Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો જનપદોદ્ધ્વંસનીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
દ્વિવિધો હેતુર્વ્યાધિજનકઃ પ્રાણિનાં ભવતિ- સાધારણઃ, અસાધારણશ્ચ; તત્રાસાધારણં પ્રતિપુરુષનિયતં વાતાદિજનકમાહારાદ્યભિધાય બહુજનસાધારણં વાતજલદેશકાલરૂપં સાધારણરોગકારણમભિધાતું જનપદોદ્ધ્વંસનીયોઽભિધીયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
જનપદમણ્ડલે પઞ્ચાલક્ષેત્રે દ્વિજાતિવરાધ્યુષિતે કામ્પિલ્યરાજધાન્યાં ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયોઽન્તેવાસિગણપરિવૃતઃ પશ્ચિમે ઘર્મમાસે ગઙ્ગાતીરે વનવિચારમનુવિચરઞ્છિષ્યમગ્નિવેશમબ્રવીત્||૩||
जनपदमण्डले पञ्चालक्षेत्रे द्विजातिवराध्युषिते काम्पिल्यराजधान्यां भगवान् पुनर्वसुरात्रेयोऽन्तेवासिगणपरिवृतः पश्चिमे घर्ममासे गङ्गातीरे वनविचारमनुविचरञ्छिष्यमग्निवेशमब्रवीत्||३||
🔊 Audio coming soon
જનપદવસત્યુપલક્ષિતં મણ્ડલં જનપદમણ્ડલં, ‘પઞ્ચાલક્ષેત્રે’ ઇતિ તસ્ય વિશેષણમ્| દ્વિજાતિવરાધ્યુષિત ઇતિ વચનેન મહાજનસેવિતેઽપિ દેશેઽધર્મવશાજ્જનપદોદ્ધ્વંસો વક્ષ્યમાણો ભવતીતિ દર્શયતિ| પશ્ચિમે ઘર્મમાસ ઇતિ જ્યેષ્ઠે| વનવિચારમનુવિચરન્નિતિ વનં વિચર્ય વિચર્યાનુવિચરન્નિત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
દૃશ્યન્તે હિ ખલુ સૌમ્ય! નક્ષત્રગ્રહગણચન્દ્રસૂર્યાનિલાનલાનાં દિશાં ચાપ્રકૃતિભૂતાનામૃતુવૈકારિકા ભાવાઃ, અચિરાદિતો ભૂરપિ ચ ન યથાવદ્રસવીર્યવિપાકપ્રભાવમોષધીનાં પ્રતિવિધાસ્યતિ, તદ્વિયોગાચ્ચાતઙ્કપ્રાયતા નિયતા| તસ્માત્ પ્રાગુદ્ધ્વંસાત્ પ્રાક્ ચ ભૂમેર્વિરસીભાવાદુદ્ધરધ્વં સૌમ્ય! ભૈષજ્યાનિ યાવન્નોપહતરસવીર્યવિપાકપ્રભાવાણિ ભવન્તિ| વયં ચૈષાં રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાનુપયોક્ષ્યામહે યે ચાસ્માનનુકાઙ્ક્ષન્તિ, યાંશ્ચ વયમનુકાઙ્ક્ષામઃ| ન હિ સમ્યગુદ્ધૃતેષુ સૌમ્ય! ભૈષજ્યેષુ સમ્યગ્વિહિતેષુ સમ્યક્ ચાવચારિતેષુ જનપદોદ્ધ્વંસકરાણાં વિકારાણાં કિઞ્ચિત્ પ્રતીકારગૌરવં ભવતિ||૪||
दृश्यन्ते हि खलु सौम्य! नक्षत्रग्रहगणचन्द्रसूर्यानिलानलानां दिशां चाप्रकृतिभूतानामृतुवैकारिका भावाः, अचिरादितो भूरपि च न यथावद्रसवीर्यविपाकप्रभावमोषधीनां प्रतिविधास्यति, तद्वियोगाच्चातङ्कप्रायता नियता| तस्मात् प्रागुद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर्विरसीभावादुद्धरध्वं सौम्य! भैषज्यानि यावन्नोपहतरसवीर्यविपाकप्रभावाणि भवन्ति| वयं चैषां रसवीर्यविपाकप्रभावानुपयोक्ष्यामहे ये चास्माननुकाङ्क्षन्ति, यांश्च वयमनुकाङ्क्षामः| न हि सम्यगुद्धृतेषु सौम्य! भैषज्येषु सम्यग्विहितेषु सम्यक् चावचारितेषु जनपदोद्ध्वंसकराणां विकाराणां किञ्चित् प्रतीकारगौरवं भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ઋતુવિકારાય ભૂતા ઋતુવૈકારિકાઃ; ઋતુવિકારશ્ચોપલક્ષણં, તેન જલદેશવાતવિકારાય ભૂતા ઇતિ મન્તવ્યં; યતો ભૂમ્યાદીનામપિ વિકૃતિં વક્ષ્યતિ| કિંવા ઋત્વનનુરૂપા ઋતુવૈકારિકાઃ; તેન, ઋત્વનનુરૂપલક્ષણમેવ નક્ષત્રાદીનાં વિકૃતિરિત્યુક્તં ભવતિ; ગ્રીષ્મે હિ નક્ષત્રાણિ નિર્મલાનિ ભવન્તિ, તાનિ યદિ તુષારચ્છન્નાનિ ગ્રીષ્મે ભવન્તિ, તદા વિકૃતાનિ ભવન્તીતિ બોદ્ધવ્યમ્| ભૂરપિ ચેત્યપિવચનાજ્જલાનિલૌ ચ ગ્રાહયતિ; તેન, ભૂસ્તાવદોષધીનાં પ્રધાનં કારણં, સા રસાદીન્ન પ્રતિવિધાસ્યતિ; જલવાતાવપિ ચૌષધીનાં રસાદીન્ન પ્રતિવિધાસ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ| પ્રતિવિધાસ્યતીતિ જનયિષ્યતિ| ઉદ્ધરધ્વમિતિ બહુવચનં બહ્વન્તેવાસિયુક્તાગ્નિવેશાભિપ્રાયેણ; અગ્નિવેશસ્તુ પ્રધાનત્વેનૈક એવેતિ ‘અગ્નિવેશ’ ઇતિપદેન તથા ‘સૌમ્ય’ ઇતિપદેન સમ્બોધ્યતે; ભેષજોદ્ધરણં તુ બહુભિરેવ કર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયેણ બહુવચનમ્| ભવતિ હિ પ્રધાનં સમ્બોધ્ય ગણસમ્પાદ્યક્રિયાયાં બહુવચનં; યથા- સેનાપતે યુધ્યધ્વમિતિ| અન્યે તુ સૌમ્યપદં ભેષજવિશેષણં કુર્વન્તિ| યે ચાસ્માનનુકાઙ્ક્ષન્તિ યે ચાસ્માન્ ભિષજોઽનુકાઙ્ક્ષન્તીત્યર્થઃ, યાંશ્ચ વયમનુકાઙ્ક્ષામશ્ચિકિત્સ્યત્વેન| એતેન, યે વૈદ્યમનુકાઙ્ક્ષન્તિ તે વૈદ્યપ્રિયત્વેન સાધ્યાઃ, અસાધ્યા હિ વૈદ્યદ્વિષ ઉક્તાઃ; વૈદ્યાશ્ચ યાનિચ્છન્તિ તે સાધ્યરોગા એવ, અસાધ્યાન્ હિ વૈદ્યા નેચ્છન્તિ| એતેનાન્યેષામપિ યેષાં ભેષજસાધ્યા રોગાસ્તે આસામોષધીનાં રસાદીનુપયોક્ષ્યન્તીત્યર્થઃ| યદિ ચ યે અસ્મદ્ગતાઃ, યાંશ્ચ વયં પ્રયોજનવશાદનુગતાઃ, તે ઉપયોક્ષ્યન્તીતિ વ્યાખ્યાયતે, તદા આત્રેયસ્ય પક્ષરાગિત્વેનાપ્તત્વં ન સમ્ભવતિ, “સર્વપ્રજાનાં પિતૃવચ્છરણ્યઃ” (ચિ.અ.૫) ઇતિ વચનાચ્ચાસ્ય નીરાગત્વમુક્તમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- ઉદ્ધૃતાનિ ખલુ ભગવન્! ભૈષજ્યાનિ, સમ્યગ્વિહિતાનિ, સમ્યગવચારિતાનિ ચ; અપિ તુ ખલુ જનપદોદ્ધ્વંસનમેકેનૈવ વ્યાધિના યુગપદસમાનપ્રકૃત્યાહારદેહબલસાત્મ્યસત્ત્વવયસાં મનુષ્યાણાં કસ્માદ્ભવતીતિ||૫||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- उद्धृतानि खलु भगवन्! भैषज्यानि, सम्यग्विहितानि, सम्यगवचारितानि च; अपि तु खलु जनपदोद्ध्वंसनमेकेनैव व्याधिना युगपदसमानप्रकृत्याहारदेहबलसात्म्यसत्त्ववयसां मनुष्याणां कस्माद्भवतीति||५||
🔊 Audio coming soon
ઉદ્દ્ધૃતાનીતિ વચનમભૂતે ભૂતવચ્ચેતિ પ્રયોગાદ્બોદ્ધવ્યં, યથા- અચિરકર્તવ્યે કૃતમિતિ વદન્તિ; ન હિ વચનકાલ એવ ઓષધીનામુદ્ધરણં સમ્ભવતીતિ| એકેનેતિ એકજાતીયેન| અસમાનપ્રકૃત્યાદીનાં સમાનકારણાભાવાન્ન તુલ્યરૂપો વ્યાધિર્ભવિતુમર્હતીતિ પ્રશ્નાર્થઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- એવમસામાન્યાવતામપ્યેભિરગ્નિવેશ! પ્રકૃત્યાદિભિર્ભાવૈર્મનુષ્યાણાં યેઽન્યે ભાવાઃ સામાન્યાસ્તદ્વૈગુણ્યાત્ સમાનકાલાઃ સમાનલિઙ્ગાશ્ચ વ્યાધયોઽભિનિર્વર્તમાના જનપદમુદ્ધ્વંસયન્તિ| તે તુ ખલ્વિમે ભાવાઃ સામાન્યા જનપદેષુ ભવન્તિ; તદ્યથા- વાયુઃ, ઉદકં, દેશઃ, કાલ ઇતિ||૬||
