6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಸ್ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇ ಮಾತ್ರಾವದಾಹಾರಸ್ಯ ಬಲಾದಿಹೇತುತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ, ತಚ್ಚ ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಕೃತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಭವತಿ; ತೇನ, ಋತುಪ್ರವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಮೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಾಭಿಧಾಯಕಂ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯಂ ಬ್ರೂತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ತಸ್ಯಾಶಿತಾದ್ಯಾದಾಹಾರಾದ್ಬಲಂ ವರ್ಣಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಯಸ್ಯರ್ತುಸಾತ್ಮ್ಯಂ ವಿದಿತಂ ಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮ್||೩||

ಅಶಿತಾದ್ಯಾದಿತಿ ಅಶಿತಪೀತಲೀಢಜಗ್ಧಾತ್| ಬಲಂ ವರ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಸುಖಾಯುಷೀ ಅಪಿ ಗೃಹ್ಯೇತೇ; ಯದಿ ವಾ ಬಲವರ್ಣಾಭ್ಯಾಮೇವ ನಾನ್ತರೀಯಕಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಸುಖಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವಿದಿತಮಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಯಕ್ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಚೇಷ್ಟಾಗ್ರಹಣೇನ ವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಚೇಷ್ಟಾಹಾರಗೋಚರಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಇಹ ಖಲು ಸಂವತ್ಸರಂ ಷಡಙ್ಗಮೃತುವಿಭಾಗೇನ ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರಾದಿತ್ಯಸ್ಯೋದಗಯನಮಾದಾನಂ ಚ ತ್ರೀನೃತೂಞ್ಛಿಶಿರಾದೀನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತಾನ್ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್, ವರ್ಷಾದೀನ್ ಪುನರ್ಹೇಮನ್ತಾನ್ತಾನ್ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ವಿಸರ್ಗಂ ಚ||೪||

ಋತುಜ್ಞಾನಮನ್ತರಾ ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಜ್ಞಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯೃತೂನಾಮುಪಯುಕ್ತಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ- ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಋತುಪ್ರತಿಪಾದನಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಸಂವತ್ಸರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಸಂವತ್ಸರಪ್ರತಿಪಾದನಮೃತೂನಾಮೇವ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಸಂವತ್ಸರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಮೇಲಕಶ್ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ , ನ ತು ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಋತೂನಾಂ ಮೇಲಕೋಽಸ್ತಿ| ಋತೂನಾಂ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪುನಃ ಪುನಸ್ತ ಏವರ್ತವಃ ಪರಾವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮವಶ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದನೀಯಮ್| ಇಹೇತಿ ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ, ಷಡಙ್ಗಂ ವಿದ್ಯಾತ್; ಅನ್ಯತ್ರ ತು ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯಾದೌ ತತ್ತತ್ಕಾರ್ಯವಶಾದನ್ಯಥಾಽಪಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಃ ಕಾಲ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಷಡಙ್ಗಮಿತಿ ಸಮಾಹಾರೇ ದ್ವಿಗುಃ, ಋತುವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್; ಯದಿ ವಾ ಸಮುದಾಯಿಭ್ಯೋಽನ್ಯಃ ಸಮುದಾಯ ಇತ್ಯಾಶ್ರಿತ್ಯ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ ಕಾರ್ಯಃ| ತತ್ರೇತಿ ಋತುವಿಭಾಗಕಥನೇ| ಉದಗ್ ಉತ್ತರಾಂ ದಿಶಂ ಪ್ರತಿ, ಅಯನಂ ಗಮನಮುದಗಯನಮ್| ಆದದಾತಿ ಕ್ಷಪಯತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಸೌಮ್ಯಾಂಶಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚ ಬಲಮಿತ್ಯಾದಾನಮ್| ತ್ರೀನ್ ಶಿಶಿರಾದೀನಿತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತತ್ವೇ ಗ್ರೀಷ್ಮಾನ್ತಾನಿತಿ ಶಿಶಿರಸ್ಯಾದಿರಿತಿ ವಿಗ್ರಹಸ್ಯ ತಥಾಽಽದಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಚಿತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಹೇಮನ್ತಾನ್ತಾನಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಂ ಪ್ರತಿ ಅಯನಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್| ವಿಸೃಜತಿ ಜನಯತಿ ಆಪ್ಯಮಂಶಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚ ಬಲಮಿತಿ ವಿಸರ್ಗಃ| ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಣಯನಂ ಚ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ, ನಿರುಕ್ತಿಪ್ರತೀಯಮಾನಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಚ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ವಿಸರ್ಗೇ ಪುನರ್ವಾಯವೋ ನಾತಿರೂಕ್ಷಾಃ ಪ್ರವಾನ್ತಿ, ಇತರೇ ಪುನರಾದಾನೇ; ಸೋಮಶ್ಚಾವ್ಯಾಹತಬಲಃ ಶಿಶಿರಾಭಿರ್ಭಾಭಿರಾಪೂರಯಞ್ಜಗದಾಪ್ಯಾಯಯತಿ ಶಶ್ವತ್, ಅತೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಸೌಮ್ಯಃ| ಆದಾನಂ ಪುನರಾಗ್ನೇಯಂ; ತಾವೇತಾವರ್ಕವಾಯೂ ಸೋಮಶ್ಚ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಮಾರ್ಗಪರಿಗೃಹೀತಾಃ ಕಾಲರ್ತುರಸದೋಷದೇಹಬಲನಿರ್ವೃತ್ತಿಪ್ರತ್ಯಯಭೂತಾಃ ಸಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ||೫||

