Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતસ્ત્રિશોથીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયે પિડકા ઉક્તાઃ, તાશ્ચ શોથરૂપાઃ, અતઃ શોથાધિકારાત્ ત્રિશોથીયોઽભિધીયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ત્રયઃ શોથા ભવન્તિ વાતપિત્તશ્લેષ્મનિમિત્તાઃ, તે પુનર્દ્વિવિધા નિજાગન્તુભેદેન||૩||
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||
🔊 Audio coming soon
વક્ષ્યમાણદ્વિવિધાદિભેદે વિદ્યમાનેઽપિ વાતાદિકૃતત્રિત્વાભિધાનમગ્રે વાતાદિકૃતસ્યૈવ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રાગન્તવશ્છેદનભેદનક્ષણનભઞ્જનપિચ્છનોત્પેષણપ્રહારવધબન્ધનવેષ્ટનવ્યધનપીડનાદિભિર્વા ભલ્લાતકપુષ્પફલરસાત્મગુપ્તાશૂકક્રિમિશૂકાહિતપત્રલતાગુલ્મસંસ્પર્શનૈર્વા સ્વેદનપરિસર્પણાવમૂત્રણૈર્વા વિષિણાં સવિષપ્રાણિદંષ્ટ્રાદન્તવિષાણનખનિપાતૈર્વા સાગરવિષવાતહિમદહનસંસ્પર્શનૈર્વા શોથાઃ સમુપજાયન્તે||૪||
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ભેદનમ્ આશયવિદારણં, ક્ષણનમ્ અસ્થિચૂર્ણનં, ભઞ્જનં જર્જરીકરણં, પિચ્છ્નમ્ અત્યર્થપીડનમ્, ઉત્પેષણં શિલોત્પેષણમિવ, વેષ્ટનમ્ અગ્રન્થિબન્ધનં સર્પાદિભિઃ| શૂકવતાં ક્રિમીણાં શૂકઃ શૂકક્રિમિશૂકઃ| સ્વેદનાદિભિર્વિષિણામિતિ યોજ્યમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તે પુનર્યથાસ્વં હેતુવ્યઞ્જનૈરાદાવુપલભ્યન્તે નિજવ્યઞ્જનૈકદેશવિપરીતૈઃ; બન્ધમન્ત્રાગદપ્રલેપપ્રતાપનિર્વાપણાદિભિશ્ચોપક્રમૈરુપક્રમ્યમાણાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે||૫||
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः; बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
આદાવુપલભ્યન્ત ઇતિ વચનાદુત્તરકાલમાગન્તોરપિ નિજતુલ્યતાં બ્રૂતે| યદુક્તમ્- “આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારં” (સૂ.અ.૧૯) ઇતિ| નિજવ્યઞ્જનૈકદેશવિપરીતૈરિતિ નિજલક્ષણેભ્ય આગન્તૂનામેકદેશો વિપરીતો ભવતિ, સ ચ વાતાદિજન્યશ્યાવાદિવર્ણવિકારત્વાજ્જ્ઞેયઃ; કિંવા આગન્તુર્વ્યથાપૂર્વો ભવતિ પશ્ચાદ્વાતાદિભિરનુબધ્યતે, નિજસ્તુ પૂર્વં વાતાદિલક્ષણૈર્યુજ્યતે પશ્ચાદ્વેદનાવાન્ ભવતીત્યેકદેશવૈપરીત્યમ્| બન્ધઃ અરિષ્ટાબન્ધો વ્રણબન્ધશ્ચ| બન્ધાદયશ્ચ યથાયોગ્યતયા બોદ્ધવ્યાઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
નિજાઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનાનામયથાવત્પ્રયોગાન્મિથ્યાસંસર્જનાદ્વા છર્દ્યલસકવિસૂચિકાશ્વાસકાસાતિસારશોષપાણ્ડુરોગોદરજ્વરપ્રદરભગન્દરાર્શોવિકારાતિકર્શનૈર્વા કુષ્ઠકણ્ડૂપિડકાદિભિર્વા છર્દિક્ષવથૂદ્ગારશુક્રવાતમૂત્રપુરીષવેગધારણૈર્વા કર્મરોગોપવાસાધ્વકર્શિતસ્ય વા સહસાઽતિગુર્વમ્લલવણપિષ્ટાન્નફલશાકરાગદધિહરિતકમદ્યમન્દકવિરૂઢનવશૂકશમીધાન્યાનૂપૌદક- પિશિતોપયોગાન્મૃત્પઙ્કલોષ્ટભક્ષણાલ્લવણાતિભક્ષણાદ્ગર્ભસમ્પીડનાદામગર્ભપ્રપતનાત્ પ્રજાતાનાં ચ મિથ્યોપચારાદુદીર્ણદોષત્વાચ્ચ શોફાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ; ઇત્યુક્તઃ સામાન્યો હેતુઃ||૬||
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसाऽतिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदक- पिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनादामगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचारादुदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति; इत्युक्तः सामान्यो हेतुः||६||
