Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో విధిశోణితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వాతాదివద్బహువికారకర్తృత్వేన శోణితస్య శోణితవికారాణాం పూర్వోక్తానేవోపక్రమాన్ లంఘనబృంహణాదీన్ విశేషేణ దర్శయితుం విధిశోణితీయోఽభిధీయతే| ఇయమప్యర్థపరా సంజ్ఞా ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
విధినా శోణితం జాతం శుద్ధం భవతి దేహినాం| దేశకాలౌకసాత్మ్యానాం విధిర్యః సంప్రకాశితః||3||
विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम्| देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः सम्प्रकाशितः||३||
🔊 Audio coming soon
విధినేతి సమ్యగాహారాచారవిధినా| శుద్ధం భవతీత్యత్ర భవతి విద్యత ఇత్యర్థః, ఉత్పాదస్య జాతశబ్దేనైవోక్తత్వాత్| కేన విధినేత్యాహ- దేశేత్యాది| సాత్మ్యశబ్దస్య దేశాదిభిః ప్రత్యేకమన్వయః| ఓకసాత్మ్యం అభ్యాససాత్మ్యం| సంప్రకాశిత ఇతి తస్యాశితీయే (సూ.అ.6), సంప్రకాశిత ఇత్యత్ర ‘తేన’ ఇతి శేషః; అతో యః సంప్రకాశితో విధిస్తేన విధినేతి సంబంధః| అన్యే వ్యాఖ్యానయంతి- శోణితం జాతం తావద్భవతి, తచ్చ కారణాంతరదుష్టం సద్విధినా యథోక్తేన పునః శుద్ధం భవతీతి యోజనీయం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తద్విశుద్ధం హి రుధిరం బలవర్ణసుఖాయుషా| యునక్తి ప్రాణినం ప్రాణః శోణితం హ్యనువర్తతే||4||
तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा| युनक्ति प्राणिनं प्राणः शोणितं ह्यनुवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
విశుద్ధం శోణితం కిం కరోతీత్యాహ- తద్విశుద్ధమిత్యాది| తేన విధినా విశుద్ధం తద్విశుద్ధం; కింవా తదితి శోణితం| ప్రాణః శోణితం హ్యనువర్తత ఇతి శోణితాన్వయవ్యతిరేకమనువిధీయతే| యదుక్తం- “దశైవాయతనాన్యాహుః ప్రాణా యేషు ప్రతిష్ఠితాః| శంఖౌ మర్మత్రయం కంఠో రక్తం శుక్రౌజసీ గుదం”- (సూ.అ.29) ఇతి||4||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
ప్రదుష్టబహుతీక్ష్ణోష్ణైర్మద్యైరన్యైశ్చ తద్విధైః| తథాఽతిలవణక్షారైరమ్లైః కటుభిరేవ చ||5|| కులత్థమాషనిష్పావతిలతైలనిషేవణైః| పిండాలుమూలకాదీనాం హరితానాం చ సర్వశః||6|| జలజానూపబైలానాం ప్రసహానాం చ సేవనాత్| దధ్యమ్లమస్తుసుక్తానాం సురాసౌవీరకస్య చ||7|| విరుద్ధానాముపక్లిన్నపూతీనాం భక్షణేన చ| భుక్త్వా దివా ప్రస్వపతాం ద్రవస్నిగ్ధగురూణి చ||8|| అత్యాదానం తథా క్రోధం భజతాం చాతపానలౌ| ఛర్దివేగప్రతీఘాతాత్ కాలే చానవసేచనాత్||9|| శ్రమాభిఘాతసంతాపైరజీర్ణాధ్యశనైస్తథా| శరత్కాలస్వభావాచ్చ శోణితం సంప్రదుష్యతి||10||
प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः| तथाऽतिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च||५|| कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः| पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः||६|| जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात्| दध्यम्लमस्तुसुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||७|| विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च| भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च||८|| अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ| छर्दिवेगप्रतीघातात् काले चानवसेचनात्||९|| श्रमाभिघातसन्तापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा| शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति||१०||