तमुवाच भगवानात्रेयः- एवमसामान्यावतामप्येभिरग्निवेश! प्रकृत्यादिभिर्भावैर्मनुष्याणां येऽन्ये भावाः सामान्यास्तद्वैगुण्यात् समानकालाः समानलिङ्गाश्च व्याधयोऽभिनिर्वर्तमाना जनपदमुद्ध्वंसयन्ति| ते तु खल्विमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति; तद्यथा- वायुः, उदकं, देशः, काल इति||६||
🔊 Audio coming soon
સમાનલિઙ્ગા ઇતિ તુલ્યલિઙ્ગાઃ||૬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
તત્ર વાતમેવંવિધમનારોગ્યકરં વિદ્યાત્; તદ્યથા-યથર્તુવિષમમતિસ્તિમિતમતિચલમતિપરુષમતિશીતમત્યુષ્ણમતિરૂક્ષમત્યભિષ્યન્દિનમતિભૈરવારાવમતિપ્રતિહત- પરસ્પરગતિમતિકુણ્ડલિનમસાત્મ્યગન્ધબાષ્પસિકતાપાંશુધૂમોપહતમિતિ (૧); ઉદકં તુ ખલ્વત્યર્થવિકૃતગન્ધવર્ણરસસ્પર્શં ક્લેદબહુલમપક્રાન્તજલચરવિહઙ્ગમુપક્ષીણજલેશયમપ્રીતિકરમપગતગુણં વિદ્યાત્ (૨); દેશં પુનઃ પ્રકૃતિવિકૃતવર્ણગન્ધરસસ્પર્શં ક્લેદબહુલમુપસૃષ્ટં સરીસૃપવ્યાલમશકશલભમક્ષિકામૂષકોલૂકશ્માશાનિકશકુનિજમ્બૂકાદિભિસ્તૃણોલૂપોપવનવન્તં પ્રતાનાદિબહુલમપૂર્વવદવપતિતશુષ્કનષ્ટશસ્યં ધૂમ્રપવનં પ્રધ્માતપતત્રિગણમુત્ક્રુષ્ટશ્વગણમુદ્ભ્રાન્તવ્યથિતવિવિધમૃગપક્ષિસઙ્ઘમુત્સૃષ્ટનષ્ટધર્મસત્યલજ્જાચારશીલગુણજનપદં શશ્વત્ક્ષુભિતોદીર્ણસલિલાશયં પ્રતતોલ્કાપાતનિર્ઘાતભૂમિકમ્પમતિભયારાવરૂપં રૂક્ષતામ્રારુણસિતાભ્રજાલસંવૃતાર્કચન્દ્રતારકમભીક્ષ્ણં સસમ્ભ્રમોદ્વેગમિવ સત્રાસરુદિતમિવ સતમસ્કમિવ ગુહ્યકાચરિતમિવાક્રન્દિતશબ્દબહુલં ચાહિતં વિદ્યાત્ (૩); કાલં તુ ખલુ યથર્તુલિઙ્ગાદ્વિપરીતલિઙ્ગમતિલિઙ્ગં હીનલિઙ્ગં ચાહિતં વ્યવસ્યેત્ (૪); ઇમાનેવન્દોષયુક્તાંશ્ચતુરો ભાવાઞ્જનપદોદ્ધ્વંસકરાન્ વદન્તિ કુશલાઃ; અતોઽન્યથાભૂતાંસ્તુ હિતાનાચક્ષતે||૭|| વિગુણેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ જનપદોદ્ધ્વંસકરેષુ ભાવેષુ ભેષજેનોપપાદ્યમાનાનામભયં ભવતિ રોગેભ્ય ઇતિ||૮||
तत्र वातमेवंविधमनारोग्यकरं विद्यात्; तद्यथा-यथर्तुविषममतिस्तिमितमतिचलमतिपरुषमतिशीतमत्युष्णमतिरूक्षमत्यभिष्यन्दिनमतिभैरवारावमतिप्रतिहत- परस्परगतिमतिकुण्डलिनमसात्म्यगन्धबाष्पसिकतापांशुधूमोपहतमिति (१); उदकं तु खल्वत्यर्थविकृतगन्धवर्णरसस्पर्शं क्लेदबहुलमपक्रान्तजलचरविहङ्गमुपक्षीणजलेशयमप्रीतिकरमपगतगुणं विद्यात् (२); देशं पुनः प्रकृतिविकृतवर्णगन्धरसस्पर्शं क्लेदबहुलमुपसृष्टं सरीसृपव्यालमशकशलभमक्षिकामूषकोलूकश्माशानिकशकुनिजम्बूकादिभिस्तृणोलूपोपवनवन्तं प्रतानादिबहुलमपूर्ववदवपतितशुष्कनष्टशस्यं धूम्रपवनं प्रध्मातपतत्रिगणमुत्क्रुष्टश्वगणमुद्भ्रान्तव्यथितविविधमृगपक्षिसङ्घमुत्सृष्टनष्टधर्मसत्यलज्जाचारशीलगुणजनपदं शश्वत्क्षुभितोदीर्णसलिलाशयं प्रततोल्कापातनिर्घातभूमिकम्पमतिभयारावरूपं रूक्षताम्रारुणसिताभ्रजालसंवृतार्कचन्द्रतारकमभीक्ष्णं ससम्भ्रमोद्वेगमिव सत्रासरुदितमिव सतमस्कमिव गुह्यकाचरितमिवाक्रन्दितशब्दबहुलं चाहितं विद्यात् (३); कालं तु खलु यथर्तुलिङ्गाद्विपरीतलिङ्गमतिलिङ्गं हीनलिङ्गं चाहितं व्यवस्येत् (४); इमानेवन्दोषयुक्तांश्चतुरो भावाञ्जनपदोद्ध्वंसकरान् वदन्ति कुशलाः; अतोऽन्यथाभूतांस्तु हितानाचक्षते||७|| विगुणेष्वपि खल्वेतेषु जनपदोद्ध्वंसकरेषु भावेषु भेषजेनोपपाद्यमानानामभयं भवति रोगेभ्य इति||८||
🔊 Audio coming soon
યથર્તુવિષમમિતિ ઋત્વનનુરૂપમ્| અપગતગુણમિતિ જીવનપિપાસાહરત્વાદ્યુક્તજલગુણરહિતમ્| પ્રકૃતિવર્ણાદેર્વિકૃતા વર્ણાદયો યસ્ય દેશસ્ય તં પ્રકૃતિવિકૃતવર્ણગન્ધરસસ્પર્શમ્| શ્માશાનિકશકુનિઃ ગૃધ્રઃ| અપૂર્વવદિતિ પરિચિતમપ્યુપહતત્વેનાપૂર્વમિવ દૃશ્યતે| ઉત્સૃષ્ટાશ્ચ નષ્ટાશ્ચ ધર્મસત્યલજ્જાગુણા જનૈર્યત્ર સ તથા; તત્ર યે ધર્માદિયુક્તાસ્તે ઉત્સૃજન્તિ ધર્માદીનિ, યે તુ ધર્માદીનિ સર્વથા અજ્ઞાનાન્નાચરન્તિ તાન્ પ્રતિ નષ્ટાન્યેવ ધર્માદીનિ| ગુહ્યકાક્રાન્તો હિ દેશો યથા આક્રન્દનશબ્દબહુલો ભવતિ તાદૃશમ્||૭-૮||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ભવન્તિ ચાત્ર- વૈગુણ્યમુપપન્નાનાં દેશકાલાનિલામ્ભસામ્| ગરીયસ્ત્વં વિશેષેણ હેતુમત્ સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૯|| વાતાજ્જલં જલાદ્દેશં દેશાત્ કાલં સ્વભાવતઃ| વિદ્યાદ્દુષ્પરિહાર્યત્વાદ્ગરીયસ્તરમર્થવિત્ ||૧૦|| વાય્વાદિષુ યથોક્તાનાં દોષાણાં તુ વિશેષવિત્| પ્રતીકારસ્ય સૌકર્યે વિદ્યાલ્લાઘવલક્ષણમ્||૧૧||
भवन्ति चात्र- वैगुण्यमुपपन्नानां देशकालानिलाम्भसाम्| गरीयस्त्वं विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते||९|| वाताज्जलं जलाद्देशं देशात् कालं स्वभावतः| विद्याद्दुष्परिहार्यत्वाद्गरीयस्तरमर्थवित् ||१०|| वाय्वादिषु यथोक्तानां दोषाणां तु विशेषवित्| प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्याल्लाघवलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
વૈગુણ્યમિત્યાદિના દુષ્ટાનાં વાતાદીનાં યસ્ય ય ઉત્કર્ષો યેન ચ હેતુના તદાહ| સ્વભાવતો દુષ્પરિહાર્યત્વાદિતિ સ્વભાવાદેવ વાતાપેક્ષયા જલં દુષ્પરિહરં ભવતિ, જલાચ્ચ દેશઃ, દેશાચ્ચ કાલઃ| વાતો હિ નિવાતદેશસેવયા દુષ્ટઃ પરિહ્રિયતે, ન તથા જલં, તદ્ધિ દેહવૃત્ત્યર્થમવશ્યં સેવ્યં; જલમપિ ચ યદિ મહતા પ્રયત્નેન ત્યજ્યતે, દેશસ્તુ જલાપેક્ષયા દુષ્પરિહરો ભવતિ, તદ્વ્યતિરેકેણાવસ્થાતુમશક્યત્વાત્; દેશોઽપિ યદિ દેશાન્તરગમનેન ત્યજ્યતે, કાલસ્તુ સર્વથા ત્યક્તુમશક્ય ઇતિ સર્વેષ્વેવ ગરીયાન્| ‘ગરીયઃ પરમ્’ ઇતિ પાઠે યદ્યતઃ પરં, તત્તતો ગરીયો વિદ્યાદિતિ યોજના| એતદ્વિપર્યયેણ લાઘવમાહ- વાય્વાદિષ્વિત્યાદિ| પ્રતીકારસ્ય સૌકર્ય ઇતિ યથોક્તવિધયા વાતાદિપરિત્યાગસ્ય સુકરત્વેનેત્યર્થઃ||૯-૧૧||
Adhikarana 8 (12-18) · Śloka 18