🔊 Audio coming soon
છર્દ્યાદયઃ સ્વરૂપત એવ શોથહેતવઃ| કર્માદ્યતિકર્શિતસ્ય તુ સહસાઽતિગુર્વાદિસેવનં શોથહેતુઃ; કર્મેતિ પઞ્ચકર્મ| વિરૂઢનવશબ્દૌ શૂકશમીધાન્યવિશેષણૌ| પ્રજાતાનામિતિ અચિરપ્રસૂતાનામ્||૬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
અયં ત્વત્ર વિશેષઃ- શીતરૂક્ષલઘુવિશદશ્રમોપવાસાતિકર્શનક્ષપણાદિભિર્વાયુઃ પ્રકુપિતસ્ત્વઙ્માંસશોણિતાદીન્યભિભૂય શોફં જનયતિ; સ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રશમો ભવતિ, તથા શ્યામારુણવર્ણઃ પ્રકૃતિવર્ણો વા, ચલઃ સ્પન્દનઃ ખરપરુષભિન્નત્વગ્રોમા છિદ્યત ઇવ ભિદ્યત ઇવ પીડ્યત ઇવ સૂચીભિરિવ તુદ્યતે પિપીલિકાભિરિવ સંસૃપ્યતે સર્ષપકલ્કાવલિપ્ત ઇવ ચિમિચિમાયતે સઙ્કુચ્યત આયમ્યત ઇવેતિ વાતશોથઃ (૧); ઉષ્ણતીક્ષ્ણકટુકક્ષારલવણામ્લાજીર્ણભોજનૈરગ્ન્યાતપપ્રતાપૈશ્ચ પિત્તં પ્રકુપિતં ત્વઙ્માંસશોણિતાન્યભિભૂય શોથં જનયતિ; સ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રશમો ભવતિ, કૃષ્ણપીતનીલતામ્રાવભાસ ઉષ્ણો મૃદુઃ કપિલતામ્રરોમા ઉષ્યતે દૂયતે ધૂપ્યતે ઊષ્માયતે સ્વિદ્યતે ક્લિદ્યતે ન ચ સ્પર્શમુષ્ણં ચ સુષૂયત ઇતિ પિત્તશોથઃ (૨); ગુરુમધુરશીતસ્નિગ્ધૈરતિસ્વપ્નાવ્યાયામાદિભિશ્ચ શ્લેષ્મા પ્રકુપિતસ્ત્વઙ્માંસશોણિતાદીન્યભિભૂય શોથં જનયતિ; સ કૃચ્છ્રોત્થાનપ્રશમો ભવતિ, પાણ્ડુશ્વેતાવભાસો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ સ્ત્યાનઃ શુક્લાગ્રરોમા સ્પર્શોષ્ણસહશ્ચેતિ શ્લેષ્મશોથઃ (૩); યથાસ્વકારણાકૃતિસંસર્ગાદ્દ્વિદોષજાસ્ત્રયઃ શોથા ભવન્તિ; યથાસ્વકારણાકૃતિસન્નિપાતાત્ સાન્નિપાતિક એકઃ; એવં સપ્તવિધો ભેદઃ||૭|| પ્રકૃતિભિસ્તાભિસ્તાભિર્ભિદ્યમાનો દ્વિવિધસ્ત્રિવિધશ્ચતુર્વિધઃ સપ્તવિધોઽષ્ટવિધશ્ચ શોથ ઉપલભ્યતે, પુનશ્ચૈક એવોત્સેધસામાન્યાત્||૮||
अयं त्वत्र विशेषः- शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः (१); उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः (२); गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः (३); यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं सप्तविधो भेदः||७|| प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
ક્ષપણં વમનાદિભિઃ| પ્રકૃતિવર્ણઃ દેહસમાનવર્ણઃ| ચલઃ સઙ્ક્રમણવાન્| સ્પન્દનઃ કમ્પનઃ| ઉષ્યતે પાર્શ્વસ્થેનેવ વહ્નિના દહ્યતે| ધૂપ્યતે ધૂમમિવોદ્વમતિ| ઊષ્માયતે બહિઃ પરૈરપ્યુષ્ણત્વેનોપલભ્યતે| સ્વિદ્યતે સ્વેદવાન્ ભવતિ| ન સુષૂયતે ન સહતે; સ્પર્શનં ચ ન સહતે, ઉષ્ણં ચ ન સહતે| સ કૃચ્છ્રોત્થાનપ્રશમ ઇતિ ચિરોત્થાનપ્રશમઃ| પ્રકૃતિભિરિતિ કારણૈઃ| ઉત્સેધ ઉન્નતત્વમ્||૭-૮||
Adhikarana 7 (9-15) · Śloka 15
ભવન્તિ ચાત્ર- શૂયન્તે યસ્ય ગાત્રાણિ સ્વપન્તીવ રુજન્તિ ચ| પીડિતાન્યુન્નમન્ત્યાશુ વાતશોથં તમાદિશેત્||૯|| યશ્ચાપ્યરુણવર્ણાભઃ શોથો નક્તં પ્રણશ્યતિ| સ્નેહોષ્ણમર્દનાભ્યાં ચ પ્રણશ્યેત્ સ ચ વાતિકઃ||૧૦|| યઃ પિપાસાજ્વરાર્તસ્ય દૂયતેઽથ વિદહ્યતે| સ્વિદ્યતિ ક્લિદ્યતે ગન્ધી સ પૈત્તઃ સ્વયથુઃ સ્મૃતઃ||૧૧|| યઃ પીતનેત્રવક્ત્રત્વક્ પૂર્વં મધ્યાત્ પ્રશૂયતે| તનુત્વક્ ચાતિસારી ચ પિત્તશોથઃ સ ઉચ્યતે||૧૨|| શીતઃ સક્તગતિર્યસ્તુ કણ્ડૂમાન્ પાણ્ડુરેવ ચ| નિપીડિતો નોન્નમતિ શ્વયથુઃ સ કફાત્મકઃ||૧૩|| યસ્ય શસ્ત્રકુશચ્છિન્નાચ્છોણિતં ન પ્રવર્તતે| કૃચ્છ્રેણ પિચ્છા સ્રવતિ સ ચાપિ કફસમ્ભવઃ||૧૪|| નિદાનાકૃતિસંસર્ગાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્દ્વિદોષજઃ| સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાચ્છોથો વ્યામિશ્રહેતુજઃ||૧૫||