🔊 Audio coming soon
శుద్ధిహేతుమభిధాయ దుష్టిహేతుమాహ- ప్రదుష్టేత్యాది| ప్రదుష్టం స్వప్రకృతివిపరీతం| అన్యైశ్చ తద్విధైరితి ప్రదుష్టపానకాదిభిః; కింవా ‘అన్నైః’ ఇతి పాఠః| తథాఽతిలవణక్షారైరిత్యాది కేచిద్భేషజవిషయం వర్ణయంతి, తద్విధైరితి వచనేనాన్నపానస్యాతిలవణాదేర్గృహీతత్వాత్| నిష్పావః శ్వేతశింబిః| అత్యాదానం తృప్తిమతిక్రమ్య భోజనం| కాలే చేతి శోణితదుష్టియుక్తే శరత్కాలే| అజీర్ణేఽధ్యశనమజీర్ణాధ్యశనం; కింవా అజీర్ణస్యాపక్వస్యాశనమజీర్ణాశనం, అధ్యశనం తు పూర్వాన్నశేషే యద్భుజ్యతే, యదాహ- “భుక్తస్యోపరి యద్భుక్తం తదధ్యశనముచ్యతే” (చి.అ.15)||5-10||
Adhikarana 5 (11-17) · Śloka 17
తతః శోణితజా రోగాః ప్రజాయంతే పృథగ్విధాః| ముఖపాకోఽక్షిరాగశ్చ పూతిఘ్రాణాస్యగంధితా||11|| గుల్మోపకుశవీసర్పరక్తపిత్తప్రమీలకాః| విద్రధీ రక్తమేహశ్చ ప్రదరో వాతశోణితం||12|| వైవర్ణ్యమగ్నిసాదశ్చ పిపాసా గురుగాత్రతా| సంతాపశ్చాతిదౌర్బల్యమరుచిః శిరసశ్చ రుక్||13|| విదాహశ్చాన్నపానస్య తిక్తామ్లోద్గిరణం క్లమః| క్రోధప్రచురతా బుద్ధేః సమ్మోహో లవణాస్యతా||14|| స్వేదః శరీరదౌర్గంధ్యం మదః కంపః స్వరక్షయః| తంద్రానిద్రాతియోగశ్చ తమసశ్చాతిదర్శనం||15|| కండ్వరుఃకోఠపిడకాకుష్ఠచర్మదలాదయః| వికారాః సర్వ ఏవైతే విజ్ఞేయాః శోణితాశ్రయాః||16|| శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరుపక్రాంతాశ్చ యే గదాః| సమ్యక్ సాధ్యా న సిధ్యంతి రక్తజాంస్తాన్ విభావయేత్||17||
ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः| मुखपाकोऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता||११|| गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः| विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्||१२|| वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता| सन्तापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक्||१३|| विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| क्रोधप्रचुरता बुद्धेः सम्मोहो लवणास्यता||१४|| स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः| तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम्||१५|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः| विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः||१६|| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः| सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान् विभावयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
