6. tasyāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஸ்தஸ்யாஶிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

மாத்ராஶிதீயே மாத்ராவதாஹாரஸ்ய பலாதிஹேதுத்வஂ ப்ரதிபாதிதஂ, தச்ச துஸாத்ம்யமபேக்ஷ்ய கதஸ்யாஹாரஸ்ய பவதி; தேந, துப்ரவிபாகபூர்வகமதுஸாத்ம்யாபிதாயகஂ தஸ்யாஶிதீயஂ ப்ரூதே||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

தஸ்யாஶிதாத்யாதாஹாராத்பலஂ வர்ணஶ்ச வர்ததே| யஸ்யர்துஸாத்ம்யஂ விதிதஂ சேஷ்டாஹாரவ்யபாஶ்ரயம்||௩||

அஶிதாத்யாதிதி அஶிதபீதலீடஜக்தாத்| பலஂ வர்ணஶ்சேதி சகாரேண பூர்வாத்யாயோக்தஸுகாயுஷீ அபி கஹ்யேதே; யதி வா பலவர்ணாப்யாமேவ நாந்தரீயகஂ கத்ஸ்நஂ தாதுஸாம்யகார்யஂ ஸுகாதி கஹ்யதே| விதிதமித்யநேந ஸம்யக்ஜ்ஞாநபூர்வகமதுஸாத்ம்யாநுஷ்டாநஂ தர்ஶயதி| சேஷ்டாக்ரஹணேந வ்யவாயவ்யாயாமாப்யங்காதீநாஂ க்ரஹணம்| சேஷ்டாஹாரவ்யபாஶ்ரயஂ சேஷ்டாஹாரகோசரம்||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

இஹ கலு ஸஂவத்ஸரஂ ஷடங்கமதுவிபாகேந வித்யாத்| தத்ராதித்யஸ்யோதகயநமாதாநஂ ச த்ரீநதூஞ்சிஶிராதீந் க்ரீஷ்மாந்தாந் வ்யவஸ்யேத், வர்ஷாதீந் புநர்ஹேமந்தாந்தாந் தக்ஷிணாயநஂ விஸர்கஂ ச||௪||

துஜ்ஞாநமந்தரா துஸாத்ம்யஜ்ஞாநஂ ந ஸம்பவதீத்யதூநாமுபயுக்தஸ்வரூபஜ்ஞாநார்தமாஹ- இஹேத்யாதி| துப்ரதிபாதநப்ரஸ்தாவே ஸஂவத்ஸரஂ வித்யாதிதி ஸஂவத்ஸரப்ரதிபாதநமதூநாமேவ மிலிதாநாஂ ஸஂவத்ஸரத்வப்ரதிபாதநார்தம்| மேலகஶ்ச புத்த்யா வ்யவஹ்ரியதே , ந து பரமார்ததஃ தூநாஂ மேலகோऽஸ்தி| தூநாஂ ஸஂவத்ஸராத்மகத்வஂ புநஃ புநஸ்த ஏவர்தவஃ பராவர்தந்த இதி ஜ்ஞாநார்தமவஶ்யஂ ப்ரதிபாதநீயம்| இஹேதி இஹ ப்ரகரணே, ஷடங்கஂ வித்யாத்; அந்யத்ர து ரோகபிஷக்ஜிதீயாதௌ தத்தத்கார்யவஶாதந்யதாऽபி| உக்தஂ ச- “ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணஃ கால” இத்யாதி| ஷடங்கமிதி ஸமாஹாரே த்விகுஃ, துவ்யதிரேகேண ஸஂவத்ஸரஸ்யாவித்யமாநத்வாத்; யதி வா ஸமுதாயிப்யோऽந்யஃ ஸமுதாய இத்யாஶ்ரித்ய பஹுவ்ரீஹிஃ கார்யஃ| தத்ரேதி துவிபாககதநே| உதக் உத்தராஂ திஶஂ ப்ரதி, அயநஂ கமநமுதகயநம்| ஆததாதி க்ஷபயதி பதிவ்யாஃ ஸௌம்யாஂஶஂ ப்ராணிநாஂ ச பலமித்யாதாநம்| த்ரீந் ஶிஶிராதீநித்யநேநைவ லப்தேऽபி க்ரீஷ்மாந்தத்வே க்ரீஷ்மாந்தாநிதி ஶிஶிரஸ்யாதிரிதி விக்ரஹஸ்ய ததாऽऽதிஶப்தஸ்ய ப்ரகாரவாசிதாயாஃ ப்ரதிஷேதார்தம்| ஏவஂ ஹேமந்தாந்தாநிதி ச வ்யாக்யேயம்| தக்ஷிணாஂ திஶஂ ப்ரதி அயநஂ தக்ஷிணாயநம்| விஸஜதி ஜநயதி ஆப்யமஂஶஂ ப்ராணிநாஂ ச பலமிதி விஸர்கஃ| ஸஞ்ஜ்ஞாப்ரணயநஂ ச வ்யவஹாரார்தஂ, நிருக்திப்ரதீயமாநார்தப்ரதிபாதநார்தஂ ச||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

விஸர்கே புநர்வாயவோ நாதிரூக்ஷாஃ ப்ரவாந்தி, இதரே புநராதாநே; ஸோமஶ்சாவ்யாஹதபலஃ ஶிஶிராபிர்பாபிராபூரயஞ்ஜகதாப்யாயயதி ஶஶ்வத், அதோ விஸர்கஃ ஸௌம்யஃ| ஆதாநஂ புநராக்நேயஂ; தாவேதாவர்கவாயூ ஸோமஶ்ச காலஸ்வபாவமார்கபரிகஹீதாஃ காலர்துரஸதோஷதேஹபலநிர்வத்திப்ரத்யயபூதாஃ ஸமுபதிஶ்யந்தே||௫||

