Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിശോഥീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ പിഡകാ ഉക്താഃ, താശ്ച ശോഥരൂപാഃ, അതഃ ശോഥാധികാരാത് ത്രിശോഥീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ത്രയഃ ശോഥാ ഭവന്തി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മനിമിത്താഃ, തേ പുനര്ദ്വിവിധാ നിജാഗന്തുഭേദേന||൩||
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||
🔊 Audio coming soon
വക്ഷ്യമാണദ്വിവിധാദിഭേദേ വിദ്യമാനേऽപി വാതാദികൃതത്രിത്വാഭിധാനമഗ്രേ വാതാദികൃതസ്യൈവ പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാഗന്തവശ്ഛേദനഭേദനക്ഷണനഭഞ്ജനപിച്ഛനോത്പേഷണപ്രഹാരവധബന്ധനവേഷ്ടനവ്യധനപീഡനാദിഭിര്വാ ഭല്ലാതകപുഷ്പഫലരസാത്മഗുപ്താശൂകക്രിമിശൂകാഹിതപത്രലതാഗുല്മസംസ്പര്ശനൈര്വാ സ്വേദനപരിസര്പണാവമൂത്രണൈര്വാ വിഷിണാം സവിഷപ്രാണിദംഷ്ട്രാദന്തവിഷാണനഖനിപാതൈര്വാ സാഗരവിഷവാതഹിമദഹനസംസ്പര്ശനൈര്വാ ശോഥാഃ സമുപജായന്തേ||൪||
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
ഭേദനമ് ആശയവിദാരണം, ക്ഷണനമ് അസ്ഥിചൂര്ണനം, ഭഞ്ജനം ജര്ജരീകരണം, പിച്ഛ്നമ് അത്യര്ഥപീഡനമ്, ഉത്പേഷണം ശിലോത്പേഷണമിവ, വേഷ്ടനമ് അഗ്രന്ഥിബന്ധനം സര്പാദിഭിഃ| ശൂകവതാം ക്രിമീണാം ശൂകഃ ശൂകക്രിമിശൂകഃ| സ്വേദനാദിഭിര്വിഷിണാമിതി യോജ്യമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തേ പുനര്യഥാസ്വം ഹേതുവ്യഞ്ജനൈരാദാവുപലഭ്യന്തേ നിജവ്യഞ്ജനൈകദേശവിപരീതൈഃ; ബന്ധമന്ത്രാഗദപ്രലേപപ്രതാപനിര്വാപണാദിഭിശ്ചോപക്രമൈരുപക്രമ്യമാണാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ||൫||
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः; बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
ആദാവുപലഭ്യന്ത ഇതി വചനാദുത്തരകാലമാഗന്തോരപി നിജതുല്യതാം ബ്രൂതേ| യദുക്തമ്- “ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരം” (സൂ.അ.൧൯) ഇതി| നിജവ്യഞ്ജനൈകദേശവിപരീതൈരിതി നിജലക്ഷണേഭ്യ ആഗന്തൂനാമേകദേശോ വിപരീതോ ഭവതി, സ ച വാതാദിജന്യശ്യാവാദിവര്ണവികാരത്വാജ്ജ്ഞേയഃ; കിംവാ ആഗന്തുര്വ്യഥാപൂര്വോ ഭവതി പശ്ചാദ്വാതാദിഭിരനുബധ്യതേ, നിജസ്തു പൂര്വം വാതാദിലക്ഷണൈര്യുജ്യതേ പശ്ചാദ്വേദനാവാന് ഭവതീത്യേകദേശവൈപരീത്യമ്| ബന്ധഃ അരിഷ്ടാബന്ധോ വ്രണബന്ധശ്ച| ബന്ധാദയശ്ച യഥായോഗ്യതയാ ബോദ്ധവ്യാഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
നിജാഃ പുനഃ സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനാനാമയഥാവത്പ്രയോഗാന്മിഥ്യാസംസര്ജനാദ്വാ ഛര്ദ്യലസകവിസൂചികാശ്വാസകാസാതിസാരശോഷപാണ്ഡുരോഗോദരജ്വരപ്രദരഭഗന്ദരാര്ശോവികാരാതികര്ശനൈര്വാ കുഷ്ഠകണ്ഡൂപിഡകാദിഭിര്വാ ഛര്ദിക്ഷവഥൂദ്ഗാരശുക്രവാതമൂത്രപുരീഷവേഗധാരണൈര്വാ കര്മരോഗോപവാസാധ്വകര്ശിതസ്യ വാ സഹസാऽതിഗുര്വമ്ലലവണപിഷ്ടാന്നഫലശാകരാഗദധിഹരിതകമദ്യമന്ദകവിരൂഢനവശൂകശമീധാന്യാനൂപൌദക- പിശിതോപയോഗാന്മൃത്പങ്കലോഷ്ടഭക്ഷണാല്ലവണാതിഭക്ഷണാദ്ഗര്ഭസമ്പീഡനാദാമഗര്ഭപ്രപതനാത് പ്രജാതാനാം ച മിഥ്യോപചാരാദുദീര്ണദോഷത്വാച്ച ശോഫാഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി; ഇത്യുക്തഃ സാമാന്യോ ഹേതുഃ||൬||
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसाऽतिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदक- पिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनादामगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचारादुदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति; इत्युक्तः सामान्यो हेतुः||६||