ఉపకుశః ముఖరోగవిశేషః; యదుక్తం సుశ్రుతే- “వేష్టేషు దాహః పాకశ్చ తేభ్యో దంతాశ్చలంతి చ| యస్మిన్నుపకుశో నామ పిత్తరక్తకృతో గదః” (సు. ని. 16) ఇతి| కుష్ఠ ఇత్యుక్తేఽపి చర్మదలాభిధానం విశేషార్థం| శోణితాశ్రయా ఇతి భాషయా శోణితస్య వాతాదివత్ స్వాతంత్ర్యేణ రోగకర్తృత్వం నిరాకరోతి| అనుక్తభూరిశోణితరోగగ్రహణార్థమాహ- శీతోష్ణేత్యాది| ఆద్యగ్రహణాత్తీక్ష్ణమృద్వాదీనాం గ్రహణం| సమ్యగితి పూర్వేణ యోజనీయం | తత్ర శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరితి శోణితవృద్ధిమనపేక్ష్య వాతాదిజయార్థమాత్రప్రయుక్తైరితి మంతవ్యం| యేన శోణితవ్యాధేరపి శాంతిర్వక్ష్యమాణరక్తపిత్తహరక్రియాదిభిః శీతోష్ణస్నిగ్ధాదిక్రియాప్రవిష్టైవ, తతశ్చ శోణితరోగస్యాపి శీతాదిక్రియాభిరేవ శోణితప్రతికూలాభిః ప్రశమో భవతి; ప్రవృద్ధశోణితాశ్రయాస్తు వాతాదయ ఆశ్రయప్రభావాన్న స్వచికిత్సామాత్రేణ ప్రశామ్యంతి||11-17||
Adhikarana 6 (18) · Śloka 18
కుర్యాచ్ఛోణితరోగేషు రక్తపిత్తహరీం క్రియాం| విరేకముపవాసం చ స్రావణం శోణితస్య చ||18||
कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम्| विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च||१८||
🔊 Audio coming soon
శోణితరోగచికిత్సామాహ- కుర్యాదిత్యాది| రక్తపిత్తహరక్రియాదయో యథాయోగ్యతయా బోద్ధవ్యాః||18||
Adhikarana 7 (19) · Śloka 19
బలదోషప్రమాణాద్వా విశుద్ధ్యా రుధిరస్య వా| రుధిరం స్రావయేజ్జంతోరాశయం ప్రసమీక్ష్య వా||19||
बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा| रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తశోణితస్రావణప్రమాణమాహ- బలేత్యాది| బలదోషప్రమాణాదితి బలస్య తథా దోషస్య శోణితవ్యాధిరూపస్య ప్రమాణం వీక్ష్య; దోషశబ్దో హ్యయం రోగే వర్తతే| విశుద్ధ్యా రుధిరస్య చేతి యావతా స్రావణేన శోణితం విశుద్ధం భవతి| ఆశయం స్థానం దుష్టశోణితాశ(శ్ర)యమితి యావత్| యథా- స్వల్పే కుష్ఠే స్తోకమేవ విశుద్ధ్యర్థముపాదేయం, మహతి కుష్ఠే బహు స్రావణీయం| యదుక్తం- “ప్రచ్ఛనమల్పే కుష్ఠే మహతి చ శస్తం సిరావ్యధనం” (చి. 7) ఇతి| ఏషు చ పక్షేషు యద్యత్రానత్యయం భవతి తత్తత్ర గ్రాహ్యం||19||
Adhikarana 8 (20-21) · Śloka 21
అరుణాభం భవేద్వాతాద్విశదం ఫేనిలం తను| పిత్తాత్ పీతాసితం రక్తం స్త్యాయత్యౌష్ణ్యాచ్చిరేణ చ||20|| ఈషత్పాండు కఫాద్దుష్టం పిచ్ఛిలం తంతుమద్ఘనం| సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్త్రిలింగం సాన్నిపాతికం||21||
अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु| पित्तात् पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च||२०|| ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम्| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||२१||
🔊 Audio coming soon
దుష్టరక్తలక్షణమాహ- అరుణాభమిత్యాది| స్త్యాయతి ఘనం భవతి||20-21||
Adhikarana 9 (22) · Śloka 22
తపనీయేంద్రగోపాభం పద్మాలక్తకసన్నిభం| గుంజాఫలసవర్ణం చ విశుద్ధం విద్ధి శోణితం||22||
तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम्| गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
తపనీయం లోహితసువర్ణం, ఇంద్రగోపః స్వనామప్రసిద్ధః కీటవిశేషః| విశుద్ధరక్తలింగే నానావర్ణతా వాతాదిప్రకృతిత్వాన్మనుష్యాణాం||22|
Adhikarana 10 (23) · Śloka 23
నాత్యుష్ణశీతం లఘు దీపనీయం రక్తేఽపనీతే హితమన్నపానం| తదా శరీరం హ్యనవస్థితాసృగగ్నిర్విశేషేణ చ రక్షితవ్యః||23||
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर्विशेषेण च रक्षितव्यः||२३||
🔊 Audio coming soon
నాత్యుష్ణాదిభోజనే హేతుమాహ- తదేత్యాది| అతిశీతమగ్నిమాంద్యం కరోతి, అత్యుష్ణం చ ప్రచలస్యాసృజో నితరాం ప్రచలతాం కరోతి, తస్మాన్నాత్యుష్ణశీతం| లఘు దీపనీయం చాగ్నిదీప్త్యర్థమేవ||23||
Adhikarana 11 (24) · Śloka 24
ప్రసన్నవర్ణేంద్రియమింద్రియార్థానిచ్ఛంతమవ్యాహతపక్తృవేగం| సుఖాన్వితం తు(పు)ష్టిబలోపపన్నం విశుద్ధరక్తం పురుషం వదంతి||24||
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं तु(पु)ष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి శోణితాదర్శనేనాపి విశుద్ధరక్తజ్ఞానార్థం లక్షణమాహ- ప్రసన్నేత్యాది| అవ్యాహతా పక్తిశ్చ వేగశ్చ పురీషాదీనాం యస్య స తథా||24||
Adhikarana 12 (25-29) · Śloka 29
యదా తు రక్తవాహీని రససంజ్ఞావహాని చ| పృథక్ పృథక్ సమస్తా వా స్రోతాంసి కుపితా మలాః||25|| మలినాహారశీలస్య రజోమోహావృతాత్మనః| ప్రతిహత్యావతిష్ఠంతే జాయంతే వ్యాధయస్తదా||26|| మదమూర్చ్ఛాయసన్న్యాసాస్తేషాం విద్యాద్విచక్షణః| యథోత్తరం బలాధిక్యం హేతులింగోపశాంతిషు||27|| దుర్బలం చేతసః స్థానం యదా వాయుః ప్రపద్యతే| మనో విక్షోభయంజంతోః సంజ్ఞాం సమ్మోహయేత్తదా||28|| పిత్తమేవం కఫశ్చైవం మనో విక్షోభయన్నృణాం| సంజ్ఞాం నయత్యాకులతాం విశేషశ్చాత్ర వక్ష్యతే||29||
यदा तु रक्तवाहीनि रससञ्ज्ञावहानि च| पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः||२५|| मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः| प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा||२६|| मदमूर्च्छायसन्न्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः| यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु||२७|| दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते| मनो विक्षोभयञ्जन्तोः सञ्ज्ञां सम्मोहयेत्तदा||२८|| पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम्| सञ्ज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రక్తవాహిధమనీదుష్ట్యా యే వ్యాధయో భవంతి తానాహ- యదా త్విత్యాది| సంజ్ఞావహానీతి సంజ్ఞాహేతుమనోవహాని, మనసస్తు కేవలమేవ శరీరమయనీభూతం; యదుక్తం- “సత్త్వాదీనాం పునః కేవలం శరీరమయనీభూతం” (వి. 5) ఇత్యాది; కింవా రససంజ్ఞం ధాతుమావహంతీతి రససంజ్ఞవహాని | రసవహధమనీనాం తు హృదయం స్థానం, తదుపఘాతాచ్చ మోహ ఉపపన్న ఏవ| మలా ఇతి దుష్టదోషసంజ్ఞాః; యదుక్తం- “మలినీకరణాన్మలాః” ఇతి| యథోత్తరం లింగాధిక్యం మదమూర్చ్ఛాయసన్న్యాసేషు మోహరూపం జ్ఞేయం; మదేఽపి హి స్తోకో మోహోఽస్తి, ఉత్తరయోస్తు వ్యక్త ఏవ మోహః||25-29||
Adhikarana 13 (30-32) · Śloka 33
సక్తానల్పద్రుతాభాషం చలస్ఖలితచేష్టితం | విద్యాద్వాతమదావిష్టం రూక్షశ్యావారుణాకృతిం||30|| సక్రోధపరుషాభాషం సంప్రహారకలిప్రియం| విద్యాత్ పిత్తమదావిష్టం రక్తపీతాసితాకృతిం||31|| స్వల్పాసంబద్ధవచనం తంద్రాలస్యసమన్వితం| విద్యాత్ కఫమదావిష్టం పాండుం ప్రధ్యానతత్పరం||32|| సర్వాణ్యేతాని రూపాణి సన్నిపాతకృతే మదే|33|
सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम् | विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम्||३०|| सक्रोधपरुषाभाषं सम्प्रहारकलिप्रियम्| विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम्||३१|| स्वल्पासम्बद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम्| विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम्||३२|| सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे|३३|