விஸர்கதர்மஂ நிர்திஶதி- விஸர்கே புநரித்யாதி| யத்யபி சாதாநமாதௌ படிதஂ, ததாऽபி ப்ரதிலோமதந்த்ரயுக்த்யாऽऽதௌ விஸர்ககுணகதநஂ; யதி வா ப்ரதமமாதாநஸ்யோத்தராயணரூபஸ்ய ப்ரஶஸ்தத்வாதக்ரேऽபிதாநம், இஹ து விஸர்கஸ்ய பலஜநகத்வேநாபிப்ரேதத்வாதக்ரேऽபிதாநம்| நாதிரூக்ஷா இதி ஸௌம்யவிஸர்ககாலஸம்பந்தேந மந்தீகதரௌக்ஷ்யாஃ ப்ரவாந்தீதி| இதரே புநராதாந இதி அப்ரஶாந்தாதிரூக்ஷாஶ்ச, ஆக்நேயாதாநஸம்பந்தாஹிதரூக்ஷத்வாத் | ஸோமஶ்சேத்யாதி ப்ரகதேந விஸர்கேண ஸம்பத்யதே| அவ்யாஹதபல இதி காலமார்கமேகவாதாதிபிஸ்ததா ஸூர்யஸ்ய ஸோமபரிபந்திநோ ஹதபலத்வாத்| ஶிஶிராபிஃ ஶீதாபிஃ| ஶஶ்வதிதி சேதஃ| ஸௌம்யஃ ஸோமகுணப்ரதாநஃ| ஆக்நேயம் அக்நிகுணப்ரதாநம், அப்ரதிஹதபலத்வேநேத்யர்தஃ| நந்வேதாவதைவாதித்யசந்த்ரவாதாநாஂ பலவத்த்வமபலவத்த்வஂ ச கதஂ பவதீத்யாஹ- தாவேதாவித்யாதி| காலோ தேவதாரூபஃ, ஸ ச நித்யரூபோऽபி ப்ராணிநாமதஷ்டேந நாநாரூபேண கஹீதஃ ஸந் கதாசித் ஸூர்யபலவாயுபலஸோமபலாதீந் கரோதி; ஸ்வபாவஃ ஸூர்யஸ்ய ஸௌம்யாஂஶக்ஷயகர்தத்வாதிர்வாயோர்விரூக்ஷணாதிஃ ஸோமஸ்யாப்யாயநாதிஃ; மார்கோ தக்ஷிண உத்தரஶ்ச, தத்ர தக்ஷிணஃ கர்கடாதயோ தநுரந்தாஃ, மகராதிருத்தரஃ| ஏதே ச காலஸ்வபாவமார்கபரிக்ரஹா யதாஸம்பவஂ போத்தவ்யாஃ; ந ஹி ஸோமே மார்கபரிக்ரஹஃ க(கி)ஞ்சித்விஶேஷமாவஹதி, வாயோஶ்ச மார்கபரிக்ரஹ ஏவ நாஸ்தி| பரிகஹீதாஃ ஸம்பத்தாஃ| காலர்த்வாதீநாஂ நிர்வத்திப்ரத்யயபூதா நிஷ்பத்திகாரணபூதாஃ, உபதிஶ்யந்தே ‘ஆசார்யைஃ’ இதி ஶேஷஃ; காலஃ ஸஂவத்ஸரோऽயநத்வயஂ ச, தவஃ ஶிஶிராதயஃ, தேஹஸ்ய பலஂ தேஹபலம்| அந்யே து ப்ருவதே- ஸஂவத்ஸரஸ்யாயநத்வயஸ்ய ச துமேலகரூபத்வாததுக்ரஹணேநைவ க்ரஹணஂ லப்தஂ, தேந காலக்ரஹணமதுவிஶேஷணஂ, தேந காலரூபஃ துரிதி ஸ்த்ரீணாமேவார்தவதர்ஶநஂ யததுஸ்தத்வ்யாவர்த்யதே| ப்ரத்யயபூதா இத்யத்ர பூதஶப்த உபமாநே| கேசித்வ்யாக்யாநயந்தி- ‘அர்கவாயூ’ இத்யேகதயா படித்வா ‘ஸோமஶ்ச’ இதி யத் பதக் படதி, தேநார்கவாய்வோர்மிலிதயோராதாநஂ ப்ரதி காரணத்வஂ, விஸர்கஂ ப்ரதி பதகேவ ஸோமஸ்ய காரணத்வமிதி தர்ஶயதி| ஏவஂ பலஹரணபலகரணாதிஷ்வபி போத்தவ்யம்||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

தத்ர ரவிர்பாபிராததாநோ ஜகதஃ ஸ்நேஹஂ வாயவஸ்தீவ்ரரூக்ஷாஶ்சோபஶோஷயந்தஃ ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மேஷு யதாக்ரமஂ ரௌக்ஷ்யமுத்பாதயந்தோ ரூக்ஷாந் ரஸாஂஸ்திக்தகஷாயகடுகாஂஶ்சாபிவர்தயந்தோ நணாஂ தௌர்பல்யமாவஹந்தி||௬||

தத்ரேத்யாதி| ஆததாந உச்சோஷயந்| ஜகதஃ ஸ்தாவரஜங்கமஸ்ய| ஸ்நேஹஂ ஸாரஂ ஸௌம்யபாகமித்யர்தஃ| ந கேவலஂ ரவிஃ, வாயவஶ்ச ஶோஷயந்தஃ ஸ்நேஹமிதி ஸம்பந்தஃ| தீவ்ராஶ்ச ரூக்ஷாஶ்ச தீவ்ரரூக்ஷாஃ; யதி வா தீவ்ரஂ ரௌக்ஷ்யஂ யேஷாஂ தே தீவ்ரரூக்ஷாஃ; ஏதச்சாதாநே தீவ்ரேண ரவிணா ஸம்பந்தாத்வாயோர்பவதி யோகவாஹித்வாத்வாயோஃ| உக்தஂ ஹி- “யோகவாஹீ(ஹஃ) பரஂ வாயுஃ ஸஂயோகாதுபயார்தகத்” (சி.அ.௩) இத்யாதி| யதாக்ரமமிதி ஶிஶிரே ரௌக்ஷ்யமல்பஂ திக்தஂ ரஸமல்பஂ ச தௌர்பல்யஂ, ததா வஸந்தே மத்யஂ ரௌக்ஷ்யஂ கஷாயஂ ரஸஂ மத்யஂ தௌர்பல்யஂ, ததா க்ரீஷ்மே ப்ரகஷ்டஂ ரௌக்ஷ்யஂ கடுகஂ ரஸஂ மஹச்ச தௌர்பல்யஂ தர்ஶயதி| யத்யபி ச கஷாயோ ரஸோ ரூக்ஷதமஃ கடுகஶ்ச ரூக்ஷதரஃ, யதுக்தஂ- “ரௌக்ஷ்யாத் கஷாயோ ரூக்ஷாணாஂ ப்ரவரோ மத்யமஃ கடுஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதி; ரௌக்ஷ்யப்ரகர்ஷஶ்ச க்ரீஷ்மே, மத்யபலஂ ச ரௌக்ஷ்யஂ வஸந்தே, ததாऽபி வாய்வக்நிகுணபாஹுல்யாத் கடுகஸ்ய வாய்வக்நிகுணபஹுலே க்ரீஷ்மகால ஏவோத்பத்திஃ, பவநபதிவ்யுத்கர்ஷவதி து வஸந்தே பவநபதிவ்யுத்கர்ஷஜந்யஸ்ய கஷாயஸ்யோத்பத்திஃ| யதுக்தஂ- “வாய்வக்நிகுணபூயிஷ்டத்வாத் கடுகஃ, பவநபதிவ்யதிரேகாத் கஷாயஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இதி| பதிவ்யாத்யுத்கர்ஷஶ்ச காலவிஶேஷப்ரபாவகதஃ கார்யதர்ஶநாதுந்நேயஃ| அபிவர்தயந்த இதி வசநாத்யதாஸ்வகாலே திக்தாதீநாமபிவத்திஃ ஸூச்யதே, தேந ந ததைகரஸத்வம்| அத்ர ச க்ரமவத்ரௌக்ஷ்யோத்பத்திதிக்தாத்யுத்பத்தீ அபி தௌர்பல்யோத்பத்தௌ காரணஂ, யதோ ரௌக்ஷ்யமுத்பாதயந்த இதி திக்தகஷாயகடுகாநபிவர்தயந்த இதி ச ஹேதுகர்பவிஶேஷணத்வயஂ கத்வா தௌர்பல்யமாவஹந்தீத்யுக்தம்||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