ವಿಸರ್ಗಧರ್ಮಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ- ವಿಸರ್ಗೇ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾದಾನಮಾದೌ ಪಠಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರತಿಲೋಮತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾಽಽದೌ ವಿಸರ್ಗಗುಣಕಥನಂ; ಯದಿ ವಾ ಪ್ರಥಮಮಾದಾನಸ್ಯೋತ್ತರಾಯಣರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾದಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಮ್, ಇಹ ತು ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಬಲಜನಕತ್ವೇನಾಭಿಪ್ರೇತತ್ವಾದಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಮ್| ನಾತಿರೂಕ್ಷಾ ಇತಿ ಸೌಮ್ಯವಿಸರ್ಗಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಮನ್ದೀಕೃತರೌಕ್ಷ್ಯಾಃ ಪ್ರವಾನ್ತೀತಿ| ಇತರೇ ಪುನರಾದಾನ ಇತಿ ಅಪ್ರಶಾನ್ತಾತಿರೂಕ್ಷಾಶ್ಚ, ಆಗ್ನೇಯಾದಾನಸಮ್ಬನ್ಧಾಹಿತರೂಕ್ಷತ್ವಾತ್ | ಸೋಮಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ವಿಸರ್ಗೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅವ್ಯಾಹತಬಲ ಇತಿ ಕಾಲಮಾರ್ಗಮೇಘವಾತಾದಿಭಿಸ್ತದಾ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಸೋಮಪರಿಪನ್ಥಿನೋ ಹತಬಲತ್ವಾತ್| ಶಿಶಿರಾಭಿಃ ಶೀತಾಭಿಃ| ಶಶ್ವದಿತಿ ಛೇದಃ| ಸೌಮ್ಯಃ ಸೋಮಗುಣಪ್ರಧಾನಃ| ಆಗ್ನೇಯಮ್ ಅಗ್ನಿಗುಣಪ್ರಧಾನಮ್, ಅಪ್ರತಿಹತಬಲತ್ವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನ್ವೇತಾವತೈವಾದಿತ್ಯಚನ್ದ್ರವಾತಾನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವಮಬಲವತ್ತ್ವಂ ಚ ಕಥಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ತಾವೇತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೋ ದೇವತಾರೂಪಃ, ಸ ಚ ನಿತ್ಯರೂಪೋಽಪಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಮದೃಷ್ಟೇನ ನಾನಾರೂಪೇಣ ಗೃಹೀತಃ ಸನ್ ಕದಾಚಿತ್ ಸೂರ್ಯಬಲವಾಯುಬಲಸೋಮಬಲಾದೀನ್ ಕರೋತಿ; ಸ್ವಭಾವಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಸೌಮ್ಯಾಂಶಕ್ಷಯಕರ್ತೃತ್ವಾದಿರ್ವಾಯೋರ್ವಿರೂಕ್ಷಣಾದಿಃ ಸೋಮಸ್ಯಾಪ್ಯಾಯನಾದಿಃ; ಮಾರ್ಗೋ ದಕ್ಷಿಣ ಉತ್ತರಶ್ಚ, ತತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಃ ಕರ್ಕಟಾದಯೋ ಧನುರನ್ತಾಃ, ಮಕರಾದಿರುತ್ತರಃ| ಏತೇ ಚ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಮಾರ್ಗಪರಿಗ್ರಹಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ನ ಹಿ ಸೋಮೇ ಮಾರ್ಗಪರಿಗ್ರಹಃ ಕ(ಕಿ)ಞ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷಮಾವಹತಿ, ವಾಯೋಶ್ಚ ಮಾರ್ಗಪರಿಗ್ರಹ ಏವ ನಾಸ್ತಿ| ಪರಿಗೃಹೀತಾಃ ಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ| ಕಾಲರ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ನಿರ್ವೃತ್ತಿಪ್ರತ್ಯಯಭೂತಾ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಾಃ, ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ‘ಆಚಾರ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಕಾಲಃ ಸಂವತ್ಸರೋಽಯನದ್ವಯಂ ಚ, ಋತವಃ ಶಿಶಿರಾದಯಃ, ದೇಹಸ್ಯ ಬಲಂ ದೇಹಬಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾಯನದ್ವಯಸ್ಯ ಚ ಋತುಮೇಲಕರೂಪತ್ವಾದೃತುಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ ಲಬ್ಧಂ, ತೇನ ಕಾಲಗ್ರಹಣಮೃತುವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನ ಕಾಲರೂಪಃ ಋತುರಿತಿ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವಾರ್ತವದರ್ಶನಂ ಯದೃತುಸ್ತದ್ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯತೇ| ಪ್ರತ್ಯಯಭೂತಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಭೂತಶಬ್ದ ಉಪಮಾನೇ| ಕೇಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ‘ಅರ್ಕವಾಯೂ’ ಇತ್ಯೇಕತಯಾ ಪಠಿತ್ವಾ ‘ಸೋಮಶ್ಚ’ ಇತಿ ಯತ್ ಪೃಥಕ್ ಪಠತಿ, ತೇನಾರ್ಕವಾಯ್ವೋರ್ಮಿಲಿತಯೋರಾದಾನಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತ್ವಂ, ವಿಸರ್ಗಂ ಪ್ರತಿ ಪೃಥಗೇವ ಸೋಮಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಬಲಹರಣಬಲಕರಣಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ತತ್ರ ರವಿರ್ಭಾಭಿರಾದದಾನೋ ಜಗತಃ ಸ್ನೇಹಂ ವಾಯವಸ್ತೀವ್ರರೂಕ್ಷಾಶ್ಚೋಪಶೋಷಯನ್ತಃ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಮುತ್ಪಾದಯನ್ತೋ ರೂಕ್ಷಾನ್ ರಸಾಂಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾಂಶ್ಚಾಭಿವರ್ಧಯನ್ತೋ ನೃಣಾಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾವಹನ್ತಿ||೬||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆದದಾನ ಉಚ್ಛೋಷಯನ್| ಜಗತಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಸ್ಯ| ಸ್ನೇಹಂ ಸಾರಂ ಸೌಮ್ಯಭಾಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಂ ರವಿಃ, ವಾಯವಶ್ಚ ಶೋಷಯನ್ತಃ ಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೀವ್ರಾಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚ ತೀವ್ರರೂಕ್ಷಾಃ; ಯದಿ ವಾ ತೀವ್ರಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತೀವ್ರರೂಕ್ಷಾಃ; ಏತಚ್ಚಾದಾನೇ ತೀವ್ರೇಣ ರವಿಣಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವಾಯೋರ್ಭವತಿ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಯೋಗವಾಹೀ(ಹಃ) ಪರಂ ವಾಯುಃ ಸಂಯೋಗಾದುಭಯಾರ್ಥಕೃತ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಶಿಶಿರೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಮಲ್ಪಂ ತಿಕ್ತಂ ರಸಮಲ್ಪಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ, ತಥಾ ವಸನ್ತೇ ಮಧ್ಯಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಕಷಾಯಂ ರಸಂ ಮಧ್ಯಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ, ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಕಟುಕಂ ರಸಂ ಮಹಚ್ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಕಷಾಯೋ ರಸೋ ರೂಕ್ಷತಮಃ ಕಟುಕಶ್ಚ ರೂಕ್ಷತರಃ, ಯದುಕ್ತಂ- “ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯೋ ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ಪ್ರವರೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಕಟುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿ; ರೌಕ್ಷ್ಯಪ್ರಕರ್ಷಶ್ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ಮಧ್ಯಬಲಂ ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ವಸನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಕಟುಕಸ್ಯ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಹುಲೇ ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲ ಏವೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಪವನಪೃಥಿವ್ಯುತ್ಕರ್ಷವತಿ ತು ವಸನ್ತೇ ಪವನಪೃಥಿವ್ಯುತ್ಕರ್ಷಜನ್ಯಸ್ಯ ಕಷಾಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ಕಟುಕಃ, ಪವನಪೃಥಿವ್ಯತಿರೇಕಾತ್ ಕಷಾಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯುತ್ಕರ್ಷಶ್ಚ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಕೃತಃ ಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾದುನ್ನೇಯಃ| ಅಭಿವರ್ಧಯನ್ತ ಇತಿ ವಚನಾದ್ಯಥಾಸ್ವಕಾಲೇ ತಿಕ್ತಾದೀನಾಮಭಿವೃದ್ಧಿಃ ಸೂಚ್ಯತೇ, ತೇನ ನ ತದೈಕರಸತ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಕ್ರಮವದ್ರೌಕ್ಷ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿತಿಕ್ತಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೀ ಅಪಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯೋತ್ಪತ್ತೌ ಕಾರಣಂ, ಯತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಮುತ್ಪಾದಯನ್ತ ಇತಿ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಟುಕಾನಭಿವರ್ಧಯನ್ತ ಇತಿ ಚ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣದ್ವಯಂ ಕೃತ್ವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾವಹನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತೇಷು ತು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖೇಽರ್ಕೇ ಕಾಲಮಾರ್ಗಮೇಘವಾತವರ್ಷಾಭಿಹತಪ್ರತಾಪೇ, ಶಶಿನಿ ಚಾವ್ಯಾಹತಬಲೇ, ಮಾಹೇನ್ದ್ರಸಲಿಲಪ್ರಶಾನ್ತಸನ್ತಾಪೇ ಜಗತಿ, ಅರೂಕ್ಷಾ ರಸಾಃ ಪ್ರವರ್ಧನ್ತೇಽಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ತತ್ರ ಬಲಮುಪಚೀಯತೇ ನೃಣಾಮಿತಿ||೭||

ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ತುಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವ್ಯಾವೃತ್ತೌ| ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖೇ ದಕ್ಷಿಣಾಶಾಂ ಗನ್ತುಮುದ್ಯತ ಏವಾರ್ಕೇ, ತೇನ ವಿಷುವದುದಯೋಪಲಕ್ಷಿತಮಧ್ಯದೇಶಾದುತ್ತರೇಣ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ರವಿರ್ಯದೈವ ದಕ್ಷಿಣಾಶಾಂ ಗನ್ತುಮುದ್ಯತೋ ಭವತಿ ತದೈವ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಬಲೋ ಭವತಿ, ಉತ್ತರಾಶಾಗಮನಪ್ರಕರ್ಷಾಹಿತಬಲಪ್ರಕರ್ಷತಯಾ ತು ಸ್ತೋಕಸ್ತೋಕಕ್ರಮಾಪಚೀಯಮಾನಬಲೋಽಪಿ ತಥಾ ದುರ್ಬಲೋ ನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಏವಮುತ್ತರಾಯಣೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕಾಲಃ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ, ಮಾರ್ಗ ಇಹ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖಃ, ಮೇಘಸ್ಯ ವಾತೋ ಮೇಘವಾತಃ, ವರ್ಷಣಂ ವರ್ಷಃ, ಏತೈರಭಿಹತಪ್ರತಾಪೇಽರ್ಕ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾತಸ್ತ್ವಿಹ ಮೇಘಸಮ್ಬನ್ಧಾಹಿತಶೈತ್ಯೋಽರ್ಕತಾಪಪರಿಪನ್ಥೀ ಭವತಿ, ಶಶಿನೋಽವ್ಯಾಹತಬಲತ್ವಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪನ್ಥಿನೋಽಭಿಹತಪ್ರತಾಪತ್ವಾದನುಗುಣಮೇಘವಾತವರ್ಷಣಯೋಗಾಚ್ಚ| ಜಗತಿ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮೇ| ಅತ್ರ ಚ “ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನಿಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದಮ್ಲಃ”, “ಸಲಿಲಾಗ್ನಿಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾಲ್ಲವಣಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕಥಂ ಸೌಮ್ಯೇ ವಿಸರ್ಗೇ ತಯೋಶ್ಚಾಗ್ನೇಯಯೋರುತ್ಪಾದ ಇತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್, ಯತೋ ಬಲಪ್ರಕರ್ಷವತೋಽರ್ಕಸ್ಯ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಬಲಸ್ಯಾಪಿ ವಿಷುವಪರ್ಯನ್ತಂ ಬಲವತ್ತ್ವಮಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಮೇವ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ವಿಸರ್ಗಾದಾನಯೋರ್ನೃಣಾಮ್| ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯಬಲಂ, ತ್ವನ್ತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಗ್ರೇ ಚ ನಿರ್ದಿಶೇತ್||೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶಿಶಿರಾದೌ ಬಲಹ್ರಾಸಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೋ ವರ್ಷಾದೌ ಚ ಬಲೋತ್ಕರ್ಷಃ; ತತ್ರ ಶಿಶಿರೇ ದುರ್ಬಲಾ ವರ್ಷಾಸು ಬಲವನ್ತಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿದುರ್ಗ್ರಹಂ ನಿಷೇದ್ಧುಮಾಹ- ಆದಾವನ್ತೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸರ್ಗಸ್ಯಾದೌ ವರ್ಷಾಸು, ಆದಾನಸ್ಯಾನ್ತೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಪ್ರಕರ್ಷಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತಥಾ ಮಧ್ಯೇ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಶರದಿ, ಆದಾನಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ವಸನ್ತೇ, ಮಧ್ಯಂ ನಾತಿಕ್ಷೀಣಂ ನಾತಿವೃದ್ಧಂ ಬಲಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ತಥಾಽನ್ತೇ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಹೇಮನ್ತೇ, ಅಗ್ರೇ ಚ ಪ್ರಥಮೇ ಆದಾನಸ್ಯ ಶಿಶಿರೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ವಿಸರ್ಗಪ್ರಕರ್ಷಾಹಿತಬಲಪ್ರಕರ್ಷಃ ಪುರುಷ ಆದಾನಸ್ಯಾದೌ ಶಿಶಿರೇ ಸ್ತೋಕಕ್ಷೀಯಮಾಣಬಲೋಽಪಿ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಪೌಷಮಾಸಾನ್ತಾಹಿತವೃದ್ಧಿಪ್ರಕರ್ಷಾ ನಿಶಾ ಮಾಘಫಾಲ್ಗುನಯೋಃ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾಽಪಿ ದಿವಸಾನ್ಮಹತ್ಯೇವ ಭವತಿ| ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ವರ್ಷಾಸು ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ, ವಸನ್ತಶರದೋಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಂ ಬಲಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಏವಂ ಕಾಲರ್ತುರಸದೇಹಬಲಕಾರಣತ್ವಮರ್ಕಾದೀನಾಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಂ, ದೋಷಕಾರಣತ್ವಂ ತ್ವಗ್ರೇ ಋತುವಿಧಾನನಿರ್ದೇಶೇಽಭಿಧಾಸ್ಯತೇ||೮||

Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18

ಶೀತೇ ಶೀತಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಸಂರುದ್ಧೋ ಬಲಿನಾಂ ಬಲೀ| ಪಕ್ತಾ ಭವತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯಗುರುಕ್ಷಮಃ||೯|| ಸ ಯದಾ ನೇನ್ಧನಂ ಯುಕ್ತಂ ಲಭತೇ ದೇಹಜಂ ತದಾ| ರಸಂ ಹಿನಸ್ತ್ಯತೋ ವಾಯುಃ ಶೀತಃ ಶೀತೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ||೧೦|| ತಸ್ಮಾತ್ತುಷಾರಸಮಯೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾನ್ ರಸಾನ್| ಔದಕಾನೂಪಮಾಂಸಾನಾಂ ಮೇದ್ಯಾನಾಮುಪಯೋಜಯೇತ್||೧೧|| ಬಿಲೇಶಯಾನಾಂ ಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರಸಹಾನಾಂ ಭೃತಾನಿ ಚ| ಭಕ್ಷಯೇನ್ಮದಿರಾಂ ಶೀಧುಂ ಮಧು ಚಾನುಪಿಬೇನ್ನರಃ||೧೨|| ಗೋರಸಾನಿಕ್ಷುವಿಕೃತೀರ್ವಸಾಂ ತೈಲಂ ನವೌದನಮ್| ಹೇಮನ್ತೇಽಭ್ಯಸ್ಯತಸ್ತೋಯಮುಷ್ಣಂ ಚಾಯುರ್ನ ಹೀಯತೇ||೧೩|| ಅಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲಂ ಜೇನ್ತಾಕಮಾತಪಮ್| ಭಜೇದ್ಭೂಮಿಗೃಹಂ ಚೋಷ್ಣಮುಷ್ಣಂ ಗರ್ಭಗೃಹಂ ತಥಾ||೧೪|| ಶೀತೇಷು ಸಂವೃತಂ ಸೇವ್ಯಂ ಯಾನಂ ಶಯನಮಾಸನಮ್| ಪ್ರಾವಾರಾಜಿನಕೌಷೇಯಪ್ರವೇಣೀಕುಥಕಾಸ್ತೃತಮ್||೧೫|| ಗುರೂಷ್ಣವಾಸಾ ದಿಗ್ಧಾಙ್ಗೋ ಗುರುಣಾಽಗುರುಣಾ ಸದಾ| ಶಯನೇ ಪ್ರಮದಾಂ ಪೀನಾಂ ವಿಶಾಲೋಪಚಿತಸ್ತನೀಮ್||೧೬|| ಆಲಿಙ್ಗ್ಯಾಗುರುದಿಗ್ಧಾಙ್ಗೀಂ ಸುಪ್ಯಾತ್ ಸಮದಮನ್ಮಥಃ| ಪ್ರಕಾಮಂ ಚ ನಿಷೇವೇತ ಮೈಥುನಂ ಶಿಶಿರಾಗಮೇ||೧೭|| ವರ್ಜಯೇದನ್ನಪಾನಾನಿ ವಾತಲಾನಿ ಲಘೂನಿ ಚ| ಪ್ರವಾತಂ ಪ್ರಮಿತಾಹಾರಮುದಮನ್ಥಂ ಹಿಮಾಗಮೇ||೧೮||

