Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్త్రిశోథీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే పిడకా ఉక్తాః, తాశ్చ శోథరూపాః, అతః శోథాధికారాత్ త్రిశోథీయోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
త్రయః శోథా భవంతి వాతపిత్తశ్లేష్మనిమిత్తాః, తే పునర్ద్వివిధా నిజాగంతుభేదేన||3||
त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||
🔊 Audio coming soon
వక్ష్యమాణద్వివిధాదిభేదే విద్యమానేఽపి వాతాదికృతత్రిత్వాభిధానమగ్రే వాతాదికృతస్యైవ ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాగంతవశ్ఛేదనభేదనక్షణనభంజనపిచ్ఛనోత్పేషణప్రహారవధబంధనవేష్టనవ్యధనపీడనాదిభిర్వా భల్లాతకపుష్పఫలరసాత్మగుప్తాశూకక్రిమిశూకాహితపత్రలతాగుల్మసంస్పర్శనైర్వా స్వేదనపరిసర్పణావమూత్రణైర్వా విషిణాం సవిషప్రాణిదంష్ట్రాదంతవిషాణనఖనిపాతైర్వా సాగరవిషవాతహిమదహనసంస్పర్శనైర్వా శోథాః సముపజాయంతే||4||
तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर्वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर्वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर्वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
భేదనం ఆశయవిదారణం, క్షణనం అస్థిచూర్ణనం, భంజనం జర్జరీకరణం, పిచ్ఛ్నం అత్యర్థపీడనం, ఉత్పేషణం శిలోత్పేషణమివ, వేష్టనం అగ్రంథిబంధనం సర్పాదిభిః| శూకవతాం క్రిమీణాం శూకః శూకక్రిమిశూకః| స్వేదనాదిభిర్విషిణామితి యోజ్యం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తే పునర్యథాస్వం హేతువ్యంజనైరాదావుపలభ్యంతే నిజవ్యంజనైకదేశవిపరీతైః; బంధమంత్రాగదప్రలేపప్రతాపనిర్వాపణాదిభిశ్చోపక్రమైరుపక్రమ్యమాణాః ప్రశాంతిమాపద్యంతే||5||
ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः; बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
ఆదావుపలభ్యంత ఇతి వచనాదుత్తరకాలమాగంతోరపి నిజతుల్యతాం బ్రూతే| యదుక్తం- “ఆగంతురన్వేతి నిజం వికారం” (సూ.అ.19) ఇతి| నిజవ్యంజనైకదేశవిపరీతైరితి నిజలక్షణేభ్య ఆగంతూనామేకదేశో విపరీతో భవతి, స చ వాతాదిజన్యశ్యావాదివర్ణవికారత్వాజ్జ్ఞేయః; కింవా ఆగంతుర్వ్యథాపూర్వో భవతి పశ్చాద్వాతాదిభిరనుబధ్యతే, నిజస్తు పూర్వం వాతాదిలక్షణైర్యుజ్యతే పశ్చాద్వేదనావాన్ భవతీత్యేకదేశవైపరీత్యం| బంధః అరిష్టాబంధో వ్రణబంధశ్చ| బంధాదయశ్చ యథాయోగ్యతయా బోద్ధవ్యాః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
నిజాః పునః స్నేహస్వేదవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనశిరోవిరేచనానామయథావత్ప్రయోగాన్మిథ్యాసంసర్జనాద్వా ఛర్ద్యలసకవిసూచికాశ్వాసకాసాతిసారశోషపాండురోగోదరజ్వరప్రదరభగందరార్శోవికారాతికర్శనైర్వా కుష్ఠకండూపిడకాదిభిర్వా ఛర్దిక్షవథూద్గారశుక్రవాతమూత్రపురీషవేగధారణైర్వా కర్మరోగోపవాసాధ్వకర్శితస్య వా సహసాఽతిగుర్వమ్లలవణపిష్టాన్నఫలశాకరాగదధిహరితకమద్యమందకవిరూఢనవశూకశమీధాన్యానూపౌదక- పిశితోపయోగాన్మృత్పంకలోష్టభక్షణాల్లవణాతిభక్షణాద్గర్భసంపీడనాదామగర్భప్రపతనాత్ ప్రజాతానాం చ మిథ్యోపచారాదుదీర్ణదోషత్వాచ్చ శోఫాః ప్రాదుర్భవంతి; ఇత్యుక్తః సామాన్యో హేతుః||6||
निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद्वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसाऽतिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदक- पिशितोपयोगान्मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद्गर्भसम्पीडनादामगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचारादुदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति; इत्युक्तः सामान्यो हेतुः||६||
🔊 Audio coming soon
ఛర్ద్యాదయః స్వరూపత ఏవ శోథహేతవః| కర్మాద్యతికర్శితస్య తు సహసాఽతిగుర్వాదిసేవనం శోథహేతుః; కర్మేతి పంచకర్మ| విరూఢనవశబ్దౌ శూకశమీధాన్యవిశేషణౌ| ప్రజాతానామితి అచిరప్రసూతానాం||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
అయం త్వత్ర విశేషః- శీతరూక్షలఘువిశదశ్రమోపవాసాతికర్శనక్షపణాదిభిర్వాయుః ప్రకుపితస్త్వఙ్మాంసశోణితాదీన్యభిభూయ శోఫం జనయతి; స క్షిప్రోత్థానప్రశమో భవతి, తథా శ్యామారుణవర్ణః ప్రకృతివర్ణో వా, చలః స్పందనః ఖరపరుషభిన్నత్వగ్రోమా ఛిద్యత ఇవ భిద్యత ఇవ పీడ్యత ఇవ సూచీభిరివ తుద్యతే పిపీలికాభిరివ సంసృప్యతే సర్షపకల్కావలిప్త ఇవ చిమిచిమాయతే సంకుచ్యత ఆయమ్యత ఇవేతి వాతశోథః (1); ఉష్ణతీక్ష్ణకటుకక్షారలవణామ్లాజీర్ణభోజనైరగ్న్యాతపప్రతాపైశ్చ పిత్తం ప్రకుపితం త్వఙ్మాంసశోణితాన్యభిభూయ శోథం జనయతి; స క్షిప్రోత్థానప్రశమో భవతి, కృష్ణపీతనీలతామ్రావభాస ఉష్ణో మృదుః కపిలతామ్రరోమా ఉష్యతే దూయతే ధూప్యతే ఊష్మాయతే స్విద్యతే క్లిద్యతే న చ స్పర్శముష్ణం చ సుషూయత ఇతి పిత్తశోథః (2); గురుమధురశీతస్నిగ్ధైరతిస్వప్నావ్యాయామాదిభిశ్చ శ్లేష్మా ప్రకుపితస్త్వఙ్మాంసశోణితాదీన్యభిభూయ శోథం జనయతి; స కృచ్ఛ్రోత్థానప్రశమో భవతి, పాండుశ్వేతావభాసో గురుః స్నిగ్ధః శ్లక్ష్ణః స్థిరః స్త్యానః శుక్లాగ్రరోమా స్పర్శోష్ణసహశ్చేతి శ్లేష్మశోథః (3); యథాస్వకారణాకృతిసంసర్గాద్ద్విదోషజాస్త్రయః శోథా భవంతి; యథాస్వకారణాకృతిసన్నిపాతాత్ సాన్నిపాతిక ఏకః; ఏవం సప్తవిధో భేదః||7|| ప్రకృతిభిస్తాభిస్తాభిర్భిద్యమానో ద్వివిధస్త్రివిధశ్చతుర్విధః సప్తవిధోఽష్టవిధశ్చ శోథ ఉపలభ్యతే, పునశ్చైక ఏవోత్సేధసామాన్యాత్||8||
अयं त्वत्र विशेषः- शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः (१); उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः (२); गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः (३); यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं सप्तविधो भेदः||७|| प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
క్షపణం వమనాదిభిః| ప్రకృతివర్ణః దేహసమానవర్ణః| చలః సంక్రమణవాన్| స్పందనః కంపనః| ఉష్యతే పార్శ్వస్థేనేవ వహ్నినా దహ్యతే| ధూప్యతే ధూమమివోద్వమతి| ఊష్మాయతే బహిః పరైరప్యుష్ణత్వేనోపలభ్యతే| స్విద్యతే స్వేదవాన్ భవతి| న సుషూయతే న సహతే; స్పర్శనం చ న సహతే, ఉష్ణం చ న సహతే| స కృచ్ఛ్రోత్థానప్రశమ ఇతి చిరోత్థానప్రశమః| ప్రకృతిభిరితి కారణైః| ఉత్సేధ ఉన్నతత్వం||7-8||
Adhikarana 7 (9-15) · Śloka 15