வர்ஷாஶரத்தேமந்தேஷு து தக்ஷிணாபிமுகேऽர்கே காலமார்கமேகவாதவர்ஷாபிஹதப்ரதாபே, ஶஶிநி சாவ்யாஹதபலே, மாஹேந்த்ரஸலிலப்ரஶாந்தஸந்தாபே ஜகதி, அரூக்ஷா ரஸாஃ ப்ரவர்தந்தேऽம்லலவணமதுரா யதாக்ரமஂ தத்ர பலமுபசீயதே நணாமிதி||௭||

வர்ஷேத்யாதி| துஶப்தஃ பூர்வபக்ஷவ்யாவத்தௌ| தக்ஷிணாபிமுகே தக்ஷிணாஶாஂ கந்துமுத்யத ஏவார்கே, தேந விஷுவதுதயோபலக்ஷிதமத்யதேஶாதுத்தரேண வர்தமாநோऽபி ரவிர்யதைவ தக்ஷிணாஶாஂ கந்துமுத்யதோ பவதி ததைவ க்ஷீயமாணபலோ பவதி, உத்தராஶாகமநப்ரகர்ஷாஹிதபலப்ரகர்ஷதயா து ஸ்தோகஸ்தோகக்ரமாபசீயமாநபலோऽபி ததா துர்பலோ ந லக்ஷ்யதே| ஏவமுத்தராயணேऽபி வ்யாக்யேயம்| காலஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதஃ, மார்க இஹ தக்ஷிணாபிமுகஃ, மேகஸ்ய வாதோ மேகவாதஃ, வர்ஷணஂ வர்ஷஃ, ஏதைரபிஹதப்ரதாபேऽர்க இதி ஸம்பந்தஃ| வாதஸ்த்விஹ மேகஸம்பந்தாஹிதஶைத்யோऽர்கதாபபரிபந்தீ பவதி, ஶஶிநோऽவ்யாஹதபலத்வஂ ஸூர்யஸ்ய பரிபந்திநோऽபிஹதப்ரதாபத்வாதநுகுணமேகவாதவர்ஷணயோகாச்ச| ஜகதி ஸ்தாவரஜங்கமே| அத்ர ச “பதிவ்யக்நிபூயிஷ்டத்வாதம்லஃ”, “ஸலிலாக்நிபூயிஷ்டத்வால்லவணஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யுக்தஂ, தத் கதஂ ஸௌம்யே விஸர்கே தயோஶ்சாக்நேயயோருத்பாத இதி ந வாச்யம், யதோ பலப்ரகர்ஷவதோऽர்கஸ்ய க்ஷீயமாணபலஸ்யாபி விஷுவபர்யந்தஂ பலவத்த்வமஸ்த்யேவேதி வ்யுத்பாதிதமேவ||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

பவதி சாத்ர- ஆதாவந்தே ச தௌர்பல்யஂ விஸர்காதாநயோர்நணாம்| மத்யே மத்யபலஂ, த்வந்தே ஶ்ரேஷ்டமக்ரே ச நிர்திஶேத்||௮||

ஸம்ப்ரதி ஶிஶிராதௌ பலஹ்ராஸஃ ப்ரதிபாதிதோ வர்ஷாதௌ ச பலோத்கர்ஷஃ; தத்ர ஶிஶிரே துர்பலா வர்ஷாஸு பலவந்தஃ ப்ராணிநோ பவந்தீத்யாதிதுர்க்ரஹஂ நிஷேத்துமாஹ- ஆதாவந்தே சேத்யாதி| விஸர்கஸ்யாதௌ வர்ஷாஸு, ஆதாநஸ்யாந்தே க்ரீஷ்மே, தௌர்பல்யஂ ப்ரகர்ஷஂ ப்ராப்தஂ நிர்திஶேதிதி ஸம்பந்தஃ; ததா மத்யே விஸர்கஸ்ய ஶரதி, ஆதாநஸ்ய மத்யே வஸந்தே, மத்யஂ நாதிக்ஷீணஂ நாதிவத்தஂ பலஂ விநிர்திஶேதிதி யோஜ்யஂ; ததாऽந்தே விஸர்கஸ்ய ஹேமந்தே, அக்ரே ச ப்ரதமே ஆதாநஸ்ய ஶிஶிரே, ஶ்ரேஷ்டஂ பலஂ விநிர்திஶேதிதி யோஜநா| ஏவஂ மந்யதே- விஸர்கப்ரகர்ஷாஹிதபலப்ரகர்ஷஃ புருஷ ஆதாநஸ்யாதௌ ஶிஶிரே ஸ்தோகக்ஷீயமாணபலோऽபி பலவாந் பவதி, யதா- பௌஷமாஸாந்தாஹிதவத்திப்ரகர்ஷா நிஶா மாகபால்குநயோஃ க்ஷீயமாணாऽபி திவஸாந்மஹத்யேவ பவதி| அநேந ந்யாயேந வர்ஷாஸு தௌர்பல்யஂ, வஸந்தஶரதோஶ்ச மத்யமஂ பலஂ போத்தவ்யம்| ஏவஂ காலர்துரஸதேஹபலகாரணத்வமர்காதீநாஂ வ்யவஸ்தாபிதஂ, தோஷகாரணத்வஂ த்வக்ரே துவிதாநநிர்தேஶேऽபிதாஸ்யதே||௮||

Adhikarana 8 (9-18) · Śloka 18

ஶீதே ஶீதாநிலஸ்பர்ஶஸஂருத்தோ பலிநாஂ பலீ| பக்தா பவதி ஹேமந்தே மாத்ராத்ரவ்யகுருக்ஷமஃ||௯|| ஸ யதா நேந்தநஂ யுக்தஂ லபதே தேஹஜஂ ததா| ரஸஂ ஹிநஸ்த்யதோ வாயுஃ ஶீதஃ ஶீதே ப்ரகுப்யதி||௧௦|| தஸ்மாத்துஷாரஸமயே ஸ்நிக்தாம்லலவணாந் ரஸாந்| ஔதகாநூபமாஂஸாநாஂ மேத்யாநாமுபயோஜயேத்||௧௧|| பிலேஶயாநாஂ மாஂஸாநி ப்ரஸஹாநாஂ பதாநி ச| பக்ஷயேந்மதிராஂ ஶீதுஂ மது சாநுபிபேந்நரஃ||௧௨|| கோரஸாநிக்ஷுவிகதீர்வஸாஂ தைலஂ நவௌதநம்| ஹேமந்தேऽப்யஸ்யதஸ்தோயமுஷ்ணஂ சாயுர்ந ஹீயதே||௧௩|| அப்யங்கோத்ஸாதநஂ மூர்த்நி தைலஂ ஜேந்தாகமாதபம்| பஜேத்பூமிகஹஂ சோஷ்ணமுஷ்ணஂ கர்பகஹஂ ததா||௧௪|| ஶீதேஷு ஸஂவதஂ ஸேவ்யஂ யாநஂ ஶயநமாஸநம்| ப்ராவாராஜிநகௌஷேயப்ரவேணீகுதகாஸ்ததம்||௧௫|| குரூஷ்ணவாஸா திக்தாங்கோ குருணாऽகுருணா ஸதா| ஶயநே ப்ரமதாஂ பீநாஂ விஶாலோபசிதஸ்தநீம்||௧௬|| ஆலிங்க்யாகுருதிக்தாங்கீஂ ஸுப்யாத் ஸமதமந்மதஃ| ப்ரகாமஂ ச நிஷேவேத மைதுநஂ ஶிஶிராகமே||௧௭|| வர்ஜயேதந்நபாநாநி வாதலாநி லகூநி ச| ப்ரவாதஂ ப்ரமிதாஹாரமுதமந்தஂ ஹிமாகமே||௧௮||

