Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪਿਡਕਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਰੂਪਾਃ, ਅਤਃ ਸ਼ੋਥਾਧਿਕਾਰਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ੋਥਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ||੩||
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||
🔊 Audio coming soon
ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਦ੍ਵਿਵਿਧਾਦਿਭੇਦੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਵਾਤਾਦਿਕਤਤ੍ਰਿਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਮਗ੍ਰੇ ਵਾਤਾਦਿਕਤਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰਾਗਨ੍ਤਵਸ਼੍ਛੇਦਨਭੇਦਨਕ੍ਸਣਨਭਞ੍ਜਨਪਿਚ੍ਛਨੋਤ੍ਪੇਸਣਪ੍ਰਹਾਰਵਧਬਨ੍ਧਨਵੇਸ੍ਟਨਵ੍ਯਧਨਪੀਡਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਭਲ੍ਲਾਤਕਪੁਸ੍ਪਫਲਰਸਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਸ਼ੂਕਕ੍ਰਿਮਿਸ਼ੂਕਾਹਿਤਪਤ੍ਰਲਤਾਗੁਲ੍ਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਨਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਵਮੂਤ੍ਰਣੈਰ੍ਵਾ ਵਿਸਿਣਾਂ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਵਿਸਾਣਨਖਨਿਪਾਤੈਰ੍ਵਾ ਸਾਗਰਵਿਸਵਾਤਹਿਮਦਹਨਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਾ ਸ਼ੋਥਾਃ ਸਮੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ||੪||
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ਭੇਦਨਮ੍ ਆਸ਼ਯਵਿਦਾਰਣਂ, ਕ੍ਸਣਨਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਚੂਰ੍ਣਨਂ, ਭਞ੍ਜਨਂ ਜਰ੍ਜਰੀਕਰਣਂ, ਪਿਚ੍ਛ੍ਨਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਪੀਡਨਮ੍, ਉਤ੍ਪੇਸਣਂ ਸ਼ਿਲੋਤ੍ਪੇਸਣਮਿਵ, ਵੇਸ੍ਟਨਮ੍ ਅਗ੍ਰਨ੍ਥਿਬਨ੍ਧਨਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਭਿਃ| ਸ਼ੂਕਵਤਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਸ਼ੂਕਃ ਸ਼ੂਕਕ੍ਰਿਮਿਸ਼ੂਕਃ| ਸ੍ਵੇਦਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸਿਣਾਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਹੇਤੁਵ੍ਯਞ੍ਜਨੈਰਾਦਾਵੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਜਵ੍ਯਞ੍ਜਨੈਕਦੇਸ਼ਵਿਪਰੀਤੈਃ; ਬਨ੍ਧਮਨ੍ਤ੍ਰਾਗਦਪ੍ਰਲੇਪਪ੍ਰਤਾਪਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੋਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ||੫||
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः; बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
ਆਦਾਵੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮਾਗਨ੍ਤੋਰਪਿ ਨਿਜਤੁਲ੍ਯਤਾਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਆਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵੇਤਿ ਨਿਜਂ ਵਿਕਾਰਂ” (ਸੂ.ਅ.੧੯) ਇਤਿ| ਨਿਜਵ੍ਯਞ੍ਜਨੈਕਦੇਸ਼ਵਿਪਰੀਤੈਰਿਤਿ ਨਿਜਲਕ੍ਸਣੇਭ੍ਯ ਆਗਨ੍ਤੂਨਾਮੇਕਦੇਸ਼ੋ ਵਿਪਰੀਤੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਚ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਸ਼੍ਯਾਵਾਦਿਵਰ੍ਣਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰਨੁਬਧ੍ਯਤੇ, ਨਿਜਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵੇਦਨਾਵਾਨ੍ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍| ਬਨ੍ਧਃ ਅਰਿਸ੍ਟਾਬਨ੍ਧੋ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ| ਬਨ੍ਧਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਨਿਜਾਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾਸਂਸਰ੍ਜਨਾਦ੍ਵਾ ਛਰ੍ਦ੍ਯਲਸਕਵਿਸੂਚਿਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਸ਼ੋਸਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਦਰਜ੍ਵਰਪ੍ਰਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਰ੍ਸ਼ੋਵਿਕਾਰਾਤਿਕਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਾ ਕੁਸ੍ਠਕਣ੍ਡੂਪਿਡਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਛਰ੍ਦਿਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਕ੍ਰਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗਧਾਰਣੈਰ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਰੋਗੋਪਵਾਸਾਧ੍ਵਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸਹਸਾਤਿਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਫਲਸ਼ਾਕਰਾਗਦਧਿਹਰਿਤਕਮਦ੍ਯਮਨ੍ਦਕਵਿਰੂਢਨਵਸ਼ੂਕਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕ- ਪਿਸ਼ਿਤੋਪਯੋਗਾਨ੍ਮਤ੍ਪਙ੍ਕਲੋਸ੍ਟਭਕ੍ਸਣਾਲ੍ਲਵਣਾਤਿਭਕ੍ਸਣਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਮ੍ਪੀਡਨਾਦਾਮਗਰ੍ਭਪ੍ਰਪਤਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਂ ਚ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਦੁਦੀਰ੍ਣਦੋਸਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਫਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ; ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਹੇਤੁਃ||੬||
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसाऽतिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदक- पिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनादामगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचारादुदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति; इत्युक्तः सामान्यो हेतुः||६||
🔊 Audio coming soon
ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵ ਸ਼ੋਥਹੇਤਵਃ| ਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯਤਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਹਸਾਤਿਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸੇਵਨਂ ਸ਼ੋਥਹੇਤੁਃ; ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮ| ਵਿਰੂਢਨਵਸ਼ਬ੍ਦੌ ਸ਼ੂਕਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਣੌ| ਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਮਿਤਿ ਅਚਿਰਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ਅਯਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸਲਘੁਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਰਮੋਪਵਾਸਾਤਿਕਰ੍ਸ਼ਨਕ੍ਸਪਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ਯਭਿਭੂਯ ਸ਼ੋਫਂ ਜਨਯਤਿ; ਸ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣੋ ਵਾ, ਚਲਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਃ ਖਰਪਰੁਸਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਗ੍ਰੋਮਾ ਛਿਦ੍ਯਤ ਇਵ ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਵ ਪੀਡ੍ਯਤ ਇਵ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਪਿਪੀਲਿਕਾਭਿਰਿਵ ਸਂਸਪ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕਾਵਲਿਪ੍ਤ ਇਵ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ ਸਙ੍ਕੁਚ੍ਯਤ ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਵੇਤਿ ਵਾਤਸ਼ੋਥਃ (੧); ਉਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟੁਕਕ੍ਸਾਰਲਵਣਾਮ੍ਲਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਰਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਪ੍ਰਤਾਪੈਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ਯਭਿਭੂਯ ਸ਼ੋਥਂ ਜਨਯਤਿ; ਸ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ, ਕਸ੍ਣਪੀਤਨੀਲਤਾਮ੍ਰਾਵਭਾਸ ਉਸ੍ਣੋ ਮਦੁਃ ਕਪਿਲਤਾਮ੍ਰਰੋਮਾ ਉਸ੍ਯਤੇ ਦੂਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤੇ ਊਸ੍ਮਾਯਤੇ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਸੁਸੂਯਤ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਥਃ (੨); ਗੁਰੁਮਧੁਰਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ਯਭਿਭੂਯ ਸ਼ੋਥਂ ਜਨਯਤਿ; ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ, ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਗ੍ਰਰੋਮਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਣਸਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਥਃ (੩); ਯਥਾਸ੍ਵਕਾਰਣਾਕਤਿਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ੋਥਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਥਾਸ੍ਵਕਾਰਣਾਕਤਿਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕ ਏਕਃ; ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਭੇਦਃ||੭|| ਪ੍ਰਕਤਿਭਿਸ੍ਤਾਭਿਸ੍ਤਾਭਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋਸ੍ਟਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਕ ਏਵੋਤ੍ਸੇਧਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍||੮||
अयं त्वत्र विशेषः- शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः (१); उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः (२); गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः (३); यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं सप्तविधो भेदः||७|| प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਪਣਂ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਃ ਦੇਹਸਮਾਨਵਰ੍ਣਃ| ਚਲਃ ਸਙ੍ਕ੍ਰਮਣਵਾਨ੍| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਃ ਕਮ੍ਪਨਃ| ਉਸ੍ਯਤੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥੇਨੇਵ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਦਹ੍ਯਤੇ| ਧੂਪ੍ਯਤੇ ਧੂਮਮਿਵੋਦ੍ਵਮਤਿ| ਊਸ੍ਮਾਯਤੇ ਬਹਿਃ ਪਰੈਰਪ੍ਯੁਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵੇਦਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ| ਨ ਸੁਸੂਯਤੇ ਨ ਸਹਤੇ; ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਨ ਸਹਤੇ, ਉਸ੍ਣਂ ਚ ਨ ਸਹਤੇ| ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ ਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰਿਤਿ ਕਾਰਣੈਃ| ਉਤ੍ਸੇਧ ਉਨ੍ਨਤਤ੍ਵਮ੍||੭-੮||
Adhikarana 7 (9-15) · Śloka 15
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੂਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤੀਵ ਰੁਜਨ੍ਤਿ ਚ| ਪੀਡਿਤਾਨ੍ਯੁਨ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਾਤਸ਼ੋਥਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੯|| ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਰੁਣਵਰ੍ਣਾਭਃ ਸ਼ੋਥੋ ਨਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ| ਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਮਰ੍ਦਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸ ਚ ਵਾਤਿਕਃ||੧੦|| ਯਃ ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਦੂਯਤੇਥ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਗਨ੍ਧੀ ਸ ਪੈਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਮਤਃ||੧੧|| ਯਃ ਪੀਤਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ੂਯਤੇ| ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍ ਚਾਤਿਸਾਰੀ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਥਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੨|| ਸ਼ੀਤਃ ਸਕ੍ਤਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੇਵ ਚ| ਨਿਪੀਡਿਤੋ ਨੋਨ੍ਨਮਤਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ ਕਫਾਤ੍ਮਕਃ||੧੩|| ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਪਿਚ੍ਛਾ ਸ੍ਰਵਤਿ ਸ ਚਾਪਿ ਕਫਸਮ੍ਭਵਃ||੧੪|| ਨਿਦਾਨਾਕਤਿਸਂਸਰ੍ਗਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਃ| ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਛੋਥੋ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਹੇਤੁਜਃ||੧੫||
भवन्ति चात्र- शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च| पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्||९|| यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति| स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः||१०|| यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयतेऽथ विदह्यते| स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः स्वयथुः स्मृतः||११|| यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते| तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते||१२|| शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च| निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः||१३|| यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसम्भवः||१४|| निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः| सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः||१५||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੂਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨਂ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ੍ਵਪਨ੍ਤੀਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵੇਦਨਃ| ਏਤੇਨ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਰੁਕ੍, ਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਤਦਭਾਵ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਮਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮਧ੍ਯਾਤ੍| ਸਕ੍ਤਗਤਿਃ ਅਵਿਸਾਰੀ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਕਤਾਚ੍ਛੇਦਾਤ੍||੯-੧੫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
ਯਸ੍ਤੁ ਪਾਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗੋ ਭਵੇਤ੍| ਜਨ੍ਤੋਃ ਸ ਚ ਸੁਕਸ੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮੁਖਾਚ੍ਚ ਯਃ||੧੬|| ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗੁਹ੍ਯਪ੍ਰਭਵਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾ| ਸ ਚ ਕਸ੍ਟਤਮੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਯੁਰੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||੧੭||
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६|| यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा| स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||
🔊 Audio coming soon
ਪਾਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਲਘਾਵਧੋਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਸਨ੍ ਯਦਾ ਨ ਜੀਯਤੇ ਤਦਾ ਗੁਰੁਮੂਰ੍ਧ੍ਵਦੇਸ਼ਂ ਗਤਃ ਸ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਜੇਤੁਂ, ਯੋ ਹਿ ਲਘੌ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਜੇਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਸ ਗੁਰੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ਗਤੋ ਨਿਤਰਾਮੇਵ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਪ੍ਰਸਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮੁਖਾਚ੍ਚ ਯ ਇਤ੍ਯਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਅਧੋਭਾਗੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਃ ਪੁਂਸਾਂ ਗੁਰੁਸ੍ਤਥਾ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੬) ਇਤਿ||੧੬-੧੭||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਜ੍ਵਰੋਤੀਸਾਰ ਏਵ ਚ| ਸਪ੍ਤਕੋਯਂ ਸਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਃ ਸ਼ੋਫੋਪਦ੍ਰਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੧੮||
छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसङ्ग्रहः||१८||
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ- ਛਰ੍ਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮||
Adhikarana 10 (19-36) · Śloka 36
ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਆਸ਼ੁ ਸਞ੍ਜਨਯੇਚ੍ਛੋਥਂ ਜਾਯਤੇਸ੍ਯੋਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾ||੧੯|| ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕਾਕਲੇ ਵ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਆਸ਼ੁ ਸਞ੍ਜਨਯੇਚ੍ਛੋਫਂ ਕਰੋਤਿ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਮ੍||੨੦|| ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਗਲਬਾਹ੍ਯੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸ਼ਨੈਃ ਸਞ੍ਜਨਯੇਚ੍ਛੋਫਂ ਗਲਗਣ੍ਡੋਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੨੧|| ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਗਲੇ ਸ੍ਥਿਰਃ| ਆਸ਼ੁ ਸਞ੍ਜਨਯੇਚ੍ਛੋਫਂ ਜਾਯਤੇਸ੍ਯ ਗਲਗ੍ਰਹਃ||੨੨|| ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਚਿ ਸਰ੍ਪਤਿ| ਸ਼ੋਫਂ ਸਰਾਗਂ ਜਨਯੇਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੨੩|| ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਤ੍ਵਚਿ ਰਕ੍ਤੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸ਼ੋਥਂ ਸਰਾਗਂ ਜਨਯੇਤ੍ ਪਿਡਕਾ ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੨੪|| ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਿਲਕਾ ਪਿਪ੍ਲਵੋ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾ ਨੀਲਿਕਾ ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੨੫|| ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ਙ੍ਖਕੋ ਨਾਮ ਦਾਰੁਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੨੬|| ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਜਯੋਨ੍ਤਾਯ ਸ਼ੋਥਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੨੭|| ਵਾਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾਨਮੁਦ੍ਧੂਯ ਕੁਪਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਸ਼ਨੈਃ ਪਰਿਤੁਦਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ ਪ੍ਲੀਹਾ ਤਸ੍ਯਾਭਿਵਰ੍ਧਤੇ||੨੮|| ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸ਼ੋਫਂ ਸਸ਼ੂਲਂ ਜਨਯਨ੍ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੨੯|| ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਸ਼ੋਫਸ਼ੂਲਕਰਸ਼੍ਚਰਨ੍| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਸਣੌ ਯਾਤਿ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੩੦|| ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਸ਼ੋਥਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਕੁਕ੍ਸਾਵੁਦਰਂ ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੩੧|| ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕੁਕ੍ਸਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਨਾਧੋ ਵ੍ਰਜਤਿ ਨਾਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਨਾਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੩੨|| ਰੋਗਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਸੇਧਸਾਮਾਨ੍ਯਦਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਾਦਯਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਨਾਮਰੂਪਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ||੩੩|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਯਸ੍ਯ ਯੁਗਪਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੇਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਵਿਦਹਨ੍ਤਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਃ||੩੪|| ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਭਸ਼ਂ ਸ਼ੋਥਂ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ| ਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਂ ਰੋਗਂ ਰੋਹਿਣੀਤਿ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||੩੫|| ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਪਰਮਂ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਭਵਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍| ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ||੩੬||
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्योपजिह्विका||१९|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्||२०|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते| शनैः सञ्जनयेच्छोफं गलगण्डोऽस्य जायते||२१|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः| आशु सञ्जनयेच्छोफं जायतेऽस्य गलग्रहः||२२|| यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति| शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते||२३|| यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते| शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते||२४|| यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति| तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५|| यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते| श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते||२६|| यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते| ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते||२७|| वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति| शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते||२८|| यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते| शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९|| यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्| वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०|| यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः| शोथं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते||३१|| यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति| नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते||३२|| रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः| विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसङ्ग्रहे||३३|| वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः| जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः||३४|| जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः| तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत्||३५|| त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी||३६||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਸੇਧਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਾਞ੍ਛੋਥਾਨਾਹ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਕਲਂ ਤਾਲੁਮੂਲਮ੍| ਸ਼ਨੈਰਿਤਿਵਚਨੇਨ ਗਲਗਣ੍ਡਕਾਰਿਣੋ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚਿਰਕ੍ਰਿਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਗਲਗ੍ਰਹਾਦੌ ਚਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣੋ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਪਿਡਕਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਸਰ੍ਪਣਸ਼ੀਲੋ ਦੋਸਃ, ਪਿਡਕਾਯਾਂ ਚ ਸ੍ਥਿਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਅਤ ਏਵ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ‘ਅਵਤਿਸ੍ਠਤੇ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕਰ੍ਤ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤੀਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਪਿਪ੍ਲਵਃ ‘ਜਟੁਲਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਦਾਰੁਣਃ ਅਨੁਪਕ੍ਰਮਾਦਾਸ਼ੁਮਾਰਕਃ| ਦੁਰ੍ਜਯੋਨ੍ਤਾਯੇਤਿ ਦੁਰ੍ਜਯੋ ਵਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣਃ , ਅਨ੍ਤਾਯ ਵਾ ਮਿਥ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਯਮੇਵ ਸ਼ੋਥੋਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ- “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇ ਸੁਦਾਰੁਣਾਃ| ਸ਼ੋਥਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਗੁਲ੍ਮਾਦਯੋ ਵਿਸ੍ਤਰਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਅਪਿ ਇਹੋਤ੍ਸੇਧਸਾਮਾਨ੍ਯਾਲ੍ਲੇਸ਼ਤ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ੋਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਸ਼ੋਥਤ੍ਵੇਨੋਤ੍ਸੇਧਰੂਪੇਣ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ਼ੋਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|| ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਃ| ਭਸ਼ਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਃਖਕਾਰਿਣਮ੍| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤ੍ਯਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਘਾਤਿਤ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਥਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ ਚੋਦ੍ਯਂ ਨੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਾਧੇਰੇਵੈਤਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਯਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ” (ਚਿ. ੩) ਇਤਿ||੧੯-੩੬||
