṭēḥ paripālanārthaṁ ca, tathā svēdātiyōgapratikriyārthaṁ kūṭāgārasya jalasānnidhyē sukhēna karaṇārthaṁ ca||46||
Adhikarana 26 (47-49) · Śloka 50
śayānasya pramāṇēna ghanāmaśmamayīṁ śilām| tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ sampradīpitaiḥ||47|| vyapōjjhya sarvānaṅgārān prōkṣya caivōṣṇavāriṇā| tāṁ śilāmatha kurvīta kauṣēyāvikasaṁstarām||48|| tasyāṁ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| kauravājinakauṣēyaprāvārādyaiḥ susaṁvr̥taḥ ||49|| ityaktō'śmaghanasvēdaḥ,...|50|
शयानस्य प्रमाणेन घनामश्ममयीं शिलाम्| तापयित्वा मारुतघ्नैर्दारुभिः सम्प्रदीपितैः||४७|| व्यपोज्झ्य सर्वानङ्गारान् प्रोक्ष्य चैवोष्णवारिणा| तां शिलामथ कुर्वीत कौषेयाविकसंस्तराम्||४८|| तस्यां स्वभ्यक्तसर्वाङ्गः स्वपन् स्विद्यति ना सुखम्| कौरवाजिनकौषेयप्रावाराद्यैः सुसंवृतः ||४९|| इत्यक्तोऽश्मघनस्वेदः,...|५०|
🔊 Audio coming soon
kauravaṁ kārpāsam||47-49||-
Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51
...karṣūsvēdaḥ pravakṣyatē| khānayēcchayanasyādhaḥ karṣūṁ sthānavibhāgavit||50|| dīptairadhūmairaṅgāraistāṁ karṣūṁ pūrayēttataḥ| tasyāmupari śayyāyāṁ svapan svidyati nā sukham||51||
...कर्षूस्वेदः प्रवक्ष्यते| खानयेच्छयनस्याधः कर्षूं स्थानविभागवित्||५०|| दीप्तैरधूमैरङ्गारैस्तां कर्षूं पूरयेत्ततः| तस्यामुपरि शय्यायां स्वपन् स्विद्यति ना सुखम्||५१||
🔊 Audio coming soon
karṣūḥ abhyantaravistīrṇaḥ svalpamukhō gartaḥ||50-51||
Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 55
anatyutsēdhavistārāṁ vr̥ttākārāmalōcanām| ghanabhittiṁ kuṭīṁ kr̥tvā kuṣṭhādyaiḥ sampralēpayēt||52|| kuṭīmadhyē bhiṣak śayyāṁ svāstīrṇāmupakalpayēt| prāvārājinakauśēyakuthakambalagōlakaiḥ||53|| hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṁ ca sarvaśaḥ| parivāryāntarārōhēdabhyaktaḥ svidyatē sukham||54|| ya ēvāśmaghanasvēdavidhirbhūmau sa ēva tu| praśastāyāṁ nivātāyāṁ samāyāmupadiśyatē||55||
अनत्युत्सेधविस्तारां वृत्ताकारामलोचनाम्| घनभित्तिं कुटीं कृत्वा कुष्ठाद्यैः सम्प्रलेपयेत्||५२|| कुटीमध्ये भिषक् शय्यां स्वास्तीर्णामुपकल्पयेत्| प्रावाराजिनकौशेयकुथकम्बलगोलकैः||५३|| हसन्तिकाभिरङ्गारपूर्णाभिस्तां च सर्वशः| परिवार्यान्तरारोहेदभ्यक्तः स्विद्यते सुखम्||५४|| य एवाश्मघनस्वेदविधिर्भूमौ स एव तु| प्रशस्तायां निवातायां समायामुपदिश्यते||५५||
🔊 Audio coming soon
anatyutsēdhavistārāmiti svalpapramāṇōcchrāyavistārām| alōcanāṁ nirjālakām| kuṣṭhādyairiti atrādiśabdaḥ prakāravacanaḥ, tēnōṣṇasugandhidravyairiti bhavati| hasantikā aṅgāradhāni(ri)kā, parivāryēti hasantikābhirityanēna sambadhyatē| tāmiti upakalpitaśayyāṁ kuṭīm, ārōhēditi sambandhaḥ||52-55||
Adhikarana 29 (56-58) · Śloka 58
kumbhīṁ vātaharakvāthapūrṇāṁ bhūmau nikhānayēt| ardhabhāgaṁ tribhāgaṁ vā śayanaṁ tatra cōpari||56|| sthāpayēdāsanaṁ vā'pi nātisāndraparicchadam| atha kumbhyāṁ susantaptān prakṣipēdayasō guḍān||57|| pāṣāṇān vōṣmaṇā tēna tatsthaḥ svidyati nā sukham| susaṁvr̥tāṅgaḥ svabhyaktaḥ snēhairanilanāśanaiḥ||58||
