Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vidhiśōṇitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
samprati vātādivadbahuvikārakartr̥tvēna śōṇitasya śōṇitavikārāṇāṁ pūrvōktānēvōpakramān laṅghanabr̥ṁhaṇādīn viśēṣēṇa darśayituṁ vidhiśōṇitīyō'bhidhīyatē| iyamapyarthaparā sañjñā ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vidhinā śōṇitaṁ jātaṁ śuddhaṁ bhavati dēhinām| dēśakālaukasātmyānāṁ vidhiryaḥ samprakāśitaḥ||3||
विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम्| देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः सम्प्रकाशितः||३||
🔊 Audio coming soon
vidhinēti samyagāhārācāravidhinā| śuddhaṁ bhavatītyatra bhavati vidyata ityarthaḥ, utpādasya jātaśabdēnaivōktatvāt| kēna vidhinētyāha- dēśētyādi| sātmyaśabdasya dēśādibhiḥ pratyēkamanvayaḥ| ōkasātmyam abhyāsasātmyam| samprakāśita iti tasyāśitīyē (sū.a.6), samprakāśita ityatra ‘tēna’ iti śēṣaḥ; atō yaḥ samprakāśitō vidhistēna vidhinēti sambandhaḥ| anyē vyākhyānayanti- śōṇitaṁ jātaṁ tāvadbhavati, tacca kāraṇāntaraduṣṭaṁ sadvidhinā yathōktēna punaḥ śuddhaṁ bhavatīti yōjanīyam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tadviśuddhaṁ hi rudhiraṁ balavarṇasukhāyuṣā| yunakti prāṇinaṁ prāṇaḥ śōṇitaṁ hyanuvartatē||4||
तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा| युनक्ति प्राणिनं प्राणः शोणितं ह्यनुवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
viśuddhaṁ śōṇitaṁ kiṁ karōtītyāha- tadviśuddhamityādi| tēna vidhinā viśuddhaṁ tadviśuddhaṁ; kiṁvā taditi śōṇitam| prāṇaḥ śōṇitaṁ hyanuvartata iti śōṇitānvayavyatirēkamanuvidhīyatē| yaduktaṁ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yēṣu pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṁ kaṇṭhō raktaṁ śukraujasī gudam”- (sū.a.29) iti||4||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
praduṣṭabahutīkṣṇōṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ| tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhirēva ca||5|| kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣēvaṇaiḥ| piṇḍālumūlakādīnāṁ haritānāṁ ca sarvaśaḥ||6|| jalajānūpabailānāṁ prasahānāṁ ca sēvanāt| dadhyamlamastusuktānāṁ surāsauvīrakasya ca||7|| viruddhānāmupaklinnapūtīnāṁ bhakṣaṇēna ca| bhuktvā divā prasvapatāṁ dravasnigdhagurūṇi ca||8|| atyādānaṁ tathā krōdhaṁ bhajatāṁ cātapānalau| chardivēgapratīghātāt kālē cānavasēcanāt||9|| śramābhighātasantāpairajīrṇādhyaśanaistathā| śaratkālasvabhāvācca śōṇitaṁ sampraduṣyati||10||
प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः| तथाऽतिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च||५|| कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः| पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः||६|| जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात्| दध्यम्लमस्तुसुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||७|| विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च| भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च||८|| अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ| छर्दिवेगप्रतीघातात् काले चानवसेचनात्||९|| श्रमाभिघातसन्तापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा| शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति||१०||
🔊 Audio coming soon
śuddhihētumabhidhāya duṣṭihētumāha- praduṣṭētyādi| praduṣṭaṁ svaprakr̥tiviparītam| anyaiśca tadvidhairiti praduṣṭapānakādibhiḥ; kiṁvā ‘annaiḥ’ iti pāṭhaḥ| tathā'tilavaṇakṣārairityādi kēcidbhēṣajaviṣayaṁ varṇayanti, tadvidhairiti vacanēnānnapānasyātilavaṇādērgr̥hītatvāt| niṣpāvaḥ śvētaśimbiḥ| atyādānaṁ tr̥ptimatikramya bhōjanam| kālē cēti śōṇitaduṣṭiyuktē śaratkālē| ajīrṇē'dhyaśanamajīrṇādhyaśanaṁ; kiṁvā ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, adhyaśanaṁ tu pūrvānnaśēṣē yadbhujyatē, yadāha- “bhuktasyōpari yadbhuktaṁ tadadhyaśanamucyatē” (ci.a.15)||5-10||
Adhikarana 5 (11-17) · Śloka 17