🔊 Audio coming soon
ഛര്ദ്യാദയഃ സ്വരൂപത ഏവ ശോഥഹേതവഃ| കര്മാദ്യതികര്ശിതസ്യ തു സഹസാऽതിഗുര്വാദിസേവനം ശോഥഹേതുഃ; കര്മേതി പഞ്ചകര്മ| വിരൂഢനവശബ്ദൌ ശൂകശമീധാന്യവിശേഷണൌ| പ്രജാതാനാമിതി അചിരപ്രസൂതാനാമ്||൬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
അയം ത്വത്ര വിശേഷഃ- ശീതരൂക്ഷലഘുവിശദശ്രമോപവാസാതികര്ശനക്ഷപണാദിഭിര്വായുഃ പ്രകുപിതസ്ത്വങ്മാംസശോണിതാദീന്യഭിഭൂയ ശോഫം ജനയതി; സ ക്ഷിപ്രോത്ഥാനപ്രശമോ ഭവതി, തഥാ ശ്യാമാരുണവര്ണഃ പ്രകൃതിവര്ണോ വാ, ചലഃ സ്പന്ദനഃ ഖരപരുഷഭിന്നത്വഗ്രോമാ ഛിദ്യത ഇവ ഭിദ്യത ഇവ പീഡ്യത ഇവ സൂചീഭിരിവ തുദ്യതേ പിപീലികാഭിരിവ സംസൃപ്യതേ സര്ഷപകല്കാവലിപ്ത ഇവ ചിമിചിമായതേ സങ്കുച്യത ആയമ്യത ഇവേതി വാതശോഥഃ (൧); ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണകടുകക്ഷാരലവണാമ്ലാജീര്ണഭോജനൈരഗ്ന്യാതപപ്രതാപൈശ്ച പിത്തം പ്രകുപിതം ത്വങ്മാംസശോണിതാന്യഭിഭൂയ ശോഥം ജനയതി; സ ക്ഷിപ്രോത്ഥാനപ്രശമോ ഭവതി, കൃഷ്ണപീതനീലതാമ്രാവഭാസ ഉഷ്ണോ മൃദുഃ കപിലതാമ്രരോമാ ഉഷ്യതേ ദൂയതേ ധൂപ്യതേ ഊഷ്മായതേ സ്വിദ്യതേ ക്ലിദ്യതേ ന ച സ്പര്ശമുഷ്ണം ച സുഷൂയത ഇതി പിത്തശോഥഃ (൨); ഗുരുമധുരശീതസ്നിഗ്ധൈരതിസ്വപ്നാവ്യായാമാദിഭിശ്ച ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപിതസ്ത്വങ്മാംസശോണിതാദീന്യഭിഭൂയ ശോഥം ജനയതി; സ കൃച്ഛ്രോത്ഥാനപ്രശമോ ഭവതി, പാണ്ഡുശ്വേതാവഭാസോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്ഥിരഃ സ്ത്യാനഃ ശുക്ലാഗ്രരോമാ സ്പര്ശോഷ്ണസഹശ്ചേതി ശ്ലേഷ്മശോഥഃ (൩); യഥാസ്വകാരണാകൃതിസംസര്ഗാദ്ദ്വിദോഷജാസ്ത്രയഃ ശോഥാ ഭവന്തി; യഥാസ്വകാരണാകൃതിസന്നിപാതാത് സാന്നിപാതിക ഏകഃ; ഏവം സപ്തവിധോ ഭേദഃ||൭|| പ്രകൃതിഭിസ്താഭിസ്താഭിര്ഭിദ്യമാനോ ദ്വിവിധസ്ത്രിവിധശ്ചതുര്വിധഃ സപ്തവിധോऽഷ്ടവിധശ്ച ശോഥ ഉപലഭ്യതേ, പുനശ്ചൈക ഏവോത്സേധസാമാന്യാത്||൮||
अयं त्वत्र विशेषः- शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः (१); उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः (२); गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः (३); यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं सप्तविधो भेदः||७|| प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷപണം വമനാദിഭിഃ| പ്രകൃതിവര്ണഃ ദേഹസമാനവര്ണഃ| ചലഃ സങ്ക്രമണവാന്| സ്പന്ദനഃ കമ്പനഃ| ഉഷ്യതേ പാര്ശ്വസ്ഥേനേവ വഹ്നിനാ ദഹ്യതേ| ധൂപ്യതേ ധൂമമിവോദ്വമതി| ഊഷ്മായതേ ബഹിഃ പരൈരപ്യുഷ്ണത്വേനോപലഭ്യതേ| സ്വിദ്യതേ സ്വേദവാന് ഭവതി| ന സുഷൂയതേ ന സഹതേ; സ്പര്ശനം ച ന സഹതേ, ഉഷ്ണം ച ന സഹതേ| സ കൃച്ഛ്രോത്ഥാനപ്രശമ ഇതി ചിരോത്ഥാനപ്രശമഃ| പ്രകൃതിഭിരിതി കാരണൈഃ| ഉത്സേധ ഉന്നതത്വമ്||൭-൮||
Adhikarana 7 (9-15) · Śloka 15
ഭവന്തി ചാത്ര- ശൂയന്തേ യസ്യ ഗാത്രാണി സ്വപന്തീവ രുജന്തി ച| പീഡിതാന്യുന്നമന്ത്യാശു വാതശോഥം തമാദിശേത്||൯|| യശ്ചാപ്യരുണവര്ണാഭഃ ശോഥോ നക്തം പ്രണശ്യതി| സ്നേഹോഷ്ണമര്ദനാഭ്യാം ച പ്രണശ്യേത് സ ച വാതികഃ||൧൦|| യഃ പിപാസാജ്വരാര്തസ്യ ദൂയതേऽഥ വിദഹ്യതേ| സ്വിദ്യതി ക്ലിദ്യതേ ഗന്ധീ സ പൈത്തഃ സ്വയഥുഃ സ്മൃതഃ||൧൧|| യഃ പീതനേത്രവക്ത്രത്വക് പൂര്വം മധ്യാത് പ്രശൂയതേ| തനുത്വക് ചാതിസാരീ ച പിത്തശോഥഃ സ ഉച്യതേ||൧൨|| ശീതഃ സക്തഗതിര്യസ്തു കണ്ഡൂമാന് പാണ്ഡുരേവ ച| നിപീഡിതോ നോന്നമതി ശ്വയഥുഃ സ കഫാത്മകഃ||൧൩|| യസ്യ ശസ്ത്രകുശച്ഛിന്നാച്ഛോണിതം ന പ്രവര്തതേ| കൃച്ഛ്രേണ പിച്ഛാ സ്രവതി സ ചാപി കഫസമ്ഭവഃ||൧൪|| നിദാനാകൃതിസംസര്ഗാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്ദ്വിദോഷജഃ| സര്വാകൃതിഃ സന്നിപാതാച്ഛോഥോ വ്യാമിശ്രഹേതുജഃ||൧൫||