வர்தமாநபலப்ரகர்ஷவத்தயா ஹேமந்தஸ்யாபிப்ரேதத்வாத்தத்ஸாத்ம்யமேவாக்ரே ப்ராஹ- ஶீத இத்யாதிநா| ஶீதே ஶீதகுணயுக்தே ஹேமந்தே, யத்யபி சாநுக்தே ஶீத இதி விஶேஷணே ஹேமந்தஃ ஶீத ஏவ லப்யதே, ததாऽபி ந பூர்வஂ க்வசித்தேமந்தே ஶீதத்வஂ ப்ரதிபாதிதமிதி ப்ரதிபாத்யதே; யதி வா யதைவ ஹேமந்தே ஶீதஂ மஹத்பவதி ததைவ விஶேஷேண வஹ்நிர்பலீ பவதி, நோபக்ரமமாத்ரேணாபி, துவ்யாபத்தௌ ஶீதாயோக இதி ச ஶீத இதி பதேந லப்யதே| ஹிமஸம்பந்தாத்விஶேஷேண ஶீதோऽநிலஃ ஶீதாநிலஃ; விஶேஷேண ஶீதத்வஂ வாயோர்யோகவாஹித்வாச்சீதகாலஸம்பந்தாதேவ லப்தஂ புநரபிதீயதேऽக்நிஸஂரோதஹேதுத்வாத் | வாயுர்ஹி ஹிமஸம்பந்தாதேவ பஹிர்நிர்கச்சச்சரீரோஷ்மணோ ரோதஂ கத்வா கும்பகாரபவநாஹிதபங்கலேப இவாந்தரஸ்ய வஹ்நேர்வத்திமாவஹதி| ஏதேந யதுச்யதே- அஸமாநாச்சீதவாதாத் கதமக்நிவத்திரித்யேததபாஸ்தம்| நஹ்யத்ர ஶீதோ வாதோऽக்நித்வேந பரிணமதே, கிஂ தர்ஹி நிர்கச்சத்தேஜஃப்ரதீபீபூதஃ| ஶீதாநிலஸ்ய ஸ்பர்ஶஃ ஶரீரஸம்பந்த இத்யர்தஃ| பலிநாஂ ப்ராணிநாஂ ஹேமந்தஸ்வபாவாத்பலீ பவதி; அநேந ப்ராணிபலவத்த்வமக்நிபலவத்த்வே ஹேதுரிதி தர்ஶயதி| உக்தஂ ச ஹஸ்திவைத்யகே பாலகஜாநாஂ நீரோகத்வப்ரதிபாதநே; யதா- “அவ்யாஹதாதபிப்ராயாத் ப்ரீதிஃ, ப்ரீதேர்பலஂ, பலாத்| அக்நிரக்நேஶ்ச தாதூநாஂ பலஂ , நாஶஸ்ததோ ருஜாம்” இதி| மாத்ரயா யத் குரு அதிமாத்ரமித்யர்தஃ, த்ரவ்யதஶ்ச த்ரவ்யஸ்வபாவதஶ்ச யத் குரு நவதாந்யாதி, தத்க்ஷமஃ| ஏவம்பூதோ பலீ வஹ்நிர்யதா யுக்தஂ குருபூதஂ சாந்நஂ ந லபதே, ததா தேஹஜஂ ரஸஂ ஹிநஸ்தி க்ஷயஂ நயதி; தேஹார்தஂ தேஹஜாதஂ வா தேஹஜஂ தாதுரூபஂ ரஸமித்யர்தஃ| அத இந்தநாபாவே ஸதி ரஸதாதுக்ஷயாத்வாயுஃ ப்ரகுப்யதி ஹேமந்தே| ஹேத்வந்தரமாஹ வாதகோபே- ஶீதஃ ஶீத இதி; யஸ்மாதயஂ ஶீதகுணோ வாயுஃ, தஸ்மாச்சீதகாலே ஹேமந்தலக்ஷணே ஸமாநஂ காரணமாஸாத்ய குப்யதீத்யர்தஃ| அத்ர வத்தோ வாயுர்மேதஸ்விநோ யதாऽக்நிவத்திஂ கரோதி, ந து வைஷம்யமநதிவத்தத்வாத், ததாऽக்நிவத்திமேவ கரோதி| யதுக்தஂ- “மேதஸாऽऽவதமார்கத்வாத்வாயுஃ கோஷ்டே விஶேஷதஃ| சரந் ஸந்துக்ஷயத்யக்நிமாஹாரஂ ஶோஷயத்யபி” (ஸூ.அ.௨௧) இத்யாதிநாऽஷ்டௌநிந்திதீயே| தஸ்மாதிதி தேஹஜரஸக்ஷயபயாத்| ப்ரகரணலப்தேऽபி துஷாரஸமய இதி யத் புநஃ கரோதி, தத்விஶேஷேண துஷாரபாதே விஶேஷேண ஸ்நிக்தாதீநாஂ போஜநார்தம்| மேத்யாநாஂ மேதுராணாம்| ஔதகாநூபமாஂஸாதயஶ்ச ஹேமந்தகாலகபசயஸஂவர்தகா அபி மஹாத்யயவாதவிகாரப்ரதிபக்ஷத்வேந வ்யவாயாதிகபசயப்ரதிபக்ஷயுக்தத்வாச்சாபிப்ரேதாஃ | ஔதகாஃ கூர்மாதயோऽந்நபாநே வக்ஷ்யமாணாஃ, அநூபாஃ ஸமரகட்காதயஃ, பிலேஶயா கோதாப்ரபதயஃ, ப்ரஸஹா கோகராதயஃ| பதஂ பட்டித்ரமிதி ப்ரஸித்தம்| ஹேமந்தேऽப்யஸ்யத இதி புநர்ஹேமந்தக்ரஹணஂ ஹேமந்தஂ வ்யாப்யைவோஷ்ணோதகஸேவோபதர்ஶநார்தம்| ஜேந்தாகஃ ஸ்வேதவிஶேஷோ வக்ஷ்யமாணஃ| கர்பகஹஂ கஹகோஷ்டகம்| ஹேமந்த இத்யநேநார்தலப்தேऽபி ஶீதே ஶீதேஷ்விதி பதஂ வர்ஷாகாலாதாவபி ஶீதப்ராப்தௌ ஸஂவதயாநாதிஸேவோபதர்ஶநார்தம்| ப்ராவாரோ குருப்ராவரணஂ கம்பலாதி, அஜிநஂ வ்யாக்ராதிசர்ம, கௌஷேயஂ கோஷகாரகீடதந்துமயஂ, ப்ரவேணீ கோணீதி ப்ரஸித்தா, குதகஶ்சித்ரகம்பலஃ| குருணாऽகுருணேதி அகுருகநப்ரலேபேநேத்யர்தஃ| விஶாலாவாயாமேந, உபசிதௌ பரிணாஹேந| மைதுநஸேவோபதேஶஶ்சேஹ ப்ராணிநாஂ பலவத்த்வேந ஶீதப்ரதீகாரகத்வேந சீயமாநகபவிருத்தத்வேந ச; ஸுஶ்ருதேऽபி ஹேமந்தே மைதுநஸேவோக்தா; யதுக்தஂ- “தத்ராபநீதஹாராஶ்ச ப்ரியா நார்யஃ ஸ்வலங்கதாஃ| ரமயேயுர்யதாகாமஂ பலாதபி மதோத்கடாஃ” இதி||௯-௧௮||