भवन्ति चात्र- शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च| पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्||९|| यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति| स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः||१०|| यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयतेऽथ विदह्यते| स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः स्वयथुः स्मृतः||११|| यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते| तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते||१२|| शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च| निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः||१३|| यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसम्भवः||१४|| निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः| सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः||१५||
🔊 Audio coming soon
શૂયન્ત ઇત્યાદિ| પુનઃ શ્લોકેન લક્ષણાભિધાનં પ્રાયોભાવિલક્ષણદર્શનાર્થમ્| સ્વપન્તીવેતિ નિર્વેદનઃ| એતેન વાયોશ્ચલત્વેન ક્ષણાચ્ચ રુક્, ક્ષણાચ્ચ તદભાવ ઇતિ જ્ઞેયમ્| મધ્યાદિતિ શરીરમધ્યાત્| સક્તગતિઃ અવિસારી| શસ્ત્રકુશચ્છિન્નાદિતિ શસ્ત્રકુશકૃતાચ્છેદાત્||૯-૧૫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
યસ્તુ પાદાભિનિર્વૃત્તઃ શોથઃ સર્વાઙ્ગગો ભવેત્| જન્તોઃ સ ચ સુકષ્ટઃ સ્યાત્ પ્રસૃતઃ સ્ત્રીમુખાચ્ચ યઃ||૧૬|| યશ્ચાપિ ગુહ્યપ્રભવઃ સ્ત્રિયા વા પુરુષસ્ય વા| સ ચ કષ્ટતમો જ્ઞેયો યસ્ય ચ સ્યુરુપદ્રવાઃ||૧૭||
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६|| यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा| स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||
🔊 Audio coming soon
પાદાભિનિર્વૃત્તઃ શોથઃ પુરુષાણાં લઘાવધોદેશે જાતઃ સન્ યદા ન જીયતે તદા ગુરુમૂર્ધ્વદેશં ગતઃ સ ન પાર્યતે જેતું, યો હિ લઘૌ પ્રદેશે જેતું ન પાર્યતે સ ગુરુપ્રદેશગતો નિતરામેવ ન પાર્યતે; એવં પ્રસૃતઃ સ્ત્રીમુખાચ્ચ ય ઇત્યપિ જ્ઞેયમ્| વચનં હિ- “અધોભાગો ગુરુઃ સ્ત્રીણામૂર્ધ્વઃ પુંસાં ગુરુસ્તથા” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇતિ||૧૬-૧૭||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
છર્દિઃ શ્વાસોઽરુચિસ્તૃષ્ણા જ્વરોઽતીસાર એવ ચ| સપ્તકોઽયં સદૌર્બલ્યઃ શોફોપદ્રવસઙ્ગ્રહઃ||૧૮||
छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसङ्ग्रहः||१८||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તાનુપદ્રવાનાહ- છર્દિરિત્યાદિ||૧૮||
Adhikarana 10 (19-36) · Śloka 36
યસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતો જિહ્વામૂલેઽવતિષ્ઠતે| આશુ સઞ્જનયેચ્છોથં જાયતેઽસ્યોપજિહ્વિકા||૧૯|| યસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતઃ કાકલે વ્યવતિષ્ઠતે| આશુ સઞ્જનયેચ્છોફં કરોતિ ગલશુણ્ડિકામ્||૨૦|| યસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતો ગલબાહ્યેઽવતિષ્ઠતે| શનૈઃ સઞ્જનયેચ્છોફં ગલગણ્ડોઽસ્ય જાયતે||૨૧|| યસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતસ્તિષ્ઠત્યન્તર્ગલે સ્થિરઃ| આશુ સઞ્જનયેચ્છોફં જાયતેઽસ્ય ગલગ્રહઃ||૨૨|| યસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં સરક્તં ત્વચિ સર્પતિ| શોફં સરાગં જનયેદ્વિસર્પસ્તસ્ય જાયતે||૨૩|| યસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં ત્વચિ રક્તેઽવતિષ્ઠતે| શોથં સરાગં જનયેત્ પિડકા તસ્ય જાયતે||૨૪|| યસ્ય પ્રકુપિતં પિત્તં શોણિતં પ્રાપ્ય શુષ્યતિ| તિલકા પિપ્લવો વ્યઙ્ગા નીલિકા તસ્ય જાયતે||૨૫|| યસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં શઙ્ખયોરવતિષ્ઠતે| શ્વયથુઃ શઙ્ખકો નામ દારુણસ્તસ્ય જાયતે||૨૬|| યસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં કર્ણમૂલેઽવતિષ્ઠતે| જ્વરાન્તે દુર્જયોઽન્તાય શોથસ્તસ્યોપજાયતે||૨૭|| વાતઃ પ્લીહાનમુદ્ધૂય કુપિતો યસ્ય તિષ્ઠતિ| શનૈઃ પરિતુદન્ પાર્શ્વં પ્લીહા તસ્યાભિવર્ધતે||૨૮|| યસ્ય વાયુઃ પ્રકુપિતો ગુલ્મસ્થાનેઽવતિષ્ઠતે| શોફં સશૂલં જનયન્ ગુલ્મસ્તસ્યોપજાયતે||૨૯|| યસ્ય વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શોફશૂલકરશ્ચરન્| વઙ્ક્ષણાદ્વૃષણૌ યાતિ વૃદ્ધિસ્તસ્યોપજાયતે||૩૦|| યસ્ય વાતઃ પ્રકુપિતસ્ત્વઙ્માંસાન્તરમાશ્રિતઃ| શોથં સઞ્જનયેત્ કુક્ષાવુદરં તસ્ય જાયતે||૩૧|| યસ્ય વાતઃ પ્રકુપિતઃ કુક્ષિમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ| નાધો વ્રજતિ નાપ્યૂર્ધ્વમાનાહસ્તસ્ય જાયતે||૩૨|| રોગાશ્ચોત્સેધસામાન્યદધિમાંસાર્બુદાદયઃ| વિશિષ્ટા નામરૂપાભ્યાં નિર્દેશ્યાઃ શોથસઙ્ગ્રહે||૩૩|| વાતપિત્તકફા યસ્ય યુગપત્ કુપિતાસ્ત્રયઃ| જિહ્વામૂલેઽવતિષ્ઠન્તે વિદહન્તઃ સમુચ્છ્રિતાઃ||૩૪|| જનયન્તિ ભૃશં શોથં વેદનાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| તં શીઘ્રકારિણં રોગં રોહિણીતિ વિનિર્દિશેત્||૩૫|| ત્રિરાત્રં પરમં તસ્ય જન્તોર્ભવતિ જીવિતમ્| કુશલેન ત્વનુક્રાન્તઃ ક્ષિપ્રં સમ્પદ્યતે સુખી||૩૬||
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्योपजिह्विका||१९|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्||२०|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते| शनैः सञ्जनयेच्छोफं गलगण्डोऽस्य जायते||२१|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः| आशु सञ्जनयेच्छोफं जायतेऽस्य गलग्रहः||२२|| यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति| शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते||२३|| यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते| शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते||२४|| यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति| तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५|| यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते| श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते||२६|| यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते| ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते||२७|| वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति| शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते||२८|| यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते| शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९|| यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्| वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०|| यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः| शोथं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते||३१|| यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति| नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते||३२|| रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः| विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसङ्ग्रहे||३३|| वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः| जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः||३४|| जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः| तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत्||३५|| त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी||३६||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યુત્સેધસામાન્યાત્ પ્રાદેશિકાઞ્છોથાનાહ- યસ્યેત્યાદિ| કાકલં તાલુમૂલમ્| શનૈરિતિવચનેન ગલગણ્ડકારિણો દોષાશ્ચિરક્રિયા ભવન્તીતિ દર્શયતિ; ગલગ્રહાદૌ ચાશુકારિણો દોષા ભવન્તિ| વિસર્પસ્ય પિડકાયાશ્ચ તુલ્યકારણત્વેઽપિ વિસર્પે સર્પણશીલો દોષઃ, પિડકાયાં ચ સ્થિરો જ્ઞેયઃ; અત એવ પિડકાસમ્પ્રાપ્તૌ ‘અવતિષ્ઠતે’ ઇત્યુક્તમ્| યસ્ય પિત્તમિત્યાદૌ પિત્તં પ્રાપ્ય શોણિતં કર્તૃ શુષ્યતીતિ યોજનીયમ્| પિપ્લવઃ ‘જટુલા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| દારુણઃ અનુપક્રમાદાશુમારકઃ| દુર્જયોઽન્તાયેતિ દુર્જયો વા યથાક્રમમુપક્રમ્યમાણઃ , અન્તાય વા મિથ્યોપક્રમાદ્વેતિ મન્તવ્યમ્| અયમેવ શોથોઽન્યત્રાપ્યુક્તઃ- “સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણાઃ| શોથઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે” ઇતિ| ગુલ્માદયો વિસ્તરવક્તવ્યા અપિ ઇહોત્સેધસામાન્યાલ્લેશત ઉચ્યન્તે| શોથસઙ્ગ્રહ ઇતિ શોથત્વેનોત્સેધરૂપેણ સઙ્ગ્રહઃ શોથસઙ્ગ્રહઃ|| સમુચ્છ્રિતા અતિરિક્તપ્રમાણાઃ| ભૃશમ્ અત્યર્થદુઃખકારિણમ્| ક્ષિપ્રમિત્યનુક્રાન્ત ઇત્યનેન સમ્બધ્યતે, તેન ત્રિરાત્રઘાતિત્વં યસ્ય તસ્ય કથં શીઘ્રપ્રશમ ઇતિ ચોદ્યં નોત્તિષ્ઠતે; કિંવા ક્ષિપ્રં સમ્પદ્યતે સુખીતિ વ્યાધિમહિમ્ના ભવતિ| વ્યાધેરેવૈતત્ સ્વરૂપં યચ્છીઘ્રં હન્તિ, શીઘ્રં પ્રશામ્યતીતિ| યદુક્તં- “સ શીઘ્રં શીઘ્રકારિત્વાત્ પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા” (ચિ. ૩) ઇતિ||૧૯-૩૬||
Adhikarana 11 (37-41) · Śloka 41
સન્તિ હ્યેવંવિધા રોગાઃ સાધ્યા દારુણસમ્મતાઃ| યે હન્યુરનુપક્રાન્તા મિથ્યાચારેણ વા પુનઃ||૩૭|| સાધ્યાશ્ચાપ્યપરે સન્તિ વ્યાધયો મૃદુસમ્મતાઃ| યત્નાયત્નકૃતં યેષુ કર્મ સિધ્યત્યસંશયમ્||૩૮|| અસાધ્યાશ્ચાપરે સન્તિ વ્યાધયો યાપ્યસઞ્જ્ઞિતાઃ| સુસાધ્વપિ કૃતં યેષુ કર્મ યાત્રાકરં ભવેત્||૩૯|| સન્તિ ચાપ્યપરે રોગા યેષુ કર્મ ન સિધ્યતિ| અપિ યત્નકૃતં બાલૈર્ન તાન્ વિદ્વાનુપાચરેત્||૪૦|| સાધ્યાશ્ચૈવાપ્યસાધ્યાશ્ચ વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ| મૃદુદારુણભેદેન તે ભવન્તિ ચતુર્વિધાઃ||૪૧||
सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः| ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः||३७|| साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसम्मताः| यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम्||३८|| असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसञ्ज्ञिताः| सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत्||३९|| सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति| अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत्||४०|| साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः| मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः||४१||
🔊 Audio coming soon
એતદેવ શીઘ્રકારિત્વમન્યેષ્વપિ જ્વરાન્તકર્ણશોથવલયાદિષ્વસ્તીત્યાહ- સન્તીત્યાદિ| દારુણા ઇતિ સમ્મતા દારુણસમ્મતાઃ| દારુણત્વપ્રસઙ્ગેન મૃદ્વાદિભેદાનપ્યાહ- સાધ્યાશ્ચેત્યાદિ| યાત્રાકરં યાપનાકરમ્| બાલૈઃ અજ્ઞૈઃ, અસાધ્યે અજ્ઞા એવોત્સાહાત્ પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| અસાધ્યસ્ય મૃદુદારુણત્વં યાપ્યપ્રત્યાખ્યેયભેદેન, તથા સદ્યઃપ્રાણહરકાલાન્તરપ્રાણહરત્વાદિના ચ||૩૭-૪૧||
Adhikarana 12 (42-43) · Śloka 43
ત એવાપરિસઙ્ખ્યેયા ભિદ્યમાના ભવન્તિ હિ| રુજાવર્ણસમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનનામભિઃ ||૪૨|| વ્યવસ્થાકરણં તેષાં યથાસ્થૂલેષુ સઙ્ગ્રહઃ| તથા પ્રકૃતિસામાન્યં વિકારેષૂપદિશ્યતે||૪૩||
त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि| रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ||४२|| व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः| तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
ત એવેત્યાદિ| સમુત્થાનભેદા હેતુભેદાઃ; રૂક્ષભોજનરાત્રિજાગરણાદિભિન્નહેતુજન્યો હિ વાતો ભિન્નોપક્રમસાધ્યશ્ચ ભવતીતિ ભાવઃ| સ્થાનભેદા આમાશયાદયો રસાદયશ્ચ| સંસ્થાનમ્ આકૃતિઃ, યથા- ગુલ્માર્બુદાદિઃ| નામભેદો યથા- એકસ્મિન્નેવ રાજયક્ષ્મણિ રાજયક્ષ્મશોષાદિસઞ્જ્ઞા| નન્વેવમપરિસઙ્ખ્યેયત્વે કથં વ્યવહાર ઇત્યાહ- વ્યવસ્થેત્યાદિ| વ્યવસ્થાકરણં ચિકિત્સાવ્યવહારાર્થં સઙ્ખ્યાકથનમ્| યથાસ્થૂલેષ્વિતિ યે યે સ્થૂલા ઉદરમૂત્રકૃચ્છ્રાદયસ્તેષુ; સઙ્ગ્રહઃ અષ્ટોદરીયરોગસઙ્ગ્રહે (ઉદિશ્યતે) ઇત્યર્થઃ| અસ્થૂલેષુ વિકારેષુ અષ્ટોદરીયે સઞ્જ્ઞયાઽનુક્તેષુ કથં વ્યવસ્થાકરણમિત્યાહ- તથેત્યાદિ| પ્રકૃતિસામાન્યં સમાનકારણતા; તેનાનુક્તેષુ સાક્ષાદ્ધ્યાધિષુ વાતજોઽયં શ્લેષ્મજોઽયમિતિ, તથા રસજોઽયં રક્તજોઽયમિત્યાદિકા ચિકિત્સાવ્યવહારાર્થં વ્યવસ્થા કર્તવ્યેતિ ભાવઃ| અત એવાષ્ટોદરીયે વક્ષ્યતિ- “સર્વે વિકારા વાતપિત્તકફાન્નાતિવર્તન્તે” (સૂ. ૧૯) ઇતિ||૪૨-૪૩||
Adhikarana 13 (44-47) · Śloka 47
વિકારનામાકુશલો ન જિહ્રીયાત્ કદાચન| ન હિ સર્વવિકારાણાં નામતોઽસ્તિ ધ્રુવા સ્થિતિઃ||૪૪|| સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાનવિશેષતઃ| સ્થાનાન્તરગતશ્ચૈવ જનયત્યામયાન્ બહૂન્ ||૪૫|| તસ્માદ્વિકારપ્રકૃતીરધિષ્ઠાનાન્તરાણિ ચ| સમુત્થાનવિશેષાંશ્ચ બુદ્ધ્વા કર્મ સમાચરેત્||૪૬|| યો હ્યેતત્ત્રિતયં જ્ઞાત્વા કર્માણ્યારભતે ભિષક્| જ્ઞાનપૂર્વં યથાન્યાયં સ કર્મસુ ન મુહ્યતિ||૪૭||
विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||४४|| स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ||४५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्||४६|| यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक्| ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति||४७||
🔊 Audio coming soon
જ્વરરક્તપિત્તાદિવન્નામાજ્ઞાનેઽપિ વાતાદિજન્યત્વજ્ઞાનેનૈવ પ્રચરિતવ્યમિત્યાહ- વિકારેત્યાદિ| સ્થાનાન્તરગતશ્ચેત્યત્ર ચકાર એકસ્થાનગતોઽપિ બહુવિકારં કરોતીતિ સમુચ્ચિનોતિ| યતો વક્ષ્યતિ- “કરોતિ ગલમાશ્રિતઃ| કણ્ઠોદ્ધ્વંસં ચ કાસં ચ સ્વરભેદમરોચકમ્” (ચિ. ૮) ઇતિ| અધિષ્ઠાનાન્તરાણિ આશયાન્તરાણિ| જ્ઞાનપૂર્વમિતિ ચિકિત્સાજ્ઞાનપૂર્વકમ્| યથાન્યાયં યથાગમમ્| એવં મન્યતે- યદ્વાતારબ્ધત્વાદિજ્ઞાનમેવ કારણં રોગાણાં ચિકિત્સાયામુપકારિ, નામજ્ઞાનં તુ વ્યવહારમાત્રપ્રયોજનાર્થં ન સ્વરૂપેણ ચિકિત્સાયામુપકારીતિ||૪૪-૪૭||
Adhikarana 14 (48) · Śloka 48
નિત્યાઃ પ્રાણભૃતાં દેહે વાતપિત્તકફાસ્ત્રયઃ| વિકૃતાઃ પ્રકૃતિસ્થા વા તાન્ બુભુત્સેત પણ્ડિતઃ||૪૮||
नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः| विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ વાતાદિજ્ઞાનેન રોગજ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં તેનોપોદ્ધાતેન વાતાદીનાં પ્રકૃતિસ્થાનામપ્રકૃતિસ્થાનાં ચ લક્ષણં વક્તુમાહ- નિત્યા ઇત્યાદિ| બુભુત્સેત જ્ઞાતુમિચ્છેત્||૪૮||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
ઉત્સાહોચ્છ્વાસનિઃ શ્વાસચેષ્ટા ધાતુગતિઃ સમા| સમો મોક્ષો ગતિમતાં વાયોઃ કર્માવિકારજમ્||૪૯|| દર્શનં પક્તિરૂષ્મા ચ ક્ષુત્તૃષ્ણા દેહમાર્દવમ્| પ્રભા પ્રસાદો મેધા ચ પિત્તકર્માવિકારજમ્||૫૦|| સ્નેહો બન્ધઃ સ્થિરત્વં ચ ગૌરવં વૃષતા બલમ્| ક્ષમા ધૃતિરલોભશ્ચ કફકર્માવિકારજમ્||૫૧||
उत्साहोच्छ्वासनिः श्वासचेष्टा धातुगतिः समा| समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम्||४९|| दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम्| प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम्||५०|| स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम्| क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ચેષ્ટેતિ અવિકૃતા ચેષ્ટા| ધાતુગતિરિતિ રસાદીનાં પોષ્યં ધાતું પ્રતિ ગમનમ્| ગતિમતામિતિ પુરીષાદીનાં બહિર્નિઃસરતામ્| પ્રસાદઃ મનઃપ્રસાદઃ| બન્ધઃ સન્ધિબન્ધઃ| સ્થિરત્વમ્ અશૈથિલ્યમ્| ગૌરવં પ્રાકૃતં શરીરગૌરવમ્| ક્ષમા સહિષ્ણુતા| ધૃતિઃ મનસોઽચાઞ્ચલ્યમ્| ક્ષમાદયશ્ચ શ્લેષ્મણઃ પ્રભાવાત્ ક્રિયન્તે; એવમન્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્||૪૯-૫૧||
Adhikarana 16 (52) · Śloka 52
વાતે પિત્તે કફે ચૈવ ક્ષીણે લક્ષણમુચ્યતે| કર્મણઃ પ્રાકૃતાદ્ધાનિર્વૃદ્ધિર્વાઽપિ વિરોધિનામ્||૫૨||
वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते| कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