Adhikarana 11 (37-41) · Śloka 41
ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾ ਰੋਗਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦਾਰੁਣਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਯੇ ਹਨ੍ਯੁਰਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ||੩੭|| ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਪਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਮਦੁਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਯਤ੍ਨਾਯਤ੍ਨਕਤਂ ਯੇਸੁ ਕਰ੍ਮ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍||੩੮|| ਅਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯਾਪ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ| ਸੁਸਾਧ੍ਵਪਿ ਕਤਂ ਯੇਸੁ ਕਰ੍ਮ ਯਾਤ੍ਰਾਕਰਂ ਭਵੇਤ੍||੩੯|| ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਪ੍ਯਪਰੇ ਰੋਗਾ ਯੇਸੁ ਕਰ੍ਮ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਅਪਿ ਯਤ੍ਨਕਤਂ ਬਾਲੈਰ੍ਨ ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍||੪੦|| ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਮਦੁਦਾਰੁਣਭੇਦੇਨ ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ||੪੧||
सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः| ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः||३७|| साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसम्मताः| यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम्||३८|| असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसञ्ज्ञिताः| सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत्||३९|| सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति| अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत्||४०|| साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः| मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः||४१||
🔊 Audio coming soon
ਏਤਦੇਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਕਰ੍ਣਸ਼ੋਥਵਲਯਾਦਿਸ੍ਵਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਮਤਾ ਦਾਰੁਣਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਦਾਰੁਣਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਦ੍ਵਾਦਿਭੇਦਾਨਪ੍ਯਾਹ- ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਤ੍ਰਾਕਰਂ ਯਾਪਨਾਕਰਮ੍| ਬਾਲੈਃ ਅਜ੍ਞੈਃ, ਅਸਾਧ੍ਯੇ ਅਜ੍ਞਾ ਏਵੋਤ੍ਸਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਮਦੁਦਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਯਾਪ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਭੇਦੇਨ, ਤਥਾ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਚ||੩੭-੪੧||
Adhikarana 12 (42-43) · Śloka 43
ਤ ਏਵਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ| ਰੁਜਾਵਰ੍ਣਸਮੁਤ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਨਾਮਭਿਃ ||੪੨|| ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਕਰਣਂ ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲੇਸੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰੇਸੂਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੪੩||
त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि| रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ||४२|| व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः| तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
ਤ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਭੇਦਾ ਹੇਤੁਭੇਦਾਃ; ਰੂਕ੍ਸਭੋਜਨਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਾਦਿਭਿਨ੍ਨਹੇਤੁਜਨ੍ਯੋ ਹਿ ਵਾਤੋ ਭਿਨ੍ਨੋਪਕ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਾ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਯੋ ਰਸਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਆਕਤਿਃ, ਯਥਾ- ਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਬੁਦਾਦਿਃ| ਨਾਮਭੇਦੋ ਯਥਾ- ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ੋਸਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਨਨ੍ਵੇਵਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵੇ ਕਥਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵ੍ਯਵਸ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਕਰਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਥਨਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲੇਸ੍ਵਿਤਿ ਯੇ ਯੇ ਸ੍ਥੂਲਾ ਉਦਰਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਯਸ੍ਤੇਸੁ; ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਅਸ੍ਟੋਦਰੀਯਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਉਦਿਸ਼੍ਯਤੇ) ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਥੂਲੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਅਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਕਥਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਕਰਣਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਮਾਨਕਾਰਣਤਾ; ਤੇਨਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਧ੍ਯਾਧਿਸੁ ਵਾਤਜੋਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੋਯਮਿਤਿ, ਤਥਾ ਰਸਜੋਯਂ ਰਕ੍ਤਜੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ” (ਸੂ. ੧੯) ਇਤਿ||੪੨-੪੩||