Adhikarana 9 (19-21) · Śloka 21

ஹேமந்தஶிஶிரௌ துல்யௌ ஶிஶிரேऽல்பஂ விஶேஷணம்| ரௌக்ஷ்யமாதாநஜஂ ஶீதஂ மேகமாருதவர்ஷஜம்||௧௯|| தஸ்மாத்தைமந்திகஃ ஸர்வஃ ஶிஶிரே விதிரிஷ்யதே| நிவாதமுஷ்ணஂ த்வதிகஂ ஶிஶிரே கஹமாஶ்ரயேத்||௨௦|| கடுதிக்தகஷாயாணி வாதலாநி லகூநி ச| வர்ஜயேதந்நபாநாநி ஶிஶிரே ஶீதலாநி ச||௨௧||

ஶிஶிரவிதிமாஹ- ஹேமந்தேத்யாதி| விஶேஷணஂ விஶேஷஃ; ஶிஶிரஸ்யாதாநாரம்பத்வேந ரௌக்ஷ்யஂ, ததா மேகமாருதவர்ஷாஃ ஶிஶிரேऽதிகா பவந்தி தஜ்ஜஂ ச ஶீதமதிகஂ ஹேமந்தாதஸ்தீத்யர்தஃ| தஸ்மாதிதி ஹேமந்ததுல்யத்வாத்விஶிஷ்டரௌக்ஷ்யஶீதயுக்தத்வாச்ச ஹைமந்திகோ விதிஃ| நிவாதமுஷ்ணஂ த்விதி துஶப்தஃ பக்ஷாந்தரபரிக்ரஹார்தஃ; ஹேமந்தோக்தநிவாதோஷ்ணகஹாச்சிஶிரே ரூக்ஷாதிஶீதேऽதிகமுஷ்ணஂ கஹமாஶ்ரயேதித்யபிப்ராயஃ| கேசிதத்ராஸேவ்யப்ரதிபாதகஂ க்ரந்தஂ படந்தி, ஸ த்வநார்ஷஃ||௧௯-௨௧||

Adhikarana 10 (22-26) · Śloka 26

வஸந்தே நிசிதஃ ஶ்லேஷ்மா திநகத்பாபிரீரிதஃ| காயாக்நிஂ பாததே ரோகாஂஸ்ததஃ ப்ரகுருதே பஹூந்||௨௨|| தஸ்மாத்வஸந்தே கர்மாணி வமநாதீநி காரயேத்| குர்வம்லஸ்நிக்தமதுரஂ திவாஸ்வப்நஂ ச வர்ஜயேத்||௨௩|| வ்யாயாமோத்வர்தநஂ தூமஂ கவலக்ரஹமஞ்ஜநம்| ஸுகாம்புநா ஶௌசவிதிஂ ஶீலயேத் குஸுமாகமே||௨௪|| சந்தநாகுருதிக்தாங்கோ யவகோதூமபோஜநஃ| ஶாரபஂ ஶாஶமைணேயஂ மாஂஸஂ லாவகபிஞ்ஜலம்||௨௫|| பக்ஷயேந்நிர்கதஂ ஸீதுஂ பிபேந்மாத்வீகமேவ வா| வஸந்தேऽநுபவேத் ஸ்த்ரீணாஂ காநநாநாஂ ச யௌவநம்||௨௬||

வஸந்த இத்யாதிநா வஸந்தவிதிமாஹ| நிசிதஃ ஸஞ்சிதோ வஸந்தபூர்வகாலே, ஈரிதோ விலாயிதோ வஸந்தே| காயாக்நிமிதி காயநிர்வர்தகமக்நிஂ ஜாடரஂ, ந து தாத்வக்நிவிஶேஷமாத்ரம்| தத இத்யத்ர சகாரோ லுப்தநிர்திஷ்டோ போத்தவ்யஃ, தேந ததோऽக்நிவதாச்சேத்யர்தஃ; யதி வா ததோऽக்நிவதாநந்தரம்| வமநாதீநி வமநப்ரதாநாநி; தேந, ஆதாநமத்யத்வேந யதி வாதபித்தப்ரகோபஸ்ததாவிதோ பவதி ததா விரேசநாஸ்தாபநாநுவாஸநாநாமபி ப்ரவத்திர்பவதி, ஶிரோவிரேசநஂ து கபஜயார்தஂ கர்தவ்யமேவ| வஸந்தஶப்தேந வமநஂ ப்ரதி சைத்ர ஏவ போத்தவ்யஃ; யேந, தோஷசயாத்யர்தஂ பஞ்சகர்மப்ரவத்த்யர்தஂ சாபிதாதவ்யப்ராவடாத்யதுக்ரமேண பால்குநசைத்ரௌ வஸந்தோ பவதி, ந வைஶாகஃ| அநேநைவாபிப்ராயேண பூர்வஶ்லோகேऽபி ஸாமாந்யேந நிசித இதி கதஂ, ந து ஹேமந்தே நிசித இதி; ஹேமந்த இத்யுக்தே ஹி ரஸோத்பத்திக்ரமாபிஹிதமார்கஶீர்ஷபௌஷாத்மகே ஹேமந்தே ப்ரகதத்வாத்தோஷசயோ புத்யதே, ஸ ச நாபிப்ரேதஃ; உக்தஸ்து தோஷசயாதிக்ரமோக்தபௌஷமாகாத்மகே ஹேமந்தே ஶ்லேஷ்மசயஃ| ஸுகாம்புநா ஸுகோஷ்ணாம்புநா| லாவகபிஞ்ஜலஂ மாஂஸமிதி ஸம்பந்தஃ| பக்ஷயேதிதி ச்சேதஃ| அநுபவேதிதி பாஷயா ஶ்லேஷ்மக்ஷயார்தஂ ஸ்தோகஂ மைதுநமநுஜாநாதி||௨௨-௨௬||

