Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō janapadōddhvaṁsanīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
dvividhō hēturvyādhijanakaḥ prāṇināṁ bhavati- sādhāraṇaḥ, asādhāraṇaśca; tatrāsādhāraṇaṁ pratipuruṣaniyataṁ vātādijanakamāhārādyabhidhāya bahujanasādhāraṇaṁ vātajaladēśakālarūpaṁ sādhāraṇarōgakāraṇamabhidhātuṁ janapadōddhvaṁsanīyō'bhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
janapadamaṇḍalē pañcālakṣētrē dvijātivarādhyuṣitē kāmpilyarājadhānyāṁ bhagavān punarvasurātrēyō'ntēvāsigaṇaparivr̥taḥ paścimē gharmamāsē gaṅgātīrē vanavicāramanuvicarañchiṣyamagnivēśamabravīt||3||
जनपदमण्डले पञ्चालक्षेत्रे द्विजातिवराध्युषिते काम्पिल्यराजधान्यां भगवान् पुनर्वसुरात्रेयोऽन्तेवासिगणपरिवृतः पश्चिमे घर्ममासे गङ्गातीरे वनविचारमनुविचरञ्छिष्यमग्निवेशमब्रवीत्||३||
🔊 Audio coming soon
janapadavasatyupalakṣitaṁ maṇḍalaṁ janapadamaṇḍalaṁ, ‘pañcālakṣētrē’ iti tasya viśēṣaṇam| dvijātivarādhyuṣita iti vacanēna mahājanasēvitē'pi dēśē'dharmavaśājjanapadōddhvaṁsō vakṣyamāṇō bhavatīti darśayati| paścimē gharmamāsa iti jyēṣṭhē| vanavicāramanuvicaranniti vanaṁ vicarya vicaryānuvicarannityarthaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
dr̥śyantē hi khalu saumya! nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṁ diśāṁ cāprakr̥tibhūtānāmr̥tuvaikārikā bhāvāḥ, acirāditō bhūrapi ca na yathāvadrasavīryavipākaprabhāvamōṣadhīnāṁ pratividhāsyati, tadviyōgāccātaṅkaprāyatā niyatā| tasmāt prāguddhvaṁsāt prāk ca bhūmērvirasībhāvāduddharadhvaṁ saumya! bhaiṣajyāni yāvannōpahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti| vayaṁ caiṣāṁ rasavīryavipākaprabhāvānupayōkṣyāmahē yē cāsmānanukāṅkṣanti, yāṁśca vayamanukāṅkṣāmaḥ| na hi samyaguddhr̥tēṣu saumya! bhaiṣajyēṣu samyagvihitēṣu samyak cāvacāritēṣu janapadōddhvaṁsakarāṇāṁ vikārāṇāṁ kiñcit pratīkāragauravaṁ bhavati||4||
दृश्यन्ते हि खलु सौम्य! नक्षत्रग्रहगणचन्द्रसूर्यानिलानलानां दिशां चाप्रकृतिभूतानामृतुवैकारिका भावाः, अचिरादितो भूरपि च न यथावद्रसवीर्यविपाकप्रभावमोषधीनां प्रतिविधास्यति, तद्वियोगाच्चातङ्कप्रायता नियता| तस्मात् प्रागुद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर्विरसीभावादुद्धरध्वं सौम्य! भैषज्यानि यावन्नोपहतरसवीर्यविपाकप्रभावाणि भवन्ति| वयं चैषां रसवीर्यविपाकप्रभावानुपयोक्ष्यामहे ये चास्माननुकाङ्क्षन्ति, यांश्च वयमनुकाङ्क्षामः| न हि सम्यगुद्धृतेषु सौम्य! भैषज्येषु सम्यग्विहितेषु सम्यक् चावचारितेषु जनपदोद्ध्वंसकराणां विकाराणां किञ्चित् प्रतीकारगौरवं भवति||४||
🔊 Audio coming soon
r̥tuvikārāya bhūtā r̥tuvaikārikāḥ; r̥tuvikāraścōpalakṣaṇaṁ, tēna jaladēśavātavikārāya bhūtā iti mantavyaṁ; yatō bhūmyādīnāmapi vikr̥tiṁ vakṣyati| kiṁvā r̥tvananurūpā r̥tuvaikārikāḥ; tēna, r̥tvananurūpalakṣaṇamēva nakṣatrādīnāṁ vikr̥tirityuktaṁ bhavati; grīṣmē hi nakṣatrāṇi nirmalāni bhavanti, tāni yadi tuṣāracchannāni grīṣmē bhavanti, tadā vikr̥tāni bhavantīti bōddhavyam| bhūrapi cētyapivacanājjalānilau ca grāhayati; tēna, bhūstāvadōṣadhīnāṁ pradhānaṁ kāraṇaṁ, sā rasādīnna pratividhāsyati; jalavātāvapi cauṣadhīnāṁ rasādīnna pratividhāsyata ityuktaṁ bhavati| pratividhāsyatīti janayiṣyati| uddharadhvamiti bahuvacanaṁ bahvantēvāsiyuktāgnivēśābhiprāyēṇa; agnivēśastu pradhānatvēnaika ēvēti ‘agnivēśa’ itipadēna tathā ‘saumya’ itipadēna sambōdhyatē; bhēṣajōddharaṇaṁ tu bahubhirēva kartavyamityabhiprāyēṇa bahuvacanam| bhavati hi pradhānaṁ sambōdhya gaṇasampādyakriyāyāṁ bahuvacanaṁ; yathā- sēnāpatē yudhyadhvamiti| anyē tu saumyapadaṁ bhēṣajaviśēṣaṇaṁ kurvanti| yē cāsmānanukāṅkṣanti yē cāsmān bhiṣajō'nukāṅkṣantītyarthaḥ, yāṁśca vayamanukāṅkṣāmaścikitsyatvēna| ētēna, yē vaidyamanukāṅkṣanti tē vaidyapriyatvēna sādhyāḥ, asādhyā hi vaidyadviṣa uktāḥ; vaidyāśca yānicchanti tē sādhyarōgā ēva, asādhyān hi vaidyā nēcchanti| ētēnānyēṣāmapi yēṣāṁ bhēṣajasādhyā rōgāstē āsāmōṣadhīnāṁ rasādīnupayōkṣyantītyarthaḥ| yadi ca yē asmadgatāḥ, yāṁśca vayaṁ prayōjanavaśādanugatāḥ, tē upayōkṣyantīti vyākhyāyatē, tadā ātrēyasya pakṣarāgitvēnāptatvaṁ na sambhavati, “sarvaprajānāṁ pitr̥vaccharaṇyaḥ” (ci.a.5) iti vacanāccāsya nīrāgatvamuktam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- uddhr̥tāni khalu bhagavan! bhaiṣajyāni, samyagvihitāni, samyagavacāritāni ca; api tu khalu janapadōddhvaṁsanamēkēnaiva vyādhinā yugapadasamānaprakr̥tyāhāradēhabalasātmyasattvavayasāṁ manuṣyāṇāṁ kasmādbhavatīti||5||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- उद्धृतानि खलु भगवन्! भैषज्यानि, सम्यग्विहितानि, सम्यगवचारितानि च; अपि तु खलु जनपदोद्ध्वंसनमेकेनैव व्याधिना युगपदसमानप्रकृत्याहारदेहबलसात्म्यसत्त्ववयसां मनुष्याणां कस्माद्भवतीति||५||
🔊 Audio coming soon
udddhr̥tānīti vacanamabhūtē bhūtavaccēti prayōgādbōddhavyaṁ, yathā- acirakartavyē kr̥tamiti vadanti; na hi vacanakāla ēva ōṣadhīnāmuddharaṇaṁ sambhavatīti| ēkēnēti ēkajātīyēna| asamānaprakr̥tyādīnāṁ samānakāraṇābhāvānna tulyarūpō vyādhirbhavitumarhatīti praśnārthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- ēvamasāmānyāvatāmapyēbhiragnivēśa! prakr̥tyādibhirbhāvairmanuṣyāṇāṁ yē'nyē bhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayō'bhinirvartamānā janapadamuddhvaṁsayanti| tē tu khalvimē bhāvāḥ sāmānyā janapadēṣu bhavanti; tadyathā- vāyuḥ, udakaṁ, dēśaḥ, kāla iti||6||