ચતુર્ષ્વપિ તુ દુષ્ટેષુ કાલાન્તેષુ યદા નરાઃ| ભેષજેનોપપાદ્યન્તે ન ભવન્ત્યાતુરાસ્તદા||૧૨|| યેષાં ન મૃત્યુસામાન્યં સામાન્યં ન ચ કર્મણામ્| કર્મ પઞ્ચવિધં તેષાં ભેષજં પરમુચ્યતે||૧૩|| રસાયનાનાં વિધિવચ્ચોપયોગઃ પ્રશસ્યતે| શસ્યતે દેહવૃત્તિશ્ચ ભેષજૈઃ પૂર્વમુદ્ધૃતૈઃ||૧૪|| સત્યં ભૂતે દયા દાનં બલયો દેવતાર્ચનમ્| સદ્ધૃત્તસ્યાનુવૃત્તિશ્ચ પ્રશમો ગુપ્તિરાત્મનઃ||૧૫|| હિતં જનપદાનાં ચ શિવાનામુપસેવનમ્| સેવનં બ્રહ્મચર્યસ્ય તથૈવ બ્રહ્મચારિણામ્||૧૬|| સઙ્કથા ધર્મશાસ્ત્રાણાં મહર્ષીણાં જિતાત્મનામ્| ધાર્મિકૈઃ સાત્ત્વિકૈર્નિત્યં સહાસ્યા વૃદ્ધસમ્મતૈઃ||૧૭|| ઇત્યેતદ્ભેષજં પ્રોક્તમાયુષઃ પરિપાલનમ્| યેષામનિયતો મૃત્યુસ્તસ્મિન્ કાલે સુદારુણે||૧૮||
चतुर्ष्वपि तु दुष्टेषु कालान्तेषु यदा नराः| भेषजेनोपपाद्यन्ते न भवन्त्यातुरास्तदा||१२|| येषां न मृत्युसामान्यं सामान्यं न च कर्मणाम्| कर्म पञ्चविधं तेषां भेषजं परमुच्यते||१३|| रसायनानां विधिवच्चोपयोगः प्रशस्यते| शस्यते देहवृत्तिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः||१४|| सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्| सद्धृत्तस्यानुवृत्तिश्च प्रशमो गुप्तिरात्मनः||१५|| हितं जनपदानां च शिवानामुपसेवनम्| सेवनं ब्रह्मचर्यस्य तथैव ब्रह्मचारिणाम्||१६|| सङ्कथा धर्मशास्त्राणां महर्षीणां जितात्मनाम्| धार्मिकैः सात्त्विकैर्नित्यं सहास्या वृद्धसम्मतैः||१७|| इत्येतद्भेषजं प्रोक्तमायुषः परिपालनम्| येषामनियतो मृत्युस्तस्मिन् काले सुदारुणे||१८||
🔊 Audio coming soon
યેષાં ન મૃત્યુસામાન્યમિતિ ન મૃત્યુજનકદૈવસામ્યં યેષામસ્તીત્યર્થઃ| સામાન્યં ન ચ કર્મણામિતિ નચ મારકકર્મસામાન્યં યેષામસ્તીત્યર્થઃ| કેચિદ્ધિ સમ્ભૂયૈવ જન્માન્તરે ગ્રામદાહાદિકર્મ કુર્વતે સ્મ, તત્કર્મબલાત્ સંહતમૃત્યવ એવ ભવન્તિ; કિંવા પૃથગપિ મારકં કર્મ કૃતં કેષાઞ્ચિદેકકાલં વિપચ્યમાનં ભવતિ, તેઽપિ સમકાલભૃત્યવો ભવન્તિ| તત્ર, ન મૃત્યુસામાન્યમિત્યનેનોત્પન્નરિષ્ટત્વાદેવ કેચિદસાધ્યા ઇતિ દર્શયતિ, ન કર્મસામાન્યમિત્યનેન કેચિચ્ચાજાતરિષ્ટા અપિ નિયતમારકકર્મવશાદસાધ્યા ભવન્તીતિ દર્શયતિ; કિંવા ન મૃત્યુસામાન્યમિત્યનેન ચ મારકો વ્યાધિઃ સાધારણ ઉચ્યતે, ન કર્મસામાન્યમિત્યનેન ચ મારકવ્યાધિજનકં કર્મોચ્યતે| પૂર્વમુદ્ધૃતૈરિતિ વ્યાપત્તેઃ પૂર્વં ગૃહીતૈઃ| ગુપ્તિઃ મન્ત્રાદિના રક્ષા| અનિયત ઇતિ વચનેન દુર્બલકર્મારબ્ધો હિ મૃત્યુઃ પાર્યત એવૈવં પ્રતિકર્તુમિતિ દર્શયતિ||૧૨-૧૮||
Adhikarana 9 (19-20) · Śloka 20
ઇતિ શ્રુત્વા જનપદોદ્ધ્વંસને કારણાનિ પુનરપિ ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- અથ ખલુ ભગવન્! કુતોમૂલમેષાં વાય્વાદીનાં વૈગુણ્યમુત્પદ્યતે? યેનોપપન્ના જનપદમુદ્ધ્વંસયન્તીતિ||૧૯|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- સર્વેષામપ્યગ્નિવેશ! વાય્વાદીનાં યદ્વૈગુણ્યમુત્પદ્યતે તસ્ય મૂલમધર્મઃ, તન્મૂલં વાઽસત્કર્મ પૂર્વકૃતં; તયોર્યોનિઃ પ્રજ્ઞાપરાધ એવ| તદ્યથા- યદા વૈ દેશનગરનિગમજનપદપ્રધાના ધર્મમુત્ક્રમ્યાધર્મેણ પ્રજાં વર્તયન્તિ, તદાશ્રિતોપાશ્રિતાઃ પૌરજનપદા વ્યવહારોપજીવિનશ્ચ તમધર્મમભિવર્ધયન્તિ, તતઃ સોઽધર્મઃ પ્રસભં ધર્મમન્તર્ધત્તે, તતસ્તેઽન્તર્હિતધર્માણો દેવતાભિરપિ ત્યજ્યન્તે; તેષાં તથાઽન્તર્હિતધર્મણામધર્મપ્રધાનાનામપક્રાન્તદેવતાનામૃતવો વ્યાપદ્યન્તે; તેન નાપો યથાકાલં દેવો વર્ષતિ ન વા વર્ષતિ વિકૃતં વા વર્ષતિ, વાતા ન સમ્યગભિવાન્તિ, ક્ષિતિર્વ્યાપદ્યતે, સલિલાન્યુપશુષ્યન્તિ, ઓષધયઃ સ્વભાવં પરિહાયાપદ્યન્તે વિકૃતિં; તત ઉદ્ધ્વંસન્તે જનપદાઃ સ્પૃશ્યાભ્યવહાર્યદોષાત્ ||૨૦||
इति श्रुत्वा जनपदोद्ध्वंसने कारणानि पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- अथ खलु भगवन्! कुतोमूलमेषां वाय्वादीनां वैगुण्यमुत्पद्यते? येनोपपन्ना जनपदमुद्ध्वंसयन्तीति||१९|| तमुवाच भगवानात्रेयः- सर्वेषामप्यग्निवेश! वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः, तन्मूलं वाऽसत्कर्म पूर्वकृतं; तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव| तद्यथा- यदा वै देशनगरनिगमजनपदप्रधाना धर्ममुत्क्रम्याधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति, तदाश्रितोपाश्रिताः पौरजनपदा व्यवहारोपजीविनश्च तमधर्ममभिवर्धयन्ति, ततः सोऽधर्मः प्रसभं धर्ममन्तर्धत्ते, ततस्तेऽन्तर्हितधर्माणो देवताभिरपि त्यज्यन्ते; तेषां तथाऽन्तर्हितधर्मणामधर्मप्रधानानामपक्रान्तदेवतानामृतवो व्यापद्यन्ते; तेन नापो यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति, वाता न सम्यगभिवान्ति, क्षितिर्व्यापद्यते, सलिलान्युपशुष्यन्ति, ओषधयः स्वभावं परिहायापद्यन्ते विकृतिं; तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्याभ्यवहार्यदोषात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
કુતોમૂલં કિમ્મૂલમિત્યર્થઃ| તસ્ય મૂલમધર્મ ઇતિ ઐહિકમધર્મં દર્શયતિ| તન્મૂલં વેતિ તસ્ય વાતાદિવૈગુણ્યસ્ય મૂલં પૂર્વકૃતં વા કર્મ| તેનૈહિકો વાઽધર્મો જન્માન્તરકૃતો વાઽધર્મો વાતાદિવૈગુણ્યસ્ય કારણમિતિ બ્રૂતે| તદ્યદા દેશેત્યાદિના ત્વૈહિકમેવાધર્મં યદ્વક્ષ્યતિ હેતુતયા તત્ પ્રત્યક્ષત્વેન સ્ફુટસિદ્ધાન્તાર્થં, નતુ જન્માન્તરકૃતાધર્મસ્યાકારણત્વેનેતિ જ્ઞેયમ્| તયોરિતિ ઐહિકજન્માન્તરીયયોરધર્મયોઃ| યોનિરિતિ કારણમ્| સ્પૃશ્યાભ્યવહાર્યદોષાદિતિ સ્પૃશ્યસ્ય વા જલાદેરભ્યવહાર્યસ્ય ચ કૃત્સ્નસ્ય દુષ્ટત્વાત્| એતચ્ચ પ્રાધાન્યેન જ્ઞેયં; તેન દુષ્ટપવનગન્ધદોષોઽપિ જ્ઞેયઃ, અસાત્મ્યગન્ધોઽપિ દુષ્ટવાતે ઉક્તઃ||૧૯-૨૦||
Adhikarana 10 (21) · Śloka 21
તથા શસ્ત્રપ્રભવસ્યાપિ જનપદોદ્ધ્વંસસ્યાધર્મ એવ હેતુર્ભવતિ| યેઽતિપ્રવૃદ્ધલોભક્રોધમોહમાનાસ્તે દુર્બલાનવમત્યાત્મસ્વજનપરોપઘાતાય શસ્ત્રેણ પરસ્પરમભિક્રામન્તિ, પરાન્ વાઽભિક્રામન્તિ, પરૈર્વાઽભિક્રામ્યન્તે||૨૧||
तथा शस्त्रप्रभवस्यापि जनपदोद्ध्वंसस्याधर्म एव हेतुर्भवति| येऽतिप्रवृद्धलोभक्रोधमोहमानास्ते दुर्बलानवमत्यात्मस्वजनपरोपघाताय शस्त्रेण परस्परमभिक्रामन्ति, परान् वाऽभिक्रामन्ति, परैर्वाऽभिक्राम्यन्ते||२१||
🔊 Audio coming soon