భవంతి చాత్ర- శూయంతే యస్య గాత్రాణి స్వపంతీవ రుజంతి చ| పీడితాన్యున్నమంత్యాశు వాతశోథం తమాదిశేత్||9|| యశ్చాప్యరుణవర్ణాభః శోథో నక్తం ప్రణశ్యతి| స్నేహోష్ణమర్దనాభ్యాం చ ప్రణశ్యేత్ స చ వాతికః||10|| యః పిపాసాజ్వరార్తస్య దూయతేఽథ విదహ్యతే| స్విద్యతి క్లిద్యతే గంధీ స పైత్తః స్వయథుః స్మృతః||11|| యః పీతనేత్రవక్త్రత్వక్ పూర్వం మధ్యాత్ ప్రశూయతే| తనుత్వక్ చాతిసారీ చ పిత్తశోథః స ఉచ్యతే||12|| శీతః సక్తగతిర్యస్తు కండూమాన్ పాండురేవ చ| నిపీడితో నోన్నమతి శ్వయథుః స కఫాత్మకః||13|| యస్య శస్త్రకుశచ్ఛిన్నాచ్ఛోణితం న ప్రవర్తతే| కృచ్ఛ్రేణ పిచ్ఛా స్రవతి స చాపి కఫసంభవః||14|| నిదానాకృతిసంసర్గాచ్ఛ్వయథుః స్యాద్ద్విదోషజః| సర్వాకృతిః సన్నిపాతాచ్ఛోథో వ్యామిశ్రహేతుజః||15||
भवन्ति चात्र- शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च| पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्||९|| यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति| स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः||१०|| यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयतेऽथ विदह्यते| स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः स्वयथुः स्मृतः||११|| यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते| तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते||१२|| शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च| निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः||१३|| यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसम्भवः||१४|| निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः| सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः||१५||
🔊 Audio coming soon
శూయంత ఇత్యాది| పునః శ్లోకేన లక్షణాభిధానం ప్రాయోభావిలక్షణదర్శనార్థం| స్వపంతీవేతి నిర్వేదనః| ఏతేన వాయోశ్చలత్వేన క్షణాచ్చ రుక్, క్షణాచ్చ తదభావ ఇతి జ్ఞేయం| మధ్యాదితి శరీరమధ్యాత్| సక్తగతిః అవిసారీ| శస్త్రకుశచ్ఛిన్నాదితి శస్త్రకుశకృతాచ్ఛేదాత్||9-15||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
యస్తు పాదాభినిర్వృత్తః శోథః సర్వాంగగో భవేత్| జంతోః స చ సుకష్టః స్యాత్ ప్రసృతః స్త్రీముఖాచ్చ యః||16|| యశ్చాపి గుహ్యప్రభవః స్త్రియా వా పురుషస్య వా| స చ కష్టతమో జ్ఞేయో యస్య చ స్యురుపద్రవాః||17||
यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६|| यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा| स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||
🔊 Audio coming soon
పాదాభినిర్వృత్తః శోథః పురుషాణాం లఘావధోదేశే జాతః సన్ యదా న జీయతే తదా గురుమూర్ధ్వదేశం గతః స న పార్యతే జేతుం, యో హి లఘౌ ప్రదేశే జేతుం న పార్యతే స గురుప్రదేశగతో నితరామేవ న పార్యతే; ఏవం ప్రసృతః స్త్రీముఖాచ్చ య ఇత్యపి జ్ఞేయం| వచనం హి- “అధోభాగో గురుః స్త్రీణామూర్ధ్వః పుంసాం గురుస్తథా” (సు.సూ.అ.46) ఇతి||16-17||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
ఛర్దిః శ్వాసోఽరుచిస్తృష్ణా జ్వరోఽతీసార ఏవ చ| సప్తకోఽయం సదౌర్బల్యః శోఫోపద్రవసంగ్రహః||18||
छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसङ्ग्रहः||१८||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తానుపద్రవానాహ- ఛర్దిరిత్యాది||18||
Adhikarana 10 (19-36) · Śloka 36