तमुवाच भगवानात्रेयः- एवमसामान्यावतामप्येभिरग्निवेश! प्रकृत्यादिभिर्भावैर्मनुष्याणां येऽन्ये भावाः सामान्यास्तद्वैगुण्यात् समानकालाः समानलिङ्गाश्च व्याधयोऽभिनिर्वर्तमाना जनपदमुद्ध्वंसयन्ति| ते तु खल्विमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति; तद्यथा- वायुः, उदकं, देशः, काल इति||६||
🔊 Audio coming soon
samānaliṅgā iti tulyaliṅgāḥ||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
tatra vātamēvaṁvidhamanārōgyakaraṁ vidyāt; tadyathā-yathartuviṣamamatistimitamaticalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandinamatibhairavārāvamatipratihata- parasparagatimatikuṇḍalinamasātmyagandhabāṣpasikatāpāṁśudhūmōpahatamiti (1); udakaṁ tu khalvatyarthavikr̥tagandhavarṇarasasparśaṁ klēdabahulamapakrāntajalacaravihaṅgamupakṣīṇajalēśayamaprītikaramapagataguṇaṁ vidyāt (2); dēśaṁ punaḥ prakr̥tivikr̥tavarṇagandharasasparśaṁ klēdabahulamupasr̥ṣṭaṁ sarīsr̥pavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakōlūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhistr̥ṇōlūpōpavanavantaṁ pratānādibahulamapūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṁ dhūmrapavanaṁ pradhmātapatatrigaṇamutkruṣṭaśvagaṇamudbhrāntavyathitavividhamr̥gapakṣisaṅghamutsr̥ṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṁ śaśvatkṣubhitōdīrṇasalilāśayaṁ pratatōlkāpātanirghātabhūmikampamatibhayārāvarūpaṁ rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṁvr̥tārkacandratārakamabhīkṣṇaṁ sasambhramōdvēgamiva satrāsaruditamiva satamaskamiva guhyakācaritamivākranditaśabdabahulaṁ cāhitaṁ vidyāt (3); kālaṁ tu khalu yathartuliṅgādviparītaliṅgamatiliṅgaṁ hīnaliṅgaṁ cāhitaṁ vyavasyēt (4); imānēvandōṣayuktāṁścaturō bhāvāñjanapadōddhvaṁsakarān vadanti kuśalāḥ; atō'nyathābhūtāṁstu hitānācakṣatē||7|| viguṇēṣvapi khalvētēṣu janapadōddhvaṁsakarēṣu bhāvēṣu bhēṣajēnōpapādyamānānāmabhayaṁ bhavati rōgēbhya iti||8||
तत्र वातमेवंविधमनारोग्यकरं विद्यात्; तद्यथा-यथर्तुविषममतिस्तिमितमतिचलमतिपरुषमतिशीतमत्युष्णमतिरूक्षमत्यभिष्यन्दिनमतिभैरवारावमतिप्रतिहत- परस्परगतिमतिकुण्डलिनमसात्म्यगन्धबाष्पसिकतापांशुधूमोपहतमिति (१); उदकं तु खल्वत्यर्थविकृतगन्धवर्णरसस्पर्शं क्लेदबहुलमपक्रान्तजलचरविहङ्गमुपक्षीणजलेशयमप्रीतिकरमपगतगुणं विद्यात् (२); देशं पुनः प्रकृतिविकृतवर्णगन्धरसस्पर्शं क्लेदबहुलमुपसृष्टं सरीसृपव्यालमशकशलभमक्षिकामूषकोलूकश्माशानिकशकुनिजम्बूकादिभिस्तृणोलूपोपवनवन्तं प्रतानादिबहुलमपूर्ववदवपतितशुष्कनष्टशस्यं धूम्रपवनं प्रध्मातपतत्रिगणमुत्क्रुष्टश्वगणमुद्भ्रान्तव्यथितविविधमृगपक्षिसङ्घमुत्सृष्टनष्टधर्मसत्यलज्जाचारशीलगुणजनपदं शश्वत्क्षुभितोदीर्णसलिलाशयं प्रततोल्कापातनिर्घातभूमिकम्पमतिभयारावरूपं रूक्षताम्रारुणसिताभ्रजालसंवृतार्कचन्द्रतारकमभीक्ष्णं ससम्भ्रमोद्वेगमिव सत्रासरुदितमिव सतमस्कमिव गुह्यकाचरितमिवाक्रन्दितशब्दबहुलं चाहितं विद्यात् (३); कालं तु खलु यथर्तुलिङ्गाद्विपरीतलिङ्गमतिलिङ्गं हीनलिङ्गं चाहितं व्यवस्येत् (४); इमानेवन्दोषयुक्तांश्चतुरो भावाञ्जनपदोद्ध्वंसकरान् वदन्ति कुशलाः; अतोऽन्यथाभूतांस्तु हितानाचक्षते||७|| विगुणेष्वपि खल्वेतेषु जनपदोद्ध्वंसकरेषु भावेषु भेषजेनोपपाद्यमानानामभयं भवति रोगेभ्य इति||८||
🔊 Audio coming soon
yathartuviṣamamiti r̥tvananurūpam| apagataguṇamiti jīvanapipāsāharatvādyuktajalaguṇarahitam| prakr̥tivarṇādērvikr̥tā varṇādayō yasya dēśasya taṁ prakr̥tivikr̥tavarṇagandharasasparśam| śmāśānikaśakuniḥ gr̥dhraḥ| apūrvavaditi paricitamapyupahatatvēnāpūrvamiva dr̥śyatē| utsr̥ṣṭāśca naṣṭāśca dharmasatyalajjāguṇā janairyatra sa tathā; tatra yē dharmādiyuktāstē utsr̥janti dharmādīni, yē tu dharmādīni sarvathā ajñānānnācaranti tān prati naṣṭānyēva dharmādīni| guhyakākrāntō hi dēśō yathā ākrandanaśabdabahulō bhavati tādr̥śam||7-8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
bhavanti cātra- vaiguṇyamupapannānāṁ dēśakālānilāmbhasām| garīyastvaṁ viśēṣēṇa hētumat sampravakṣyatē||9|| vātājjalaṁ jalāddēśaṁ dēśāt kālaṁ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvādgarīyastaramarthavit ||10|| vāyvādiṣu yathōktānāṁ dōṣāṇāṁ tu viśēṣavit| pratīkārasya saukaryē vidyāllāghavalakṣaṇam||11||
भवन्ति चात्र- वैगुण्यमुपपन्नानां देशकालानिलाम्भसाम्| गरीयस्त्वं विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते||९|| वाताज्जलं जलाद्देशं देशात् कालं स्वभावतः| विद्याद्दुष्परिहार्यत्वाद्गरीयस्तरमर्थवित् ||१०|| वाय्वादिषु यथोक्तानां दोषाणां तु विशेषवित्| प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्याल्लाघवलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
vaiguṇyamityādinā duṣṭānāṁ vātādīnāṁ yasya ya utkarṣō yēna ca hētunā tadāha| svabhāvatō duṣparihāryatvāditi svabhāvādēva vātāpēkṣayā jalaṁ duṣpariharaṁ bhavati, jalācca dēśaḥ, dēśācca kālaḥ| vātō hi nivātadēśasēvayā duṣṭaḥ parihriyatē, na tathā jalaṁ, taddhi dēhavr̥ttyarthamavaśyaṁ sēvyaṁ; jalamapi ca yadi mahatā prayatnēna tyajyatē, dēśastu jalāpēkṣayā duṣpariharō bhavati, tadvyatirēkēṇāvasthātumaśakyatvāt; dēśō'pi yadi dēśāntaragamanēna tyajyatē, kālastu sarvathā tyaktumaśakya iti sarvēṣvēva garīyān| ‘garīyaḥ param’ iti pāṭhē yadyataḥ paraṁ, tattatō garīyō vidyāditi yōjanā| ētadviparyayēṇa lāghavamāha- vāyvādiṣvityādi| pratīkārasya saukarya iti yathōktavidhayā vātādiparityāgasya sukaratvēnētyarthaḥ||9-11||
Adhikarana 8 (12-18) · Śloka 18
caturṣvapi tu duṣṭēṣu kālāntēṣu yadā narāḥ| bhēṣajēnōpapādyantē na bhavantyāturāstadā||12|| yēṣāṁ na mr̥tyusāmānyaṁ sāmānyaṁ na ca karmaṇām| karma pañcavidhaṁ tēṣāṁ bhēṣajaṁ paramucyatē||13|| rasāyanānāṁ vidhivaccōpayōgaḥ praśasyatē| śasyatē dēhavr̥ttiśca bhēṣajaiḥ pūrvamuddhr̥taiḥ||14|| satyaṁ bhūtē dayā dānaṁ balayō dēvatārcanam| saddhr̥ttasyānuvr̥ttiśca praśamō guptirātmanaḥ||15|| hitaṁ janapadānāṁ ca śivānāmupasēvanam| sēvanaṁ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām||16|| saṅkathā dharmaśāstrāṇāṁ maharṣīṇāṁ jitātmanām| dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṁ sahāsyā vr̥ddhasammataiḥ||17|| ityētadbhēṣajaṁ prōktamāyuṣaḥ paripālanam| yēṣāmaniyatō mr̥tyustasmin kālē sudāruṇē||18||
चतुर्ष्वपि तु दुष्टेषु कालान्तेषु यदा नराः| भेषजेनोपपाद्यन्ते न भवन्त्यातुरास्तदा||१२|| येषां न मृत्युसामान्यं सामान्यं न च कर्मणाम्| कर्म पञ्चविधं तेषां भेषजं परमुच्यते||१३|| रसायनानां विधिवच्चोपयोगः प्रशस्यते| शस्यते देहवृत्तिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः||१४|| सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्| सद्धृत्तस्यानुवृत्तिश्च प्रशमो गुप्तिरात्मनः||१५|| हितं जनपदानां च शिवानामुपसेवनम्| सेवनं ब्रह्मचर्यस्य तथैव ब्रह्मचारिणाम्||१६|| सङ्कथा धर्मशास्त्राणां महर्षीणां जितात्मनाम्| धार्मिकैः सात्त्विकैर्नित्यं सहास्या वृद्धसम्मतैः||१७|| इत्येतद्भेषजं प्रोक्तमायुषः परिपालनम्| येषामनियतो मृत्युस्तस्मिन् काले सुदारुणे||१८||
🔊 Audio coming soon
yēṣāṁ na mr̥tyusāmānyamiti na mr̥tyujanakadaivasāmyaṁ yēṣāmastītyarthaḥ| sāmānyaṁ na ca karmaṇāmiti naca mārakakarmasāmānyaṁ yēṣāmastītyarthaḥ| kēciddhi sambhūyaiva janmāntarē grāmadāhādikarma kurvatē sma, tatkarmabalāt saṁhatamr̥tyava ēva bhavanti; kiṁvā pr̥thagapi mārakaṁ karma kr̥taṁ kēṣāñcidēkakālaṁ vipacyamānaṁ bhavati, tē'pi samakālabhr̥tyavō bhavanti| tatra, na mr̥tyusāmānyamityanēnōtpannariṣṭatvādēva kēcidasādhyā iti darśayati, na karmasāmānyamityanēna kēciccājātariṣṭā api niyatamārakakarmavaśādasādhyā bhavantīti darśayati; kiṁvā na mr̥tyusāmānyamityanēna ca mārakō vyādhiḥ sādhāraṇa ucyatē, na karmasāmānyamityanēna ca mārakavyādhijanakaṁ karmōcyatē| pūrvamuddhr̥tairiti vyāpattēḥ pūrvaṁ gr̥hītaiḥ| guptiḥ mantrādinā rakṣā| aniyata iti vacanēna durbalakarmārabdhō hi mr̥tyuḥ pāryata ēvaivaṁ pratikartumiti darśayati||12-18||
Adhikarana 9 (19-20) · Śloka 20
iti śrutvā janapadōddhvaṁsanē kāraṇāni punarapi bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- atha khalu bhagavan! kutōmūlamēṣāṁ vāyvādīnāṁ vaiguṇyamutpadyatē? yēnōpapannā janapadamuddhvaṁsayantīti||19|| tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- sarvēṣāmapyagnivēśa! vāyvādīnāṁ yadvaiguṇyamutpadyatē tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṁ vā'satkarma pūrvakr̥taṁ; tayōryōniḥ prajñāparādha ēva| tadyathā- yadā vai dēśanagaranigamajanapadapradhānā dharmamutkramyādharmēṇa prajāṁ vartayanti, tadāśritōpāśritāḥ paurajanapadā vyavahārōpajīvinaśca tamadharmamabhivardhayanti, tataḥ sō'dharmaḥ prasabhaṁ dharmamantardhattē, tatastē'ntarhitadharmāṇō dēvatābhirapi tyajyantē; tēṣāṁ tathā'ntarhitadharmaṇāmadharmapradhānānāmapakrāntadēvatānāmr̥tavō vyāpadyantē; tēna nāpō yathākālaṁ dēvō varṣati na vā varṣati vikr̥taṁ vā varṣati, vātā na samyagabhivānti, kṣitirvyāpadyatē, salilānyupaśuṣyanti, ōṣadhayaḥ svabhāvaṁ parihāyāpadyantē vikr̥tiṁ; tata uddhvaṁsantē janapadāḥ spr̥śyābhyavahāryadōṣāt ||20||
इति श्रुत्वा जनपदोद्ध्वंसने कारणानि पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- अथ खलु भगवन्! कुतोमूलमेषां वाय्वादीनां वैगुण्यमुत्पद्यते? येनोपपन्ना जनपदमुद्ध्वंसयन्तीति||१९|| तमुवाच भगवानात्रेयः- सर्वेषामप्यग्निवेश! वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः, तन्मूलं वाऽसत्कर्म पूर्वकृतं; तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव| तद्यथा- यदा वै देशनगरनिगमजनपदप्रधाना धर्ममुत्क्रम्याधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति, तदाश्रितोपाश्रिताः पौरजनपदा व्यवहारोपजीविनश्च तमधर्ममभिवर्धयन्ति, ततः सोऽधर्मः प्रसभं धर्ममन्तर्धत्ते, ततस्तेऽन्तर्हितधर्माणो देवताभिरपि त्यज्यन्ते; तेषां तथाऽन्तर्हितधर्मणामधर्मप्रधानानामपक्रान्तदेवतानामृतवो व्यापद्यन्ते; तेन नापो यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति, वाता न सम्यगभिवान्ति, क्षितिर्व्यापद्यते, सलिलान्युपशुष्यन्ति, ओषधयः स्वभावं परिहायापद्यन्ते विकृतिं; तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्याभ्यवहार्यदोषात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
kutōmūlaṁ kimmūlamityarthaḥ| tasya mūlamadharma iti aihikamadharmaṁ darśayati| tanmūlaṁ vēti tasya vātādivaiguṇyasya mūlaṁ pūrvakr̥taṁ vā karma| tēnaihikō vā'dharmō janmāntarakr̥tō vā'dharmō vātādivaiguṇyasya kāraṇamiti brūtē| tadyadā dēśētyādinā tvaihikamēvādharmaṁ yadvakṣyati hētutayā tat pratyakṣatvēna sphuṭasiddhāntārthaṁ, natu janmāntarakr̥tādharmasyākāraṇatvēnēti jñēyam| tayōriti aihikajanmāntarīyayōradharmayōḥ| yōniriti kāraṇam| spr̥śyābhyavahāryadōṣāditi spr̥śyasya vā jalādērabhyavahāryasya ca kr̥tsnasya duṣṭatvāt| ētacca prādhānyēna jñēyaṁ; tēna duṣṭapavanagandhadōṣō'pi jñēyaḥ, asātmyagandhō'pi duṣṭavātē uktaḥ||19-20||
Adhikarana 10 (21) · Śloka 21
tathā śastraprabhavasyāpi janapadōddhvaṁsasyādharma ēva hēturbhavati| yē'tipravr̥ddhalōbhakrōdhamōhamānāstē durbalānavamatyātmasvajanaparōpaghātāya śastrēṇa parasparamabhikrāmanti, parān vā'bhikrāmanti, parairvā'bhikrāmyantē||21||
तथा शस्त्रप्रभवस्यापि जनपदोद्ध्वंसस्याधर्म एव हेतुर्भवति| येऽतिप्रवृद्धलोभक्रोधमोहमानास्ते दुर्बलानवमत्यात्मस्वजनपरोपघाताय शस्त्रेण परस्परमभिक्रामन्ति, परान् वाऽभिक्रामन्ति, परैर्वाऽभिक्राम्यन्ते||२१||
🔊 Audio coming soon
śastraprabhavasyāpīti bahujanamārakasya śastraprabhavasyētyarthaḥ| ātmasvajanaparōpaghātāyēti atra ātmanaḥ svajanasya parasya cōpaghātō bhavati prāya ityarthaḥ||21||