શસ્ત્રપ્રભવસ્યાપીતિ બહુજનમારકસ્ય શસ્ત્રપ્રભવસ્યેત્યર્થઃ| આત્મસ્વજનપરોપઘાતાયેતિ અત્ર આત્મનઃ સ્વજનસ્ય પરસ્ય ચોપઘાતો ભવતિ પ્રાય ઇત્યર્થઃ||૨૧||
Adhikarana 11 (22) · Śloka 22
રક્ષોગણાદિભિર્વા વિવિધૈર્ભૂતસઙ્ઘૈસ્તમધર્મમન્યદ્વાઽપ્યપચારાન્તરમુપલભ્યાભિહન્યન્તે||૨૨||
रक्षोगणादिभिर्वा विविधैर्भूतसङ्घैस्तमधर्ममन्यद्वाऽप्यपचारान्तरमुपलभ्याभिहन्यन्ते||२२||
🔊 Audio coming soon
રાક્ષસાદ્યુત્સાદોઽપિ જનાનામધર્મકૃત એવ ભવતીત્યાહ- રક્ષોગણેત્યાદિ| અન્યદ્વા અપચારાન્તરમિતિ યથોક્તાધર્મકારણાદન્યદધર્મકારણમશૌચાદીત્યર્થઃ||૨૨||
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
તથાઽભિશાપપ્રભવસ્યાપ્યધર્મ એવ હેતુર્ભવતિ| યે લુપ્તધર્માણો ધર્માદપેતાસ્તે ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધર્ષિપૂજ્યાનવમત્યાહિતાન્યાચરન્તિ; તતસ્તાઃ પ્રજા ગુર્વાદિભિરભિશપ્તા ભસ્મતામુપયાન્તિ પ્રાગેવાનેકપુરુષકુલવિનાશાય, નિયતપ્રત્યયોપલમ્ભાદનિયતાશ્ચાપરે ||૨૩||
तथाऽभिशापप्रभवस्याप्यधर्म एव हेतुर्भवति| ये लुप्तधर्माणो धर्मादपेतास्ते गुरुवृद्धसिद्धर्षिपूज्यानवमत्याहितान्याचरन्ति; ततस्ताः प्रजा गुर्वादिभिरभिशप्ता भस्मतामुपयान्ति प्रागेवानेकपुरुषकुलविनाशाय, नियतप्रत्ययोपलम्भादनियताश्चापरे ||२३||
🔊 Audio coming soon
પ્રાગેવેતિ ઝટિતિ, અનેકપુરુષકુલવિનાશાયાભિશપ્તા ભસ્મતાં યાન્તીત્યર્થઃ| નિયતપ્રત્યયોપલમ્ભાદનિયતાશ્ચાપરે ભસ્મતાં યાન્તીતિ યોજના| અનિયતા અમિલિતા ઇત્યર્થઃ| પ્રતિનિયતપુરુષાભિશાપાત્ પ્રતિનિયતા એવ ભસ્મતાં યાન્તિ, ન સર્વે જના ઇત્યર્થઃ||૨૩||
Adhikarana 13 (24) · Śloka 24
પ્રાગપિ ચાધર્માદૃતે નાશુભોત્પત્તિરન્યતોઽભૂત્| આદિકાલે હ્યદિતિસુતસમૌજસોઽતિવિમલવિપુલપ્રભાવાઃ પ્રત્યક્ષદેવદેવર્ષિધર્મયજ્ઞવિધિવિધાનાઃ શૈલસારસંહતસ્થિરશરીરાઃ પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયાઃ પવનસમબલજવપરાક્રમાશ્ચારુસ્ફિચોઽભિરૂપપ્રમાણાકૃતિપ્રસાદોપચયવન્તઃ સત્યાર્જવાનૃશંસ્યદાનદમનિયમતપોપવાસબ્રહ્મચર્યવ્રતપરા વ્યપગતભયરાગદ્વેષમોહલોભક્રોધશોકમાનરોગનિદ્રાતન્દ્રાશ્રમક્લમાલસ્યપરિગ્રહાશ્ચ પુરુષા બભૂવુરમિતાયુષઃ| તેષામુદારસત્ત્વગુણકર્મણામચિન્ત્યરસવીર્યવિપાકપ્રભાવગુણસમુદિતાનિ પ્રાદુર્બભૂવુઃ શસ્યાનિ સર્વગુણસમુદિતત્વાત્ પૃથિવ્યાદીનાં કૃતયુગસ્યાદૌ| ભ્રશ્યતિ તુ કૃતયુગે કેષાઞ્ચિદત્યાદાનાત્ સામ્પન્નિકાનાં સત્ત્વાનાં શરીરગૌરવમાસીત્, શરીરગૌરવાચ્છ્રમઃ, શ્રમાદાલસ્યમ્, આલસ્યાત્ સઞ્ચયઃ, સઞ્ચયાત્ પરિગ્રહઃ, પરિગ્રહાલ્લોભઃ પ્રાદુરાસીત્ કૃતે| તતસ્ત્રેતાયાં લોભાદભિદ્રોહઃ, અભિદ્રોહાનૃતવચનમ્, અનૃતવચનાત્ કામક્રોધમાનદ્વેષપારુષ્યાભિઘાતભયતાપશોકચિન્તોદ્વેગાદયઃ પ્રવૃત્તાઃ| તતસ્ત્રેતાયાં ધર્મપાદોઽન્તર્ધાનમગમત્| તસ્યાન્તર્ધાનાત્ યુગવર્ષપ્રમાણસ્ય પાદહ્રાસઃ, પૃથિવ્યાદેશ્ચ ગુણપાદપ્રણાશોઽભૂત્| તત્પ્રણાશકૃતશ્ચ શસ્યાનાં સ્નેહવૈમલ્યરસવીર્યવિપાકપ્રભાવગુણપાદભ્રાંશઃ| તતસ્તાનિ પ્રજાશરીરાણિ હીયમાનગુણપાદૈરાહારવિહારૈરયથાપૂર્વમુપષ્ટભ્યમાનાન્યગ્નિમારુતપરીતાનિ પ્રાગ્વ્યાધિભિર્જ્વરાદિભિરાક્રાન્તાનિ| અતઃ પ્રાણિનો હ્રાસમવાપુરાયુષઃ ક્રમશ ઇતિ||૨૪||
प्रागपि चाधर्मादृते नाशुभोत्पत्तिरन्यतोऽभूत्| आदिकाले ह्यदितिसुतसमौजसोऽतिविमलविपुलप्रभावाः प्रत्यक्षदेवदेवर्षिधर्मयज्ञविधिविधानाः शैलसारसंहतस्थिरशरीराः प्रसन्नवर्णेन्द्रियाः पवनसमबलजवपराक्रमाश्चारुस्फिचोऽभिरूपप्रमाणाकृतिप्रसादोपचयवन्तः सत्यार्जवानृशंस्यदानदमनियमतपोपवासब्रह्मचर्यव्रतपरा व्यपगतभयरागद्वेषमोहलोभक्रोधशोकमानरोगनिद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यपरिग्रहाश्च पुरुषा बभूवुरमितायुषः| तेषामुदारसत्त्वगुणकर्मणामचिन्त्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणसमुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्वगुणसमुदितत्वात् पृथिव्यादीनां कृतयुगस्यादौ| भ्रश्यति तु कृतयुगे केषाञ्चिदत्यादानात् साम्पन्निकानां सत्त्वानां शरीरगौरवमासीत्, शरीरगौरवाच्छ्रमः, श्रमादालस्यम्, आलस्यात् सञ्चयः, सञ्चयात् परिग्रहः, परिग्रहाल्लोभः प्रादुरासीत् कृते| ततस्त्रेतायां लोभादभिद्रोहः, अभिद्रोहानृतवचनम्, अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचिन्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः| ततस्त्रेतायां धर्मपादोऽन्तर्धानमगमत्| तस्यान्तर्धानात् युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः, पृथिव्यादेश्च गुणपादप्रणाशोऽभूत्| तत्प्रणाशकृतश्च शस्यानां स्नेहवैमल्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रांशः| ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीयमानगुणपादैराहारविहारैरयथापूर्वमुपष्टभ्यमानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर्ज्वरादिभिराक्रान्तानि| अतः प्राणिनो ह्रासमवापुरायुषः क्रमश इति||२४||
🔊 Audio coming soon
આદ્યાવિર્ભાવે ચ રોગાણામધર્મ એવ કારણમિત્યાહ- પ્રાગપિ ચેત્યાદિ| યજ્ઞઃ યજ્ઞદેવતા, વિધિઃ યજ્ઞવિધાયકો વેદઃ, વિધાનં યજ્ઞકર્મ| જવઃ વેગઃ| પરિગ્રહઃ મમતા| અમિતમિવાતિબહુત્વેનાયુર્યેષાં તે અમિતાયુષઃ| સત્યે હિ ચતુર્વર્ષશતમાયુઃ; યદુક્તં ભગવતા વ્યાસેન- “પુરુષાઃ સર્વસિદ્ધાર્થાશ્ચતુર્વર્ષશતાયુષઃ| કૃતે” ઇતિ| સામ્પન્નિકાનામ્ ઈશ્વરાણામ્| કૃતે ઇતિ કૃતયુગસ્ય શેષે| હીયમાનગુણપાદૈરિતિ યથા યથા ત્રેતાયાઃ ક્ષયો ભવતિ, તથા તથા આહારવિહારગુણપાદહ્રાસો ભવન્નાસ્ત ઇતિ દર્શયતિ| વિહારોઽપિ ચાધર્મવતાં હીનગુણો ભવતિ, તેન ન યથાવચ્છરીરોપષ્ટમ્ભનં કરોતિ| ઉપષ્ટભ્યમાનાનીતિ ધાતુસામ્યેન પાલ્યમાનાનિ||૨૪||
Adhikarana 14 (25-27) · Śloka 27
ભવતશ્ચાત્ર- યુગે યુગે ધર્મપાદઃ ક્રમેણાનેન હીયતે| ગુણપાદશ્ચ ભૂતાનામેવં લોકઃ પ્રલીયતે||૨૫|| સંવત્સરશતે પૂર્ણે યાતિ સંવત્સરઃ ક્ષયમ્| દેહિનામાયુષઃ કાલે યત્ર યન્માનમિષ્યતે||૨૬|| ઇતિ વિકારાણાં પ્રાગુત્પત્તિહેતુરુક્તો ભવતિ||૨૭||