🔊 Audio coming soon
పరుషం బ్రూత ఇతి పరుషాభాషః||30-32||-
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
జాయతే శామ్యతి క్షిప్రం మదో మద్యమదాకృతిః||33||
जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाकृतिः||३३||
🔊 Audio coming soon
మదస్వరూపమాహ- జాయత ఇత్యాది||33||
Adhikarana 15 (34) · Śloka 34
యశ్చ మద్యకృతః ప్రోక్తో విషజో రౌధిరశ్చ యః| సర్వ ఏతే మదా నర్తే వాతపిత్తకఫత్రయాత్||34||
यश्च मद्यकृतः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः| सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात्||३४||
🔊 Audio coming soon
మదప్రసంగేన మద్యవిషజయోరపి మదయోశ్చాతుర్విధ్యమాహ- యశ్చేత్యాది| వాతపిత్తకఫత్రయాదితి వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాద్వాతపిత్తకఫాచ్చ; ఏతేన తేషామప్యేతదేవ లక్షణం వాతాదికృతం భవతీతి భావః||34||
Adhikarana 16 (35-41) · Śloka 41
నీలం వా యది వా కృష్ణమాకాశమథవాఽరుణం| పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యతే ||35|| వేపథుశ్చాంగమర్దశ్చ ప్రపీడా హృదయస్య చ| కార్శ్యం శ్యావారుణా చ్ఛాయామూర్చ్ఛాయే వాతసంభవే||36|| రక్తం హరితవర్ణం వా వియత్ పీతమథాపి వా| పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి సస్వేదః ప్రతిబుధ్యతే||37|| సపిపాసః ససంతాపో రక్తపీతాకులేక్షణః| సంభిన్నవర్చాః పీతాభో మూర్చ్ఛాయే పిత్తసంభవే||38|| మేఘసంకాశమాకాశమావృతం వా తమోఘనైః| పశ్యంస్తమః ప్రవిశతి చిరాచ్చ ప్రతిబుధ్యతే||39|| గురుభిః ప్రావృతైరంగైర్యథైవార్ద్రేణ చర్మణా| సప్రసేకః సహృల్లాసో మూర్చ్ఛాయే కఫసంభవే||40|| సర్వాకృతిః సన్నిపాతాదపస్మార ఇవాగతః| స జంతుం పాతయత్యాశు వినా బీభత్సచేష్టితైః||41||
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम्| पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||३५|| वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च| कार्श्यं श्यावारुणा च्छायामूर्च्छाये वातसम्भवे||३६|| रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा| पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते||३७|| सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः| सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे||३८|| मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः| पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते||३९|| गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा| सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे||४०|| सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः| स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः||४१||
🔊 Audio coming soon