Adhikarana 13 (44-47) · Śloka 47
ਵਿਕਾਰਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਨ ਜਿਹ੍ਰੀਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਨ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋਸ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੪੪|| ਸ ਏਵ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਜਨਯਤ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ||੪੫|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀਰਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ| ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੪੬|| ਯੋ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਰਭਤੇ ਭਿਸਕ੍| ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਸ ਕਰ੍ਮਸੁ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ||੪੭||
विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||४४|| स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ||४५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्||४६|| यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक्| ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति||४७||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਵਨ੍ਨਾਮਾਜ੍ਞਾਨੇਪਿ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਚਰਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਕਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰ ਏਕਸ੍ਥਾਨਗਤੋਪਿ ਬਹੁਵਿਕਾਰਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਕਰੋਤਿ ਗਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਂ ਚ ਕਾਸਂ ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦਮਰੋਚਕਮ੍” (ਚਿ. ੮) ਇਤਿ| ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਆਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਾਣਿ| ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮ੍| ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਗਮਮ੍| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯਦ੍ਵਾਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਕਾਰਣਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਕਾਰਿ, ਨਾਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਜਨਾਰ੍ਥਂ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਕਾਰੀਤਿ||੪੪-੪੭||
Adhikarana 14 (48) · Śloka 48
ਨਿਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਦੇਹੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਵਿਕਤਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾ ਵਾ ਤਾਨ੍ ਬੁਭੁਤ੍ਸੇਤ ਪਣ੍ਡਿਤਃ||੪੮||
नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः| विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਰੋਗਜ੍ਞਾਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤੇਨੋਪੋਦ੍ਧਾਤੇਨ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਮਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਨਿਤ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੁਭੁਤ੍ਸੇਤ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛੇਤ੍||੪੮||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
ਉਤ੍ਸਾਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਚੇਸ੍ਟਾ ਧਾਤੁਗਤਿਃ ਸਮਾ| ਸਮੋ ਮੋਕ੍ਸੋ ਗਤਿਮਤਾਂ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਵਿਕਾਰਜਮ੍||੪੯|| ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਕ੍ਤਿਰੂਸ੍ਮਾ ਚ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਦੇਹਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਪ੍ਰਭਾ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮੇਧਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਾਵਿਕਾਰਜਮ੍||੫੦|| ਸ੍ਨੇਹੋ ਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਗੌਰਵਂ ਵਸਤਾ ਬਲਮ੍| ਕ੍ਸਮਾ ਧਤਿਰਲੋਭਸ਼੍ਚ ਕਫਕਰ੍ਮਾਵਿਕਾਰਜਮ੍||੫੧||
उत्साहोच्छ्वासनिः श्वासचेष्टा धातुगतिः समा| समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम्||४९|| दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम्| प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम्||५०|| स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम्| क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ਚੇਸ੍ਟੇਤਿ ਅਵਿਕਤਾ ਚੇਸ੍ਟਾ| ਧਾਤੁਗਤਿਰਿਤਿ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਪੋਸ੍ਯਂ ਧਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗਮਨਮ੍| ਗਤਿਮਤਾਮਿਤਿ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਰਤਾਮ੍| ਪ੍ਰਸਾਦਃ ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਃ| ਬਨ੍ਧਃ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਗੌਰਵਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਸ਼ਰੀਰਗੌਰਵਮ੍| ਕ੍ਸਮਾ ਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ| ਧਤਿਃ ਮਨਸੋਚਾਞ੍ਚਲ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਸਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੪੯-੫੧||
Adhikarana 16 (52) · Śloka 52
ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੇ ਚੈਵ ਕ੍ਸੀਣੇ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਦ੍ਧਾਨਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮ੍||੫੨||
वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते| कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਾਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਦੁਤ੍ਸਾਹਾਦੇਃ| ਹਾਨਿਃ ਅਪਚਯਃ| ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਾਕਤਲਕ੍ਸਣਵਿਰੋਧਿਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ; ਯਥਾ ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਉਤ੍ਸਾਹਵਿਰੋਧਿਨੋ ਵਿਸਾਦਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇਦਰ੍ਸ਼ਨਾਪਕ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ| ਇਹ ਪ੍ਰਾਕਤਕਰ੍ਮਹਾਨੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵਿਰੋਧਿਕਰ੍ਮਵਦ੍ਧਿਰਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ; ਨ ਹ੍ਯਵਸ਼੍ਯਮੁਤ੍ਸਾਹਹਾਨਾਵਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿਸਾਦੋ ਵਰ੍ਧਤੇ, ਅਲੋਭਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵੇ ਵਾ ਮਨਾਗ੍ਲੋਭੋ ਵਰ੍ਧਤੇ; ਕਿਂਵਾ, ਉਤ੍ਸਾਹਾਦ੍ਯਭਾਵੇਨਾਭਾਵਮੁਖੇਨ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਕਰ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਦ੍ਧਾਨਿਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਵਿਸਾਦਾਦਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਵਿਧਿਮੁਖੇਨ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਿਦੋਸਾਣਾਂ, ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੋ ਜਾਯਤੇ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿ; ਤਨ੍ਨ, ਯਤੋਨ੍ਯਦੋਸਵਦ੍ਧਾਵਨ੍ਯਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਂ ਨ ਹ੍ਯਪਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਹਿ ਸਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨ ਚ ਦੋਸਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਘਾਤਕਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ; ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਹਾਨਿਰੇਵ ਪਰਂ ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਂ- “ਕ੍ਸੀਣਾ ਜਹਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ” (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਮ੍||੫੨||
Adhikarana 17 (53) · Śloka 53
ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਂ ਨਿਯਤਂ ਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਹਾਨਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੈਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੫੩||
दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम्| दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते||५३||
🔊 Audio coming soon
ਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤਸ੍ਯ ਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਮਾਧਿਕ੍ਯਂ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੈਤ੍ਯਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤਿਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨਿਯਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਂ, ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਂ ਸਪ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੫੩||
Adhikarana 18 (54-56) · Śloka 56
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਰੂਪਾਣਿ ਸ਼ੋਥਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਨ ਚ| ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸ਼ੋਥਾਂਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਜਾਨ੍||੫੪|| ਵਿਧਿਭੇਦਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬੋਧ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮ੍| ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਹਾਨਿਵਦ੍ਧਿਸੁ||੫੫|| ਵੀਤਮੋਹਰਜੋਦੋਸਲੋਭਮਾਨਮਦਸ੍ਪਹਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੇ ਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੫੬||
तत्र श्लोकाः- सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४|| विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्| प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५|| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः| व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः||५६||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸ਼ੋਥਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਭੇਸਜਵਿਸ਼ੇਸਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਉਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਚ੍ਚ ‘ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਮਰ੍ਦਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਸ ਚ ਵਾਤਿਕ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਨ ਚੇਤਿ ਨ ਚ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ, ਯਥਾ- ‘ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਉਪਜਿਹ੍ਵਾਦੀਨਾਮ੍| ਸ਼ੋਥਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਜਾਨਿਤ੍ਯਭਿਦਧਾਨ ਉਪਜਿਹ੍ਵਾਦਿਸੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੋਥੋ ਭਵਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਜਿਹ੍ਵਾਦਿਰੋਗਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ ‘ਆਸ਼ੁ ਸਞ੍ਜਨਯੇਚ੍ਛੋਥਂ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ‘ਜਾਯਤੇਸ੍ਯੋਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਬੋਧ੍ਯਃ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੋ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਃ| ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਿਤਿ ‘ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਯਮ੍||੫੪-੫੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने त्रिशोथीयो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੮||