भवतश्चात्र- युगे युगे धर्मपादः क्रमेणानेन हीयते| गुणपादश्च भूतानामेवं लोकः प्रलीयते||२५|| संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्| देहिनामायुषः काले यत्र यन्मानमिष्यते||२६|| इति विकाराणां प्रागुत्पत्तिहेतुरुक्तो भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
સંવત્સરશતે પૂર્ણ ઇતિ સંવત્સરેણ શતતમેંઽશે પૂર્ણે| યત્ર યન્માનમિષ્યત ઇતિ યત્ર યુગે યન્માનમિષ્યતે, તસ્ય શતતમેંઽશે પૂર્ણે વર્ષ એકઃ ક્ષયં યાતિ| તેન, કલૌ શતવર્ષાયુષિ યદા શતતમોંઽશો યાતિ ક્ષયં તદા નવનવતિઃ પરમાયુર્ભવતીત્યાદ્યનુસરણીયમ્||૨૫-૨૭||
Adhikarana 15 (28-32) · Śloka 33
એવંવાદિનં ભગવન્તમગ્નિવેશ ઉવાચ- કિન્નુ ખલુ ભગવન્! નિયતકાલપ્રમાણમાયુઃ સર્વં ન વેતિ||૨૮|| તં ભગવાનુવાચ- ઇહાગ્નિવેશ! ભૂતાનામાયુર્યુક્તિમપેક્ષતે| દૈવે પુરુષકારે ચ સ્થિતં હ્યસ્ય બલાબલમ્||૨૯|| દૈવમાત્મકૃતં વિદ્યાત્ કર્મ યત્ પૌર્વદૈહિકમ્| સ્મૃતઃ પુરુષકારસ્તુ ક્રિયતે યદિહાપરમ્||૩૦|| બલાબલવિશેષોઽસ્તિ તયોરપિ ચ કર્મણોઃ| દૃષ્ટં હિ ત્રિવિધં કર્મ હીનં મધ્યમમુત્તમમ્||૩૧|| તયોરુદારયોર્યુક્તિર્દીર્ઘસ્ય ચ સુખસ્ય ચ| નિયતસ્યાયુષો હેતુર્વિપરીતસ્ય ચેતરા||૩૨|| મધ્યમા મધ્યમસ્યેષ્ટા કારણં શૃણુ ચાપરમ્|૩૩|
एवंवादिनं भगवन्तमग्निवेश उवाच- किन्नु खलु भगवन्! नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं न वेति||२८|| तं भगवानुवाच- इहाग्निवेश! भूतानामायुर्युक्तिमपेक्षते| दैवे पुरुषकारे च स्थितं ह्यस्य बलाबलम्||२९|| दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम्| स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम्||३०|| बलाबलविशेषोऽस्ति तयोरपि च कर्मणोः| दृष्टं हि त्रिविधं कर्म हीनं मध्यममुत्तमम्||३१|| तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य च सुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चेतरा||३२|| मध्यमा मध्यमस्येष्टा कारणं शृणु चापरम्|३३|
🔊 Audio coming soon
યુક્તિમપેક્ષત ઇતિ દૈવપુરુષકારયોર્યોગમપેક્ષતે નિયતત્વેઽનિયતત્વે ચેત્યર્થઃ| બલં ચાબલં ચ બલાબલં; તત્રાયુષો નિયતત્વેન બલમ્, અનિયતત્વેનાબલં જ્ઞેયમ્| યદ્યપિ પૌર્વદૈહિકં કર્માસ્થિરત્વેન ગતં, તથાઽપિ તજ્જનિતાદૃષ્ટસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ તદ્દ્વારા તત્કર્મ કારણં ભવત્યેવેહ જન્મન્યપિ| પુરુષકારસ્ત્વિહ જન્મનિ કૃતં કર્મ સામાન્યેનોચ્યતે| તત્ર બલિમઙ્ગલાદિ અદૃષ્ટજનનત્વાદ્ વ્યાપ્રિયતે, તથા ભેષજાદિ રસરુધિરાદિદ્વારા ||૨૮-૩૨||-
Adhikarana 16 (33-35) · Śloka 35
દૈવં પુરુષકારેણ દુર્બલં હ્યુપહન્યતે||૩૩|| દૈવેન ચેતરત્ કર્મ વિશિષ્ટેનોપહન્યતે| દૃષ્ટ્વા યદેકે મન્યન્તે નિયતં માનમાયુષઃ||૩૪|| કર્મ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ કાલે વિપાકે નિયતં મહત્| કિઞ્ચિત્ત્વકાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે||૩૫||
दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते||३३|| दैवेन चेतरत् कर्म विशिष्टेनोपहन्यते| दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||३४|| कर्म किञ्चित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत्| किञ्चित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||३५||
🔊 Audio coming soon
ઉદારયોરિતિ પ્રશસ્તત્વેનોત્તમયોઃ| દીર્ઘસ્યેતિ રસાયનાદિના શતાદપિ દીર્ઘસ્ય; સુખસ્યેતિ નીરોગત્વેન; નિયતસ્યેતિ યુગનિયતસ્ય, કલૌ વર્ષશતપ્રમાણસ્યેત્યર્થઃ; શતાદર્વાઙનિનિયતમપીહ નિયતશબ્દેનોચ્યતે; તેન ન તત્ર તસ્ય દૈવપુરુષકારજન્યત્વં ઘટતે, તથાઽપિ તસ્યાપ્રશસ્તદૈવપુરુષકારજન્યત્વાત્ દૈવપુરુષકારજન્યત્વં ભવતીતિ યુક્તં; કિઞ્ચાનિયતાયુષ એવ પુરુષા રસાયનાધિકારિણો ભવન્તિ, નિયતાયુષં પ્રતિ રસાયનસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્; રસાયનાદિકૃતં ચાયુરનિયતં પ્રશસ્તત્વેન પ્રશસ્તદૈવપુરુષકારજન્યં ભવતીતિ યુક્તમ્| કિંવા, દીર્ઘત્વે સતિ નિયતસ્યાયુષો હેતુરિતિ યોજના; તેન યુગનિયતં ચ શતવર્ષં, તથા તદધિકં ચાનિયતં મહતા કર્મણૈવ ક્રિયતે; પુરુષકારેણ તુ મહતાઽસ્ય સુખિત્વં રોગાનુપઘાતાત્ ક્રિયતે; રસાયનેન ચ જરાદિવ્યાધિપ્રતિઘાતઃ ક્રિયતે; રસાયનલભ્યમપ્યાયુર્બલવત્કર્મનિયતમેવેતિ ભાવઃ| વિપરીતસ્ય દીર્ઘત્વેનાનિયતસ્ય તથા રોગયુક્તત્વેનાસુખસ્ય| ઇતરેતિ હીનયોર્દ્દૈવપુરુષકારયોર્યુક્તિરિત્યર્થઃ| મધ્યમામધ્યમસ્ય દીર્ઘત્વેનાદીર્ઘત્વેનાનિયતસ્ય, તથા સુખાસુખત્વેનાનિયતસ્યાયુષો મધ્યમયોઃ કર્મણોર્યુક્તિરિત્યર્થઃ| કારણમિતિ દૈવપુરુષકારયોઃ પરસ્પરબાધને ઉપપત્તિમિત્યર્થઃ| દૈવમિત્યાદિ| દુર્બલમાયુર્જનનં દૈવં બલવતા મારકેણ દૃષ્ટાપથ્યભોજનાદિના વિપરીતમરણકાર્યજનનાદુપહન્યતે; વિશિષ્ટેન બલવતા, ઇતરત્ કર્મ દૃષ્ટં પુરુષકારાખ્યમ્, ઉપહન્યતે પરાભૂયતે| એતદ્દૈવકર્તૃકદૃષ્ટપરાભવદર્શનાદ્દૈવનિયતમેવ સર્વમાયુરિતિ કેચિન્મન્યન્ત ઇત્યાહ - દૃષ્ટ્વેત્યાદિ| યદિ દૃષ્ટમાયુઃ કારણં સ્યાત્, ન તદા ભેષજૈઃ સમ્યગુપપાદિતાનાં મૃત્યુઃ સ્યાત્; યતશ્ચ સત્યપિ ચિકિત્સિતે કર્મવશાત્તુ મૃત્યુર્ભવતિ; તેન, યત્રાપિ ચિકિત્સા જીવયતીતિ મન્યન્તે, તત્રાપિ કર્મૈવાસ્તિ જીવનકારણમિતિ દૃષ્ટશક્તિત્વાદવધારયામ ઇતિ ભાવઃ| દૈવપુરુષકારયોરુભયોરપિ બાધ્યત્વં દર્શયન્નેકાન્તેન નિયતાયુઃપક્ષં વ્યુદસ્યતિ- કર્મેત્યાદિ| ન ક્વચિત્ કર્મ ન ભવતિ; યદુચ્યતે- “નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈરપિ| અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્” ઇતિ| કિઞ્ચિત્ત્વકાલનિયતમિતિ, યથા- ઇદં મારકં કર્મ ન તુ ક્વચિત્કાલે પઞ્ચવિંશવર્ષાદૌ નિયતં, તેન યસ્મિન્ કાલે પુરુષકારાખ્યં દૃષ્ટકર્માનુગુણં પ્રાપ્નોતિ તસ્મિન્ કાલે સહકારિસાન્નિધ્યોપબૃંહિતબલં મારયતિ, યદા તુ દૃષ્ટમપથ્યસેવાદિ ન પ્રાપ્નોતિ ન તદા મારયતિ, પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યત ઇતિ દૃષ્ટકારણૈરુદ્રિક્તં ક્રિયતે| યે તુ બ્રુવતે- કિઞ્ચિત્ કર્મ કાલનિયતં યદા પચ્યતે, તસ્મિન્ કાલે પચ્યત એવેતિ કાલનિયમઃ; વિપાકનિયતં તુ- ઇદં કર્મ વિપચ્યત એવ, ન તુ વિપચ્યત ઇતિ ન; કાલવિપાકનિયતં તુ યથા- ઇદં કર્મ અસ્મિન્નેવ કાલે વિપચ્યત એવેતિ; એતચ્ચ કાલવિપાકનિયતત્વાદ્બલવદુચ્યતે; એતદેવ દૃષ્ટાબાધનીયમિતિ; તેષાં મતે, અભુક્તમપિ ક્ષીયતે દુર્બલકર્મ પ્રાયશ્ચિત્તાદિનેતિ બોદ્ધવ્યં, પરં વિપર્યયેઽપિ તદા કિઞ્ચિત્ત્વવિપાકકાલનિયતમિતિ વક્તવ્યં સ્યાત્; કિઞ્ચિત્ત્વકાલનિયતમિતિ વચનાત્તુ કાલનિયતમપિ||૩૩-૩૫||