Adhikarana 11 (22) · Śloka 22
rakṣōgaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṅghaistamadharmamanyadvā'pyapacārāntaramupalabhyābhihanyantē||22||
रक्षोगणादिभिर्वा विविधैर्भूतसङ्घैस्तमधर्ममन्यद्वाऽप्यपचारान्तरमुपलभ्याभिहन्यन्ते||२२||
🔊 Audio coming soon
rākṣasādyutsādō'pi janānāmadharmakr̥ta ēva bhavatītyāha- rakṣōgaṇētyādi| anyadvā apacārāntaramiti yathōktādharmakāraṇādanyadadharmakāraṇamaśaucādītyarthaḥ||22||
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma ēva hēturbhavati| yē luptadharmāṇō dharmādapētāstē guruvr̥ddhasiddharṣipūjyānavamatyāhitānyācaranti; tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatāmupayānti prāgēvānēkapuruṣakulavināśāya, niyatapratyayōpalambhādaniyatāścāparē ||23||
तथाऽभिशापप्रभवस्याप्यधर्म एव हेतुर्भवति| ये लुप्तधर्माणो धर्मादपेतास्ते गुरुवृद्धसिद्धर्षिपूज्यानवमत्याहितान्याचरन्ति; ततस्ताः प्रजा गुर्वादिभिरभिशप्ता भस्मतामुपयान्ति प्रागेवानेकपुरुषकुलविनाशाय, नियतप्रत्ययोपलम्भादनियताश्चापरे ||२३||
🔊 Audio coming soon
prāgēvēti jhaṭiti, anēkapuruṣakulavināśāyābhiśaptā bhasmatāṁ yāntītyarthaḥ| niyatapratyayōpalambhādaniyatāścāparē bhasmatāṁ yāntīti yōjanā| aniyatā amilitā ityarthaḥ| pratiniyatapuruṣābhiśāpāt pratiniyatā ēva bhasmatāṁ yānti, na sarvē janā ityarthaḥ||23||
Adhikarana 13 (24) · Śloka 24
prāgapi cādharmādr̥tē nāśubhōtpattiranyatō'bhūt| ādikālē hyaditisutasamaujasō'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadēvadēvarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṁhatasthiraśarīrāḥ prasannavarṇēndriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphicō'bhirūpapramāṇākr̥tiprasādōpacayavantaḥ satyārjavānr̥śaṁsyadānadamaniyamatapōpavāsabrahmacaryavrataparā vyapagatabhayarāgadvēṣamōhalōbhakrōdhaśōkamānarōganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvuramitāyuṣaḥ| tēṣāmudārasattvaguṇakarmaṇāmacintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pr̥thivyādīnāṁ kr̥tayugasyādau| bhraśyati tu kr̥tayugē kēṣāñcidatyādānāt sāmpannikānāṁ sattvānāṁ śarīragauravamāsīt, śarīragauravācchramaḥ, śramādālasyam, ālasyāt sañcayaḥ, sañcayāt parigrahaḥ, parigrahāllōbhaḥ prādurāsīt kr̥tē| tatastrētāyāṁ lōbhādabhidrōhaḥ, abhidrōhānr̥tavacanam, anr̥tavacanāt kāmakrōdhamānadvēṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśōkacintōdvēgādayaḥ pravr̥ttāḥ| tatastrētāyāṁ dharmapādō'ntardhānamagamat| tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ, pr̥thivyādēśca guṇapādapraṇāśō'bhūt| tatpraṇāśakr̥taśca śasyānāṁ snēhavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhrāṁśaḥ| tatastāni prajāśarīrāṇi hīyamānaguṇapādairāhāravihārairayathāpūrvamupaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni prāgvyādhibhirjvarādibhirākrāntāni| ataḥ prāṇinō hrāsamavāpurāyuṣaḥ kramaśa iti||24||
प्रागपि चाधर्मादृते नाशुभोत्पत्तिरन्यतोऽभूत्| आदिकाले ह्यदितिसुतसमौजसोऽतिविमलविपुलप्रभावाः प्रत्यक्षदेवदेवर्षिधर्मयज्ञविधिविधानाः शैलसारसंहतस्थिरशरीराः प्रसन्नवर्णेन्द्रियाः पवनसमबलजवपराक्रमाश्चारुस्फिचोऽभिरूपप्रमाणाकृतिप्रसादोपचयवन्तः सत्यार्जवानृशंस्यदानदमनियमतपोपवासब्रह्मचर्यव्रतपरा व्यपगतभयरागद्वेषमोहलोभक्रोधशोकमानरोगनिद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यपरिग्रहाश्च पुरुषा बभूवुरमितायुषः| तेषामुदारसत्त्वगुणकर्मणामचिन्त्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणसमुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्वगुणसमुदितत्वात् पृथिव्यादीनां कृतयुगस्यादौ| भ्रश्यति तु कृतयुगे केषाञ्चिदत्यादानात् साम्पन्निकानां सत्त्वानां शरीरगौरवमासीत्, शरीरगौरवाच्छ्रमः, श्रमादालस्यम्, आलस्यात् सञ्चयः, सञ्चयात् परिग्रहः, परिग्रहाल्लोभः प्रादुरासीत् कृते| ततस्त्रेतायां लोभादभिद्रोहः, अभिद्रोहानृतवचनम्, अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचिन्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः| ततस्त्रेतायां धर्मपादोऽन्तर्धानमगमत्| तस्यान्तर्धानात् युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः, पृथिव्यादेश्च गुणपादप्रणाशोऽभूत्| तत्प्रणाशकृतश्च शस्यानां स्नेहवैमल्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रांशः| ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीयमानगुणपादैराहारविहारैरयथापूर्वमुपष्टभ्यमानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर्ज्वरादिभिराक्रान्तानि| अतः प्राणिनो ह्रासमवापुरायुषः क्रमश इति||२४||
🔊 Audio coming soon
ādyāvirbhāvē ca rōgāṇāmadharma ēva kāraṇamityāha- prāgapi cētyādi| yajñaḥ yajñadēvatā, vidhiḥ yajñavidhāyakō vēdaḥ, vidhānaṁ yajñakarma| javaḥ vēgaḥ| parigrahaḥ mamatā| amitamivātibahutvēnāyuryēṣāṁ tē amitāyuṣaḥ| satyē hi caturvarṣaśatamāyuḥ; yaduktaṁ bhagavatā vyāsēna- “puruṣāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ| kr̥tē” iti| sāmpannikānām īśvarāṇām| kr̥tē iti kr̥tayugasya śēṣē| hīyamānaguṇapādairiti yathā yathā trētāyāḥ kṣayō bhavati, tathā tathā āhāravihāraguṇapādahrāsō bhavannāsta iti darśayati| vihārō'pi cādharmavatāṁ hīnaguṇō bhavati, tēna na yathāvaccharīrōpaṣṭambhanaṁ karōti| upaṣṭabhyamānānīti dhātusāmyēna pālyamānāni||24||
Adhikarana 14 (25-27) · Śloka 27
bhavataścātra- yugē yugē dharmapādaḥ kramēṇānēna hīyatē| guṇapādaśca bhūtānāmēvaṁ lōkaḥ pralīyatē||25|| saṁvatsaraśatē pūrṇē yāti saṁvatsaraḥ kṣayam| dēhināmāyuṣaḥ kālē yatra yanmānamiṣyatē||26|| iti vikārāṇāṁ prāgutpattihēturuktō bhavati||27||