tataḥ śōṇitajā rōgāḥ prajāyantē pr̥thagvidhāḥ| mukhapākō'kṣirāgaśca pūtighrāṇāsyagandhitā||11|| gulmōpakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| vidradhī raktamēhaśca pradarō vātaśōṇitam||12|| vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā| santāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk||13|| vidāhaścānnapānasya tiktāmlōdgiraṇaṁ klamaḥ| krōdhapracuratā buddhēḥ sammōhō lavaṇāsyatā||14|| svēdaḥ śarīradaurgandhyaṁ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| tandrānidrātiyōgaśca tamasaścātidarśanam||15|| kaṇḍvaruḥkōṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| vikārāḥ sarva ēvaitē vijñēyāḥ śōṇitāśrayāḥ||16|| śītōṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca yē gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṁstān vibhāvayēt||17||
ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः| मुखपाकोऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता||११|| गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः| विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्||१२|| वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता| सन्तापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक्||१३|| विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| क्रोधप्रचुरता बुद्धेः सम्मोहो लवणास्यता||१४|| स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः| तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम्||१५|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः| विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः||१६|| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः| सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान् विभावयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
upakuśaḥ mukharōgaviśēṣaḥ; yaduktaṁ suśrutē- “vēṣṭēṣu dāhaḥ pākaśca tēbhyō dantāścalanti ca| yasminnupakuśō nāma pittaraktakr̥tō gadaḥ” (su. ni. 16) iti| kuṣṭha ityuktē'pi carmadalābhidhānaṁ viśēṣārtham| śōṇitāśrayā iti bhāṣayā śōṇitasya vātādivat svātantryēṇa rōgakartr̥tvaṁ nirākarōti| anuktabhūriśōṇitarōgagrahaṇārthamāha- śītōṣṇētyādi| ādyagrahaṇāttīkṣṇamr̥dvādīnāṁ grahaṇam| samyagiti pūrvēṇa yōjanīyam | tatra śītōṣṇasnigdharūkṣādyairiti śōṇitavr̥ddhimanapēkṣya vātādijayārthamātraprayuktairiti mantavyam| yēna śōṇitavyādhērapi śāntirvakṣyamāṇaraktapittaharakriyādibhiḥ śītōṣṇasnigdhādikriyāpraviṣṭaiva, tataśca śōṇitarōgasyāpi śītādikriyābhirēva śōṇitapratikūlābhiḥ praśamō bhavati; pravr̥ddhaśōṇitāśrayāstu vātādaya āśrayaprabhāvānna svacikitsāmātrēṇa praśāmyanti||11-17||
Adhikarana 6 (18) · Śloka 18
kuryācchōṇitarōgēṣu raktapittaharīṁ kriyām| virēkamupavāsaṁ ca srāvaṇaṁ śōṇitasya ca||18||
कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम्| विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च||१८||
🔊 Audio coming soon
śōṇitarōgacikitsāmāha- kuryādityādi| raktapittaharakriyādayō yathāyōgyatayā bōddhavyāḥ||18||
Adhikarana 7 (19) · Śloka 19
baladōṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| rudhiraṁ srāvayējjantōrāśayaṁ prasamīkṣya vā||19||
बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा| रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
uktaśōṇitasrāvaṇapramāṇamāha- balētyādi| baladōṣapramāṇāditi balasya tathā dōṣasya śōṇitavyādhirūpasya pramāṇaṁ vīkṣya; dōṣaśabdō hyayaṁ rōgē vartatē| viśuddhyā rudhirasya cēti yāvatā srāvaṇēna śōṇitaṁ viśuddhaṁ bhavati| āśayaṁ sthānaṁ duṣṭaśōṇitāśa(śra)yamiti yāvat| yathā- svalpē kuṣṭhē stōkamēva viśuddhyarthamupādēyaṁ, mahati kuṣṭhē bahu srāvaṇīyam| yaduktaṁ- “pracchanamalpē kuṣṭhē mahati ca śastaṁ sirāvyadhanam” (ci. 7) iti| ēṣu ca pakṣēṣu yadyatrānatyayaṁ bhavati tattatra grāhyam||19||
Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21
aruṇābhaṁ bhavēdvātādviśadaṁ phēnilaṁ tanu| pittāt pītāsitaṁ raktaṁ styāyatyauṣṇyāccirēṇa ca||20|| īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṁ picchilaṁ tantumadghanam| saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam||21||
अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु| पित्तात् पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च||२०|| ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम्| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||२१||
🔊 Audio coming soon
duṣṭaraktalakṣaṇamāha- aruṇābhamityādi| styāyati ghanaṁ bhavati||20-21||
Adhikarana 9 (22) · Śloka 22
tapanīyēndragōpābhaṁ padmālaktakasannibham| guñjāphalasavarṇaṁ ca viśuddhaṁ viddhi śōṇitam||22||
तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम्| गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
tapanīyaṁ lōhitasuvarṇam, indragōpaḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaviśēṣaḥ| viśuddharaktaliṅgē nānāvarṇatā vātādiprakr̥titvānmanuṣyāṇām||22|
Adhikarana 10 (23) · Śloka 23
nātyuṣṇaśītaṁ laghu dīpanīyaṁ raktē'panītē hitamannapānam| tadā śarīraṁ hyanavasthitāsr̥gagnirviśēṣēṇa ca rakṣitavyaḥ||23||
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर्विशेषेण च रक्षितव्यः||२३||
🔊 Audio coming soon
nātyuṣṇādibhōjanē hētumāha- tadētyādi| atiśītamagnimāndyaṁ karōti, atyuṣṇaṁ ca pracalasyāsr̥jō nitarāṁ pracalatāṁ karōti, tasmānnātyuṣṇaśītam| laghu dīpanīyaṁ cāgnidīptyarthamēva||23||
Adhikarana 11 (24) · Śloka 24
prasannavarṇēndriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktr̥vēgam| sukhānvitaṁ tu(pu)ṣṭibalōpapannaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti||24||
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं तु(पु)ष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
samprati śōṇitādarśanēnāpi viśuddharaktajñānārthaṁ lakṣaṇamāha- prasannētyādi| avyāhatā paktiśca vēgaśca purīṣādīnāṁ yasya sa tathā||24||
Adhikarana 12 (25-29) · Śloka 29
yadā tu raktavāhīni rasasañjñāvahāni ca| pr̥thak pr̥thak samastā vā srōtāṁsi kupitā malāḥ||25|| malināhāraśīlasya rajōmōhāvr̥tātmanaḥ| pratihatyāvatiṣṭhantē jāyantē vyādhayastadā||26|| madamūrcchāyasannyāsāstēṣāṁ vidyādvicakṣaṇaḥ| yathōttaraṁ balādhikyaṁ hētuliṅgōpaśāntiṣu||27|| durbalaṁ cētasaḥ sthānaṁ yadā vāyuḥ prapadyatē| manō vikṣōbhayañjantōḥ sañjñāṁ sammōhayēttadā||28|| pittamēvaṁ kaphaścaivaṁ manō vikṣōbhayannr̥ṇām| sañjñāṁ nayatyākulatāṁ viśēṣaścātra vakṣyatē||29||
यदा तु रक्तवाहीनि रससञ्ज्ञावहानि च| पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः||२५|| मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः| प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा||२६|| मदमूर्च्छायसन्न्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः| यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु||२७|| दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते| मनो विक्षोभयञ्जन्तोः सञ्ज्ञां सम्मोहयेत्तदा||२८|| पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम्| सञ्ज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
samprati raktavāhidhamanīduṣṭyā yē vyādhayō bhavanti tānāha- yadā tvityādi| sañjñāvahānīti sañjñāhētumanōvahāni, manasastu kēvalamēva śarīramayanībhūtaṁ; yaduktaṁ- “sattvādīnāṁ punaḥ kēvalaṁ śarīramayanībhūtam” (vi. 5) ityādi; kiṁvā rasasañjñaṁ dhātumāvahantīti rasasañjñavahāni | rasavahadhamanīnāṁ tu hr̥dayaṁ sthānaṁ, tadupaghātācca mōha upapanna ēva| malā iti duṣṭadōṣasañjñāḥ; yaduktaṁ- “malinīkaraṇānmalāḥ” iti| yathōttaraṁ liṅgādhikyaṁ madamūrcchāyasannyāsēṣu mōharūpaṁ jñēyaṁ; madē'pi hi stōkō mōhō'sti, uttarayōstu vyakta ēva mōhaḥ||25-29||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 33
saktānalpadrutābhāṣaṁ calaskhalitacēṣṭitam | vidyādvātamadāviṣṭaṁ rūkṣaśyāvāruṇākr̥tim||30|| sakrōdhaparuṣābhāṣaṁ samprahārakalipriyam| vidyāt pittamadāviṣṭaṁ raktapītāsitākr̥tim||31|| svalpāsambaddhavacanaṁ tandrālasyasamanvitam| vidyāt kaphamadāviṣṭaṁ pāṇḍuṁ pradhyānatatparam||32|| sarvāṇyētāni rūpāṇi sannipātakr̥tē madē|33|
सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम् | विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम्||३०|| सक्रोधपरुषाभाषं सम्प्रहारकलिप्रियम्| विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम्||३१|| स्वल्पासम्बद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम्| विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम्||३२|| सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे|३३|
🔊 Audio coming soon
paruṣaṁ brūta iti paruṣābhāṣaḥ||30-32||-
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
jāyatē śāmyati kṣipraṁ madō madyamadākr̥tiḥ||33||
जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाकृतिः||३३||
🔊 Audio coming soon
madasvarūpamāha- jāyata ityādi||33||
Adhikarana 15 (34) · Śloka 34