भवन्ति चात्र- शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च| पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्||९|| यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति| स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः||१०|| यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयतेऽथ विदह्यते| स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः स्वयथुः स्मृतः||११|| यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते| तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते||१२|| शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च| निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः||१३|| यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसम्भवः||१४|| निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः| सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः||१५||
🔊 Audio coming soon
ശൂയന്ത ഇത്യാദി| പുനഃ ശ്ലോകേന ലക്ഷണാഭിധാനം പ്രായോഭാവിലക്ഷണദര്ശനാര്ഥമ്| സ്വപന്തീവേതി നിര്വേദനഃ| ഏതേന വായോശ്ചലത്വേന ക്ഷണാച്ച രുക്, ക്ഷണാച്ച തദഭാവ ഇതി ജ്ഞേയമ്| മധ്യാദിതി ശരീരമധ്യാത്| സക്തഗതിഃ അവിസാരീ| ശസ്ത്രകുശച്ഛിന്നാദിതി ശസ്ത്രകുശകൃതാച്ഛേദാത്||൯-൧൫||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
യസ്തു പാദാഭിനിര്വൃത്തഃ ശോഥഃ സര്വാങ്ഗഗോ ഭവേത്| ജന്തോഃ സ ച സുകഷ്ടഃ സ്യാത് പ്രസൃതഃ സ്ത്രീമുഖാച്ച യഃ||൧൬|| യശ്ചാപി ഗുഹ്യപ്രഭവഃ സ്ത്രിയാ വാ പുരുഷസ്യ വാ| സ ച കഷ്ടതമോ ജ്ഞേയോ യസ്യ ച സ്യുരുപദ്രവാഃ||൧൭||
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६|| यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा| स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||
🔊 Audio coming soon
പാദാഭിനിര്വൃത്തഃ ശോഥഃ പുരുഷാണാം ലഘാവധോദേശേ ജാതഃ സന് യദാ ന ജീയതേ തദാ ഗുരുമൂര്ധ്വദേശം ഗതഃ സ ന പാര്യതേ ജേതും, യോ ഹി ലഘൌ പ്രദേശേ ജേതും ന പാര്യതേ സ ഗുരുപ്രദേശഗതോ നിതരാമേവ ന പാര്യതേ; ഏവം പ്രസൃതഃ സ്ത്രീമുഖാച്ച യ ഇത്യപി ജ്ഞേയമ്| വചനം ഹി- “അധോഭാഗോ ഗുരുഃ സ്ത്രീണാമൂര്ധ്വഃ പുംസാം ഗുരുസ്തഥാ” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇതി||൧൬-൧൭||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
ഛര്ദിഃ ശ്വാസോऽരുചിസ്തൃഷ്ണാ ജ്വരോऽതീസാര ഏവ ച| സപ്തകോऽയം സദൌര്ബല്യഃ ശോഫോപദ്രവസങ്ഗ്രഹഃ||൧൮||
छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसङ्ग्रहः||१८||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താനുപദ്രവാനാഹ- ഛര്ദിരിത്യാദി||൧൮||
Adhikarana 10 (19-36) · Śloka 36