भवतश्चात्र- युगे युगे धर्मपादः क्रमेणानेन हीयते| गुणपादश्च भूतानामेवं लोकः प्रलीयते||२५|| संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्| देहिनामायुषः काले यत्र यन्मानमिष्यते||२६|| इति विकाराणां प्रागुत्पत्तिहेतुरुक्तो भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
saṁvatsaraśatē pūrṇa iti saṁvatsarēṇa śatatamēṁ'śē pūrṇē| yatra yanmānamiṣyata iti yatra yugē yanmānamiṣyatē, tasya śatatamēṁ'śē pūrṇē varṣa ēkaḥ kṣayaṁ yāti| tēna, kalau śatavarṣāyuṣi yadā śatatamōṁ'śō yāti kṣayaṁ tadā navanavatiḥ paramāyurbhavatītyādyanusaraṇīyam||25-27||
Adhikarana 15 (28-32) · Śloka 33
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamagnivēśa uvāca- kinnu khalu bhagavan! niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṁ na vēti||28|| taṁ bhagavānuvāca- ihāgnivēśa! bhūtānāmāyuryuktimapēkṣatē| daivē puruṣakārē ca sthitaṁ hyasya balābalam||29|| daivamātmakr̥taṁ vidyāt karma yat paurvadaihikam| smr̥taḥ puruṣakārastu kriyatē yadihāparam||30|| balābalaviśēṣō'sti tayōrapi ca karmaṇōḥ| dr̥ṣṭaṁ hi trividhaṁ karma hīnaṁ madhyamamuttamam||31|| tayōrudārayōryuktirdīrghasya ca sukhasya ca| niyatasyāyuṣō hēturviparītasya cētarā||32|| madhyamā madhyamasyēṣṭā kāraṇaṁ śr̥ṇu cāparam|33|
एवंवादिनं भगवन्तमग्निवेश उवाच- किन्नु खलु भगवन्! नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं न वेति||२८|| तं भगवानुवाच- इहाग्निवेश! भूतानामायुर्युक्तिमपेक्षते| दैवे पुरुषकारे च स्थितं ह्यस्य बलाबलम्||२९|| दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम्| स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम्||३०|| बलाबलविशेषोऽस्ति तयोरपि च कर्मणोः| दृष्टं हि त्रिविधं कर्म हीनं मध्यममुत्तमम्||३१|| तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य च सुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चेतरा||३२|| मध्यमा मध्यमस्येष्टा कारणं शृणु चापरम्|३३|
🔊 Audio coming soon
yuktimapēkṣata iti daivapuruṣakārayōryōgamapēkṣatē niyatatvē'niyatatvē cētyarthaḥ| balaṁ cābalaṁ ca balābalaṁ; tatrāyuṣō niyatatvēna balam, aniyatatvēnābalaṁ jñēyam| yadyapi paurvadaihikaṁ karmāsthiratvēna gataṁ, tathā'pi tajjanitādr̥ṣṭasya vidyamānatvāt taddvārā tatkarma kāraṇaṁ bhavatyēvēha janmanyapi| puruṣakārastviha janmani kr̥taṁ karma sāmānyēnōcyatē| tatra balimaṅgalādi adr̥ṣṭajananatvād vyāpriyatē, tathā bhēṣajādi rasarudhirādidvārā ||28-32||-
Adhikarana 16 (33-35) · Śloka 35
daivaṁ puruṣakārēṇa durbalaṁ hyupahanyatē||33|| daivēna cētarat karma viśiṣṭēnōpahanyatē| dr̥ṣṭvā yadēkē manyantē niyataṁ mānamāyuṣaḥ||34|| karma kiñcit kvacit kālē vipākē niyataṁ mahat| kiñcittvakālaniyataṁ pratyayaiḥ pratibōdhyatē||35||
दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते||३३|| दैवेन चेतरत् कर्म विशिष्टेनोपहन्यते| दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||३४|| कर्म किञ्चित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत्| किञ्चित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||३५||
🔊 Audio coming soon
udārayōriti praśastatvēnōttamayōḥ| dīrghasyēti rasāyanādinā śatādapi dīrghasya; sukhasyēti nīrōgatvēna; niyatasyēti yuganiyatasya, kalau varṣaśatapramāṇasyētyarthaḥ; śatādarvāṅaniniyatamapīha niyataśabdēnōcyatē; tēna na tatra tasya daivapuruṣakārajanyatvaṁ ghaṭatē, tathā'pi tasyāpraśastadaivapuruṣakārajanyatvāt daivapuruṣakārajanyatvaṁ bhavatīti yuktaṁ; kiñcāniyatāyuṣa ēva puruṣā rasāyanādhikāriṇō bhavanti, niyatāyuṣaṁ prati rasāyanasyākiñcitkaratvāt; rasāyanādikr̥taṁ cāyuraniyataṁ praśastatvēna praśastadaivapuruṣakārajanyaṁ bhavatīti yuktam| kiṁvā, dīrghatvē sati niyatasyāyuṣō hēturiti yōjanā; tēna yuganiyataṁ ca śatavarṣaṁ, tathā tadadhikaṁ cāniyataṁ mahatā karmaṇaiva kriyatē; puruṣakārēṇa tu mahatā'sya sukhitvaṁ rōgānupaghātāt kriyatē; rasāyanēna ca jarādivyādhipratighātaḥ kriyatē; rasāyanalabhyamapyāyurbalavatkarmaniyatamēvēti bhāvaḥ| viparītasya dīrghatvēnāniyatasya tathā rōgayuktatvēnāsukhasya| itarēti hīnayōrddaivapuruṣakārayōryuktirityarthaḥ| madhyamāmadhyamasya dīrghatvēnādīrghatvēnāniyatasya, tathā sukhāsukhatvēnāniyatasyāyuṣō madhyamayōḥ karmaṇōryuktirityarthaḥ| kāraṇamiti daivapuruṣakārayōḥ parasparabādhanē upapattimityarthaḥ| daivamityādi| durbalamāyurjananaṁ daivaṁ balavatā mārakēṇa dr̥ṣṭāpathyabhōjanādinā viparītamaraṇakāryajananādupahanyatē; viśiṣṭēna balavatā, itarat karma dr̥ṣṭaṁ puruṣakārākhyam, upahanyatē parābhūyatē| ētaddaivakartr̥kadr̥ṣṭaparābhavadarśanāddaivaniyatamēva sarvamāyuriti kēcinmanyanta ityāha - dr̥ṣṭvētyādi| yadi dr̥ṣṭamāyuḥ kāraṇaṁ syāt, na tadā bhēṣajaiḥ samyagupapāditānāṁ mr̥tyuḥ syāt; yataśca satyapi cikitsitē karmavaśāttu mr̥tyurbhavati; tēna, yatrāpi cikitsā jīvayatīti manyantē, tatrāpi karmaivāsti jīvanakāraṇamiti dr̥ṣṭaśaktitvādavadhārayāma iti bhāvaḥ| daivapuruṣakārayōrubhayōrapi bādhyatvaṁ darśayannēkāntēna niyatāyuḥpakṣaṁ vyudasyati- karmētyādi| na kvacit karma na bhavati; yaducyatē- “nābhuktaṁ kṣīyatē karma kalpakōṭiśatairapi| avaśyamēva bhōktavyaṁ kr̥taṁ karma śubhāśubham” iti| kiñcittvakālaniyatamiti, yathā- idaṁ mārakaṁ karma na tu kvacitkālē pañcaviṁśavarṣādau niyataṁ, tēna yasmin kālē puruṣakārākhyaṁ dr̥ṣṭakarmānuguṇaṁ prāpnōti tasmin kālē sahakārisānnidhyōpabr̥ṁhitabalaṁ mārayati, yadā tu dr̥ṣṭamapathyasēvādi na prāpnōti na tadā mārayati, pratyayaiḥ pratibōdhyata iti dr̥ṣṭakāraṇairudriktaṁ kriyatē| yē tu bruvatē- kiñcit karma kālaniyataṁ yadā pacyatē, tasmin kālē pacyata ēvēti kālaniyamaḥ; vipākaniyataṁ tu- idaṁ karma vipacyata ēva, na tu vipacyata iti na; kālavipākaniyataṁ tu yathā- idaṁ karma asminnēva kālē vipacyata ēvēti; ētacca kālavipākaniyatatvādbalavaducyatē; ētadēva dr̥ṣṭābādhanīyamiti; tēṣāṁ matē, abhuktamapi kṣīyatē durbalakarma prāyaścittādinēti bōddhavyaṁ, paraṁ viparyayē'pi tadā kiñcittvavipākakālaniyatamiti vaktavyaṁ syāt; kiñcittvakālaniyatamiti vacanāttu kālaniyatamapi||33-35||