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
તસ્માદુભયદૃષ્ટત્વાદેકાન્તગ્રહણમસાધુ| નિદર્શનમપિ ચાત્રોદાહરિષ્યમઃ- યદિ હિ નિયતકાલપ્રમાણમાયુઃ સર્વં સ્યાત્, તદાઽઽયુષ્કામાણાં ન મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદ્યાઃ ક્રિયા ઇષ્ટયશ્ચ પ્રયોજ્યેરન્; નોદ્ભ્રાન્તચણ્ડચપલગોજોષ્ટ્રખરતુરગમહિષાદયઃ પવનાદયશ્ચ દુષ્ટાઃ પરિહાર્યાઃ સ્યુઃ, ન પ્રપાતગિરિવિષમદુર્ગામ્બુવેગાઃ, તથા ન પ્રમત્તોન્મત્તોદ્ભાન્તચણ્ડચપલમોહલોભાકુલમતયઃ, નારયઃ, ન પ્રવૃદ્ધોઽગ્નિઃ, ચ વિવિધવિષાશ્રયાઃ સરીસૃપોરગાદયઃ, ન સાહસં, નાદેશકાલચર્યા, ન નરેન્દ્રપ્રકોપ ઇતિ; એવમાદયો હિ ભાવા નાભાવકરાઃ સ્યુઃ, આયુષઃ સર્વસ્ય નિયતકાલપ્રમાણત્વાત્| ન ચાનભ્યસ્તાકાલમરણભયનિવારકાણામકાલમરણભયમાગચ્છેત્ પ્રણિનાં, વ્યર્થાશ્ચારમ્ભકથાપ્રયોગબુદ્ધયઃ સ્યુર્મહર્ષીણાં રસાયનાધિકારે, નાપીન્દ્રો નિયતાયુષં શત્રું વજ્રેણાભિહન્યાત્, નાશ્વિનાવાર્તં ભેષજેનોપપાદયેતાં , ન મહર્ષયો યથેષ્ટમાયુસ્તપસા પ્રાપ્નુયુઃ, ન ચ વિદિતવેદિતવ્યા મહર્ષયઃ સસુરેશાઃ સમ્યક્ પશ્યેયુરુપદિશેયુરાચરેયુર્વા| અપિ ચ સર્વચક્ષુષામેતત્ પરં યદૈન્દ્રં ચક્ષુઃ , ઇદં ચાપ્યસ્માકં તેન પ્રત્યક્ષં; યથા- પુરુષસહસ્રાણામુત્થાયોત્થાયાહવં કુર્વતામકુર્વતાં ચાતુલ્યાયુષ્ટ્વં, તથા જાતમાત્રાણામપ્રતીકારાત્ પ્રતીકારાચ્ચ, અવિષવિષપ્રાશિનાં ચાપ્યતુલ્યાયુષ્ટ્વમેવ, ન ચ તુલ્યો યોગક્ષેમ ઉદપાનઘટાનાં ચિત્રઘટાનાં ચોત્સીદતાં; તસ્માદ્ધિતોપચારમૂલં જીવિતમ્, અતો વિપર્યયાન્મૃત્યુઃ| અપિ ચ દેશકાલાત્મગુણવિપરીતાનાં કર્મણામાહારવિકારાણાં ચ ક્રમોપયોગઃ સમ્યક્, ત્યાગઃ સર્વસ્ય ચાતિયોગાયોગમિથ્યાયોગાનાં, સર્વાતિયોગસન્ધારણમ્ , અસન્ધારણમુદીર્ણાનાં ચ ગતિમતાં, સાહસાનાં ચ વર્જનમ્, આરોગ્યાનુવૃત્તૌ હેતુમુપલભામહે સમ્યગુપદિશામઃ સમ્યક્ પશ્યામશ્ચેતિ||૩૬||
तस्मादुभयदृष्टत्वादेकान्तग्रहणमसाधु| निदर्शनमपि चात्रोदाहरिष्यमः- यदि हि नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्, तदाऽऽयुष्कामाणां न मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनाद्याः क्रिया इष्टयश्च प्रयोज्येरन्; नोद्भ्रान्तचण्डचपलगोजोष्ट्रखरतुरगमहिषादयः पवनादयश्च दुष्टाः परिहार्याः स्युः, न प्रपातगिरिविषमदुर्गाम्बुवेगाः, तथा न प्रमत्तोन्मत्तोद्भान्तचण्डचपलमोहलोभाकुलमतयः, नारयः, न प्रवृद्धोऽग्निः, च विविधविषाश्रयाः सरीसृपोरगादयः, न साहसं, नादेशकालचर्या, न नरेन्द्रप्रकोप इति; एवमादयो हि भावा नाभावकराः स्युः, आयुषः सर्वस्य नियतकालप्रमाणत्वात्| न चानभ्यस्ताकालमरणभयनिवारकाणामकालमरणभयमागच्छेत् प्रणिनां, व्यर्थाश्चारम्भकथाप्रयोगबुद्धयः स्युर्महर्षीणां रसायनाधिकारे, नापीन्द्रो नियतायुषं शत्रुं वज्रेणाभिहन्यात्, नाश्विनावार्तं भेषजेनोपपादयेतां , न महर्षयो यथेष्टमायुस्तपसा प्राप्नुयुः, न च विदितवेदितव्या महर्षयः ससुरेशाः सम्यक् पश्येयुरुपदिशेयुराचरेयुर्वा| अपि च सर्वचक्षुषामेतत् परं यदैन्द्रं चक्षुः , इदं चाप्यस्माकं तेन प्रत्यक्षं; यथा- पुरुषसहस्राणामुत्थायोत्थायाहवं कुर्वतामकुर्वतां चातुल्यायुष्ट्वं, तथा जातमात्राणामप्रतीकारात् प्रतीकाराच्च, अविषविषप्राशिनां चाप्यतुल्यायुष्ट्वमेव, न च तुल्यो योगक्षेम उदपानघटानां चित्रघटानां चोत्सीदतां; तस्माद्धितोपचारमूलं जीवितम्, अतो विपर्ययान्मृत्युः| अपि च देशकालात्मगुणविपरीतानां कर्मणामाहारविकाराणां च क्रमोपयोगः सम्यक्, त्यागः सर्वस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगानां, सर्वातियोगसन्धारणम् , असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनम्, आरोग्यानुवृत्तौ हेतुमुपलभामहे सम्यगुपदिशामः सम्यक् पश्यामश्चेति||३६||
🔊 Audio coming soon
અતઃ પરમુત્તરમુપસંહરતિ - તસ્માદિત્યાદિ| ઉભયદૃષ્ટત્વાદિતિ દૈવસ્ય પુરુષકારેણ, તથા પુરુષકારસ્ય દૈવેન બાધદર્શનાત્| એકાન્તગ્રહણમિતિ નિયતમેવાયુરિતિ તથા અનિયતમેવાયુઃ સર્વમિતિ ચેત્યર્થઃ| નિદૃશ્યતેઽભિમતઃ પક્ષઃ સાધ્યતેઽનેનેતિ નિદર્શનં યુક્તરિત્યર્થઃ| અત્રેતિ અનૈકાન્તિકપક્ષે| યદીત્યાદિના પ્રકરણેનાયુર્જનકસ્ય દૃષ્ટસ્ય હેતોઃ સેવા તથા આયુર્વિઘાતકસ્ય હેતોરસેવા સર્વપ્રામાણિકજનાવિવાદસિદ્ધા દર્શ્યતે| સા ચ સર્વા યદિ નિયતમાયુઃ સ્યાત્તદા અકિઞ્ચિત્કરી સ્યાત્, અનિયતે ચાયુષિ કિઞ્ચિત્કરી સ્યાત્; તસ્માદનિયતમપ્યાયુર્ભવતીતિ ભાવઃ| ન ચ સર્વત્રૈવાદૃષ્ટમેવ કારણં દૃષ્ટમકિઞ્ચિત્કરમેવેતિ વદતો દૃષ્ટસ્યાપિ ત્રિવૃતાદેર્વિરેકાદિકર્તૃત્વં વ્યક્તમેવ; અદૃષ્ટસ્યૈવ તુ કારણત્વં દૃષ્ટેકાર્યાનુપપત્તેઃ કલ્પનીયં; તેનાદૃષ્ટસ્ય કારણત્વં દૃષ્ટકારણમૂલમિત્યર્થઃ; ન ચ દૃષ્ટકારણોચ્છેદઃ કલ્પયિતુમપિ પાર્યતે| ઇષ્ટયઃ યજ્ઞાઃ| અત્યર્થસર્પણશીલા ઉરગાઃ સરીસૃપોરગાઃ| આચરેયુર્વા ‘ભેષજમ્ ’ ઇતિ શેષઃ| ચક્ષુષાં પરમિતિ અત્યર્થાભ્રાન્તત્વેન| અતુલ્યાયુષ્ટ્વમિતિ યે આહવં કુર્વતે તે શસ્ત્રેણ મ્રિયન્તે, યે તુ ન કુર્વતે તે શસ્ત્રેણ ન પ્રાયો મ્રિયન્તે| પ્રતીકારાદપ્રતીકારાચ્ચાતુલ્યાયુષ્ટ્વમિતિ યોજના| ન ચ તુલ્ય ઇત્યાદૌ ચિત્રઘટો યશ્ચિત્રિત ઇવ સ્થાપ્યતે, સ હિ પાનીયવહનાદિપ્રત્યવાયહેત્વભાવાચ્ચિરં તિષ્ઠતિ; ઉદપાનઘટસ્તુ જલસમ્બન્ધાત્ તથા વહનસમયે પતનાદિના ચ શીઘ્રમુત્સીદતિ| હિતોપચારમૂલમિતિ હિતોપચારમૂલમપિ| ક્રમોપયોગઃ સમ્યગિતિ યોજના| સર્વાતિયોગસન્ધારણં સર્વાતિયોગાનાં વર્જનમ્||૩૬||