ક્ષયલક્ષણમાહ- વાતે ઇત્યાદિ| કર્મણઃ પ્રાકૃતાદિતિ વાતાદિપ્રકૃતિકર્મત્વેનોક્તાદુત્સાહાદેઃ| હાનિઃ અપચયઃ| વૃદ્ધિર્વાઽપિ વિરોધિનામિતિ ઉક્તપ્રાકૃતલક્ષણવિરોધિનાં કર્મણાં વૃદ્ધિઃ; યથા વાતક્ષયે ઉત્સાહવિરોધિનો વિષાદસ્ય વૃદ્ધિઃ, પિત્તક્ષયેઽદર્શનાપક્ત્યાદીનાં, શ્લેષ્મક્ષયે રૌક્ષ્યાદીનાં વૃદ્ધિઃ| ઇહ પ્રાકૃતકર્મહાનૌ સત્યાં નાવશ્યં વિરોધિકર્મવૃદ્ધિરત ઉક્તં- વૃદ્ધિર્વેત્યાદિ; ન હ્યવશ્યમુત્સાહહાનાવલ્પમાત્રાયાં સત્યાં વિષાદો વર્ધતે, અલોભન્યૂનત્વે વા મનાગ્લોભો વર્ધતે; કિંવા, ઉત્સાહાદ્યભાવેનાભાવમુખેન જ્ઞાનાર્થં ‘કર્મણઃ પ્રાકૃતાદ્ધાનિઃ’ ઇત્યુક્તં, વિષાદાદિવૃદ્ધ્યા તુ વિધિમુખેન જ્ઞાનાર્થં ‘વૃદ્ધિર્વાઽપિ વિરોધિનામ્’ ઇત્યુક્તમ્| યદુચ્યતે- વૃદ્ધિર્વાઽપિ વિરોધિનામિતિ વિરોધિદોષાણાં, યથા- પિત્તવૃદ્ધૌ શ્લેષ્મક્ષયો જાયતે, ઇત્યેવમાદિ; તન્ન, યતોઽન્યદોષવૃદ્ધાવન્યસ્યાવશ્યં ન હ્યપાયો ભવતિ, તથાહિ સતિ પિત્તવૃદ્ધૌ સત્યાં સર્વદા શ્લેષ્મક્ષ્યઃ સ્યાત્; ન ચ દોષાઃ પરસ્પરઘાતકા ઇતિ પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતં; પ્રદેશાન્તરેઽપિ દોષાણાં સ્વલક્ષણહાનિરેવ પરં ક્ષયલક્ષણં- “ક્ષીણા જહતિ લિઙ્ગં સ્વં” (સૂ.અ.૧૭) ઇત્યનેનોક્તમ્||૫૨||
Adhikarana 17 (53) · Śloka 53
દોષપ્રકૃતિવૈશેષ્યં નિયતં વૃદ્ધિલક્ષણમ્| દોષાણાં પ્રકૃતિર્હાનિર્વૃદ્ધિશ્ચૈવં પરીક્ષ્યતે||૫૩||
दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम्| दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते||५३||
🔊 Audio coming soon
વૃદ્ધિલક્ષણમાહ- દોષેત્યાદિ| પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ, તસ્ય વૈશેષ્યમાધિક્યં; શ્લેષ્મણઃ સ્નેહશૈત્યમાધુર્યાદિર્યા પ્રકૃતિસ્તસ્યા અતિસ્નિગ્ધાતિશૈત્યાતિમાધુર્યાદિવૈશેષ્યં વૃદ્ધિલક્ષણમ્| નિયતમિતિ પ્રતિનિયતં, યદ્યસ્ય પ્રકૃતિલક્ષણં તદ્વૃદ્ધં સપ્તસ્યૈવ વૃદ્ધિલક્ષણમિત્યર્થઃ; અન્યે તુ નિશ્ચિતમિત્યાહુઃ||૫૩||
Adhikarana 18 (54-56) · Śloka 56
તત્ર શ્લોકાઃ- સઙ્ખ્યાં નિમિત્તં રૂપાણિ શોથાનાં સાધ્યતાં ન ચ| તેષાં તેષાં વિકારાણાં શોથાંસ્તાંસ્તાંશ્ચ પૂર્વજાન્||૫૪|| વિધિભેદં વિકારાણાં ત્રિવિધં બોધ્યસઙ્ગ્રહમ્| પ્રાકૃતં કર્મ દોષાણાં લક્ષણં હાનિવૃદ્ધિષુ||૫૫|| વીતમોહરજોદોષલોભમાનમદસ્પૃહઃ| વ્યાખ્યાતવાંસ્ત્રિશોથીયે રોગાધ્યાયે પુનર્વસુઃ||૫૬||
तत्र श्लोकाः- सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४|| विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्| प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५|| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः| व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः||५६||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે શોથાનાં સાધ્યતામિતિ ભેષજવિશેષસાધ્યત્વમ્, ઉપશય ઇત્યર્થઃ; તચ્ચ ‘સ્નેહૌષ્ણ્યમર્દનાભ્યાં ચ પ્રણશ્યેત્ સ ચ વાતિક’ ઇત્યુક્તં જ્ઞેયમ્| ન ચેતિ ન ચ સાધ્યતાં, યથા- ‘યશ્ચ પાદાભિનિર્વૃત્તઃ’ ઇત્યાદિ| તેષાં તેષામિતિ ઉપજિહ્વાદીનામ્| શોથાન્ પૂર્વજાનિત્યભિદધાન ઉપજિહ્વાદિષુ પૂર્વં શોથો ભવતિ, પશ્ચાદુપજિહ્વાદિરોગવ્યક્તિરિતિ દર્શયતિ| અત એવ ‘આશુ સઞ્જનયેચ્છોથં’ ઇત્યુક્ત્વા ‘જાયતેઽસ્યોપજિહ્વિકા’ ઇત્યુક્તમ્| બોધ્યઃ બોદ્ધવ્યો વિકારપ્રકૃત્યાદિઃ| તસ્ય ત્રિવિધં સઙ્ગ્રહમિતિ ‘તસ્માદ્વિકારપ્રકૃતીઃ’ ઇત્યાદ્યુક્તં ત્રયમ્||૫૪-૫૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ત્રિશોથીયો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने त्रिशोथीयो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને રોગચતુષ્કે ત્રિશોથીયો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||