యస్య శ్లేష్మా ప్రకుపితో జిహ్వామూలేఽవతిష్ఠతే| ఆశు సంజనయేచ్ఛోథం జాయతేఽస్యోపజిహ్వికా||19|| యస్య శ్లేష్మా ప్రకుపితః కాకలే వ్యవతిష్ఠతే| ఆశు సంజనయేచ్ఛోఫం కరోతి గలశుండికాం||20|| యస్య శ్లేష్మా ప్రకుపితో గలబాహ్యేఽవతిష్ఠతే| శనైః సంజనయేచ్ఛోఫం గలగండోఽస్య జాయతే||21|| యస్య శ్లేష్మా ప్రకుపితస్తిష్ఠత్యంతర్గలే స్థిరః| ఆశు సంజనయేచ్ఛోఫం జాయతేఽస్య గలగ్రహః||22|| యస్య పిత్తం ప్రకుపితం సరక్తం త్వచి సర్పతి| శోఫం సరాగం జనయేద్విసర్పస్తస్య జాయతే||23|| యస్య పిత్తం ప్రకుపితం త్వచి రక్తేఽవతిష్ఠతే| శోథం సరాగం జనయేత్ పిడకా తస్య జాయతే||24|| యస్య ప్రకుపితం పిత్తం శోణితం ప్రాప్య శుష్యతి| తిలకా పిప్లవో వ్యంగా నీలికా తస్య జాయతే||25|| యస్య పిత్తం ప్రకుపితం శంఖయోరవతిష్ఠతే| శ్వయథుః శంఖకో నామ దారుణస్తస్య జాయతే||26|| యస్య పిత్తం ప్రకుపితం కర్ణమూలేఽవతిష్ఠతే| జ్వరాంతే దుర్జయోఽంతాయ శోథస్తస్యోపజాయతే||27|| వాతః ప్లీహానముద్ధూయ కుపితో యస్య తిష్ఠతి| శనైః పరితుదన్ పార్శ్వం ప్లీహా తస్యాభివర్ధతే||28|| యస్య వాయుః ప్రకుపితో గుల్మస్థానేఽవతిష్ఠతే| శోఫం సశూలం జనయన్ గుల్మస్తస్యోపజాయతే||29|| యస్య వాయుః ప్రకుపితః శోఫశూలకరశ్చరన్| వంక్షణాద్వృషణౌ యాతి వృద్ధిస్తస్యోపజాయతే||30|| యస్య వాతః ప్రకుపితస్త్వఙ్మాంసాంతరమాశ్రితః| శోథం సంజనయేత్ కుక్షావుదరం తస్య జాయతే||31|| యస్య వాతః ప్రకుపితః కుక్షిమాశ్రిత్య తిష్ఠతి| నాధో వ్రజతి నాప్యూర్ధ్వమానాహస్తస్య జాయతే||32|| రోగాశ్చోత్సేధసామాన్యదధిమాంసార్బుదాదయః| విశిష్టా నామరూపాభ్యాం నిర్దేశ్యాః శోథసంగ్రహే||33|| వాతపిత్తకఫా యస్య యుగపత్ కుపితాస్త్రయః| జిహ్వామూలేఽవతిష్ఠంతే విదహంతః సముచ్ఛ్రితాః||34|| జనయంతి భృశం శోథం వేదనాశ్చ పృథగ్విధాః| తం శీఘ్రకారిణం రోగం రోహిణీతి వినిర్దిశేత్||35|| త్రిరాత్రం పరమం తస్య జంతోర్భవతి జీవితం| కుశలేన త్వనుక్రాంతః క్షిప్రం సంపద్యతే సుఖీ||36||
यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्योपजिह्विका||१९|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते| आशु सञ्जनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम्||२०|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते| शनैः सञ्जनयेच्छोफं गलगण्डोऽस्य जायते||२१|| यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः| आशु सञ्जनयेच्छोफं जायतेऽस्य गलग्रहः||२२|| यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति| शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते||२३|| यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते| शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते||२४|| यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति| तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५|| यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते| श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते||२६|| यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते| ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते||२७|| वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति| शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते||२८|| यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते| शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९|| यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन्| वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०|| यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः| शोथं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते||३१|| यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति| नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते||३२|| रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः| विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसङ्ग्रहे||३३|| वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः| जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः||३४|| जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः| तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत्||३५|| त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी||३६||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యుత్సేధసామాన్యాత్ ప్రాదేశికాంఛోథానాహ- యస్యేత్యాది| కాకలం తాలుమూలం| శనైరితివచనేన గలగండకారిణో దోషాశ్చిరక్రియా భవంతీతి దర్శయతి; గలగ్రహాదౌ చాశుకారిణో దోషా భవంతి| విసర్పస్య పిడకాయాశ్చ తుల్యకారణత్వేఽపి విసర్పే సర్పణశీలో దోషః, పిడకాయాం చ స్థిరో జ్ఞేయః; అత ఏవ పిడకాసంప్రాప్తౌ ‘అవతిష్ఠతే’ ఇత్యుక్తం| యస్య పిత్తమిత్యాదౌ పిత్తం ప్రాప్య శోణితం కర్తృ శుష్యతీతి యోజనీయం| పిప్లవః ‘జటులా’ ఇతి ప్రసిద్ధః| దారుణః అనుపక్రమాదాశుమారకః| దుర్జయోఽంతాయేతి దుర్జయో వా యథాక్రమముపక్రమ్యమాణః , అంతాయ వా మిథ్యోపక్రమాద్వేతి మంతవ్యం| అయమేవ శోథోఽన్యత్రాప్యుక్తః- “సన్నిపాతజ్వరస్యాంతే కర్ణమూలే సుదారుణాః| శోథః సంజాయతే తేన కశ్చిదేవ ప్రముచ్యతే” ఇతి| గుల్మాదయో విస్తరవక్తవ్యా అపి ఇహోత్సేధసామాన్యాల్లేశత ఉచ్యంతే| శోథసంగ్రహ ఇతి శోథత్వేనోత్సేధరూపేణ సంగ్రహః శోథసంగ్రహః|| సముచ్ఛ్రితా అతిరిక్తప్రమాణాః| భృశం అత్యర్థదుఃఖకారిణం| క్షిప్రమిత్యనుక్రాంత ఇత్యనేన సంబధ్యతే, తేన త్రిరాత్రఘాతిత్వం యస్య తస్య కథం శీఘ్రప్రశమ ఇతి చోద్యం నోత్తిష్ఠతే; కింవా క్షిప్రం సంపద్యతే సుఖీతి వ్యాధిమహిమ్నా భవతి| వ్యాధేరేవైతత్ స్వరూపం యచ్ఛీఘ్రం హంతి, శీఘ్రం ప్రశామ్యతీతి| యదుక్తం- “స శీఘ్రం శీఘ్రకారిత్వాత్ ప్రశమం యాతి హంతి వా” (చి. 3) ఇతి||19-36||
Adhikarana 11 (37-41) · Śloka 41
సంతి హ్యేవంవిధా రోగాః సాధ్యా దారుణసమ్మతాః| యే హన్యురనుపక్రాంతా మిథ్యాచారేణ వా పునః||37|| సాధ్యాశ్చాప్యపరే సంతి వ్యాధయో మృదుసమ్మతాః| యత్నాయత్నకృతం యేషు కర్మ సిధ్యత్యసంశయం||38|| అసాధ్యాశ్చాపరే సంతి వ్యాధయో యాప్యసంజ్ఞితాః| సుసాధ్వపి కృతం యేషు కర్మ యాత్రాకరం భవేత్||39|| సంతి చాప్యపరే రోగా యేషు కర్మ న సిధ్యతి| అపి యత్నకృతం బాలైర్న తాన్ విద్వానుపాచరేత్||40|| సాధ్యాశ్చైవాప్యసాధ్యాశ్చ వ్యాధయో ద్వివిధాః స్మృతాః| మృదుదారుణభేదేన తే భవంతి చతుర్విధాః||41||
सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसम्मताः| ये हन्युरनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः||३७|| साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसम्मताः| यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम्||३८|| असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसञ्ज्ञिताः| सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत्||३९|| सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति| अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत्||४०|| साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः| मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः||४१||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ శీఘ్రకారిత్వమన్యేష్వపి జ్వరాంతకర్ణశోథవలయాదిష్వస్తీత్యాహ- సంతీత్యాది| దారుణా ఇతి సమ్మతా దారుణసమ్మతాః| దారుణత్వప్రసంగేన మృద్వాదిభేదానప్యాహ- సాధ్యాశ్చేత్యాది| యాత్రాకరం యాపనాకరం| బాలైః అజ్ఞైః, అసాధ్యే అజ్ఞా ఏవోత్సాహాత్ ప్రవర్తంత ఇత్యర్థః| అసాధ్యస్య మృదుదారుణత్వం యాప్యప్రత్యాఖ్యేయభేదేన, తథా సద్యఃప్రాణహరకాలాంతరప్రాణహరత్వాదినా చ||37-41||
Adhikarana 12 (42-43) · Śloka 43
త ఏవాపరిసంఖ్యేయా భిద్యమానా భవంతి హి| రుజావర్ణసముత్థానస్థానసంస్థాననామభిః ||42|| వ్యవస్థాకరణం తేషాం యథాస్థూలేషు సంగ్రహః| తథా ప్రకృతిసామాన్యం వికారేషూపదిశ్యతే||43||
त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि| रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ||४२|| व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः| तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
త ఏవేత్యాది| సముత్థానభేదా హేతుభేదాః; రూక్షభోజనరాత్రిజాగరణాదిభిన్నహేతుజన్యో హి వాతో భిన్నోపక్రమసాధ్యశ్చ భవతీతి భావః| స్థానభేదా ఆమాశయాదయో రసాదయశ్చ| సంస్థానం ఆకృతిః, యథా- గుల్మార్బుదాదిః| నామభేదో యథా- ఏకస్మిన్నేవ రాజయక్ష్మణి రాజయక్ష్మశోషాదిసంజ్ఞా| నన్వేవమపరిసంఖ్యేయత్వే కథం వ్యవహార ఇత్యాహ- వ్యవస్థేత్యాది| వ్యవస్థాకరణం చికిత్సావ్యవహారార్థం సంఖ్యాకథనం| యథాస్థూలేష్వితి యే యే స్థూలా ఉదరమూత్రకృచ్ఛ్రాదయస్తేషు; సంగ్రహః అష్టోదరీయరోగసంగ్రహే (ఉదిశ్యతే) ఇత్యర్థః| అస్థూలేషు వికారేషు అష్టోదరీయే సంజ్ఞయాఽనుక్తేషు కథం వ్యవస్థాకరణమిత్యాహ- తథేత్యాది| ప్రకృతిసామాన్యం సమానకారణతా; తేనానుక్తేషు సాక్షాద్ధ్యాధిషు వాతజోఽయం శ్లేష్మజోఽయమితి, తథా రసజోఽయం రక్తజోఽయమిత్యాదికా చికిత్సావ్యవహారార్థం వ్యవస్థా కర్తవ్యేతి భావః| అత ఏవాష్టోదరీయే వక్ష్యతి- “సర్వే వికారా వాతపిత్తకఫాన్నాతివర్తంతే” (సూ. 19) ఇతి||42-43||
Adhikarana 13 (44-47) · Śloka 47
వికారనామాకుశలో న జిహ్రీయాత్ కదాచన| న హి సర్వవికారాణాం నామతోఽస్తి ధ్రువా స్థితిః||44|| స ఏవ కుపితో దోషః సముత్థానవిశేషతః| స్థానాంతరగతశ్చైవ జనయత్యామయాన్ బహూన్ ||45|| తస్మాద్వికారప్రకృతీరధిష్ఠానాంతరాణి చ| సముత్థానవిశేషాంశ్చ బుద్ధ్వా కర్మ సమాచరేత్||46|| యో హ్యేతత్త్రితయం జ్ఞాత్వా కర్మాణ్యారభతే భిషక్| జ్ఞానపూర్వం యథాన్యాయం స కర్మసు న ముహ్యతి||47||
विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||४४|| स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ||४५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्||४६|| यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक्| ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति||४७||
🔊 Audio coming soon
జ్వరరక్తపిత్తాదివన్నామాజ్ఞానేఽపి వాతాదిజన్యత్వజ్ఞానేనైవ ప్రచరితవ్యమిత్యాహ- వికారేత్యాది| స్థానాంతరగతశ్చేత్యత్ర చకార ఏకస్థానగతోఽపి బహువికారం కరోతీతి సముచ్చినోతి| యతో వక్ష్యతి- “కరోతి గలమాశ్రితః| కంఠోద్ధ్వంసం చ కాసం చ స్వరభేదమరోచకం” (చి. 8) ఇతి| అధిష్ఠానాంతరాణి ఆశయాంతరాణి| జ్ఞానపూర్వమితి చికిత్సాజ్ఞానపూర్వకం| యథాన్యాయం యథాగమం| ఏవం మన్యతే- యద్వాతారబ్ధత్వాదిజ్ఞానమేవ కారణం రోగాణాం చికిత్సాయాముపకారి, నామజ్ఞానం తు వ్యవహారమాత్రప్రయోజనార్థం న స్వరూపేణ చికిత్సాయాముపకారీతి||44-47||
Adhikarana 14 (48) · Śloka 48
నిత్యాః ప్రాణభృతాం దేహే వాతపిత్తకఫాస్త్రయః| వికృతాః ప్రకృతిస్థా వా తాన్ బుభుత్సేత పండితః||48||
नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः| विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వాతాదిజ్ఞానేన రోగజ్ఞానముద్దిష్టం తేనోపోద్ధాతేన వాతాదీనాం ప్రకృతిస్థానామప్రకృతిస్థానాం చ లక్షణం వక్తుమాహ- నిత్యా ఇత్యాది| బుభుత్సేత జ్ఞాతుమిచ్ఛేత్||48||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసనిః శ్వాసచేష్టా ధాతుగతిః సమా| సమో మోక్షో గతిమతాం వాయోః కర్మావికారజం||49|| దర్శనం పక్తిరూష్మా చ క్షుత్తృష్ణా దేహమార్దవం| ప్రభా ప్రసాదో మేధా చ పిత్తకర్మావికారజం||50|| స్నేహో బంధః స్థిరత్వం చ గౌరవం వృషతా బలం| క్షమా ధృతిరలోభశ్చ కఫకర్మావికారజం||51||
उत्साहोच्छ्वासनिः श्वासचेष्टा धातुगतिः समा| समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम्||४९|| दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम्| प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम्||५०|| स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम्| क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम्||५१||
🔊 Audio coming soon
చేష్టేతి అవికృతా చేష్టా| ధాతుగతిరితి రసాదీనాం పోష్యం ధాతుం ప్రతి గమనం| గతిమతామితి పురీషాదీనాం బహిర్నిఃసరతాం| ప్రసాదః మనఃప్రసాదః| బంధః సంధిబంధః| స్థిరత్వం అశైథిల్యం| గౌరవం ప్రాకృతం శరీరగౌరవం| క్షమా సహిష్ణుతా| ధృతిః మనసోఽచాంచల్యం| క్షమాదయశ్చ శ్లేష్మణః ప్రభావాత్ క్రియంతే; ఏవమన్యత్రాపి జ్ఞేయం||49-51||
Adhikarana 16 (52) · Śloka 52
వాతే పిత్తే కఫే చైవ క్షీణే లక్షణముచ్యతే| కర్మణః ప్రాకృతాద్ధానిర్వృద్ధిర్వాఽపి విరోధినాం||52||
वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते| कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