യസ്യ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപിതോ ജിഹ്വാമൂലേऽവതിഷ്ഠതേ| ആശു സഞ്ജനയേച്ഛോഥം ജായതേऽസ്യോപജിഹ്വികാ||൧൯|| യസ്യ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപിതഃ കാകലേ വ്യവതിഷ്ഠതേ| ആശു സഞ്ജനയേച്ഛോഫം കരോതി ഗലശുണ്ഡികാമ്||൨൦|| യസ്യ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപിതോ ഗലബാഹ്യേऽവതിഷ്ഠതേ| ശനൈഃ സഞ്ജനയേച്ഛോഫം ഗലഗണ്ഡോऽസ്യ ജായതേ||൨൧|| യസ്യ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപിതസ്തിഷ്ഠത്യന്തര്ഗലേ സ്ഥിരഃ| ആശു സഞ്ജനയേച്ഛോഫം ജായതേऽസ്യ ഗലഗ്രഹഃ||൨൨|| യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം സരക്തം ത്വചി സര്പതി| ശോഫം സരാഗം ജനയേദ്വിസര്പസ്തസ്യ ജായതേ||൨൩|| യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം ത്വചി രക്തേऽവതിഷ്ഠതേ| ശോഥം സരാഗം ജനയേത് പിഡകാ തസ്യ ജായതേ||൨൪|| യസ്യ പ്രകുപിതം പിത്തം ശോണിതം പ്രാപ്യ ശുഷ്യതി| തിലകാ പിപ്ലവോ വ്യങ്ഗാ നീലികാ തസ്യ ജായതേ||൨൫|| യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം ശങ്ഖയോരവതിഷ്ഠതേ| ശ്വയഥുഃ ശങ്ഖകോ നാമ ദാരുണസ്തസ്യ ജായതേ||൨൬|| യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം കര്ണമൂലേऽവതിഷ്ഠതേ| ജ്വരാന്തേ ദുര്ജയോऽന്തായ ശോഥസ്തസ്യോപജായതേ||൨൭|| വാതഃ പ്ലീഹാനമുദ്ധൂയ കുപിതോ യസ്യ തിഷ്ഠതി| ശനൈഃ പരിതുദന് പാര്ശ്വം പ്ലീഹാ തസ്യാഭിവര്ധതേ||൨൮|| യസ്യ വായുഃ പ്രകുപിതോ ഗുല്മസ്ഥാനേऽവതിഷ്ഠതേ| ശോഫം സശൂലം ജനയന് ഗുല്മസ്തസ്യോപജായതേ||൨൯|| യസ്യ വായുഃ പ്രകുപിതഃ ശോഫശൂലകരശ്ചരന്| വങ്ക്ഷണാദ്വൃഷണൌ യാതി വൃദ്ധിസ്തസ്യോപജായതേ||൩൦|| യസ്യ വാതഃ പ്രകുപിതസ്ത്വങ്മാംസാന്തരമാശ്രിതഃ| ശോഥം സഞ്ജനയേത് കുക്ഷാവുദരം തസ്യ ജായതേ||൩൧|| യസ്യ വാതഃ പ്രകുപിതഃ കുക്ഷിമാശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി| നാധോ വ്രജതി നാപ്യൂര്ധ്വമാനാഹസ്തസ്യ ജായതേ||൩൨|| രോഗാശ്ചോത്സേധസാമാന്യദധിമാംസാര്ബുദാദയഃ| വിശിഷ്ടാ നാമരൂപാഭ്യാം നിര്ദേശ്യാഃ ശോഥസങ്ഗ്രഹേ||൩൩|| വാതപിത്തകഫാ യസ്യ യുഗപത് കുപിതാസ്ത്രയഃ| ജിഹ്വാമൂലേऽവതിഷ്ഠന്തേ വിദഹന്തഃ സമുച്ഛ്രിതാഃ||൩൪|| ജനയന്തി ഭൃശം ശോഥം വേദനാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ| തം ശീഘ്രകാരിണം രോഗം രോഹിണീതി വിനിര്ദിശേത്||൩൫|| ത്രിരാത്രം പരമം തസ്യ ജന്തോര്ഭവതി ജീവിതമ്| കുശലേന ത്വനുക്രാന്തഃ ക്ഷിപ്രം സമ്പദ്യതേ സുഖീ||൩൬||
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्योपजिह्विका||१९|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्||२०|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते| शनैः सञ्जनयेच्छोफं गलगण्डोऽस्य जायते||२१|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः| आशु सञ्जनयेच्छोफं जायतेऽस्य गलग्रहः||२२|| यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति| शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते||२३|| यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते| शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते||२४|| यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति| तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५|| यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते| श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते||२६|| यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते| ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते||२७|| वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति| शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते||२८|| यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते| शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९|| यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्| वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०|| यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः| शोथं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते||३१|| यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति| नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते||३२|| रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः| विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसङ्ग्रहे||३३|| वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः| जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः||३४|| जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः| तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत्||३५|| त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी||३६||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യുത്സേധസാമാന്യാത് പ്രാദേശികാഞ്ഛോഥാനാഹ- യസ്യേത്യാദി| കാകലം താലുമൂലമ്| ശനൈരിതിവചനേന ഗലഗണ്ഡകാരിണോ ദോഷാശ്ചിരക്രിയാ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി; ഗലഗ്രഹാദൌ ചാശുകാരിണോ ദോഷാ ഭവന്തി| വിസര്പസ്യ പിഡകായാശ്ച തുല്യകാരണത്വേऽപി വിസര്പേ സര്പണശീലോ ദോഷഃ, പിഡകായാം ച സ്ഥിരോ ജ്ഞേയഃ; അത ഏവ പിഡകാസമ്പ്രാപ്തൌ ‘അവതിഷ്ഠതേ’ ഇത്യുക്തമ്| യസ്യ പിത്തമിത്യാദൌ പിത്തം പ്രാപ്യ ശോണിതം കര്തൃ ശുഷ്യതീതി യോജനീയമ്| പിപ്ലവഃ ‘ജടുലാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ദാരുണഃ അനുപക്രമാദാശുമാരകഃ| ദുര്ജയോऽന്തായേതി ദുര്ജയോ വാ യഥാക്രമമുപക്രമ്യമാണഃ , അന്തായ വാ മിഥ്യോപക്രമാദ്വേതി മന്തവ്യമ്| അയമേവ ശോഥോऽന്യത്രാപ്യുക്തഃ- “സന്നിപാതജ്വരസ്യാന്തേ കര്ണമൂലേ സുദാരുണാഃ| ശോഥഃ സഞ്ജായതേ തേന കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ” ഇതി| ഗുല്മാദയോ വിസ്തരവക്തവ്യാ അപി ഇഹോത്സേധസാമാന്യാല്ലേശത ഉച്യന്തേ| ശോഥസങ്ഗ്രഹ ഇതി ശോഥത്വേനോത്സേധരൂപേണ സങ്ഗ്രഹഃ ശോഥസങ്ഗ്രഹഃ|| സമുച്ഛ്രിതാ അതിരിക്തപ്രമാണാഃ| ഭൃശമ് അത്യര്ഥദുഃഖകാരിണമ്| ക്ഷിപ്രമിത്യനുക്രാന്ത ഇത്യനേന സമ്ബധ്യതേ, തേന ത്രിരാത്രഘാതിത്വം യസ്യ തസ്യ കഥം ശീഘ്രപ്രശമ ഇതി ചോദ്യം നോത്തിഷ്ഠതേ; കിംവാ ക്ഷിപ്രം സമ്പദ്യതേ സുഖീതി വ്യാധിമഹിമ്നാ ഭവതി| വ്യാധേരേവൈതത് സ്വരൂപം യച്ഛീഘ്രം ഹന്തി, ശീഘ്രം പ്രശാമ്യതീതി| യദുക്തം- “സ ശീഘ്രം ശീഘ്രകാരിത്വാത് പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ” (ചി. ൩) ഇതി||൧൯-൩൬||
Adhikarana 11 (37-41) · Śloka 41
സന്തി ഹ്യേവംവിധാ രോഗാഃ സാധ്യാ ദാരുണസമ്മതാഃ| യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താ മിഥ്യാചാരേണ വാ പുനഃ||൩൭|| സാധ്യാശ്ചാപ്യപരേ സന്തി വ്യാധയോ മൃദുസമ്മതാഃ| യത്നായത്നകൃതം യേഷു കര്മ സിധ്യത്യസംശയമ്||൩൮|| അസാധ്യാശ്ചാപരേ സന്തി വ്യാധയോ യാപ്യസഞ്ജ്ഞിതാഃ| സുസാധ്വപി കൃതം യേഷു കര്മ യാത്രാകരം ഭവേത്||൩൯|| സന്തി ചാപ്യപരേ രോഗാ യേഷു കര്മ ന സിധ്യതി| അപി യത്നകൃതം ബാലൈര്ന താന് വിദ്വാനുപാചരേത്||൪൦|| സാധ്യാശ്ചൈവാപ്യസാധ്യാശ്ച വ്യാധയോ ദ്വിവിധാഃ സ്മൃതാഃ| മൃദുദാരുണഭേദേന തേ ഭവന്തി ചതുര്വിധാഃ||൪൧||
सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः| ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः||३७|| साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसम्मताः| यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम्||३८|| असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसञ्ज्ञिताः| सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत्||३९|| सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति| अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत्||४०|| साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः| मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः||४१||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവ ശീഘ്രകാരിത്വമന്യേഷ്വപി ജ്വരാന്തകര്ണശോഥവലയാദിഷ്വസ്തീത്യാഹ- സന്തീത്യാദി| ദാരുണാ ഇതി സമ്മതാ ദാരുണസമ്മതാഃ| ദാരുണത്വപ്രസങ്ഗേന മൃദ്വാദിഭേദാനപ്യാഹ- സാധ്യാശ്ചേത്യാദി| യാത്രാകരം യാപനാകരമ്| ബാലൈഃ അജ്ഞൈഃ, അസാധ്യേ അജ്ഞാ ഏവോത്സാഹാത് പ്രവര്തന്ത ഇത്യര്ഥഃ| അസാധ്യസ്യ മൃദുദാരുണത്വം യാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയഭേദേന, തഥാ സദ്യഃപ്രാണഹരകാലാന്തരപ്രാണഹരത്വാദിനാ ച||൩൭-൪൧||
Adhikarana 12 (42-43) · Śloka 43
ത ഏവാപരിസങ്ഖ്യേയാ ഭിദ്യമാനാ ഭവന്തി ഹി| രുജാവര്ണസമുത്ഥാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനനാമഭിഃ ||൪൨|| വ്യവസ്ഥാകരണം തേഷാം യഥാസ്ഥൂലേഷു സങ്ഗ്രഹഃ| തഥാ പ്രകൃതിസാമാന്യം വികാരേഷൂപദിശ്യതേ||൪൩||
त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि| रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ||४२|| व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः| तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
ത ഏവേത്യാദി| സമുത്ഥാനഭേദാ ഹേതുഭേദാഃ; രൂക്ഷഭോജനരാത്രിജാഗരണാദിഭിന്നഹേതുജന്യോ ഹി വാതോ ഭിന്നോപക്രമസാധ്യശ്ച ഭവതീതി ഭാവഃ| സ്ഥാനഭേദാ ആമാശയാദയോ രസാദയശ്ച| സംസ്ഥാനമ് ആകൃതിഃ, യഥാ- ഗുല്മാര്ബുദാദിഃ| നാമഭേദോ യഥാ- ഏകസ്മിന്നേവ രാജയക്ഷ്മണി രാജയക്ഷ്മശോഷാദിസഞ്ജ്ഞാ| നന്വേവമപരിസങ്ഖ്യേയത്വേ കഥം വ്യവഹാര ഇത്യാഹ- വ്യവസ്ഥേത്യാദി| വ്യവസ്ഥാകരണം ചികിത്സാവ്യവഹാരാര്ഥം സങ്ഖ്യാകഥനമ്| യഥാസ്ഥൂലേഷ്വിതി യേ യേ സ്ഥൂലാ ഉദരമൂത്രകൃച്ഛ്രാദയസ്തേഷു; സങ്ഗ്രഹഃ അഷ്ടോദരീയരോഗസങ്ഗ്രഹേ (ഉദിശ്യതേ) ഇത്യര്ഥഃ| അസ്ഥൂലേഷു വികാരേഷു അഷ്ടോദരീയേ സഞ്ജ്ഞയാऽനുക്തേഷു കഥം വ്യവസ്ഥാകരണമിത്യാഹ- തഥേത്യാദി| പ്രകൃതിസാമാന്യം സമാനകാരണതാ; തേനാനുക്തേഷു സാക്ഷാദ്ധ്യാധിഷു വാതജോऽയം ശ്ലേഷ്മജോऽയമിതി, തഥാ രസജോऽയം രക്തജോऽയമിത്യാദികാ ചികിത്സാവ്യവഹാരാര്ഥം വ്യവസ്ഥാ കര്തവ്യേതി ഭാവഃ| അത ഏവാഷ്ടോദരീയേ വക്ഷ്യതി- “സര്വേ വികാരാ വാതപിത്തകഫാന്നാതിവര്തന്തേ” (സൂ. ൧൯) ഇതി||൪൨-൪൩||
Adhikarana 13 (44-47) · Śloka 47
വികാരനാമാകുശലോ ന ജിഹ്രീയാത് കദാചന| ന ഹി സര്വവികാരാണാം നാമതോऽസ്തി ധ്രുവാ സ്ഥിതിഃ||൪൪|| സ ഏവ കുപിതോ ദോഷഃ സമുത്ഥാനവിശേഷതഃ| സ്ഥാനാന്തരഗതശ്ചൈവ ജനയത്യാമയാന് ബഹൂന് ||൪൫|| തസ്മാദ്വികാരപ്രകൃതീരധിഷ്ഠാനാന്തരാണി ച| സമുത്ഥാനവിശേഷാംശ്ച ബുദ്ധ്വാ കര്മ സമാചരേത്||൪൬|| യോ ഹ്യേതത്ത്രിതയം ജ്ഞാത്വാ കര്മാണ്യാരഭതേ ഭിഷക്| ജ്ഞാനപൂര്വം യഥാന്യായം സ കര്മസു ന മുഹ്യതി||൪൭||
विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||४४|| स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ||४५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्||४६|| यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक्| ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति||४७||
🔊 Audio coming soon
ജ്വരരക്തപിത്താദിവന്നാമാജ്ഞാനേऽപി വാതാദിജന്യത്വജ്ഞാനേനൈവ പ്രചരിതവ്യമിത്യാഹ- വികാരേത്യാദി| സ്ഥാനാന്തരഗതശ്ചേത്യത്ര ചകാര ഏകസ്ഥാനഗതോऽപി ബഹുവികാരം കരോതീതി സമുച്ചിനോതി| യതോ വക്ഷ്യതി- “കരോതി ഗലമാശ്രിതഃ| കണ്ഠോദ്ധ്വംസം ച കാസം ച സ്വരഭേദമരോചകമ്” (ചി. ൮) ഇതി| അധിഷ്ഠാനാന്തരാണി ആശയാന്തരാണി| ജ്ഞാനപൂര്വമിതി ചികിത്സാജ്ഞാനപൂര്വകമ്| യഥാന്യായം യഥാഗമമ്| ഏവം മന്യതേ- യദ്വാതാരബ്ധത്വാദിജ്ഞാനമേവ കാരണം രോഗാണാം ചികിത്സായാമുപകാരി, നാമജ്ഞാനം തു വ്യവഹാരമാത്രപ്രയോജനാര്ഥം ന സ്വരൂപേണ ചികിത്സായാമുപകാരീതി||൪൪-൪൭||
Adhikarana 14 (48) · Śloka 48
നിത്യാഃ പ്രാണഭൃതാം ദേഹേ വാതപിത്തകഫാസ്ത്രയഃ| വികൃതാഃ പ്രകൃതിസ്ഥാ വാ താന് ബുഭുത്സേത പണ്ഡിതഃ||൪൮||
नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः| विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വാതാദിജ്ഞാനേന രോഗജ്ഞാനമുദ്ദിഷ്ടം തേനോപോദ്ധാതേന വാതാദീനാം പ്രകൃതിസ്ഥാനാമപ്രകൃതിസ്ഥാനാം ച ലക്ഷണം വക്തുമാഹ- നിത്യാ ഇത്യാദി| ബുഭുത്സേത ജ്ഞാതുമിച്ഛേത്||൪൮||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസനിഃ ശ്വാസചേഷ്ടാ ധാതുഗതിഃ സമാ| സമോ മോക്ഷോ ഗതിമതാം വായോഃ കര്മാവികാരജമ്||൪൯|| ദര്ശനം പക്തിരൂഷ്മാ ച ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ ദേഹമാര്ദവമ്| പ്രഭാ പ്രസാദോ മേധാ ച പിത്തകര്മാവികാരജമ്||൫൦|| സ്നേഹോ ബന്ധഃ സ്ഥിരത്വം ച ഗൌരവം വൃഷതാ ബലമ്| ക്ഷമാ ധൃതിരലോഭശ്ച കഫകര്മാവികാരജമ്||൫൧||
उत्साहोच्छ्वासनिः श्वासचेष्टा धातुगतिः समा| समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम्||४९|| दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम्| प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम्||५०|| स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम्| क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ചേഷ്ടേതി അവികൃതാ ചേഷ്ടാ| ധാതുഗതിരിതി രസാദീനാം പോഷ്യം ധാതും പ്രതി ഗമനമ്| ഗതിമതാമിതി പുരീഷാദീനാം ബഹിര്നിഃസരതാമ്| പ്രസാദഃ മനഃപ്രസാദഃ| ബന്ധഃ സന്ധിബന്ധഃ| സ്ഥിരത്വമ് അശൈഥില്യമ്| ഗൌരവം പ്രാകൃതം ശരീരഗൌരവമ്| ക്ഷമാ സഹിഷ്ണുതാ| ധൃതിഃ മനസോऽചാഞ്ചല്യമ്| ക്ഷമാദയശ്ച ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രഭാവാത് ക്രിയന്തേ; ഏവമന്യത്രാപി ജ്ഞേയമ്||൪൯-൫൧||
Adhikarana 16 (52) · Śloka 52
വാതേ പിത്തേ കഫേ ചൈവ ക്ഷീണേ ലക്ഷണമുച്യതേ| കര്മണഃ പ്രാകൃതാദ്ധാനിര്വൃദ്ധിര്വാऽപി വിരോധിനാമ്||൫൨||
वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते| कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷയലക്ഷണമാഹ- വാതേ ഇത്യാദി| കര്മണഃ പ്രാകൃതാദിതി വാതാദിപ്രകൃതികര്മത്വേനോക്താദുത്സാഹാദേഃ| ഹാനിഃ അപചയഃ| വൃദ്ധിര്വാऽപി വിരോധിനാമിതി ഉക്തപ്രാകൃതലക്ഷണവിരോധിനാം കര്മണാം വൃദ്ധിഃ; യഥാ വാതക്ഷയേ ഉത്സാഹവിരോധിനോ വിഷാദസ്യ വൃദ്ധിഃ, പിത്തക്ഷയേऽദര്ശനാപക്ത്യാദീനാം, ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ രൌക്ഷ്യാദീനാം വൃദ്ധിഃ| ഇഹ പ്രാകൃതകര്മഹാനൌ സത്യാം