మూర్చ్ఛాయలక్షణమాహ- నీలం వేత్యాది| తత్ర వాతమూర్చ్ఛాయే శ్యావారుణా ఛాయా రిష్టరూపత్వాన్మరణాయ స్యాద్ వాయవ్యత్వాదితి చోద్యం కుర్వంతి; ఉక్తం హి- “వాయవ్యా సా వినాశాయ క్లేశాయ మహతేఽపి వా” (ఇం. 7) ఇతి| తన్న, అనిమిత్తా హి ఛాయా రిష్టం న తు దృశ్యమాననిమిత్తా, ఇహ చ వాతసంబంధో దృశ్యత ఏవ నిమిత్తం; కింవా “క్లేశాయ మహతేఽపి వా” ఇతి వచనాదేవ వాయవ్యచ్ఛాయాయా మారకత్వం వ్యభిచరితం| తమోభిర్ఘనైశ్చేతి తమోఘనైః; కింవా తమోభిరేవ ఘనైః| వినా బీభత్సచేష్టితైరితి దంతఖాదనాంగవిక్షేపణాదికం వినా||35-41||
Adhikarana 17 (42-53) · Śloka 53
దోషేషు మదమూర్చ్ఛాయాః కృతవేగేషు దేహినాం| స్వయమేవోపశామ్యంతి సన్న్యాసో నౌషధైర్వినా||42|| వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాక్షిప్యాతిబలా మలాః| సన్న్యస్యంత్యబలం జంతుం ప్రాణాయతనసంశ్రితాః||43|| స నా సన్న్యాససన్న్యస్తః కాష్ఠీభూతో మృతోపమః| ప్రాణైర్వియుజ్యతే శీఘ్రం ముక్త్వా సద్యఃఫలాః క్రియాః||44|| దుర్గేఽంభసి యథా మజ్జద్భాజనం త్వరయా బుధః| గృహ్ణీయాత్తలమప్రాప్తం తథా సన్న్యాసపీడితం||45|| అంజనాన్యవపీడాశ్చ ధూమాః ప్రధమనాని చ| సూచీభిస్తోదనం శస్తం దాహః పీడా నఖాంతరే||46|| లుంచనం కేశలోమ్నాం చ దంతైర్దశనమేవ చ| ఆత్మగుప్తావఘర్షశ్చ హితం తస్యావబోధనే||47|| సమ్మూర్చ్ఛితాని తీక్ష్ణాని మద్యాని వివిధాని చ| ప్రభూతకటుయుక్తాని తస్యాస్యే గాలయేన్ముహుః||48|| మాతులుంగరసం తద్వన్మహౌషధసమాయుతం| తద్వత్సౌవర్చలం దద్యాద్యుక్తం మద్యామ్లకాంజికైః||49|| హింగూషణసమాయుక్తం యావత్ సంజ్ఞాప్రబోధనం| ప్రబుద్ధసంజ్ఞమన్నైశ్చ లఘుభిస్తముపాచరేత్||50|| విస్మాపనైః స్మారణైశ్చ ప్రియశ్రుతిభిరేవ చ| పటుభిర్గీతవాదిత్రశబ్దైశ్చిత్రైశ్చ దర్శనైః||51|| స్రంసనోల్లేఖనైర్ధూమైరంజనైః కవలగ్రహైః| శోణితస్యావసేకైశ్చ వ్యాయామోద్ఘర్షణైస్తథా||52|| ప్రబుద్ధసంజ్ఞం మతిమాననుబంధముపక్రమేత్| తస్య సంరక్షితవ్యం హి మనః ప్రలయహేతుతః||53||
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना||४२|| वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः||४३|| स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः| प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः||४४|| दुर्गेऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः| गृह्णीयात्तलमप्राप्तं तथा सन्न्यासपीडितम्||४५|| अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च| सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे||४६|| लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च| आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने||४७|| सम्मूर्च्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च| प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः||४८|| मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम्| तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः||४९|| हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत् सञ्ज्ञाप्रबोधनम्| प्रबुद्धसञ्ज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत्||५०|| विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः||५१|| स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः| शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा||५२|| प्रबुद्धसञ्ज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत्| तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः||५३||