कुम्भीं वातहरक्वाथपूर्णां भूमौ निखानयेत्| अर्धभागं त्रिभागं वा शयनं तत्र चोपरि||५६|| स्थापयेदासनं वाऽपि नातिसान्द्रपरिच्छदम्| अथ कुम्भ्यां सुसन्तप्तान् प्रक्षिपेदयसो गुडान्||५७|| पाषाणान् वोष्मणा तेन तत्स्थः स्विद्यति ना सुखम्| सुसंवृताङ्गः स्वभ्यक्तः स्नेहैरनिलनाशनैः||५८||
🔊 Audio coming soon
śayanaṁ tatra cōparīti atra kumbhīkōpari śayanaṁ khaṭṭādi tathā kartavyaṁ yathā kumbhīkā na bhajyatē| tatstha iti yathōktaśayanāsanasthaḥ||56-58||
Adhikarana 30 (59-60) · Śloka 60
kūpaṁ śayanavistāraṁ dviguṇaṁ cāpi vēdhataḥ| dēśē nivātē śastē ca kuryādantaḥsumārjitam||59|| hastyaśvagōkharōṣṭrāṇāṁ karīṣairdagdhapūritē| svavacchannaḥ susaṁstīrṇē'bhyaktaḥ svidyati nā sukham||60||
कूपं शयनविस्तारं द्विगुणं चापि वेधतः| देशे निवाते शस्ते च कुर्यादन्तःसुमार्जितम्||५९|| हस्त्यश्वगोखरोष्ट्राणां करीषैर्दग्धपूरिते| स्ववच्छन्नः सुसंस्तीर्णेऽभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम्||६०||
🔊 Audio coming soon
kūpamiti kūpamiva kūpaṁ gabhīratvēna| dviguṇamiti vistārādbōddhavyam| vēdhata ityadhaḥkhananapramāṇēna| susaṁstīrṇa iti suṣṭhu saṁstīrṇē ācchāditē, śayyayā khaṭvōparisthitayā ācchāditē kūpē iti bōddhavyam||59-60||
Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63
dhītīkāṁ tu karīṣāṇāṁ yathōktānāṁ pradīpayēt| śayanāntaḥpramāṇēna śayyāmupari tatra ca||61|| sudagdhāyāṁ vidhūmāyāṁ yathōktāmupakalpayēt| svavacchannaḥ svapaṁstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham||62|| hōlākasvēda ityēṣa sukhaḥ prōktō maharṣiṇā| iti trayōdaśavidhaḥ svēdō'gniguṇasaṁśrayaḥ||63||
धीतीकां तु करीषाणां यथोक्तानां प्रदीपयेत्| शयनान्तःप्रमाणेन शय्यामुपरि तत्र च||६१|| सुदग्धायां विधूमायां यथोक्तामुपकल्पयेत्| स्ववच्छन्नः स्वपंस्तत्राभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम्||६२|| होलाकस्वेद इत्येष सुखः प्रोक्तो महर्षिणा| इति त्रयोदशविधः स्वेदोऽग्निगुणसंश्रयः||६३||
🔊 Audio coming soon
dhītīkāmityādinā hōlākasvēdaḥ| dhītīkā śuṣkagōmayādikr̥tō'gnyāśrayaviśēṣaḥ| yathōktānāmiti pūrvōktahastyaśvādibhavānām| śayanāntaḥpramāṇēna dhītīkāṁ ‘kr̥tvā’ ityadhyāhārya yōjyam| yathōktāmiti nātisāndraparicchadām| upasaṁharati- itītyādi| sākṣādagnērguṇamuṣṇatvamāśritya svēdayatītyagniguṇasaṁśrayaḥ||61-63||
Adhikarana 32 (64) · Śloka 65
vyāyāma uṣṇasadanaṁ guruprāvaraṇaṁ kṣudhā| bahupānaṁ bhayakrōdhāvupanāhāhavātapāḥ||64|| svēdayanti daśaitāni naramagniguṇādr̥tē|65|
व्यायाम उष्णसदनं गुरुप्रावरणं क्षुधा| बहुपानं भयक्रोधावुपनाहाहवातपाः||६४|| स्वेदयन्ति दशैतानि नरमग्निगुणादृते|६५|
🔊 Audio coming soon
sampratyanagnisvēdānāha- vyāyāma ityādi| uṣṇasadanamiti agnisantāpavyatirēkēṇa nirjālakatayā ghanabhittitayā ca yadgr̥haṁ svēdayati tadbōddhavyam| bahupānamiti bahumadyapānam| upanāhō dvividhaḥ- sāgniranagniśca; tatra yaḥ sāgnirupanāhaḥ sa saṅkara ēva bōddhavyaḥ, yaduktaṁ- “kōlaṁ kulatthāḥ suradārurāsnāḥ” (sū.a.3) ityādinā''ragvadhīyē; yastvanagnirbahalatvēna śarīrōṣmarōdhaṁ kr̥tvā svēdayati sa iha bōddhavyaḥ| ātapaśca yadyapyuṣṇaḥ, tathā'pyagnikr̥taṁ tasyōṣṇatvaṁ na bhavatītyanagnisvēda uktaḥ| agniguṇādr̥tē iti sākṣādagnisambandhēna kr̥tāduṣṇatvādvinā||64||-