Adhikarana 18 (37) · Śloka 37
અતઃ પરમગ્નિવેશ ઉવાચ- એવં સત્યનિયતકાલપ્રમાણાયુષાં ભગવન્! કથં કાલમૃત્યુરકાલમૃત્યુર્વાભવતીતિ||૩૭||
अतः परमग्निवेश उवाच- एवं सत्यनियतकालप्रमाणायुषां भगवन्! कथं कालमृत्युरकालमृत्युर्वाभवतीति||३७||
🔊 Audio coming soon
એવં સતીત્યાદિ| યત્તાવત્ કાલનિયતં તસ્યાકાલે મરણાભાવાદેવ નાકાલમૃત્યુરસ્તિ, યત્ત્વકાલનિયતં તસ્યાપ્યનિયતત્વાત્ કથં કાલમૃત્યુરકાલમૃત્યુર્વા ભવતિ? અનિયતે હ્યાયુષિ કાલનિયમો નાસ્તિ, નિયતકાલાચ્ચાર્વાગકાલમૃત્યુરુચ્યત ઇતિ પૃચ્છાર્થઃ||૩૭||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- શ્રૂયતામગ્નિવેશ! યથા યાનસમાયુક્તોઽક્ષઃ પ્રકૃત્યૈવાક્ષગુણૈરુપેતઃ સ ચ સર્વગુણોપપન્નો વાહ્યમાનો યથાકાલં સ્વપ્રમાણક્ષયાદેવાવસાનં ગચ્છેત્, તથાઽઽયુઃ શરીરોપગતં બલવત્પ્રકૃત્યા યથાવદુપચર્યમાણં સ્વપ્રમાણક્ષયાદેવાવસાનં ગચ્છતિ; સ મૃત્યુઃ કાલે| યથા ચ સ એવાક્ષોઽતિભારાધિષ્ઠિતત્વાદ્વિષમપથાદપથાદક્ષચક્રભઙ્ગાદ્વાહ્યવાહકદોષાદણિમોક્ષાદનુપાઙ્ગાત્ પર્યસનાચ્ચાન્તરાઽવસાનમાપદ્યતે, તથાઽઽયુરપ્યયથાબલમારમ્ભાદયથાગ્ન્યભ્યવહરણાદ્વિષમાભ્યાવહરણાદ્વિષમશરીરન્યાસાદતિમૈથુનાદસત્સંશ્રયાદુદીર્ણ- વેગવિનિગ્રહાદ્વિધાર્યવેગાવિધારણાદ્ભૂતવિષવાય્વગ્ન્યુપતાપાદભિઘાતાદાહારપ્રતીકારવિવર્જનાચ્ચાન્તરાઽવસાનમાપદ્યતે, સ મૃત્યુરકાલે; તથા જ્વરાદીનપ્યાતઙ્કાન્મિથ્યોપચરિતાનકાલમૃત્યૂન્ પશ્યામ ઇતિ||૩૮||
तमुवाच भगवानात्रेयः- श्रूयतामग्निवेश! यथा यानसमायुक्तोऽक्षः प्रकृत्यैवाक्षगुणैरुपेतः स च सर्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छेत्, तथाऽऽयुः शरीरोपगतं बलवत्प्रकृत्या यथावदुपचर्यमाणं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छति; स मृत्युः काले| यथा च स एवाक्षोऽतिभाराधिष्ठितत्वाद्विषमपथादपथादक्षचक्रभङ्गाद्वाह्यवाहकदोषादणिमोक्षादनुपाङ्गात् पर्यसनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, तथाऽऽयुरप्ययथाबलमारम्भादयथाग्न्यभ्यवहरणाद्विषमाभ्यावहरणाद्विषमशरीरन्यासादतिमैथुनादसत्संश्रयादुदीर्ण- वेगविनिग्रहाद्विधार्यवेगाविधारणाद्भूतविषवाय्वग्न्युपतापादभिघातादाहारप्रतीकारविवर्जनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, स मृत्युरकाले; तथा ज्वरादीनप्यातङ्कान्मिथ्योपचरितानकालमृत्यून् पश्याम इति||३८||
🔊 Audio coming soon
યથાકાલમિતિ યાવતા કાલેન પ્રત્યવાયશૂન્યસ્યાક્ષસ્ય ક્ષયો ભવતિ તસ્મિન્નેવેત્યર્થઃ| સ્વપ્રમાણક્ષયાદેવેતિ યુગાનુરૂપવર્ષશતાદિપ્રમાણક્ષયાદિત્યર્થઃ| અપથાદિતિ સર્વથા અમાર્ગગમનાત્| અણિમોક્ષાદિતિ કીલમોક્ષાત્| અનુપાઙ્ગાદિતિ સ્નેહાદાનાત્| પર્યસનાત્ પરિક્ષેપાત્| મિથ્યોપચરિતાનિતિ અસમ્યક્ચિકિત્સતાન્| અકાલમૃત્યૂનિતિ અકાલમૃત્યુકરાન્||૩૮||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
અથાગ્નિવેશઃ પપ્રચ્છ- કિન્નુ ખલુ ભગવન્! જ્વરિતેભ્યઃ પાનીયમુષ્ણં પ્રયચ્છન્તિ ભિષજો ભૂયિષ્ઠં ન તથા શીતમ્, અસ્તિ ચ શીતસાધ્યોઽપિ ધાતુર્જ્વરકર ઇતિ||૩૯||
अथाग्निवेशः पप्रच्छ- किन्नु खलु भगवन्! ज्वरितेभ्यः पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम्, अस्ति च शीतसाध्योऽपि धातुर्ज्वरकर इति||३९||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ મિથ્યોપચારશ્રુત્યા ઉષ્ણતોયં જ્વરેઽપ્યાગ્નેયે મિથ્યોપચારઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- કિન્ન્વિત્યાદિ| શીતસાધ્યોઽપિધાતુઃ પિત્તમુષ્ણરૂપમિત્યર્થઃ| પાનીયં યસ્માત્ સર્વજ્વરિતેભ્યો દીયતે, તસ્માત્ પાનીયમેવાત્ર પૃચ્છતિ||૩૯||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- જ્વરિતસ્ય કાયસમુત્થાનદેશકાલાનભિસમીક્ષ્ય પાચનાર્થં પાનીયમુષ્ણં પ્રયચ્છન્તિ ભિષજઃ| જ્વરો હ્યામાશયસમુત્થઃ, પ્રાયો ભેષજાનિ ચામાશયસમુત્થાનાં વિકારાણાં પાચનવમનાપતર્પણસમર્થાનિ ભવન્તિ; પાચનાર્થં ચ પાનીયમુષ્ણં, તસ્માદેતજ્જ્વરિતેભ્યઃ પ્રયચ્છન્તિ ભિષજો ભૂયિષ્ઠમ્| તદ્ધિ તેષાં પીતં વાતમનુલોમયતિ, અગ્નિં ચોદર્યમુદીરયતિ, ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ, શ્લેષ્માણં પરિશોષયતિ, સ્વલ્પમપિ ચ પીતં તૃષ્ણાપ્રશમનાયોપકલ્પતે; તથાયુક્તમપિ ચૈતન્નાત્યર્થોત્સન્નપિત્તે જ્વરે સદાહભ્રમપ્રલાપાતિસારે વા પ્રદેયમ્, ઉષ્ણેન હિ દાહભ્રમપ્રલાપાતિસારા ભૂયોઽભિવર્ધન્તે, શીતેન ચોપશામ્યન્તીતિ||૪૦||
तमुवाच भगवानात्रेयः- ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः| ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः, प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति; पाचनार्थं च पानीयमुष्णं, तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम्| तद्धि तेषां पीतं वातमनुलोमयति, अग्निं चोदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, श्लेष्माणं परिशोषयति, स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपकल्पते; तथायुक्तमपि चैतन्नात्यर्थोत्सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयम्, उष्णेन हि दाहभ्रमप्रलापातिसारा भूयोऽभिवर्धन्ते, शीतेन चोपशाम्यन्तीति||४०||
🔊 Audio coming soon
ઉત્સન્નપિત્તે પ્રવૃદ્ધપિત્તે||૪૦||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
ભવતિ ચાત્ર- શીતેનોષ્ણકૃતાન્ રોગાઞ્છમયન્તિ ભિષગ્વિદઃ| યે તુ શીતકૃતા રોગાસ્તેષામુષ્ણં ભિષગ્જિતમ્||૪૧||
भवति चात्र- शीतेनोष्णकृतान् रोगाञ्छमयन्ति भिषग्विदः| ये तु शीतकृता रोगास्तेषामुष्णं भिषग्जितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
ન કેવલં જ્વરે એવ શીતોષ્ણસમુત્થત્વભેદેન ઉષ્ણશીતોપચારઃ, કિન્તુ સર્વત્રૈવ વ્યાધાવેવમિત્યાહ- શીતેનેત્યાદિ| ભિષજશ્ચ તે જ્ઞાનવન્તશ્ચેતિ ભિષગ્વિદઃ||૪૧||
Adhikarana 23 (42-44) · Śloka 44