🔊 Audio coming soon
సన్న్యాసస్య మూర్చ్ఛాదిభ్యో భేదకం లక్షణమాహ- దోషేష్విత్యాది| కృతవేగేష్వితి వేగం కృత్వా క్షీణబలేషు, వేగో హి దోషాణాం బలక్షయకారణం భవతి; యదుక్తం విషమజ్వరే- “కృత్వా వేగం గతబలా” (చి. 3) ఇత్యాది| సన్న్యస్యంతి అచేష్టం కుర్వంతి | ప్రాణాయతనమితి హృదయం| ముక్త్వేతి అప్రాప్య| సద్యఃఫలా ఇతి సద్యః ప్రబోధనకారికాస్తీక్ష్ణాంజనాదికాః| సూచీభిరితి చ తోదనేన సంబధ్యతే| సమ్మూర్చ్ఛితానీతి మిలితాని| గాలయేదితి యత్నేన ముఖే ప్రక్షిపేత్| సౌవర్చలస్థానే కేచిత్ సౌవీరకమాహుః| అనుబంధం సతతం| ప్రలయహేతుత ఇతి మోహహేతుతః||42-53||
Adhikarana 18 (54-58) · Śloka 58
స్నేహస్వేదోపపన్నానాం యథాదోషం యథాబలం| పంచ కర్మాణి కుర్వీత మూర్చ్ఛాయేషు మదేషు చ||54|| అష్టావింశత్యౌషధస్య తథా తిక్తస్య సర్పిషః| ప్రయోగః శస్యతే తద్వన్మహతః షట్పలస్య వా||55|| త్రిఫలాయాః ప్రయోగో వా సఘృతక్షౌద్రశర్కరః| శిలాజతుప్రయోగో వా ప్రయోగః పయసోఽపి వా||56|| పిప్పలీనాం ప్రయోగో వా పయసా చిత్రకస్య వా| రసాయనానాం కౌంభస్య సర్పిషో వా ప్రశస్యతే||57|| రక్తావసేకాచ్ఛాస్త్రాణాం సతాం సత్త్వవతామపి| సేవనాన్మదమూర్చ్ఛాయాః ప్రశామ్యంతి శరీరిణాం||58||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम्| पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च||५४|| अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः| प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा||५५|| त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघृतक्षौद्रशर्करः| शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा||५६|| पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा| रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते||५७|| रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि| सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्||५८||
🔊 Audio coming soon
అష్టావింశత్యౌషధస్యేతి పానీయకల్యాణస్య| తిక్తస్య మహతస్తథా తిక్తస్య షట్పలస్య తథా మహతస్తిక్తస్యేతి సంబంధః; ఏతే చ తిక్తషట్పలమహాతిక్తకఘృతే కుష్ఠచికిత్సితే వక్తవ్యే| కౌంభం సర్పిర్దశాబ్దికం||54-58||
Adhikarana 19 (59-60) · Śloka 60
తత్ర శ్లోకౌ- విశుద్ధం చావిశుద్ధం చ శోణితం తస్య హేతవః| రక్తప్రదోషజా రోగాస్తేషు రోగేషు చౌషధం||59|| మదమూర్చ్ఛాయసన్న్యాసహేతులక్షణభేషజం| విధిశోణితకేఽధ్యాయే సర్వమేతత్ ప్రకాశితం||60||
तत्र श्लोकौ- विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः| रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम्||५९|| मदमूर्च्छायसन्न्यासहेतुलक्षणभेषजम्| विधिशोणितकेऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే విధిశోణితీయో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24|| సమాప్తో యోజనాచతుష్కః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने विधिशोणितीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४|| समाप्तो योजनाचतुष्कः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే యోజనాచతుష్కే విధిశోణితీయో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24||