Adhikarana 33 (65-66) · Śloka 66
ityuktō dvividhaḥ svēdaḥ saṁyuktō'gniguṇairna ca||65|| ēkāṅgasarvāṅgagataḥ snigdhō rūkṣastathaiva ca| ityētattrividhaṁ dvandvaṁ svēdamuddiśya kīrtitam||66||
इत्युक्तो द्विविधः स्वेदः संयुक्तोऽग्निगुणैर्न च||६५|| एकाङ्गसर्वाङ्गगतः स्निग्धो रूक्षस्तथैव च| इत्येतत्त्रिविधं द्वन्द्वं स्वेदमुद्दिश्य कीर्तितम्||६६||
🔊 Audio coming soon
sarvasvēdamupasaṁharati- ityukta ityādi| ēkāṅgagatāḥ saṅkaranāḍyādayaḥ, sarvāṅgagatāḥ prastarajēntākādayaḥ| snigdhō vātavihitaḥ svēdaḥ| rūkṣaḥ kaphavihitaḥ| snigdharūkṣastu vātaślēṣmavihitō'nayōrna bhidyata iti pr̥thaṅgōktaḥ| dvandvaṁ parasparaṁ viruddhaṁ yugmam||65-66||
Adhikarana 34 (67) · Śloka 67
snigdhaḥ svēdairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśanō bhavēt| tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṁ varjayēnnaraḥ||67||
स्निग्धः स्वेदैरुपक्रम्यः स्विन्नः पथ्याशनो भवेत्| तदहः स्विन्नगात्रस्तु व्यायामं वर्जयेन्नरः||६७||
🔊 Audio coming soon
svinnēna yathā kartavyaṁ tadāha- snigdha ityādi| pathyāśanō bhavēdityatra yadyapi śr̥ṅgagrāhikayā pathyaṁ nōktaṁ, tathā'pi svēdapravr̥ttiviṣayadōṣasya yat pathyaṁ tadēva bōddhavyam||67||
Adhikarana 35 (68-71) · Śloka 71
tatra ślōkāḥ- svēdō yathā kāryakarō hitō yēbhyaśca yadvidhaḥ| yatra dēśē yathā yōgyō dēśō rakṣyaśca yō yathā||68|| svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabhēṣajam| asvēdyāḥ svēdayōgyāśca svēdadravyāṇi kalpanā||69|| trayōdaśavidhaḥ svēdō vinā daśavidhō'gninā| saṅgrahēṇa ca ṣaṭ svēdāḥ svēdādhyāyē nidarśitāḥ||70|| svēdādhikārē yadvācyamuktamētanmaharṣiṇā | śiṣyaistu pratipattavyamupadēṣṭā punarvasuḥ||71||
तत्र श्लोकाः- स्वेदो यथा कार्यकरो हितो येभ्यश्च यद्विधः| यत्र देशे यथा योग्यो देशो रक्ष्यश्च यो यथा||६८|| स्विन्नातिस्विन्नरूपाणि तथाऽतिस्विन्नभेषजम्| अस्वेद्याः स्वेदयोग्याश्च स्वेदद्रव्याणि कल्पना||६९|| त्रयोदशविधः स्वेदो विना दशविधोऽग्निना| सङ्ग्रहेण च षट् स्वेदाः स्वेदाध्याये निदर्शिताः||७०|| स्वेदाधिकारे यद्वाच्यमुक्तमेतन्महर्षिणा | शिष्यैस्तु प्रतिपत्तव्यमुपदेष्टा पुनर्वसुः||७१||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē svēdō yathā kāryakara iti snēhapūrvaṁ prayuktēnētyādi| yēbhyaśca yadvidha iti vātē snigdha ityādi saṅgr̥hṇāti| yatra dēśē yathā yōgya iti āmāśayagatē vātē rūkṣapūrva ityādi| śēṣaṁ sugamam||68-71||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē svēdādhyāyō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने स्वेदाध्यायो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattakr̥tāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikākhyāyāṁ sūtrasthānē nirdēśacatuṣkē svēdādhyāyaścaturdaśaḥ||14||