Adhikarana 11 (27-32) · Śloka 32

மயூகைர்ஜகதஃ ஸ்நேஹஂ க்ரீஷ்மே பேபீயதே ரவிஃ| ஸ்வாது ஶீதஂ த்ரவஂ ஸ்நிக்தமந்நபாநஂ ததா ஹிதம்||௨௭|| ஶீதஂ ஸஶர்கரஂ மந்தஂ ஜாங்கலாந்மகபக்ஷிணஃ| கதஂ பயஃ ஸஶால்யந்நஂ பஜந் க்ரீஷ்மே ந ஸீததி||௨௮|| மத்யமல்பஂ ந வா பேயமதவா ஸுபஹூதகம்| லவணாம்லகடூஷ்ணாநி வ்யாயாமஂ ச விவர்ஜயேத் ||௨௯|| திவா ஶீதகஹே நித்ராஂ நிஶி சந்த்ராஂஶுஶீதலே| பஜேச்சந்தநதிக்தாங்கஃ ப்ரவாதே ஹர்ம்யமஸ்தகே||௩௦|| வ்யஜநைஃ பாணிஸஂஸ்பர்ஶைஶ்சந்தநோதகஶீதலைஃ| ஸேவ்யமாநோ பஜேதாஸ்யாஂ முக்தாமணிவிபூஷிதஃ||௩௧|| காநநாநி ச ஶீதாநி ஜலாநி குஸுமாநி ச| க்ரீஷ்மகாலே நிஷேவேத மைதுநாத்விரதோ நரஃ||௩௨||

மயூகைரித்யாதிநா க்ரைஷ்மவிதிமாஹ| மயூகைஃ தேஜோபிஃ| ஸ்நேஹஃ ஸார இத்யர்தஃ| பேபீயதே அத்யர்தஂ பிபதி| மந்தஃ- “ஸக்தவஃ ஸர்பிஷா யுக்தாஃ ஶீதவாரிபரிப்லுதாஃ| நாத்யச்சா நாதிஸாந்த்ராஶ்ச மந்த இத்யபிதீயதே”| மத்யமல்பமிதி ஏகாந்தமத்யஸாத்ம்யேந; நவேதி மத்யஸ்ய ஸ்வபாவபாகாப்யாமம்லஸ்ய க்ரீஷ்மவிருத்தத்வேந; ஸுபஹூதகமிதி மத்யஸாத்ம்யஸ்யைவ, மத்யஸ்யோஷ்ணாம்லத்வாத்யபவாதார்தஂ பஹுதரஂ பாநீயஂ ப்ரக்ஷிப்ய பாதவ்யமிதி தர்ஶயதி; தேநைதத் பலதி- யந்மத்யஂ க்ரீஷ்மே ந பாதவ்யமேவ தாவத்; மத்யஸாத்ம்யாநாஂ ஸாத்ம்யமத்யத்யாகே ஸாத்ம்யத்யாகஜா ரோகா பவந்தி, தேந தஸ்யால்பஂ வா ஸுபஹூதகஂ வா தேயமித்யர்தஃ| முக்தைவ மணிர்முக்தாமணிஃ| க்ரீஷ்மகாலே சண்டாதபே மத்யாஹ்ந இத்யர்தஃ| மைதுநோபரதிஸ்து திவாநிஶஂ போத்தவ்யா||௨௭-௩௨||

Adhikarana 12 (33-40) · Śloka 40

ஆதாநதுர்பலே தேஹே பக்தா பவதி துர்பலஃ| ஸ வர்ஷாஸ்வநிலாதீநாஂ தூஷணைர்பாத்யதே புநஃ||௩௩|| பூபாஷ்பாந்மேகநிஸ்யந்தாத் பாகாதம்லாஜ்ஜலஸ்ய ச| வர்ஷாஸ்வக்நிபலே க்ஷீணே குப்யந்தி பவநாதயஃ||௩௪|| தஸ்மாத் ஸாதாரணஃ ஸர்வோ விதிர்வர்ஷாஸு ஶஸ்யதே| உதமந்தஂ திவாஸ்வப்நமவஶ்யாயஂ நதீஜலம்||௩௫|| வ்யாயாமமாதபஂ சைவ வ்யவாயஂ சாத்ர வர்ஜயேத்| பாநபோஜநஸஂஸ்காராந் ப்ராயஃ க்ஷௌத்ராந்விதாந் பஜேத்||௩௬|| வ்யக்தாம்லலவணஸ்நேஹஂ வாதவர்ஷாகுலேऽஹநி| விஶேஷஶீதே போக்தவ்யஂ வர்ஷாஸ்வநிலஶாந்தயே||௩௭|| அக்நிஸஂரக்ஷணவதா யவகோதூமஶாலயஃ| புராணா ஜாங்கலைர்மாஂஸைர்போஜ்யா யூஷைஶ்ச ஸஂஸ்கதைஃ||௩௮|| பிபேத் க்ஷௌத்ராந்விதஂ சால்பஂ மாத்வீகாரிஷ்டமம்பு வா| மாஹேந்த்ரஂ தப்தஶீதஂ வா கௌபஂ ஸாரஸமேவ வா||௩௯|| ப்ரகர்ஷோத்வர்தநஸ்நாநகந்தமால்யபரோ பவேத்| லகுஶுத்தாம்பரஃ ஸ்தாநஂ பஜேதக்லேதி வார்ஷிகம்||௪௦||

வர்ஷாவிதிமாஹ- ஆதாநேத்யாதி| தேஹஸ்ய துர்பலத்வே பக்தாऽபி துர்பலோ பவதி, தேஹபலாநுவிதாயித்வாத்வஹ்நேஃ| ஏதச்ச பலிநாஂ பலீ பவதீத்யத்ர வ்யுத்பாதிதம்| ஸ துர்பலோ வஹ்நிஃ| அநிலாதீநாமிதி அநிலப்ரதாநாநாம்| வர்ஷாஸு வாதாதயஃ குதஃ குப்யந்தீத்யாஹ- பூபாஷ்பாதித்யாதி| பூபாஷ்பஃ ப்ரபாவாதேவ த்ரிதோஷகோபகஃ| மேகநிஸ்யந்தோ வாதஶ்லேஷ்மகாரகஃ| அம்லபாகதா ஜலஸ்ய வர்ஷாஸ்வபாவகதா பித்தஶ்லேஷ்மகரீ| அக்நிபலே க்ஷீண இத்யநேநாதாநாஹிதமக்நிமாந்த்யமபி தோஷப்ரகோபகமிதி தர்ஶயதி| அக்நிமாந்த்யஂ சாபாகவிதாஹாப்யாஂ கபபித்தகாரி, தாதுபோஷகரஸாநுத்பாதாச்ச தாதுக்ஷயேண வாதகாரி| ஏதேந வர்ஷாஸு வஹ்நிமாந்த்யேந வாதாதிகோபஃ, வாதாதிகோபேந ச வஹ்நிமாந்த்யமிதி தர்ஶிதம்| யதுக்தஂ வாக்படே- “பூபாஷ்பேணாம்லபாகேந மலிநேந ச வாரிணா| வஹ்நிநைவ ச மந்தேந தேஷ்வித்யந்யோऽந்யதூஷிஷு|| ஸாதாரணோ விதிஃ கார்யஸ்த்ரிதோஷக்நோऽக்நிதீபநஃ” (வா.ஸூ.அ.௩) இதி| உதகப்ரதாநோ மந்த உதமந்தஃ| பாநம் உதகாதி, போஜநஂ ரக்தஶால்யாதி, தயோஃ ஸஂஸ்காராஃ ஸஂஸ்காரவந்த்யந்நபாநாநீத்யர்தஃ| க்ஷௌத்ரஂ ச யத்யபி வாதப்ரகோபி, ததாऽபி வார்ஷிகக்லேதஶமநார்தஂ ஸ்வல்பமாத்ரயா க்ஷௌத்ராந்விதபதேந விஹிதம்| விஶேஷஶீத இதி ஹேதுகர்பவிஶேஷணஂ; தேநாத்யர்தஶீதே திவஸே யஸ்மாந்மஹாத்யயஸ்ய வாதஸ்ய கோபோ பவதி ததஸ்தஜ்ஜயார்தஂ வர்ஷாகாலப்ரபாவக்ரியமாணபித்தசயாநுகுணயோரப்யம்லலவணயோருபயோகஃ கர்தவ்ய இதி தர்ஶிதஂ பவதி||௩௩-௪௦||