നാവശ്യം വിരോധികര്മവൃദ്ധിരത ഉക്തം- വൃദ്ധിര്വേത്യാദി; ന ഹ്യവശ്യമുത്സാഹഹാനാവല്പമാത്രായാം സത്യാം വിഷാദോ വര്ധതേ, അലോഭന്യൂനത്വേ വാ മനാഗ്ലോഭോ വര്ധതേ; കിംവാ, ഉത്സാഹാദ്യഭാവേനാഭാവമുഖേന ജ്ഞാനാര്ഥം ‘കര്മണഃ പ്രാകൃതാദ്ധാനിഃ’ ഇത്യുക്തം, വിഷാദാദിവൃദ്ധ്യാ തു വിധിമുഖേന ജ്ഞാനാര്ഥം ‘വൃദ്ധിര്വാऽപി വിരോധിനാമ്’ ഇത്യുക്തമ്| യദുച്യതേ- വൃദ്ധിര്വാऽപി വിരോധിനാമിതി വിരോധിദോഷാണാം, യഥാ- പിത്തവൃദ്ധൌ ശ്ലേഷ്മക്ഷയോ ജായതേ, ഇത്യേവമാദി; തന്ന, യതോऽന്യദോഷവൃദ്ധാവന്യസ്യാവശ്യം ന ഹ്യപായോ ഭവതി, തഥാഹി സതി പിത്തവൃദ്ധൌ സത്യാം സര്വദാ ശ്ലേഷ്മക്ഷ്യഃ സ്യാത്; ന ച ദോഷാഃ പരസ്പരഘാതകാ ഇതി പ്രാഗേവ പ്രതിപാദിതം; പ്രദേശാന്തരേऽപി ദോഷാണാം സ്വലക്ഷണഹാനിരേവ പരം ക്ഷയലക്ഷണം- “ക്ഷീണാ ജഹതി ലിങ്ഗം സ്വം” (സൂ.അ.൧൭) ഇത്യനേനോക്തമ്||൫൨||
Adhikarana 17 (53) · Śloka 53
ദോഷപ്രകൃതിവൈശേഷ്യം നിയതം വൃദ്ധിലക്ഷണമ്| ദോഷാണാം പ്രകൃതിര്ഹാനിര്വൃദ്ധിശ്ചൈവം പരീക്ഷ്യതേ||൫൩||
दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम्| दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते||५३||
🔊 Audio coming soon
വൃദ്ധിലക്ഷണമാഹ- ദോഷേത്യാദി| പ്രകൃതിഃ സ്വഭാവഃ, തസ്യ വൈശേഷ്യമാധിക്യം; ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നേഹശൈത്യമാധുര്യാദിര്യാ പ്രകൃതിസ്തസ്യാ അതിസ്നിഗ്ധാതിശൈത്യാതിമാധുര്യാദിവൈശേഷ്യം വൃദ്ധിലക്ഷണമ്| നിയതമിതി പ്രതിനിയതം, യദ്യസ്യ പ്രകൃതിലക്ഷണം തദ്വൃദ്ധം സപ്തസ്യൈവ വൃദ്ധിലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു നിശ്ചിതമിത്യാഹുഃ||൫൩||
Adhikarana 18 (54-56) · Śloka 56
തത്ര ശ്ലോകാഃ- സങ്ഖ്യാം നിമിത്തം രൂപാണി ശോഥാനാം സാധ്യതാം ന ച| തേഷാം തേഷാം വികാരാണാം ശോഥാംസ്താംസ്താംശ്ച പൂര്വജാന്||൫൪|| വിധിഭേദം വികാരാണാം ത്രിവിധം ബോധ്യസങ്ഗ്രഹമ്| പ്രാകൃതം കര്മ ദോഷാണാം ലക്ഷണം ഹാനിവൃദ്ധിഷു||൫൫|| വീതമോഹരജോദോഷലോഭമാനമദസ്പൃഹഃ| വ്യാഖ്യാതവാംസ്ത്രിശോഥീയേ രോഗാധ്യായേ പുനര്വസുഃ||൫൬||
तत्र श्लोकाः- सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४|| विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्| प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५|| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः| व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः||५६||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ശോഥാനാം സാധ്യതാമിതി ഭേഷജവിശേഷസാധ്യത്വമ്, ഉപശയ ഇത്യര്ഥഃ; തച്ച ‘സ്നേഹൌഷ്ണ്യമര്ദനാഭ്യാം ച പ്രണശ്യേത് സ ച വാതിക’ ഇത്യുക്തം ജ്ഞേയമ്| ന ചേതി ന ച സാധ്യതാം, യഥാ- ‘യശ്ച പാദാഭിനിര്വൃത്തഃ’ ഇത്യാദി| തേഷാം തേഷാമിതി ഉപജിഹ്വാദീനാമ്| ശോഥാന് പൂര്വജാനിത്യഭിദധാന ഉപജിഹ്വാദിഷു പൂര്വം ശോഥോ ഭവതി, പശ്ചാദുപജിഹ്വാദിരോഗവ്യക്തിരിതി ദര്ശയതി| അത ഏവ ‘ആശു സഞ്ജനയേച്ഛോഥം’ ഇത്യുക്ത്വാ ‘ജായതേऽസ്യോപജിഹ്വികാ’ ഇത്യുക്തമ്| ബോധ്യഃ ബോദ്ധവ്യോ വികാരപ്രകൃത്യാദിഃ| തസ്യ ത്രിവിധം സങ്ഗ്രഹമിതി ‘തസ്മാദ്വികാരപ്രകൃതീഃ’ ഇത്യാദ്യുക്തം ത്രയമ്||൫൪-൫൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ത്രിശോഥീയോ നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने त्रिशोथीयो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗചതുഷ്കേ ത്രിശോഥീയോ നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||