క్షయలక్షణమాహ- వాతే ఇత్యాది| కర్మణః ప్రాకృతాదితి వాతాదిప్రకృతికర్మత్వేనోక్తాదుత్సాహాదేః| హానిః అపచయః| వృద్ధిర్వాఽపి విరోధినామితి ఉక్తప్రాకృతలక్షణవిరోధినాం కర్మణాం వృద్ధిః; యథా వాతక్షయే ఉత్సాహవిరోధినో విషాదస్య వృద్ధిః, పిత్తక్షయేఽదర్శనాపక్త్యాదీనాం, శ్లేష్మక్షయే రౌక్ష్యాదీనాం వృద్ధిః| ఇహ ప్రాకృతకర్మహానౌ సత్యాం నావశ్యం విరోధికర్మవృద్ధిరత ఉక్తం- వృద్ధిర్వేత్యాది; న హ్యవశ్యముత్సాహహానావల్పమాత్రాయాం సత్యాం విషాదో వర్ధతే, అలోభన్యూనత్వే వా మనాగ్లోభో వర్ధతే; కింవా, ఉత్సాహాద్యభావేనాభావముఖేన జ్ఞానార్థం ‘కర్మణః ప్రాకృతాద్ధానిః’ ఇత్యుక్తం, విషాదాదివృద్ధ్యా తు విధిముఖేన జ్ఞానార్థం ‘వృద్ధిర్వాఽపి విరోధినాం’ ఇత్యుక్తం| యదుచ్యతే- వృద్ధిర్వాఽపి విరోధినామితి విరోధిదోషాణాం, యథా- పిత్తవృద్ధౌ శ్లేష్మక్షయో జాయతే, ఇత్యేవమాది; తన్న, యతోఽన్యదోషవృద్ధావన్యస్యావశ్యం న హ్యపాయో భవతి, తథాహి సతి పిత్తవృద్ధౌ సత్యాం సర్వదా శ్లేష్మక్ష్యః స్యాత్; న చ దోషాః పరస్పరఘాతకా ఇతి ప్రాగేవ ప్రతిపాదితం; ప్రదేశాంతరేఽపి దోషాణాం స్వలక్షణహానిరేవ పరం క్షయలక్షణం- “క్షీణా జహతి లింగం స్వం” (సూ.అ.17) ఇత్యనేనోక్తం||52||
Adhikarana 17 (53) · Śloka 53
దోషప్రకృతివైశేష్యం నియతం వృద్ధిలక్షణం| దోషాణాం ప్రకృతిర్హానిర్వృద్ధిశ్చైవం పరీక్ష్యతే||53||
दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम्| दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते||५३||
🔊 Audio coming soon
వృద్ధిలక్షణమాహ- దోషేత్యాది| ప్రకృతిః స్వభావః, తస్య వైశేష్యమాధిక్యం; శ్లేష్మణః స్నేహశైత్యమాధుర్యాదిర్యా ప్రకృతిస్తస్యా అతిస్నిగ్ధాతిశైత్యాతిమాధుర్యాదివైశేష్యం వృద్ధిలక్షణం| నియతమితి ప్రతినియతం, యద్యస్య ప్రకృతిలక్షణం తద్వృద్ధం సప్తస్యైవ వృద్ధిలక్షణమిత్యర్థః; అన్యే తు నిశ్చితమిత్యాహుః||53||
Adhikarana 18 (54-56) · Śloka 56
తత్ర శ్లోకాః- సంఖ్యాం నిమిత్తం రూపాణి శోథానాం సాధ్యతాం న చ| తేషాం తేషాం వికారాణాం శోథాంస్తాంస్తాంశ్చ పూర్వజాన్||54|| విధిభేదం వికారాణాం త్రివిధం బోధ్యసంగ్రహం| ప్రాకృతం కర్మ దోషాణాం లక్షణం హానివృద్ధిషు||55|| వీతమోహరజోదోషలోభమానమదస్పృహః| వ్యాఖ్యాతవాంస్త్రిశోథీయే రోగాధ్యాయే పునర్వసుః||56||
तत्र श्लोकाः- सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४|| विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्| प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५|| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः| व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः||५६||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే శోథానాం సాధ్యతామితి భేషజవిశేషసాధ్యత్వం, ఉపశయ ఇత్యర్థః; తచ్చ ‘స్నేహౌష్ణ్యమర్దనాభ్యాం చ ప్రణశ్యేత్ స చ వాతిక’ ఇత్యుక్తం జ్ఞేయం| న చేతి న చ సాధ్యతాం, యథా- ‘యశ్చ పాదాభినిర్వృత్తః’ ఇత్యాది| తేషాం తేషామితి ఉపజిహ్వాదీనాం| శోథాన్ పూర్వజానిత్యభిదధాన ఉపజిహ్వాదిషు పూర్వం శోథో భవతి, పశ్చాదుపజిహ్వాదిరోగవ్యక్తిరితి దర్శయతి| అత ఏవ ‘ఆశు సంజనయేచ్ఛోథం’ ఇత్యుక్త్వా ‘జాయతేఽస్యోపజిహ్వికా’ ఇత్యుక్తం| బోధ్యః బోద్ధవ్యో వికారప్రకృత్యాదిః| తస్య త్రివిధం సంగ్రహమితి ‘తస్మాద్వికారప్రకృతీః’ ఇత్యాద్యుక్తం త్రయం||54-56||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే త్రిశోథీయో నామాష్టాదశోఽధ్యాయః||18||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने त्रिशोथीयो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే రోగచతుష్కే త్రిశోథీయో నామాష్టాదశోఽధ్యాయః||18||