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
tasmādubhayadr̥ṣṭatvādēkāntagrahaṇamasādhu| nidarśanamapi cātrōdāhariṣyamaḥ- yadi hi niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṁ syāt, tadā''yuṣkāmāṇāṁ na mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahōmaniyamaprāyaścittōpavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayōjyēran; nōdbhrāntacaṇḍacapalagōjōṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ, na prapātagiriviṣamadurgāmbuvēgāḥ, tathā na pramattōnmattōdbhāntacaṇḍacapalamōhalōbhākulamatayaḥ, nārayaḥ, na pravr̥ddhō'gniḥ, ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsr̥pōragādayaḥ, na sāhasaṁ, nādēśakālacaryā, na narēndraprakōpa iti; ēvamādayō hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ, āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt| na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇāmakālamaraṇabhayamāgacchēt praṇināṁ, vyarthāścārambhakathāprayōgabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṁ rasāyanādhikārē, nāpīndrō niyatāyuṣaṁ śatruṁ vajrēṇābhihanyāt, nāśvināvārtaṁ bhēṣajēnōpapādayētāṁ , na maharṣayō yathēṣṭamāyustapasā prāpnuyuḥ, na ca viditavēditavyā maharṣayaḥ sasurēśāḥ samyak paśyēyurupadiśēyurācarēyurvā| api ca sarvacakṣuṣāmētat paraṁ yadaindraṁ cakṣuḥ , idaṁ cāpyasmākaṁ tēna pratyakṣaṁ; yathā- puruṣasahasrāṇāmutthāyōtthāyāhavaṁ kurvatāmakurvatāṁ cātulyāyuṣṭvaṁ, tathā jātamātrāṇāmapratīkārāt pratīkārācca, aviṣaviṣaprāśināṁ cāpyatulyāyuṣṭvamēva, na ca tulyō yōgakṣēma udapānaghaṭānāṁ citraghaṭānāṁ cōtsīdatāṁ; tasmāddhitōpacāramūlaṁ jīvitam, atō viparyayānmr̥tyuḥ| api ca dēśakālātmaguṇaviparītānāṁ karmaṇāmāhāravikārāṇāṁ ca kramōpayōgaḥ samyak, tyāgaḥ sarvasya cātiyōgāyōgamithyāyōgānāṁ, sarvātiyōgasandhāraṇam , asandhāraṇamudīrṇānāṁ ca gatimatāṁ, sāhasānāṁ ca varjanam, ārōgyānuvr̥ttau hētumupalabhāmahē samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaścēti||36||
तस्मादुभयदृष्टत्वादेकान्तग्रहणमसाधु| निदर्शनमपि चात्रोदाहरिष्यमः- यदि हि नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्, तदाऽऽयुष्कामाणां न मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनाद्याः क्रिया इष्टयश्च प्रयोज्येरन्; नोद्भ्रान्तचण्डचपलगोजोष्ट्रखरतुरगमहिषादयः पवनादयश्च दुष्टाः परिहार्याः स्युः, न प्रपातगिरिविषमदुर्गाम्बुवेगाः, तथा न प्रमत्तोन्मत्तोद्भान्तचण्डचपलमोहलोभाकुलमतयः, नारयः, न प्रवृद्धोऽग्निः, च विविधविषाश्रयाः सरीसृपोरगादयः, न साहसं, नादेशकालचर्या, न नरेन्द्रप्रकोप इति; एवमादयो हि भावा नाभावकराः स्युः, आयुषः सर्वस्य नियतकालप्रमाणत्वात्| न चानभ्यस्ताकालमरणभयनिवारकाणामकालमरणभयमागच्छेत् प्रणिनां, व्यर्थाश्चारम्भकथाप्रयोगबुद्धयः स्युर्महर्षीणां रसायनाधिकारे, नापीन्द्रो नियतायुषं शत्रुं वज्रेणाभिहन्यात्, नाश्विनावार्तं भेषजेनोपपादयेतां , न महर्षयो यथेष्टमायुस्तपसा प्राप्नुयुः, न च विदितवेदितव्या महर्षयः ससुरेशाः सम्यक् पश्येयुरुपदिशेयुराचरेयुर्वा| अपि च सर्वचक्षुषामेतत् परं यदैन्द्रं चक्षुः , इदं चाप्यस्माकं तेन प्रत्यक्षं; यथा- पुरुषसहस्राणामुत्थायोत्थायाहवं कुर्वतामकुर्वतां चातुल्यायुष्ट्वं, तथा जातमात्राणामप्रतीकारात् प्रतीकाराच्च, अविषविषप्राशिनां चाप्यतुल्यायुष्ट्वमेव, न च तुल्यो योगक्षेम उदपानघटानां चित्रघटानां चोत्सीदतां; तस्माद्धितोपचारमूलं जीवितम्, अतो विपर्ययान्मृत्युः| अपि च देशकालात्मगुणविपरीतानां कर्मणामाहारविकाराणां च क्रमोपयोगः सम्यक्, त्यागः सर्वस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगानां, सर्वातियोगसन्धारणम् , असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनम्, आरोग्यानुवृत्तौ हेतुमुपलभामहे सम्यगुपदिशामः सम्यक् पश्यामश्चेति||३६||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paramuttaramupasaṁharati - tasmādityādi| ubhayadr̥ṣṭatvāditi daivasya puruṣakārēṇa, tathā puruṣakārasya daivēna bādhadarśanāt| ēkāntagrahaṇamiti niyatamēvāyuriti tathā aniyatamēvāyuḥ sarvamiti cētyarthaḥ| nidr̥śyatē'bhimataḥ pakṣaḥ sādhyatē'nēnēti nidarśanaṁ yuktarityarthaḥ| atrēti anaikāntikapakṣē| yadītyādinā prakaraṇēnāyurjanakasya dr̥ṣṭasya hētōḥ sēvā tathā āyurvighātakasya hētōrasēvā sarvaprāmāṇikajanāvivādasiddhā darśyatē| sā ca sarvā yadi niyatamāyuḥ syāttadā akiñcitkarī syāt, aniyatē cāyuṣi kiñcitkarī syāt; tasmādaniyatamapyāyurbhavatīti bhāvaḥ| na ca sarvatraivādr̥ṣṭamēva kāraṇaṁ dr̥ṣṭamakiñcitkaramēvēti vadatō dr̥ṣṭasyāpi trivr̥tādērvirēkādikartr̥tvaṁ vyaktamēva; adr̥ṣṭasyaiva tu kāraṇatvaṁ dr̥ṣṭēkāryānupapattēḥ kalpanīyaṁ; tēnādr̥ṣṭasya kāraṇatvaṁ dr̥ṣṭakāraṇamūlamityarthaḥ; na ca dr̥ṣṭakāraṇōcchēdaḥ kalpayitumapi pāryatē| iṣṭayaḥ yajñāḥ| atyarthasarpaṇaśīlā uragāḥ sarīsr̥pōragāḥ| ācarēyurvā ‘bhēṣajam ’ iti śēṣaḥ| cakṣuṣāṁ paramiti atyarthābhrāntatvēna| atulyāyuṣṭvamiti yē āhavaṁ kurvatē tē śastrēṇa mriyantē, yē tu na kurvatē tē śastrēṇa na prāyō mriyantē| pratīkārādapratīkārāccātulyāyuṣṭvamiti yōjanā| na ca tulya ityādau citraghaṭō yaścitrita iva sthāpyatē, sa hi pānīyavahanādipratyavāyahētvabhāvācciraṁ tiṣṭhati; udapānaghaṭastu jalasambandhāt tathā vahanasamayē patanādinā ca śīghramutsīdati| hitōpacāramūlamiti hitōpacāramūlamapi| kramōpayōgaḥ samyagiti yōjanā| sarvātiyōgasandhāraṇaṁ sarvātiyōgānāṁ varjanam||36||