ವರ್ಧಮಾನಬಲಪ್ರಕರ್ಷವತ್ತಯಾ ಹೇಮನ್ತಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತತ್ವಾತ್ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಮೇವಾಗ್ರೇ ಪ್ರಾಹ- ಶೀತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಶೀತೇ ಶೀತಗುಣಯುಕ್ತೇ ಹೇಮನ್ತೇ, ಯದ್ಯಪಿ ಚಾನುಕ್ತೇ ಶೀತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣೇ ಹೇಮನ್ತಃ ಶೀತ ಏವ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ನ ಪೂರ್ವಂ ಕ್ವಚಿದ್ಧೇಮನ್ತೇ ಶೀತತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ; ಯದಿ ವಾ ಯದೈವ ಹೇಮನ್ತೇ ಶೀತಂ ಮಹದ್ಭವತಿ ತದೈವ ವಿಶೇಷೇಣ ವಹ್ನಿರ್ಬಲೀ ಭವತಿ, ನೋಪಕ್ರಮಮಾತ್ರೇಣಾಪಿ, ಋತುವ್ಯಾಪತ್ತೌ ಶೀತಾಯೋಗ ಇತಿ ಚ ಶೀತ ಇತಿ ಪದೇನ ಲಭ್ಯತೇ| ಹಿಮಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತೋಽನಿಲಃ ಶೀತಾನಿಲಃ; ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತತ್ವಂ ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛೀತಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವ ಲಬ್ಧಂ ಪುನರಭಿಧೀಯತೇಽಗ್ನಿಸಂರೋಧಹೇತುತ್ವಾತ್ | ವಾಯುರ್ಹಿ ಹಿಮಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗಚ್ಛಚ್ಛರೀರೋಷ್ಮಣೋ ರೋಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಕುಮ್ಭಕಾರಪವನಾಹಿತಪಙ್ಕಲೇಪ ಇವಾನ್ತರಸ್ಯ ವಹ್ನೇರ್ವೃದ್ಧಿಮಾವಹತಿ| ಏತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಅಸಮಾನಾಚ್ಛೀತವಾತಾತ್ ಕಥಮಗ್ನಿವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯೇತದಪಾಸ್ತಮ್| ನಹ್ಯತ್ರ ಶೀತೋ ವಾತೋಽಗ್ನಿತ್ವೇನ ಪರಿಣಮತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ನಿರ್ಗಚ್ಛತ್ತೇಜಃಪ್ರತೀಪೀಭೂತಃ| ಶೀತಾನಿಲಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಶರೀರಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಲಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಹೇಮನ್ತಸ್ವಭಾವಾದ್ಬಲೀ ಭವತಿ; ಅನೇನ ಪ್ರಾಣಿಬಲವತ್ತ್ವಮಗ್ನಿಬಲವತ್ತ್ವೇ ಹೇತುರಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಹಸ್ತಿವೈದ್ಯಕೇ ಬಾಲಗಜಾನಾಂ ನೀರೋಗತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನೇ; ಯಥಾ- “ಅವ್ಯಾಹತಾದಭಿಪ್ರಾಯಾತ್ ಪ್ರೀತಿಃ, ಪ್ರೀತೇರ್ಬಲಂ, ಬಲಾತ್| ಅಗ್ನಿರಗ್ನೇಶ್ಚ ಧಾತೂನಾಂ ಬಲಂ , ನಾಶಸ್ತತೋ ರುಜಾಮ್” ಇತಿ| ಮಾತ್ರಯಾ ಯದ್ ಗುರು ಅತಿಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ದ್ರವ್ಯತಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವತಶ್ಚ ಯದ್ ಗುರು ನವಧಾನ್ಯಾದಿ, ತತ್ಕ್ಷಮಃ| ಏವಮ್ಭೂತೋ ಬಲೀ ವಹ್ನಿರ್ಯದಾ ಯುಕ್ತಂ ಗುರುಭೂತಂ ಚಾನ್ನಂ ನ ಲಭತೇ, ತದಾ ದೇಹಜಂ ರಸಂ ಹಿನಸ್ತಿ ಕ್ಷಯಂ ನಯತಿ; ದೇಹಾರ್ಥಂ ದೇಹಜಾತಂ ವಾ ದೇಹಜಂ ಧಾತುರೂಪಂ ರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಇನ್ಧನಾಭಾವೇ ಸತಿ ರಸಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಹೇಮನ್ತೇ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ ವಾತಕೋಪೇ- ಶೀತಃ ಶೀತ ಇತಿ; ಯಸ್ಮಾದಯಂ ಶೀತಗುಣೋ ವಾಯುಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಛೀತಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಲಕ್ಷಣೇ ಸಮಾನಂ ಕಾರಣಮಾಸಾದ್ಯ ಕುಪ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುರ್ಮೇದಸ್ವಿನೋ ಯಥಾಽಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ, ನ ತು ವೈಷಮ್ಯಮನತಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್, ತಥಾಽಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಮೇವ ಕರೋತಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದ್ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಾಹಾರಂ ಶೋಷಯತ್ಯಪಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಷ್ಟೌನಿನ್ದಿತೀಯೇ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ದೇಹಜರಸಕ್ಷಯಭಯಾತ್| ಪ್ರಕರಣಲಬ್ಧೇಽಪಿ ತುಷಾರಸಮಯ ಇತಿ ಯತ್ ಪುನಃ ಕರೋತಿ, ತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ತುಷಾರಪಾತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ಭೋಜನಾರ್ಥಮ್| ಮೇದ್ಯಾನಾಂ ಮೇದುರಾಣಾಮ್| ಔದಕಾನೂಪಮಾಂಸಾದಯಶ್ಚ ಹೇಮನ್ತಕಾಲಕಫಚಯಸಂವರ್ಧಕಾ ಅಪಿ ಮಹಾತ್ಯಯವಾತವಿಕಾರಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವೇನ ವ್ಯವಾಯಾದಿಕಫಚಯಪ್ರತಿಪಕ್ಷಯುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚಾಭಿಪ್ರೇತಾಃ | ಔದಕಾಃ ಕೂರ್ಮಾದಯೋಽನ್ನಪಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ, ಅನೂಪಾಃ ಸೃಮರಖಡ್ಗಾದಯಃ, ಬಿಲೇಶಯಾ ಗೋಧಾಪ್ರಭೃತಯಃ, ಪ್ರಸಹಾ ಗೋಖರಾದಯಃ| ಭೃತಂ ಭಟ್ಟಿತ್ರಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಹೇಮನ್ತೇಽಭ್ಯಸ್ಯತ ಇತಿ ಪುನರ್ಹೇಮನ್ತಗ್ರಹಣಂ ಹೇಮನ್ತಂ ವ್ಯಾಪ್ಯೈವೋಷ್ಣೋದಕಸೇವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಜೇನ್ತಾಕಃ ಸ್ವೇದವಿಶೇಷೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಗರ್ಭಗೃಹಂ ಗೃಹಕೋಷ್ಠಕಮ್| ಹೇಮನ್ತ ಇತ್ಯನೇನಾರ್ಥಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಶೀತೇ ಶೀತೇಷ್ವಿತಿ ಪದಂ ವರ್ಷಾಕಾಲಾದಾವಪಿ ಶೀತಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸಂವೃತಯಾನಾದಿಸೇವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಾವಾರೋ ಗುರುಪ್ರಾವರಣಂ ಕಮ್ಬಲಾದಿ, ಅಜಿನಂ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಚರ್ಮ, ಕೌಷೇಯಂ ಕೋಷಕಾರಕೀಟತನ್ತುಮಯಂ, ಪ್ರವೇಣೀ ಗೋಣೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಕುಥಕಶ್ಚಿತ್ರಕಮ್ಬಲಃ| ಗುರುಣಾಽಗುರುಣೇತಿ ಅಗುರುಘನಪ್ರಲೇಪೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶಾಲಾವಾಯಾಮೇನ, ಉಪಚಿತೌ ಪರಿಣಾಹೇನ| ಮೈಥುನಸೇವೋಪದೇಶಶ್ಚೇಹ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಕತ್ವೇನ ಚೀಯಮಾನಕಫವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ಚ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಮೈಥುನಸೇವೋಕ್ತಾ; ಯದುಕ್ತಂ- “ತತ್ರಾಪನೀತಹಾರಾಶ್ಚ ಪ್ರಿಯಾ ನಾರ್ಯಃ ಸ್ವಲಙ್ಕೃತಾಃ| ರಮಯೇಯುರ್ಯಥಾಕಾಮಂ ಬಲಾದಪಿ ಮದೋತ್ಕಟಾಃ” ಇತಿ||೯-೧೮||

Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21

ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರೌ ತುಲ್ಯೌ ಶಿಶಿರೇಽಲ್ಪಂ ವಿಶೇಷಣಮ್| ರೌಕ್ಷ್ಯಮಾದಾನಜಂ ಶೀತಂ ಮೇಘಮಾರುತವರ್ಷಜಮ್||೧೯|| ತಸ್ಮಾದ್ಧೈಮನ್ತಿಕಃ ಸರ್ವಃ ಶಿಶಿರೇ ವಿಧಿರಿಷ್ಯತೇ| ನಿವಾತಮುಷ್ಣಂ ತ್ವಧಿಕಂ ಶಿಶಿರೇ ಗೃಹಮಾಶ್ರಯೇತ್||೨೦|| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ವಾತಲಾನಿ ಲಘೂನಿ ಚ| ವರ್ಜಯೇದನ್ನಪಾನಾನಿ ಶಿಶಿರೇ ಶೀತಲಾನಿ ಚ||೨೧||

ಶಿಶಿರವಿಧಿಮಾಹ- ಹೇಮನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷಃ; ಶಿಶಿರಸ್ಯಾದಾನಾರಮ್ಭತ್ವೇನ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ, ತಥಾ ಮೇಘಮಾರುತವರ್ಷಾಃ ಶಿಶಿರೇಽಧಿಕಾ ಭವನ್ತಿ ತಜ್ಜಂ ಚ ಶೀತಮಧಿಕಂ ಹೇಮನ್ತಾದಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಹೇಮನ್ತತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟರೌಕ್ಷ್ಯಶೀತಯುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಹೈಮನ್ತಿಕೋ ವಿಧಿಃ| ನಿವಾತಮುಷ್ಣಂ ತ್ವಿತಿ ತುಶಬ್ದಃ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಃ; ಹೇಮನ್ತೋಕ್ತನಿವಾತೋಷ್ಣಗೃಹಾಚ್ಛಿಶಿರೇ ರೂಕ್ಷಾತಿಶೀತೇಽಧಿಕಮುಷ್ಣಂ ಗೃಹಮಾಶ್ರಯೇದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಕೇಚಿದತ್ರಾಸೇವ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ತ್ವನಾರ್ಷಃ||೧೯-೨೧||

Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26

ವಸನ್ತೇ ನಿಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದಿನಕೃದ್ಭಾಭಿರೀರಿತಃ| ಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಬಾಧತೇ ರೋಗಾಂಸ್ತತಃ ಪ್ರಕುರುತೇ ಬಹೂನ್||೨೨|| ತಸ್ಮಾದ್ವಸನ್ತೇ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಮನಾದೀನಿ ಕಾರಯೇತ್| ಗುರ್ವಮ್ಲಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೩|| ವ್ಯಾಯಾಮೋದ್ವರ್ತನಂ ಧೂಮಂ ಕವಲಗ್ರಹಮಞ್ಜನಮ್| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಶೌಚವಿಧಿಂ ಶೀಲಯೇತ್ ಕುಸುಮಾಗಮೇ||೨೪|| ಚನ್ದನಾಗುರುದಿಗ್ಧಾಙ್ಗೋ ಯವಗೋಧೂಮಭೋಜನಃ| ಶಾರಭಂ ಶಾಶಮೈಣೇಯಂ ಮಾಂಸಂ ಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಮ್||೨೫|| ಭಕ್ಷಯೇನ್ನಿರ್ಗದಂ ಸೀಧುಂ ಪಿಬೇನ್ಮಾಧ್ವೀಕಮೇವ ವಾ| ವಸನ್ತೇಽನುಭವೇತ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಕಾನನಾನಾಂ ಚ ಯೌವನಮ್||೨೬||

ವಸನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಸನ್ತವಿಧಿಮಾಹ| ನಿಚಿತಃ ಸಞ್ಚಿತೋ ವಸನ್ತಪೂರ್ವಕಾಲೇ, ಈರಿತೋ ವಿಲಾಯಿತೋ ವಸನ್ತೇ| ಕಾಯಾಗ್ನಿಮಿತಿ ಕಾಯನಿರ್ವರ್ತಕಮಗ್ನಿಂ ಜಾಠರಂ, ನ ತು ಧಾತ್ವಗ್ನಿವಿಶೇಷಮಾತ್ರಮ್| ತತ ಇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ತೇನ ತತೋಽಗ್ನಿವಧಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದಿ ವಾ ತತೋಽಗ್ನಿವಧಾನನ್ತರಮ್| ವಮನಾದೀನಿ ವಮನಪ್ರಧಾನಾನಿ; ತೇನ, ಆದಾನಮಧ್ಯತ್ವೇನ ಯದಿ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಸ್ತಥಾವಿಧೋ ಭವತಿ ತದಾ ವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಾನಾಮಪಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ತು ಕಫಜಯಾರ್ಥಂ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ| ವಸನ್ತಶಬ್ದೇನ ವಮನಂ ಪ್ರತಿ ಚೈತ್ರ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಯೇನ, ದೋಷಚಯಾದ್ಯರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಚಾಭಿಧಾತವ್ಯಪ್ರಾವೃಡಾದ್ಯೃತುಕ್ರಮೇಣ ಫಾಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ ವಸನ್ತೋ ಭವತಿ, ನ ವೈಶಾಖಃ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕೇಽಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನಿಚಿತ ಇತಿ ಕೃತಂ, ನ ತು ಹೇಮನ್ತೇ ನಿಚಿತ ಇತಿ; ಹೇಮನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಹಿ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಾಭಿಹಿತಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಪೌಷಾತ್ಮಕೇ ಹೇಮನ್ತೇ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ದೋಷಚಯೋ ಬುಧ್ಯತೇ, ಸ ಚ ನಾಭಿಪ್ರೇತಃ; ಉಕ್ತಸ್ತು ದೋಷಚಯಾದಿಕ್ರಮೋಕ್ತಪೌಷಮಾಘಾತ್ಮಕೇ ಹೇಮನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಚಯಃ| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಸುಖೋಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ| ಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಂ ಮಾಂಸಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಅನುಭವೇದಿತಿ ಭಾಷಯಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯಾರ್ಥಂ ಸ್ತೋಕಂ ಮೈಥುನಮನುಜಾನಾತಿ||೨೨-೨೬||

Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32

ಮಯೂಖೈರ್ಜಗತಃ ಸ್ನೇಹಂ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪೇಪೀಯತೇ ರವಿಃ| ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ದ್ರವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ನಪಾನಂ ತದಾ ಹಿತಮ್||೨೭|| ಶೀತಂ ಸಶರ್ಕರಂ ಮನ್ಥಂ ಜಾಙ್ಗಲಾನ್ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ| ಘೃತಂ ಪಯಃ ಸಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಭಜನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ನ ಸೀದತಿ||೨೮|| ಮದ್ಯಮಲ್ಪಂ ನ ವಾ ಪೇಯಮಥವಾ ಸುಬಹೂದಕಮ್| ಲವಣಾಮ್ಲಕಟೂಷ್ಣಾನಿ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಚ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೨೯|| ದಿವಾ ಶೀತಗೃಹೇ ನಿದ್ರಾಂ ನಿಶಿ ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಶೀತಲೇ| ಭಜೇಚ್ಚನ್ದನದಿಗ್ಧಾಙ್ಗಃ ಪ್ರವಾತೇ ಹರ್ಮ್ಯಮಸ್ತಕೇ||೩೦|| ವ್ಯಜನೈಃ ಪಾಣಿಸಂಸ್ಪರ್ಶೈಶ್ಚನ್ದನೋದಕಶೀತಲೈಃ| ಸೇವ್ಯಮಾನೋ ಭಜೇದಾಸ್ಯಾಂ ಮುಕ್ತಾಮಣಿವಿಭೂಷಿತಃ||೩೧|| ಕಾನನಾನಿ ಚ ಶೀತಾನಿ ಜಲಾನಿ ಕುಸುಮಾನಿ ಚ| ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ನಿಷೇವೇತ ಮೈಥುನಾದ್ವಿರತೋ ನರಃ||೩೨||

ಮಯೂಖೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರೈಷ್ಮವಿಧಿಮಾಹ| ಮಯೂಖೈಃ ತೇಜೋಭಿಃ| ಸ್ನೇಹಃ ಸಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೇಪೀಯತೇ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿಬತಿ| ಮನ್ಥಃ- “ಸಕ್ತವಃ ಸರ್ಪಿಷಾ ಯುಕ್ತಾಃ ಶೀತವಾರಿಪರಿಪ್ಲುತಾಃ| ನಾತ್ಯಚ್ಛಾ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರಾಶ್ಚ ಮನ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ”| ಮದ್ಯಮಲ್ಪಮಿತಿ ಏಕಾನ್ತಮದ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ; ನವೇತಿ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಪಾಕಾಭ್ಯಾಮಮ್ಲಸ್ಯ ಗ್ರೀಷ್ಮವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ; ಸುಬಹೂದಕಮಿತಿ ಮದ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯೈವ, ಮದ್ಯಸ್ಯೋಷ್ಣಾಮ್ಲತ್ವಾದ್ಯಪವಾದಾರ್ಥಂ ಬಹುತರಂ ಪಾನೀಯಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪಾತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನೈತತ್ ಫಲತಿ- ಯನ್ಮದ್ಯಂ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ನ ಪಾತವ್ಯಮೇವ ತಾವತ್; ಮದ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮದ್ಯತ್ಯಾಗೇ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ಯಾಗಜಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇನ ತಸ್ಯಾಲ್ಪಂ ವಾ ಸುಬಹೂದಕಂ ವಾ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಕ್ತೈವ ಮಣಿರ್ಮುಕ್ತಾಮಣಿಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ಚಣ್ಡಾತಪೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೈಥುನೋಪರತಿಸ್ತು ದಿವಾನಿಶಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ||೨೭-೩೨||

Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40

ಆದಾನದುರ್ಬಲೇ ದೇಹೇ ಪಕ್ತಾ ಭವತಿ ದುರ್ಬಲಃ| ಸ ವರ್ಷಾಸ್ವನಿಲಾದೀನಾಂ ದೂಷಣೈರ್ಬಾಧ್ಯತೇ ಪುನಃ||೩೩|| ಭೂಬಾಷ್ಪಾನ್ಮೇಘನಿಸ್ಯನ್ದಾತ್ ಪಾಕಾದಮ್ಲಾಜ್ಜಲಸ್ಯ ಚ| ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ||೩೪|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾಧಾರಣಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರ್ವರ್ಷಾಸು ಶಸ್ಯತೇ| ಉದಮನ್ಥಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮವಶ್ಯಾಯಂ ನದೀಜಲಮ್||೩೫|| ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತಪಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್| ಪಾನಭೋಜನಸಂಸ್ಕಾರಾನ್ ಪ್ರಾಯಃ ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಾನ್ ಭಜೇತ್||೩೬|| ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ| ವಿಶೇಷಶೀತೇ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ವರ್ಷಾಸ್ವನಿಲಶಾನ್ತಯೇ||೩೭|| ಅಗ್ನಿಸಂರಕ್ಷಣವತಾ ಯವಗೋಧೂಮಶಾಲಯಃ| ಪುರಾಣಾ ಜಾಙ್ಗಲೈರ್ಮಾಂಸೈರ್ಭೋಜ್ಯಾ ಯೂಷೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕೃತೈಃ||೩೮|| ಪಿಬೇತ್ ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಂ ಚಾಲ್ಪಂ ಮಾಧ್ವೀಕಾರಿಷ್ಟಮಮ್ಬು ವಾ| ಮಾಹೇನ್ದ್ರಂ ತಪ್ತಶೀತಂ ವಾ ಕೌಪಂ ಸಾರಸಮೇವ ವಾ||೩೯|| ಪ್ರಘರ್ಷೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಪರೋ ಭವೇತ್| ಲಘುಶುದ್ಧಾಮ್ಬರಃ ಸ್ಥಾನಂ ಭಜೇದಕ್ಲೇದಿ ವಾರ್ಷಿಕಮ್||೪೦||

ವರ್ಷಾವಿಧಿಮಾಹ- ಆದಾನೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಸ್ಯ ದುರ್ಬಲತ್ವೇ ಪಕ್ತಾಽಪಿ ದುರ್ಬಲೋ ಭವತಿ, ದೇಹಬಲಾನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾದ್ವಹ್ನೇಃ| ಏತಚ್ಚ ಬಲಿನಾಂ ಬಲೀ ಭವತೀತ್ಯತ್ರ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಮ್| ಸ ದುರ್ಬಲೋ ವಹ್ನಿಃ| ಅನಿಲಾದೀನಾಮಿತಿ ಅನಿಲಪ್ರಧಾನಾನಾಮ್| ವರ್ಷಾಸು ವಾತಾದಯಃ ಕುತಃ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಭೂಬಾಷ್ಪಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭೂಬಾಷ್ಪಃ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ತ್ರಿದೋಷಕೋಪಕಃ| ಮೇಘನಿಸ್ಯನ್ದೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಕಃ| ಅಮ್ಲಪಾಕತಾ ಜಲಸ್ಯ ವರ್ಷಾಸ್ವಭಾವಕೃತಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರೀ| ಅಗ್ನಿಬಲೇ ಕ್ಷೀಣ ಇತ್ಯನೇನಾದಾನಾಹಿತಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮಪಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಕಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಚಾಪಾಕವಿದಾಹಾಭ್ಯಾಂ ಕಫಪಿತ್ತಕಾರಿ, ಧಾತುಪೋಷಕರಸಾನುತ್ಪಾದಾಚ್ಚ ಧಾತುಕ್ಷಯೇಣ ವಾತಕಾರಿ| ಏತೇನ ವರ್ಷಾಸು ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇನ ವಾತಾದಿಕೋಪಃ, ವಾತಾದಿಕೋಪೇನ ಚ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ- “ಭೂಬಾಷ್ಪೇಣಾಮ್ಲಪಾಕೇನ ಮಲಿನೇನ ಚ ವಾರಿಣಾ| ವಹ್ನಿನೈವ ಚ ಮನ್ದೇನ ತೇಷ್ವಿತ್ಯನ್ಯೋಽನ್ಯದೂಷಿಷು|| ಸಾಧಾರಣೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಉದಕಪ್ರಧಾನೋ ಮನ್ಥ ಉದಮನ್ಥಃ| ಪಾನಮ್ ಉದಕಾದಿ, ಭೋಜನಂ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿ, ತಯೋಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ತ್ಯನ್ನಪಾನಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಪ್ರಕೋಪಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಾರ್ಷಿಕಕ್ಲೇದಶಮನಾರ್ಥಂ ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರಯಾ ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಪದೇನ ವಿಹಿತಮ್| ವಿಶೇಷಶೀತ ಇತಿ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಂ; ತೇನಾತ್ಯರ್ಥಶೀತೇ ದಿವಸೇ ಯಸ್ಮಾನ್ಮಹಾತ್ಯಯಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಕೋಪೋ ಭವತಿ ತತಸ್ತಜ್ಜಯಾರ್ಥಂ ವರ್ಷಾಕಾಲಪ್ರಭಾವಕ್ರಿಯಮಾಣಪಿತ್ತಚಯಾನುಗುಣಯೋರಪ್ಯಮ್ಲಲವಣಯೋರುಪಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ||೩೩-೪೦||

Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48

ವರ್ಷಾಶೀತೋಚಿತಾಙ್ಗಾನಾಂ ಸಹಸೈವಾರ್ಕರಶ್ಮಿಭಿಃ| ತಪ್ತಾನಾಮಾಚಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಾಯಃ ಶರದಿ ಕುಪ್ಯತಿ||೪೧|| ತತ್ರಾನ್ನಪಾನಂ ಮಧುರಂ ಲಘು ಶೀತಂ ಸತಿಕ್ತಕಮ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಂ ಸೇವ್ಯಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಸುಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಿತೈಃ||೪೨|| ಲಾವಾನ್ ಕಪಿಞ್ಜಲಾನೇಣಾನುರಭ್ರಾಞ್ಛರಭಾನ್ ಶಶಾನ್| ಶಾಲೀನ್ ಸಯವಗೋಧೂಮಾನ್ ಸೇವ್ಯಾನಾಹುರ್ಘನಾತ್ಯಯೇ||೪೩|| ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಂ ವಿರೇಕೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್| ಧಾರಾಧರಾತ್ಯಯೇ ಕಾರ್ಯಮಾತಪಸ್ಯ ಚ ವರ್ಜನಮ್||೪೪|| ವಸಾಂ ತೈಲಮವಶ್ಯಾಯಮೌದಕಾನೂಪಮಾಮಿಷಮ್| ಕ್ಷಾರಂ ದಧಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ಪ್ರಾಗ್ವಾತಂ ಚಾತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್||೪೫|| ದಿವಾ ಸೂರ್ಯಾಂಶುಸನ್ತಪ್ತಂ ನಿಶಿ ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಶೀತಲಮ್| ಕಾಲೇನ ಪಕ್ವಂ ನಿರ್ದೋಷಮಗಸ್ತ್ಯೇನಾವಿಷೀಕೃತಮ್||೪೬|| ಹಂಸೋದಕಮಿತಿ ಖ್ಯಾತಂ ಶಾರದಂ ವಿಮಲಂ ಶುಚಿ| ಸ್ನಾನಪಾನಾವಗಾಹೇಷು ಹಿತಮಮ್ಬು ಯಥಾಽಮೃತಮ್ ||೪೭|| ಶಾರದಾನಿ ಚ ಮಾಲ್ಯಾನಿ ವಾಸಾಂಸಿ ವಿಮಲಾನಿ ಚ| ಶರತ್ಕಾಲೇ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರದೋಷೇ ಚೇನ್ದುರಶ್ಮಯಃ||೪೮||

ಶರದ್ವಿಧಿಮಾಹ- ವರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಉಚಿತಮ್ ಅಭ್ಯಸ್ತಮ್, ‘ಉಚ ಸಮವಾಯೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋಃ; ಶೀತಮುಚಿತಾನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಯೇಷಾಂ, ತೇಷಾಮ್| ಸಹಸೈವೇತಿ ಪದೇನಾಕ್ರಮೇಣ ಶರದಿ ತೀವ್ರಾತಪಸಮ್ಬನ್ಧಾದನಭ್ಯಸ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಚಿತಮಿತಿ ವರ್ಷಾಸು| ಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯನೇನ ವರ್ಷಾಸು ಪಿತ್ತಚಯಪ್ರತಿಕೂಲಂ ವಿಧಿಂ ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಚರತೋ ನ ಭವತ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಚಯಃ, ಶರದಿ ತು ಪ್ರಕೋಪೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯನ್ಯಾಯೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಾತಸ್ಯ ಚ ಚಯಪ್ರಕೋಪಯೋರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯದಿ ವಾ, ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನುಬಲತ್ವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಕಫಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಲಘ್ವಿತಿ ಅಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಅತ್ರ ವಹ್ನೇಃ ಸಮಾನೇನಾಪಿ ಪಿತ್ತೇನ ದ್ರವಾಂಶಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಧ್ಯಾಯೇ- “ಆಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತ್ಯನಲಂ ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೫)| ಉತ್ಸರ್ಗಸಿದ್ಧ ಏವ ಭೋಜನಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವೇ ಮಾತ್ರಯೇತಿ ವಚನಂ ಮಾತ್ರಾತಿಕ್ರಮೇಣೇಹ ವಿಶೇಷತೋ ಭೂರಿದೋಷತ್ವದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಸುಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಿತೈಃ ಸುಬುಭುಕ್ಷಿತೈಃ| ಉರಭ್ರೋ ಮೇಷಃ| ಘನಾತ್ಯಯ ಇತಿ ಪುನರ್ವಚನಂ ಶರತ್ಪ್ರವೇಶ ಏವೈತದುಕ್ತವಿಧಿಕರಣಂ ಗ್ರನ್ಥಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಸೂಚಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ವಯಂ ತು ಪಶ್ಯಾಮಃ- ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಾನಾಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕರಣೇ ಯತ್ರ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ರ ತದೇವ ವಾಚ್ಯಂ, ಯತ್ರ ತು ತಾತ್ಪರ್ಯಾನ್ತರಂ ನ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ರ ವಾಕ್ಯಭೇದೇನೈವ ಪುನರಭಿಧಾನಮಿತಿ| ಧಾರಾಧರಾಣಾಂ ಮೇಘಾನಾಮತ್ಯಯೋಽದರ್ಶನಮ್| ತೇನ, ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಾಯಾಂ ಶರದಿ ತಿಕ್ತಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ವಿರೇಕಾದಿ ಚ ಕಾರ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಶ್ಚಾತ್ರಾಚಾರ್ಯಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತಃ, ತೇನ ಪ್ರಥಮಂ ತಿಕ್ತಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಂ, ತೇನ ಪಿತ್ತಾಪ್ರಶಾನ್ತೌ ವಿರೇಕಃ, ತೇನಾಪ್ಯಶಾನ್ತೌ ಶೋಣಿತದುಷ್ಟೌ ಚ ಸತ್ಯಾಂ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ; ರಕ್ತಂ ಚಾತ್ರ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದ್ದೂಷ್ಯತ್ಯೇವ ಪ್ರಾಯಃ; ಯದಾಹ- “ಶರತ್ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ಶೋಣಿತಂ ಸಮ್ಪ್ರದೂಷ್ಯತಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೪) ಇತಿ| ದಿವೇತ್ಯಾದಿ|- ಸೂರ್ಯಾಂಶುತಾಪಾದೇವ ದಿವೇತಿ ಲಬ್ಧೇ ದಿವೇತಿ ಸಕಲದಿನವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸೂರ್ಯತಪ್ತಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇಂಽಶುಗ್ರಹಣಂ ಮೇಘಾವರಣರಹಿತಾಂಶುಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್ | ಸನ್ತಪ್ತಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಬ್ದಃ ಪರಿತಸ್ತಾಪೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ನಿಶೀತ್ಯಾದಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಗ್ರಹಣೇನ ಚ ನಿಶಿ ಸೌಮ್ಯಾಂಶಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ಕಾಲೇನೇತಿ ಶರತ್ಕಾಲಸ್ವಭಾವೇನ| ಪಕ್ವಮಿತಿ ವರ್ಷಾಸ್ವಭಿನವಭೂಮಿಸಮ್ಬನ್ಧಜನಿತಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯವ್ಯಮ್ಲತ್ವಾದಿದೋಷರಹಿತಮ್| ಯತಃ ಪಕ್ವಂ ತತೋ ನಿರ್ದೋಷಂ ದೋಷಾಜನಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಗಸ್ತ್ಯೇನಾವಿಷೀಕೃತಮಿತ್ಯಗಸ್ತ್ಯೋದಯೇನ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವರ್ಷಾಸು ಮೇಘಸಮ್ಬದ್ಧೋರಗಲೂತಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸವಿಷಮವಿಷಂ ಭವತೀತಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಹಂಸೋದಕಮಿತಿ ಏವಮ್ಭೂತೋದಕಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಹಂಸಶಬ್ದೇನ ಸೂರ್ಯಾಚನ್ದ್ರಮಸಾವಭಿಧೀಯೇತೇ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಶೋಧಿತಮುದಕಂ ಹಂಸೋದಕಂ; ಯದಿ ವಾ ಹಂಸಸೇವಾಯೋಗ್ಯಂ ಹಂಸೋದಕಂ, ಹಂಸಾಃ ಕಿಲ ವಿಶುದ್ಧಮೇವೋದಕಂ ಭಜನ್ತೇ| ಅವಗಾಹಃ ಚಿರಂ ಜಲಾವಸ್ಥಾನಮ್| ಶಾರದಾನೀತಿ ಮಾಲ್ಯವಿಶೇಷಣಮನಾರ್ತವಕುಸುಮನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರದೋಷ ಇತಿ ನಿಶಾಪ್ರವೇಶ ಏವ ಪರಂ ಚನ್ದ್ರರಶ್ಮಿಸೇವಾ; ನೋಪರಿ, ಶಿಶಿರಭಯಾತ್| ಅತ್ರ ಪೂರ್ವರ್ತುಸಾತ್ಮ್ಯಪರಿತ್ಯಾಗೋ ಭವಿಷ್ಯದೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಸಶ್ಚ ಪೂರ್ವರ್ತ್ವನ್ತಸಪ್ತಾಹಾಗಾಮ್ಯೃತ್ವಾದಿಸಪ್ತಾಹಯೋಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ- “ಋತ್ವೋರನ್ತ್ಯಾದಿಸಪ್ತಾಹಾವೃತುಸನ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ತತ್ರ ಪೂರ್ವೋ ವಿಧಿಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸೇವನೀಯಃ ಪರಃ ಕ್ರಮಾತ್” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೩) ಇತಿ||೪೧-೪೮||