yaśca madyakr̥taḥ prōktō viṣajō raudhiraśca yaḥ| sarva ētē madā nartē vātapittakaphatrayāt||34||
यश्च मद्यकृतः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः| सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात्||३४||
🔊 Audio coming soon
madaprasaṅgēna madyaviṣajayōrapi madayōścāturvidhyamāha- yaścētyādi| vātapittakaphatrayāditi vātāt pittāt kaphādvātapittakaphācca; ētēna tēṣāmapyētadēva lakṣaṇaṁ vātādikr̥taṁ bhavatīti bhāvaḥ||34||
Adhikarana 16 (35-41) · Śloka 41
nīlaṁ vā yadi vā kr̥ṣṇamākāśamathavā'ruṇam| paśyaṁstamaḥ praviśati śīghraṁ ca pratibudhyatē ||35|| vēpathuścāṅgamardaśca prapīḍā hr̥dayasya ca| kārśyaṁ śyāvāruṇā cchāyāmūrcchāyē vātasambhavē||36|| raktaṁ haritavarṇaṁ vā viyat pītamathāpi vā| paśyaṁstamaḥ praviśati sasvēdaḥ pratibudhyatē||37|| sapipāsaḥ sasantāpō raktapītākulēkṣaṇaḥ| sambhinnavarcāḥ pītābhō mūrcchāyē pittasambhavē||38|| mēghasaṅkāśamākāśamāvr̥taṁ vā tamōghanaiḥ| paśyaṁstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyatē||39|| gurubhiḥ prāvr̥tairaṅgairyathaivārdrēṇa carmaṇā| saprasēkaḥ sahr̥llāsō mūrcchāyē kaphasambhavē||40|| sarvākr̥tiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṁ pātayatyāśu vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ||41||
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम्| पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||३५|| वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च| कार्श्यं श्यावारुणा च्छायामूर्च्छाये वातसम्भवे||३६|| रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा| पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते||३७|| सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः| सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे||३८|| मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः| पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते||३९|| गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा| सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे||४०|| सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः| स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः||४१||
🔊 Audio coming soon
mūrcchāyalakṣaṇamāha- nīlaṁ vētyādi| tatra vātamūrcchāyē śyāvāruṇā chāyā riṣṭarūpatvānmaraṇāya syād vāyavyatvāditi cōdyaṁ kurvanti; uktaṁ hi- “vāyavyā sā vināśāya klēśāya mahatē'pi vā” (iṁ. 7) iti| tanna, animittā hi chāyā riṣṭaṁ na tu dr̥śyamānanimittā, iha ca vātasambandhō dr̥śyata ēva nimittaṁ; kiṁvā “klēśāya mahatē'pi vā” iti vacanādēva vāyavyacchāyāyā mārakatvaṁ vyabhicaritam| tamōbhirghanaiścēti tamōghanaiḥ; kiṁvā tamōbhirēva ghanaiḥ| vinā bībhatsacēṣṭitairiti dantakhādanāṅgavikṣēpaṇādikaṁ vinā||35-41||
Adhikarana 17 (42-53) · Śloka 53
dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām| svayamēvōpaśāmyanti sannyāsō nauṣadhairvinā||42|| vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyasyantyabalaṁ jantuṁ prāṇāyatanasaṁśritāḥ||43|| sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūtō mr̥tōpamaḥ| prāṇairviyujyatē śīghraṁ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ||44|| durgē'mbhasi yathā majjadbhājanaṁ tvarayā budhaḥ| gr̥hṇīyāttalamaprāptaṁ tathā sannyāsapīḍitam||45|| añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| sūcībhistōdanaṁ śastaṁ dāhaḥ pīḍā nakhāntarē||46|| luñcanaṁ kēśalōmnāṁ ca dantairdaśanamēva ca| ātmaguptāvagharṣaśca hitaṁ tasyāvabōdhanē||47|| sammūrcchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca| prabhūtakaṭuyuktāni tasyāsyē gālayēnmuhuḥ||48|| mātuluṅgarasaṁ tadvanmahauṣadhasamāyutam| tadvatsauvarcalaṁ dadyādyuktaṁ madyāmlakāñjikaiḥ||49|| hiṅgūṣaṇasamāyuktaṁ yāvat sañjñāprabōdhanam| prabuddhasañjñamannaiśca laghubhistamupācarēt||50|| vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhirēva ca| paṭubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ||51|| sraṁsanōllēkhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| śōṇitasyāvasēkaiśca vyāyāmōdgharṣaṇaistathā||52|| prabuddhasañjñaṁ matimānanubandhamupakramēt| tasya saṁrakṣitavyaṁ hi manaḥ pralayahētutaḥ||53||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना||४२|| वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः||४३|| स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः| प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः||४४|| दुर्गेऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः| गृह्णीयात्तलमप्राप्तं तथा सन्न्यासपीडितम्||४५|| अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च| सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे||४६|| लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च| आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने||४७|| सम्मूर्च्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च| प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः||४८|| मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम्| तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः||४९|| हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत् सञ्ज्ञाप्रबोधनम्| प्रबुद्धसञ्ज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत्||५०|| विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः||५१|| स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः| शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा||५२|| प्रबुद्धसञ्ज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत्| तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः||५३||
🔊 Audio coming soon
sannyāsasya mūrcchādibhyō bhēdakaṁ lakṣaṇamāha- dōṣēṣvityādi| kr̥tavēgēṣviti vēgaṁ kr̥tvā kṣīṇabalēṣu, vēgō hi dōṣāṇāṁ balakṣayakāraṇaṁ bhavati; yaduktaṁ viṣamajvarē- “kr̥tvā vēgaṁ gatabalā” (ci. 3) ityādi| sannyasyanti acēṣṭaṁ kurvanti | prāṇāyatanamiti hr̥dayam| muktvēti aprāpya| sadyaḥphalā iti sadyaḥ prabōdhanakārikāstīkṣṇāñjanādikāḥ| sūcībhiriti ca tōdanēna sambadhyatē| sammūrcchitānīti militāni| gālayēditi yatnēna mukhē prakṣipēt| sauvarcalasthānē kēcit sauvīrakamāhuḥ| anubandhaṁ satatam| pralayahētuta iti mōhahētutaḥ||42-53||
Adhikarana 18 (54-58) · Śloka 58
snēhasvēdōpapannānāṁ yathādōṣaṁ yathābalam| pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyēṣu madēṣu ca||54|| aṣṭāviṁśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ| prayōgaḥ śasyatē tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā||55|| triphalāyāḥ prayōgō vā saghr̥takṣaudraśarkaraḥ| śilājatuprayōgō vā prayōgaḥ payasō'pi vā||56|| pippalīnāṁ prayōgō vā payasā citrakasya vā| rasāyanānāṁ kaumbhasya sarpiṣō vā praśasyatē||57|| raktāvasēkācchāstrāṇāṁ satāṁ sattvavatāmapi| sēvanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām||58||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम्| पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च||५४|| अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः| प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा||५५|| त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघृतक्षौद्रशर्करः| शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा||५६|| पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा| रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते||५७|| रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि| सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्||५८||
🔊 Audio coming soon
aṣṭāviṁśatyauṣadhasyēti pānīyakalyāṇasya| tiktasya mahatastathā tiktasya ṣaṭpalasya tathā mahatastiktasyēti sambandhaḥ; ētē ca tiktaṣaṭpalamahātiktakaghr̥tē kuṣṭhacikitsitē vaktavyē| kaumbhaṁ sarpirdaśābdikam||54-58||
Adhikarana 19 (59-60) · Śloka 60
tatra ślōkau- viśuddhaṁ cāviśuddhaṁ ca śōṇitaṁ tasya hētavaḥ| raktapradōṣajā rōgāstēṣu rōgēṣu cauṣadham||59|| madamūrcchāyasannyāsahētulakṣaṇabhēṣajam| vidhiśōṇitakē'dhyāyē sarvamētat prakāśitam||60||
तत्र श्लोकौ- विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः| रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम्||५९|| मदमूर्च्छायसन्न्यासहेतुलक्षणभेषजम्| विधिशोणितकेऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē vidhiśōṇitīyō nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24|| samāptō yōjanācatuṣkaḥ||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने विधिशोणितीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४|| समाप्तो योजनाचतुष्कः||६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē yōjanācatuṣkē vidhiśōṇitīyō nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24||