Adhikarana 13 (41-48) · Śloka 48

வர்ஷாஶீதோசிதாங்காநாஂ ஸஹஸைவார்கரஶ்மிபிஃ| தப்தாநாமாசிதஂ பித்தஂ ப்ராயஃ ஶரதி குப்யதி||௪௧|| தத்ராந்நபாநஂ மதுரஂ லகு ஶீதஂ ஸதிக்தகம்| பித்தப்ரஶமநஂ ஸேவ்யஂ மாத்ரயா ஸுப்ரகாங்க்ஷிதைஃ||௪௨|| லாவாந் கபிஞ்ஜலாநேணாநுரப்ராஞ்சரபாந் ஶஶாந்| ஶாலீந் ஸயவகோதூமாந் ஸேவ்யாநாஹுர்கநாத்யயே||௪௩|| திக்தஸ்ய ஸர்பிஷஃ பாநஂ விரேகோ ரக்தமோக்ஷணம்| தாராதராத்யயே கார்யமாதபஸ்ய ச வர்ஜநம்||௪௪|| வஸாஂ தைலமவஶ்யாயமௌதகாநூபமாமிஷம்| க்ஷாரஂ ததி திவாஸ்வப்நஂ ப்ராக்வாதஂ சாத்ர வர்ஜயேத்||௪௫|| திவா ஸூர்யாஂஶுஸந்தப்தஂ நிஶி சந்த்ராஂஶுஶீதலம்| காலேந பக்வஂ நிர்தோஷமகஸ்த்யேநாவிஷீகதம்||௪௬|| ஹஂஸோதகமிதி க்யாதஂ ஶாரதஂ விமலஂ ஶுசி| ஸ்நாநபாநாவகாஹேஷு ஹிதமம்பு யதாऽமதம் ||௪௭|| ஶாரதாநி ச மால்யாநி வாஸாஂஸி விமலாநி ச| ஶரத்காலே ப்ரஶஸ்யந்தே ப்ரதோஷே சேந்துரஶ்மயஃ||௪௮||

ஶரத்விதிமாஹ- வர்ஷேத்யாதி| உசிதம் அப்யஸ்தம், ‘உச ஸமவாயே’ இத்யஸ்மாத்தாதோஃ; ஶீதமுசிதாந்யங்காநி யேஷாஂ, தேஷாம்| ஸஹஸைவேதி பதேநாக்ரமேண ஶரதி தீவ்ராதபஸம்பந்தாதநப்யஸ்தாத் பித்தப்ரகோபோ ந்யாய்ய இதி தர்ஶயதி| ஆசிதமிதி வர்ஷாஸு| ப்ராய இத்யநேந வர்ஷாஸு பித்தசயப்ரதிகூலஂ விதிஂ ப்ரயத்நேநாசரதோ ந பவத்யபி பித்தசயஃ, ஶரதி து ப்ரகோபோ ந பவதீதி தர்ஶயதி; ஏதச்ச ஸாமாந்யந்யாயேந ஶ்லேஷ்மணோ வாதஸ்ய ச சயப்ரகோபயோர்போத்தவ்யஂ; யதி வா, ப்ராயஃ பித்தஂ ப்ரகுப்யதி ஶ்லேஷ்மா சாநுபலத்வேநேத்யர்தஃ| யதுக்தஂ- “தஸ்ய சாநுபலஃ கபஃ” (சி.அ.௩) இதி| லக்விதி அக்நிஸந்துக்ஷணார்தம்| அத்ர வஹ்நேஃ ஸமாநேநாபி பித்தேந த்ரவாஂஶஸம்பந்தேநாக்நிமாந்த்யஂ க்ரியதே| யதுக்தஂ க்ரஹண்யத்யாயே- “ஆப்லாவயத்தந்த்யநலஂ ஜலஂ தப்தமிவாநலம்” (சி.அ.௧௫)| உத்ஸர்கஸித்த ஏவ போஜநஸ்ய மாத்ராவத்த்வே மாத்ரயேதி வசநஂ மாத்ராதிக்ரமேணேஹ விஶேஷதோ பூரிதோஷத்வதர்ஶநார்தம்| ஸுப்ரகாங்க்ஷிதைஃ ஸுபுபுக்ஷிதைஃ| உரப்ரோ மேஷஃ| கநாத்யய இதி புநர்வசநஂ ஶரத்ப்ரவேஶ ஏவைததுக்தவிதிகரணஂ க்ரந்தாதிக்யாத் ஸூசயதீதி வ்யாக்யாநயந்தி; வயஂ து பஶ்யாமஃ- பர்யாயஶப்தாநாஂ புநஃ புநஃ கரணே யத்ர தாத்பர்யஂ ஶாஸ்த்ரே ப்ரதீயதே தத்ர ததேவ வாச்யஂ, யத்ர து தாத்பர்யாந்தரஂ ந ப்ரதீயதே தத்ர வாக்யபேதேநைவ புநரபிதாநமிதி| தாராதராணாஂ மேகாநாமத்யயோऽதர்ஶநம்| தேந, ப்ரவ்யக்தாயாஂ ஶரதி திக்தஸர்பிஃபாநஂ விரேகாதி ச கார்யம்| க்ரமஶ்சாத்ராசார்யஸ்யாபிப்ரேதஃ, தேந ப்ரதமஂ திக்தஸர்பிஷ்பாநஂ, தேந பித்தாப்ரஶாந்தௌ விரேகஃ, தேநாப்யஶாந்தௌ ஶோணிததுஷ்டௌ ச ஸத்யாஂ ரக்தமோக்ஷணஂ; ரக்தஂ சாத்ர காலஸ்வபாவாத்தூஷ்யத்யேவ ப்ராயஃ; யதாஹ- “ஶரத்காலஸ்வபாவாச்ச ஶோணிதஂ ஸம்ப்ரதூஷ்யதி” (ஸூ.அ.௨௪) இதி| திவேத்யாதி|- ஸூர்யாஂஶுதாபாதேவ திவேதி லப்தே திவேதி ஸகலதிநவ்யாப்த்யர்தம்| ஸூர்யதப்தமிதி வக்தவ்யேஂऽஶுக்ரஹணஂ மேகாவரணரஹிதாஂஶுஸூர்யக்ரஹணார்தம் | ஸந்தப்தமித்யத்ர ஸஂஶப்தஃ பரிதஸ்தாபோபதர்ஶநார்தஃ| ஏவஂ நிஶீத்யாதி ச வ்யாக்யேயம்| சந்த்ராஂஶுக்ரஹணேந ச நிஶி ஸௌம்யாஂஶஸம்பந்தஂ லக்ஷயதி| காலேநேதி ஶரத்காலஸ்வபாவேந| பக்வமிதி வர்ஷாஸ்வபிநவபூமிஸம்பந்தஜநிதபைச்சில்யவ்யம்லத்வாதிதோஷரஹிதம்| யதஃ பக்வஂ ததோ நிர்தோஷஂ தோஷாஜநகமித்யர்தஃ| அகஸ்த்யேநாவிஷீகதமித்யகஸ்த்யோதயேந ப்ரபாவாத்வர்ஷாஸு மேகஸம்பத்தோரகலூதாதிஸம்பந்தாத்ஸவிஷமவிஷஂ பவதீதி வாச்யம்| ஹஂஸோதகமிதி ஏவம்பூதோதகஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞா; ஹஂஸஶப்தேந ஸூர்யாசந்த்ரமஸாவபிதீயேதே, தாப்யாஂ ஶோதிதமுதகஂ ஹஂஸோதகஂ; யதி வா ஹஂஸஸேவாயோக்யஂ ஹஂஸோதகஂ, ஹஂஸாஃ கில விஶுத்தமேவோதகஂ பஜந்தே| அவகாஹஃ சிரஂ ஜலாவஸ்தாநம்| ஶாரதாநீதி மால்யவிஶேஷணமநார்தவகுஸுமநிஷேதார்தம்| ப்ரதோஷ இதி நிஶாப்ரவேஶ ஏவ பரஂ சந்த்ரரஶ்மிஸேவா; நோபரி, ஶிஶிரபயாத்| அத்ர பூர்வர்துஸாத்ம்யபரித்யாகோ பவிஷ்யததுஸாத்ம்யாப்யாஸஶ்ச பூர்வர்த்வந்தஸப்தாஹாகாம்யத்வாதிஸப்தாஹயோஃ கர்தவ்யஃ| யதுக்தஂ வாக்படே- “த்வோரந்த்யாதிஸப்தாஹாவதுஸந்திரிதி ஸ்மதஃ| தத்ர பூர்வோ விதிஸ்த்யாஜ்யஃ ஸேவநீயஃ பரஃ க்ரமாத்” (வா.ஸூ.அ.௩) இதி||௪௧-௪௮||