એવમિતરેષામપિ વ્યાધીનાં નિદાનવિપરીતં ભેષજં ભવતિ; યથા- અપતર્પણનિમિત્તાનાં વ્યાધીનાં નાન્તરેણ પૂરણમસ્તિ શાન્તિઃ, તથા પૂરણનિમિત્તાનાં વ્યાધીનાં નાન્તરેણાપતર્પણમ્||૪૨|| અપતર્પણમપિ ચ ત્રિવિધં- લઙ્ઘનં, લઙ્ઘનપાચનં, દોષાવસેચનં ચેતિ||૪૩|| તત્ર લઙ્ઘનમલ્પબલદોષાણાં , લઙ્ઘનેન હ્યગ્નિમારુતવૃદ્ધ્યા વાતાતપપરીતમિવાલ્પમુદકમલ્પો દોષઃ પ્રશોષમાપદ્યતે; લઙ્ઘનપાચને તુ મધ્યબલદોષાણાં, લઙ્ઘનપાચનાભ્યાં હિ સૂર્યસન્તાપમારુતાભ્યાં પાંશુભસ્માવકિરણૈરિવ ચાનતિબહૂદકં મધ્યબલો દોષઃ પ્રશોષમાપદ્યતે; બહુદોષાણાં પુનર્દોષાવસેચનમેવ કાર્યં, ન હ્યભિન્ને કેદારસેતૌ પલ્વલાપ્રસેકોઽસ્તિ, તદ્વદ્દોષાવસેચનમ્||૪૪||
एवमितरेषामपि व्याधीनां निदानविपरीतं भेषजं भवति; यथा- अपतर्पणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेण पूरणमस्ति शान्तिः, तथा पूरणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेणापतर्पणम्||४२|| अपतर्पणमपि च त्रिविधं- लङ्घनं, लङ्घनपाचनं, दोषावसेचनं चेति||४३|| तत्र लङ्घनमल्पबलदोषाणां , लङ्घनेन ह्यग्निमारुतवृद्ध्या वातातपपरीतमिवाल्पमुदकमल्पो दोषः प्रशोषमापद्यते; लङ्घनपाचने तु मध्यबलदोषाणां, लङ्घनपाचनाभ्यां हि सूर्यसन्तापमारुताभ्यां पांशुभस्मावकिरणैरिव चानतिबहूदकं मध्यबलो दोषः प्रशोषमापद्यते; बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यं, न ह्यभिन्ने केदारसेतौ पल्वलाप्रसेकोऽस्ति, तद्वद्दोषावसेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
ન કેવલં શીતોષ્ણસમુત્થયોરેવ પરં હેતુવિપર્યયેણ ચિકિત્સા, કિન્ત્વપતર્પણાદિજેઽપિ હેતુવિપરીતેનેત્યાહ- એવમિત્યાદિ| અપતર્પણસન્તર્પણાભ્યાં ચ સર્વં ચિકિત્સિતં ગૃહીતં, ન હ્યપતર્પણસન્તર્પણાભ્યાં વિનાઽન્યદ્વિધાનાન્તરમસ્તિ ચિકિત્સાયાઃ; યેન સર્વ એવોપક્રમાઃ સન્તર્પણાપતર્પણભેદા એવ| અત એવ વિશેષજ્ઞાનાર્થમપતર્પણભેદાનાહ- અપતર્પણમિત્યાદિ| લઙ્ઘનપાચનમિતિવચનેન યત્ર પાચનં ક્રિયતે તત્રાવશ્યં સ્તોકમાત્રયા લઙ્ઘનમપિક્રિયત ઇતિ દર્શયતિ, પાચનકાલે હિ યદિ બૃંહણં ક્રિયતે તદા બૃંહણેનાગ્નેઃ પ્રતિકૂલેન પાચનં ન સ્યાદિત્યર્થઃ| અવકિરણૈરિવેત્યત્ર ઇવશબ્દોઽનતિબહૂદકમિવેત્યેવંરૂપો જ્ઞેયઃ| અન્યદ્વેતિ લઙ્ઘનાદિ બૃંહણાદિ ચ||૪૨-૪૪||
Adhikarana 24 (45) · Śloka 45
દોષાવસેચનમન્યદ્વા ભેષજં પ્રાપ્તકાલમપ્યાતુરસ્ય નૈવંવિધસ્ય કુર્યાત્| તદ્યથા- અનપવાદપ્રતીકારસ્યાધનસ્યાપરિચારકસ્ય વૈદ્યમાનિનશ્ચણ્ડસ્યાસૂયકસ્ય તીવ્રાધર્મારુચેરતિક્ષીણબલમાંસશોણિતસ્યાસાધ્યરોગોપહતસ્ય મુમૂર્ષુલિઙ્ગાન્વિતસ્ય ચેતિ| એવંવિધં હ્યાતુરમુપચરન્ ભિષક્ પાપીયસાઽયશસા યોગમૃચ્છતીતિ||૪૫||
दोषावसेचनमन्यद्वा भेषजं प्राप्तकालमप्यातुरस्य नैवंविधस्य कुर्यात्| तद्यथा- अनपवादप्रतीकारस्याधनस्यापरिचारकस्य वैद्यमानिनश्चण्डस्यासूयकस्य तीव्राधर्मारुचेरतिक्षीणबलमांसशोणितस्यासाध्यरोगोपहतस्य मुमूर्षुलिङ्गान्वितस्य चेति| एवंविधं ह्यातुरमुपचरन् भिषक् पापीयसाऽयशसा योगमृच्छतीति||४५||
🔊 Audio coming soon
અનપવાદપ્રતીકારો વાચ્યપ્રતીકારઃ| અધનસ્યાનુપકરણત્વેન ન ચિકિત્સા પાર્યતે કર્તુમિત્યર્થઃ| વૈદ્યમાની દુરભિમાનાદ્વૈદ્યોપદેશં ન કરોતિ| તીવ્રાધર્મરુચેઃ પ્રતિક્રિયાયામધર્મો ભવતિ, ન ચ ચિકિત્સા સિધ્યત્યધર્મપ્રતિબન્ધાત્| મુમૂર્ષુલિઙ્ગાન્વિતસ્યેતિ રિષ્ટયુક્તસ્ય| પાપીયસેતિ પાપહેતુના પાપજનકેનાયશસા||૪૫||
Adhikarana 25 (46-48) · Śloka 48
ભવતિ ચાત્ર- તદાત્વે ચાનુબન્ધે વા યસ્ય સ્યાદશુભં ફલમ્| કર્મણસ્તન્ન કર્તવ્યમેતદ્બુદ્ધિમતાં મતમ્||૪૬|| (અલ્પોદકદ્રુમો યસ્તુ પ્રવાતઃ પ્રચુરાતપઃ| જ્ઞેયઃ સ જાઙ્ગલો દેશઃ સ્વલ્પરોગતમોઽપિ ચ||૪૭|| પ્રચુરોદકવૃક્ષો યો નિવાતો દુર્લભાતપઃ| અનૂપો બહુદોષશ્ચ, સમઃ સાધારણો મતઃ)||૪૮||
भवति चात्र- तदात्वे चानुबन्धे वा यस्य स्यादशुभं फलम्| कर्मणस्तन्न कर्तव्यमेतद्बुद्धिमतां मतम्||४६|| (अल्पोदकद्रुमो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः| ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमोऽपि च||४७|| प्रचुरोदकवृक्षो यो निवातो दुर्लभातपः| अनूपो बहुदोषश्च, समः साधारणो मतः)||४८||
🔊 Audio coming soon
અનુબન્ધે વેતિ ઉત્તરકાલમ્| કેચિદલ્પોદકદ્રુમો યસ્ત્વિત્યાદિગ્રન્થં જાઙ્ગલાદિદેશલક્ષણમત્ર પઠન્તિ||૪૬-૪૮||
Adhikarana 26 (49-52) · Śloka 52
તત્ર શ્લોકાઃ- પૂર્વરૂપાણિ સામાન્યા હેતવઃ સસ્વલક્ષણાઃ| દેશોદ્ધ્વંસસ્ય ભૈષજ્યં હેતૂનાં મૂલમેવ ચ||૪૯|| પ્રાગ્વિકારસમુત્પત્તિરાયુષશ્ચ ક્ષયક્રમઃ| મરણં પ્રતિ ભૂતાનાં કાલાકાલવિનિશ્ચયઃ||૫૦|| યથા ચાકાલમરણં યથાયુક્તં ચ ભેષજમ્| સિદ્ધિં યાત્યૌષધં યેષાં ન કુર્યાદ્યેન હેતુના||૫૧|| તદાત્રેયોઽગ્નિવેશાય નિખિલં સર્વમુક્તવાન્| દેશોદ્ધ્વંસનિમિત્તીયે વિમાને મુનિસત્તમઃ||૫૨||
तत्र श्लोकाः- पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः सस्वलक्षणाः| देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च||४९|| प्राग्विकारसमुत्पत्तिरायुषश्च क्षयक्रमः| मरणं प्रति भूतानां कालाकालविनिश्चयः||५०|| यथा चाकालमरणं यथायुक्तं च भेषजम्| सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना||५१|| तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान्| देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः||५२||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે પૂર્વરૂપાણીતિ નક્ષત્રાદિવિકારાઃ| સસ્વલક્ષણાઃ સસ્વવિકૃતિલક્ષણાઃ, તચ્ચ લક્ષણં તત્ર વાતમેવંવિધમિત્યાદિના પ્રોક્તમ્| યથાયુક્તં ચ ભેષજં સિદ્ધિં યાતીતિ અનેનોષ્ણપાનીયદાનોપપત્ત્યા સર્વં સઙ્ગૃહીતમ્||૪૯-૫૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને જનપદોદ્ધ્વંસનીયવિમાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने जनपदोद्ध्वंसनीयविमानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને જનપદોદ્ધ્વંસનીયવિમાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||