Adhikarana 14 (49) · Śloka 49

ಇತ್ಯುಕ್ತಮೃತುಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಚ್ಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮ್| ಉಪಶೇತೇ ಯದೌಚಿತ್ಯಾದೋಕಃಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತದುಚ್ಯತೇ||೪೯||

ಉಪಸಂಹರತಿ- ಇತ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಭ್ಯಾಸಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಉಪಶೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಶೇತೇ ಸುಖಯತಿ, ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ಸದ್ವಿಕಾರಂ ನ ಜನಯತಿ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಔಚಿತ್ಯಾತ್ ಅಭ್ಯಾಸಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ಹಿ ನಿರನ್ತರಾಭ್ಯಾಸಾದ್ವಿಷಮಿವಾಶೀವಿಷಸ್ಯ ನೋಪಘಾತಕಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೪೯||

Adhikarana 15 (50) · Śloka 50

ದೇಶಾನಾಮಾಮಯಾನಾಂ ಚ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಗುಣೈಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಜ್ಞಾಶ್ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಚಾದ್ಯಮೇವ ಚ||೫೦||

ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಂ ರೋಗಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ- ದೇಶಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಾನಾಮನೂಪಾದೀನಾಂ, ಗುಣೈಃ ಸ್ನೇಹಗೌರವಾದಿಭಿಃ ಸಹ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಸ್ನೇಹಗೌರವವಿಪರೀತಗುಣರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಯುಕ್ತಂ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಮಧ್ವಾದಿ; ಅದನೀಯಮಾದ್ಯಂ, ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ, ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯಾಯುರ್ವೇದವಿದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮಾಮಯಾನಾಂ ಚ ವಿಪರೀತಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಗುಣಶಬ್ದಶ್ಚೇಹ ಧರ್ಮಮಾತ್ರವಚನಃ, ಯಥೋಚ್ಯತೇ- ದ್ರವ್ಯಗುಣೋ ದ್ರವ್ಯಧರ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ವಿಪರೀತಪ್ರಭಾವಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ| ಆಮಯಶಬ್ದೇನ ಚಾಮಯಹೇತುರಪಿ ಗೃಹೀತವ್ಯಃ| ತತ ಆಮಯವಿಪರೀತಾನಾಮ್, ಆಮಯಹೇತುವಿಪರೀತಾನಾಂ, ತಥಾ ಪ್ರಭಾವವೈಪರೀತ್ಯಾತ್ತದ್ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ| ತದುದಾಹರಣಾನಿ ಯಥಾವಸರಂ ನಿದಾನೇ ಕರಿಷ್ಯಾಮಃ| ಆದ್ಯಗ್ರಹಣೇನೌಷಧಾಹಾರಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ, ಚೇಷ್ಟಿತಗ್ರಹಣೇನ ಸ್ವಪ್ನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೫೦||

Adhikarana 16 (51) · Śloka 51

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಋತಾವೃತೌ ನೃಭಿಃ ಸೇವ್ಯಮಸೇವ್ಯಂ ಯಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚನ| ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಹೇತುಮತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಮೇವ ಚ||೫೧||

ಉಕ್ತಮಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ- ಋತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಹೇಮನ್ತೇ ಅಸೇವ್ಯಂ ಕಣ್ಠರವೇಣ ಯದ್ಯಪಿ ನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ತಥಾಽಪಿ ‘ಸ ಯದಾ ನೇನ್ಧನಂ ಯುಕ್ತಂ ಲಭತೇ’ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾದಲ್ಪಭೋಜನಪರಿಹಾರ ಉಕ್ತ ಏವ ಭವತಿ; ತೇನ, ಋತಾವೃತಾವಿತಿ ವೀಪ್ಸಾ ಕೃತಾಽರ್ಥವತೀ ಭವತಿ; ಯದಿ ವಾ ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯಾದ್ವೀಪ್ಸೋಕ್ತಾ| ಹೇಮನ್ತಪರಿಹಾರವಿಧಿವಚ್ಚ ಶಿಶಿರಪರಿಹಾರವಿಧಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಹೇತುಮದಿತಿ ಉಪಪತ್ತಿಮತ್, ಔಚಿತ್ಯಾದಿಹೇತುನಿರ್ದೇಶೋಪಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವಸ್ಥಚತುಷ್ಕೇ ತಸ್ಯಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||