Adhikarana 14 (49) · Śloka 49

இத்யுக்தமதுஸாத்ம்யஂ யச்சேஷ்டாஹாரவ்யபாஶ்ரயம்| உபஶேதே யதௌசித்யாதோகஃஸாத்ம்யஂ ததுச்யதே||௪௯||

உபஸஂஹரதி- இத்யுக்தமித்யாதி| துஸாத்ம்யப்ரஸங்கேநாப்யாஸஸாத்ம்யஂ தர்ஶயதி- உபஶேதே இத்யாதி| உபஶேதே ஸுகயதி, அபத்யமபி ஸத்விகாரஂ ந ஜநயதி| குத இத்யாஹ- ஔசித்யாத் அப்யாஸாதித்யர்தஃ; அபத்யமபி ஹி நிரந்தராப்யாஸாத்விஷமிவாஶீவிஷஸ்ய நோபகாதகஂ பவதீதி பாவஃ||௪௯||

Adhikarana 15 (50) · Śloka 50

தேஶாநாமாமயாநாஂ ச விபரீதகுணஂ குணைஃ| ஸாத்ம்யமிச்சந்தி ஸாத்ம்யஜ்ஞாஶ்சேஷ்டிதஂ சாத்யமேவ ச||௫௦||

தேஶஸாத்ம்யஂ ரோகஸாத்ம்யஂ ச தர்ஶயதி- தேஶாநாமித்யாதி| தேஶாநாமநூபாதீநாஂ, குணைஃ ஸ்நேஹகௌரவாதிபிஃ ஸஹ விபரீதகுணஂ ஸ்நேஹகௌரவவிபரீதகுணரௌக்ஷ்யலாகவயுக்தஂ ஜாங்கலமாஂஸமத்வாதி; அதநீயமாத்யஂ, சேஷ்டிதஂ ச வ்யாயாமாதி, தேஶஸாத்ம்யமிச்சந்த்யாயுர்வேதவித இத்யர்தஃ| ஏவமாமயாநாஂ ச விபரீதகுணமித்யாதி வ்யாக்யேயம்| குணஶப்தஶ்சேஹ தர்மமாத்ரவசநஃ, யதோச்யதே- த்ரவ்யகுணோ த்ரவ்யதர்ம இத்யர்தஃ| தேந விபரீதப்ரபாவாதீநாமபி க்ரஹணஂ பவதி| ஆமயஶப்தேந சாமயஹேதுரபி கஹீதவ்யஃ| தத ஆமயவிபரீதாநாம், ஆமயஹேதுவிபரீதாநாஂ, ததா ப்ரபாவவைபரீத்யாத்தத்விபரீதார்தகாரிணாஂ ச க்ரஹணஂ பவதி| ததுதாஹரணாநி யதாவஸரஂ நிதாநே கரிஷ்யாமஃ| ஆத்யக்ரஹணேநௌஷதாஹாரயோர்க்ரஹணஂ, சேஷ்டிதக்ரஹணேந ஸ்வப்நாப்யங்காதீநாஂ க்ரஹணஂ வ்யாக்யேயம்||௫௦||

Adhikarana 16 (51) · Śloka 51

தத்ர ஶ்லோகஃ- தாவதௌ நபிஃ ஸேவ்யமஸேவ்யஂ யச்ச கிஞ்சந| தஸ்யாஶிதீயே நிர்திஷ்டஂ ஹேதுமத் ஸாத்ம்யமேவ ச||௫௧||

உக்தமத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி- தாவித்யாதி| அத்ர ஹேமந்தே அஸேவ்யஂ கண்டரவேண யத்யபி ந ப்ரதிபாதிதஂ ததாऽபி ‘ஸ யதா நேந்தநஂ யுக்தஂ லபதே’ இத்யபிதாநாதல்பபோஜநபரிஹார உக்த ஏவ பவதி; தேந, தாவதாவிதி வீப்ஸா கதாऽர்தவதீ பவதி; யதி வா சத்ரிணோ கச்சந்தீதி ந்யாயாத்வீப்ஸோக்தா| ஹேமந்தபரிஹாரவிதிவச்ச ஶிஶிரபரிஹாரவிதிர்வ்யாக்யேயஃ| ஹேதுமதிதி உபபத்திமத், ஔசித்யாதிஹேதுநிர்தேஶோபபந்நமித்யர்தஃ||௫௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே தஸ்யாஶிதீயோ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ||௬||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஸ்வஸ்தசதுஷ்கே தஸ்யாஶிதீயோ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ||௬||