Adhikarana 18 (37) · Śloka 37
ataḥ paramagnivēśa uvāca- ēvaṁ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṁ bhagavan! kathaṁ kālamr̥tyurakālamr̥tyurvābhavatīti||37||
अतः परमग्निवेश उवाच- एवं सत्यनियतकालप्रमाणायुषां भगवन्! कथं कालमृत्युरकालमृत्युर्वाभवतीति||३७||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ satītyādi| yattāvat kālaniyataṁ tasyākālē maraṇābhāvādēva nākālamr̥tyurasti, yattvakālaniyataṁ tasyāpyaniyatatvāt kathaṁ kālamr̥tyurakālamr̥tyurvā bhavati? aniyatē hyāyuṣi kālaniyamō nāsti, niyatakālāccārvāgakālamr̥tyurucyata iti pr̥cchārthaḥ||37||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- śrūyatāmagnivēśa! yathā yānasamāyuktō'kṣaḥ prakr̥tyaivākṣaguṇairupētaḥ sa ca sarvaguṇōpapannō vāhyamānō yathākālaṁ svapramāṇakṣayādēvāvasānaṁ gacchēt, tathā''yuḥ śarīrōpagataṁ balavatprakr̥tyā yathāvadupacaryamāṇaṁ svapramāṇakṣayādēvāvasānaṁ gacchati; sa mr̥tyuḥ kālē| yathā ca sa ēvākṣō'tibhārādhiṣṭhitatvādviṣamapathādapathādakṣacakrabhaṅgādvāhyavāhakadōṣādaṇimōkṣādanupāṅgāt paryasanāccāntarā'vasānamāpadyatē, tathā''yurapyayathābalamārambhādayathāgnyabhyavaharaṇādviṣamābhyāvaharaṇādviṣamaśarīranyāsādatimaithunādasatsaṁśrayādudīrṇa- vēgavinigrahādvidhāryavēgāvidhāraṇādbhūtaviṣavāyvagnyupatāpādabhighātādāhārapratīkāravivarjanāccāntarā'vasānamāpadyatē, sa mr̥tyurakālē; tathā jvarādīnapyātaṅkānmithyōpacaritānakālamr̥tyūn paśyāma iti||38||
तमुवाच भगवानात्रेयः- श्रूयतामग्निवेश! यथा यानसमायुक्तोऽक्षः प्रकृत्यैवाक्षगुणैरुपेतः स च सर्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छेत्, तथाऽऽयुः शरीरोपगतं बलवत्प्रकृत्या यथावदुपचर्यमाणं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छति; स मृत्युः काले| यथा च स एवाक्षोऽतिभाराधिष्ठितत्वाद्विषमपथादपथादक्षचक्रभङ्गाद्वाह्यवाहकदोषादणिमोक्षादनुपाङ्गात् पर्यसनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, तथाऽऽयुरप्ययथाबलमारम्भादयथाग्न्यभ्यवहरणाद्विषमाभ्यावहरणाद्विषमशरीरन्यासादतिमैथुनादसत्संश्रयादुदीर्ण- वेगविनिग्रहाद्विधार्यवेगाविधारणाद्भूतविषवाय्वग्न्युपतापादभिघातादाहारप्रतीकारविवर्जनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, स मृत्युरकाले; तथा ज्वरादीनप्यातङ्कान्मिथ्योपचरितानकालमृत्यून् पश्याम इति||३८||
🔊 Audio coming soon
yathākālamiti yāvatā kālēna pratyavāyaśūnyasyākṣasya kṣayō bhavati tasminnēvētyarthaḥ| svapramāṇakṣayādēvēti yugānurūpavarṣaśatādipramāṇakṣayādityarthaḥ| apathāditi sarvathā amārgagamanāt| aṇimōkṣāditi kīlamōkṣāt| anupāṅgāditi snēhādānāt| paryasanāt parikṣēpāt| mithyōpacaritāniti asamyakcikitsatān| akālamr̥tyūniti akālamr̥tyukarān||38||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
athāgnivēśaḥ papraccha- kinnu khalu bhagavan! jvaritēbhyaḥ pānīyamuṣṇaṁ prayacchanti bhiṣajō bhūyiṣṭhaṁ na tathā śītam, asti ca śītasādhyō'pi dhāturjvarakara iti||39||
अथाग्निवेशः पप्रच्छ- किन्नु खलु भगवन्! ज्वरितेभ्यः पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम्, अस्ति च शीतसाध्योऽपि धातुर्ज्वरकर इति||३९||
🔊 Audio coming soon
samprati mithyōpacāraśrutyā uṣṇatōyaṁ jvarē'pyāgnēyē mithyōpacāraḥ syādityāśaṅkyāha- kinnvityādi| śītasādhyō'pidhātuḥ pittamuṣṇarūpamityarthaḥ| pānīyaṁ yasmāt sarvajvaritēbhyō dīyatē, tasmāt pānīyamēvātra pr̥cchati||39||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- jvaritasya kāyasamutthānadēśakālānabhisamīkṣya pācanārthaṁ pānīyamuṣṇaṁ prayacchanti bhiṣajaḥ| jvarō hyāmāśayasamutthaḥ, prāyō bhēṣajāni cāmāśayasamutthānāṁ vikārāṇāṁ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni bhavanti; pācanārthaṁ ca pānīyamuṣṇaṁ, tasmādētajjvaritēbhyaḥ prayacchanti bhiṣajō bhūyiṣṭham| taddhi tēṣāṁ pītaṁ vātamanulōmayati, agniṁ cōdaryamudīrayati, kṣipraṁ jarāṁ gacchati, ślēṣmāṇaṁ pariśōṣayati, svalpamapi ca pītaṁ tr̥ṣṇāpraśamanāyōpakalpatē; tathāyuktamapi caitannātyarthōtsannapittē jvarē sadāhabhramapralāpātisārē vā pradēyam, uṣṇēna hi dāhabhramapralāpātisārā bhūyō'bhivardhantē, śītēna cōpaśāmyantīti||40||
तमुवाच भगवानात्रेयः- ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः| ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः, प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति; पाचनार्थं च पानीयमुष्णं, तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम्| तद्धि तेषां पीतं वातमनुलोमयति, अग्निं चोदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, श्लेष्माणं परिशोषयति, स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपकल्पते; तथायुक्तमपि चैतन्नात्यर्थोत्सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयम्, उष्णेन हि दाहभ्रमप्रलापातिसारा भूयोऽभिवर्धन्ते, शीतेन चोपशाम्यन्तीति||४०||
🔊 Audio coming soon
utsannapittē pravr̥ddhapittē||40||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
bhavati cātra- śītēnōṣṇakr̥tān rōgāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| yē tu śītakr̥tā rōgāstēṣāmuṣṇaṁ bhiṣagjitam||41||
भवति चात्र- शीतेनोष्णकृतान् रोगाञ्छमयन्ति भिषग्विदः| ये तु शीतकृता रोगास्तेषामुष्णं भिषग्जितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
na kēvalaṁ jvarē ēva śītōṣṇasamutthatvabhēdēna uṣṇaśītōpacāraḥ, kintu sarvatraiva vyādhāvēvamityāha- śītēnētyādi| bhiṣajaśca tē jñānavantaścēti bhiṣagvidaḥ||41||
Adhikarana 23 (42-44) · Śloka 44
ēvamitarēṣāmapi vyādhīnāṁ nidānaviparītaṁ bhēṣajaṁ bhavati; yathā- apatarpaṇanimittānāṁ vyādhīnāṁ nāntarēṇa pūraṇamasti śāntiḥ, tathā pūraṇanimittānāṁ vyādhīnāṁ nāntarēṇāpatarpaṇam||42|| apatarpaṇamapi ca trividhaṁ- laṅghanaṁ, laṅghanapācanaṁ, dōṣāvasēcanaṁ cēti||43|| tatra laṅghanamalpabaladōṣāṇāṁ , laṅghanēna hyagnimārutavr̥ddhyā vātātapaparītamivālpamudakamalpō dōṣaḥ praśōṣamāpadyatē; laṅghanapācanē tu madhyabaladōṣāṇāṁ, laṅghanapācanābhyāṁ hi sūryasantāpamārutābhyāṁ pāṁśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṁ madhyabalō dōṣaḥ praśōṣamāpadyatē; bahudōṣāṇāṁ punardōṣāvasēcanamēva kāryaṁ, na hyabhinnē kēdārasētau palvalāprasēkō'sti, tadvaddōṣāvasēcanam||44||
एवमितरेषामपि व्याधीनां निदानविपरीतं भेषजं भवति; यथा- अपतर्पणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेण पूरणमस्ति शान्तिः, तथा पूरणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेणापतर्पणम्||४२|| अपतर्पणमपि च त्रिविधं- लङ्घनं, लङ्घनपाचनं, दोषावसेचनं चेति||४३|| तत्र लङ्घनमल्पबलदोषाणां , लङ्घनेन ह्यग्निमारुतवृद्ध्या वातातपपरीतमिवाल्पमुदकमल्पो दोषः प्रशोषमापद्यते; लङ्घनपाचने तु मध्यबलदोषाणां, लङ्घनपाचनाभ्यां हि सूर्यसन्तापमारुताभ्यां पांशुभस्मावकिरणैरिव चानतिबहूदकं मध्यबलो दोषः प्रशोषमापद्यते; बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यं, न ह्यभिन्ने केदारसेतौ पल्वलाप्रसेकोऽस्ति, तद्वद्दोषावसेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
na kēvalaṁ śītōṣṇasamutthayōrēva paraṁ hētuviparyayēṇa cikitsā, kintvapatarpaṇādijē'pi hētuviparītēnētyāha- ēvamityādi| apatarpaṇasantarpaṇābhyāṁ ca sarvaṁ cikitsitaṁ gr̥hītaṁ, na hyapatarpaṇasantarpaṇābhyāṁ vinā'nyadvidhānāntaramasti cikitsāyāḥ; yēna sarva ēvōpakramāḥ santarpaṇāpatarpaṇabhēdā ēva| ata ēva viśēṣajñānārthamapatarpaṇabhēdānāha- apatarpaṇamityādi| laṅghanapācanamitivacanēna yatra pācanaṁ kriyatē tatrāvaśyaṁ stōkamātrayā laṅghanamapikriyata iti darśayati, pācanakālē hi yadi br̥ṁhaṇaṁ kriyatē tadā br̥ṁhaṇēnāgnēḥ pratikūlēna pācanaṁ na syādityarthaḥ| avakiraṇairivētyatra ivaśabdō'natibahūdakamivētyēvaṁrūpō jñēyaḥ| anyadvēti laṅghanādi br̥ṁhaṇādi ca||42-44||
Adhikarana 24 (45) · Śloka 45
dōṣāvasēcanamanyadvā bhēṣajaṁ prāptakālamapyāturasya naivaṁvidhasya kuryāt| tadyathā- anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmārucēratikṣīṇabalamāṁsaśōṇitasyāsādhyarōgōpahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya cēti| ēvaṁvidhaṁ hyāturamupacaran bhiṣak pāpīyasā'yaśasā yōgamr̥cchatīti||45||
दोषावसेचनमन्यद्वा भेषजं प्राप्तकालमप्यातुरस्य नैवंविधस्य कुर्यात्| तद्यथा- अनपवादप्रतीकारस्याधनस्यापरिचारकस्य वैद्यमानिनश्चण्डस्यासूयकस्य तीव्राधर्मारुचेरतिक्षीणबलमांसशोणितस्यासाध्यरोगोपहतस्य मुमूर्षुलिङ्गान्वितस्य चेति| एवंविधं ह्यातुरमुपचरन् भिषक् पापीयसाऽयशसा योगमृच्छतीति||४५||
🔊 Audio coming soon
anapavādapratīkārō vācyapratīkāraḥ| adhanasyānupakaraṇatvēna na cikitsā pāryatē kartumityarthaḥ| vaidyamānī durabhimānādvaidyōpadēśaṁ na karōti| tīvrādharmarucēḥ pratikriyāyāmadharmō bhavati, na ca cikitsā sidhyatyadharmapratibandhāt| mumūrṣuliṅgānvitasyēti riṣṭayuktasya| pāpīyasēti pāpahētunā pāpajanakēnāyaśasā||45||
Adhikarana 25 (46-48) · Śloka 48
bhavati cātra- tadātvē cānubandhē vā yasya syādaśubhaṁ phalam| karmaṇastanna kartavyamētadbuddhimatāṁ matam||46|| (alpōdakadrumō yastu pravātaḥ pracurātapaḥ| jñēyaḥ sa jāṅgalō dēśaḥ svalparōgatamō'pi ca||47|| pracurōdakavr̥kṣō yō nivātō durlabhātapaḥ| anūpō bahudōṣaśca, samaḥ sādhāraṇō mataḥ)||48||
भवति चात्र- तदात्वे चानुबन्धे वा यस्य स्यादशुभं फलम्| कर्मणस्तन्न कर्तव्यमेतद्बुद्धिमतां मतम्||४६|| (अल्पोदकद्रुमो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः| ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमोऽपि च||४७|| प्रचुरोदकवृक्षो यो निवातो दुर्लभातपः| अनूपो बहुदोषश्च, समः साधारणो मतः)||४८||
🔊 Audio coming soon
anubandhē vēti uttarakālam| kēcidalpōdakadrumō yastvityādigranthaṁ jāṅgalādidēśalakṣaṇamatra paṭhanti||46-48||
Adhikarana 26 (49-52) · Śloka 52
tatra ślōkāḥ- pūrvarūpāṇi sāmānyā hētavaḥ sasvalakṣaṇāḥ| dēśōddhvaṁsasya bhaiṣajyaṁ hētūnāṁ mūlamēva ca||49|| prāgvikārasamutpattirāyuṣaśca kṣayakramaḥ| maraṇaṁ prati bhūtānāṁ kālākālaviniścayaḥ||50|| yathā cākālamaraṇaṁ yathāyuktaṁ ca bhēṣajam| siddhiṁ yātyauṣadhaṁ yēṣāṁ na kuryādyēna hētunā||51|| tadātrēyō'gnivēśāya nikhilaṁ sarvamuktavān| dēśōddhvaṁsanimittīyē vimānē munisattamaḥ||52||
तत्र श्लोकाः- पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः सस्वलक्षणाः| देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च||४९|| प्राग्विकारसमुत्पत्तिरायुषश्च क्षयक्रमः| मरणं प्रति भूतानां कालाकालविनिश्चयः||५०|| यथा चाकालमरणं यथायुक्तं च भेषजम्| सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना||५१|| तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान्| देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः||५२||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē pūrvarūpāṇīti nakṣatrādivikārāḥ| sasvalakṣaṇāḥ sasvavikr̥tilakṣaṇāḥ, tacca lakṣaṇaṁ tatra vātamēvaṁvidhamityādinā prōktam| yathāyuktaṁ ca bhēṣajaṁ siddhiṁ yātīti anēnōṣṇapānīyadānōpapattyā sarvaṁ saṅgr̥hītam||49-52||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē vimānasthānē janapadōddhvaṁsanīyavimānaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने जनपदोद्ध्वंसनीयविमानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ vimānasthānē janapadōddhvaṁsanīyavimānaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||