Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ജനപദോദ്ധ്വംസനീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ദ്വിവിധോ ഹേതുര്വ്യാധിജനകഃ പ്രാണിനാം ഭവതി- സാധാരണഃ, അസാധാരണശ്ച; തത്രാസാധാരണം പ്രതിപുരുഷനിയതം വാതാദിജനകമാഹാരാദ്യഭിധായ ബഹുജനസാധാരണം വാതജലദേശകാലരൂപം സാധാരണരോഗകാരണമഭിധാതും ജനപദോദ്ധ്വംസനീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ജനപദമണ്ഡലേ പഞ്ചാലക്ഷേത്രേ ദ്വിജാതിവരാധ്യുഷിതേ കാമ്പില്യരാജധാന്യാം ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയോऽന്തേവാസിഗണപരിവൃതഃ പശ്ചിമേ ഘര്മമാസേ ഗങ്ഗാതീരേ വനവിചാരമനുവിചരഞ്ഛിഷ്യമഗ്നിവേശമബ്രവീത്||൩||
जनपदमण्डले पञ्चालक्षेत्रे द्विजातिवराध्युषिते काम्पिल्यराजधान्यां भगवान् पुनर्वसुरात्रेयोऽन्तेवासिगणपरिवृतः पश्चिमे घर्ममासे गङ्गातीरे वनविचारमनुविचरञ्छिष्यमग्निवेशमब्रवीत्||३||
🔊 Audio coming soon
ജനപദവസത്യുപലക്ഷിതം മണ്ഡലം ജനപദമണ്ഡലം, ‘പഞ്ചാലക്ഷേത്രേ’ ഇതി തസ്യ വിശേഷണമ്| ദ്വിജാതിവരാധ്യുഷിത ഇതി വചനേന മഹാജനസേവിതേऽപി ദേശേऽധര്മവശാജ്ജനപദോദ്ധ്വംസോ വക്ഷ്യമാണോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| പശ്ചിമേ ഘര്മമാസ ഇതി ജ്യേഷ്ഠേ| വനവിചാരമനുവിചരന്നിതി വനം വിചര്യ വിചര്യാനുവിചരന്നിത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ദൃശ്യന്തേ ഹി ഖലു സൌമ്യ! നക്ഷത്രഗ്രഹഗണചന്ദ്രസൂര്യാനിലാനലാനാം ദിശാം ചാപ്രകൃതിഭൂതാനാമൃതുവൈകാരികാ ഭാവാഃ, അചിരാദിതോ ഭൂരപി ച ന യഥാവദ്രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവമോഷധീനാം പ്രതിവിധാസ്യതി, തദ്വിയോഗാച്ചാതങ്കപ്രായതാ നിയതാ| തസ്മാത് പ്രാഗുദ്ധ്വംസാത് പ്രാക് ച ഭൂമേര്വിരസീഭാവാദുദ്ധരധ്വം സൌമ്യ! ഭൈഷജ്യാനി യാവന്നോപഹതരസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാണി ഭവന്തി| വയം ചൈഷാം രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാനുപയോക്ഷ്യാമഹേ യേ ചാസ്മാനനുകാങ്ക്ഷന്തി, യാംശ്ച വയമനുകാങ്ക്ഷാമഃ| ന ഹി സമ്യഗുദ്ധൃതേഷു സൌമ്യ! ഭൈഷജ്യേഷു സമ്യഗ്വിഹിതേഷു സമ്യക് ചാവചാരിതേഷു ജനപദോദ്ധ്വംസകരാണാം വികാരാണാം കിഞ്ചിത് പ്രതീകാരഗൌരവം ഭവതി||൪||
दृश्यन्ते हि खलु सौम्य! नक्षत्रग्रहगणचन्द्रसूर्यानिलानलानां दिशां चाप्रकृतिभूतानामृतुवैकारिका भावाः, अचिरादितो भूरपि च न यथावद्रसवीर्यविपाकप्रभावमोषधीनां प्रतिविधास्यति, तद्वियोगाच्चातङ्कप्रायता नियता| तस्मात् प्रागुद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर्विरसीभावादुद्धरध्वं सौम्य! भैषज्यानि यावन्नोपहतरसवीर्यविपाकप्रभावाणि भवन्ति| वयं चैषां रसवीर्यविपाकप्रभावानुपयोक्ष्यामहे ये चास्माननुकाङ्क्षन्ति, यांश्च वयमनुकाङ्क्षामः| न हि सम्यगुद्धृतेषु सौम्य! भैषज्येषु सम्यग्विहितेषु सम्यक् चावचारितेषु जनपदोद्ध्वंसकराणां विकाराणां किञ्चित् प्रतीकारगौरवं भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ഋതുവികാരായ ഭൂതാ ഋതുവൈകാരികാഃ; ഋതുവികാരശ്ചോപലക്ഷണം, തേന ജലദേശവാതവികാരായ ഭൂതാ ഇതി മന്തവ്യം; യതോ ഭൂമ്യാദീനാമപി വികൃതിം വക്ഷ്യതി| കിംവാ ഋത്വനനുരൂപാ ഋതുവൈകാരികാഃ; തേന, ഋത്വനനുരൂപലക്ഷണമേവ നക്ഷത്രാദീനാം വികൃതിരിത്യുക്തം ഭവതി; ഗ്രീഷ്മേ ഹി നക്ഷത്രാണി നിര്മലാനി ഭവന്തി, താനി യദി തുഷാരച്ഛന്നാനി ഗ്രീഷ്മേ ഭവന്തി, തദാ വികൃതാനി ഭവന്തീതി ബോദ്ധവ്യമ്| ഭൂരപി ചേത്യപിവചനാജ്ജലാനിലൌ ച ഗ്രാഹയതി; തേന, ഭൂസ്താവദോഷധീനാം പ്രധാനം കാരണം, സാ രസാദീന്ന പ്രതിവിധാസ്യതി; ജലവാതാവപി ചൌഷധീനാം രസാദീന്ന പ്രതിവിധാസ്യത ഇത്യുക്തം ഭവതി| പ്രതിവിധാസ്യതീതി ജനയിഷ്യതി| ഉദ്ധരധ്വമിതി ബഹുവചനം ബഹ്വന്തേവാസിയുക്താഗ്നിവേശാഭിപ്രായേണ; അഗ്നിവേശസ്തു പ്രധാനത്വേനൈക ഏവേതി ‘അഗ്നിവേശ’ ഇതിപദേന തഥാ ‘സൌമ്യ’ ഇതിപദേന സമ്ബോധ്യതേ; ഭേഷജോദ്ധരണം തു ബഹുഭിരേവ കര്തവ്യമിത്യഭിപ്രായേണ ബഹുവചനമ്| ഭവതി ഹി പ്രധാനം സമ്ബോധ്യ ഗണസമ്പാദ്യക്രിയായാം ബഹുവചനം; യഥാ- സേനാപതേ യുധ്യധ്വമിതി| അന്യേ തു സൌമ്യപദം ഭേഷജവിശേഷണം കുര്വന്തി| യേ ചാസ്മാനനുകാങ്ക്ഷന്തി യേ ചാസ്മാന് ഭിഷജോऽനുകാങ്ക്ഷന്തീത്യര്ഥഃ, യാംശ്ച വയമനുകാങ്ക്ഷാമശ്ചികിത്സ്യത്വേന| ഏതേന, യേ വൈദ്യമനുകാങ്ക്ഷന്തി തേ വൈദ്യപ്രിയത്വേന സാധ്യാഃ, അസാധ്യാ ഹി വൈദ്യദ്വിഷ ഉക്താഃ; വൈദ്യാശ്ച യാനിച്ഛന്തി തേ സാധ്യരോഗാ ഏവ, അസാധ്യാന് ഹി വൈദ്യാ നേച്ഛന്തി| ഏതേനാന്യേഷാമപി യേഷാം ഭേഷജസാധ്യാ രോഗാസ്തേ ആസാമോഷധീനാം രസാദീനുപയോക്ഷ്യന്തീത്യര്ഥഃ| യദി ച യേ അസ്മദ്ഗതാഃ, യാംശ്ച വയം പ്രയോജനവശാദനുഗതാഃ, തേ ഉപയോക്ഷ്യന്തീതി വ്യാഖ്യായതേ, തദാ ആത്രേയസ്യ പക്ഷരാഗിത്വേനാപ്തത്വം ന സമ്ഭവതി, “സര്വപ്രജാനാം പിതൃവച്ഛരണ്യഃ” (ചി.അ.൫) ഇതി വചനാച്ചാസ്യ നീരാഗത്വമുക്തമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഉദ്ധൃതാനി ഖലു ഭഗവന്! ഭൈഷജ്യാനി, സമ്യഗ്വിഹിതാനി, സമ്യഗവചാരിതാനി ച; അപി തു ഖലു ജനപദോദ്ധ്വംസനമേകേനൈവ വ്യാധിനാ യുഗപദസമാനപ്രകൃത്യാഹാരദേഹബലസാത്മ്യസത്ത്വവയസാം മനുഷ്യാണാം കസ്മാദ്ഭവതീതി||൫||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- उद्धृतानि खलु भगवन्! भैषज्यानि, सम्यग्विहितानि, सम्यगवचारितानि च; अपि तु खलु जनपदोद्ध्वंसनमेकेनैव व्याधिना युगपदसमानप्रकृत्याहारदेहबलसात्म्यसत्त्ववयसां मनुष्याणां कस्माद्भवतीति||५||
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ദ്ധൃതാനീതി വചനമഭൂതേ ഭൂതവച്ചേതി പ്രയോഗാദ്ബോദ്ധവ്യം, യഥാ- അചിരകര്തവ്യേ കൃതമിതി വദന്തി; ന ഹി വചനകാല ഏവ ഓഷധീനാമുദ്ധരണം സമ്ഭവതീതി| ഏകേനേതി ഏകജാതീയേന| അസമാനപ്രകൃത്യാദീനാം സമാനകാരണാഭാവാന്ന തുല്യരൂപോ വ്യാധിര്ഭവിതുമര്ഹതീതി പ്രശ്നാര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ഏവമസാമാന്യാവതാമപ്യേഭിരഗ്നിവേശ! പ്രകൃത്യാദിഭിര്ഭാവൈര്മനുഷ്യാണാം യേऽന്യേ ഭാവാഃ സാമാന്യാസ്തദ്വൈഗുണ്യാത് സമാനകാലാഃ സമാനലിങ്ഗാശ്ച വ്യാധയോऽഭിനിര്വര്തമാനാ ജനപദമുദ്ധ്വംസയന്തി| തേ തു ഖല്വിമേ ഭാവാഃ സാമാന്യാ ജനപദേഷു ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വായുഃ, ഉദകം, ദേശഃ, കാല ഇതി||൬||
तमुवाच भगवानात्रेयः- एवमसामान्यावतामप्येभिरग्निवेश! प्रकृत्यादिभिर्भावैर्मनुष्याणां येऽन्ये भावाः सामान्यास्तद्वैगुण्यात् समानकालाः समानलिङ्गाश्च व्याधयोऽभिनिर्वर्तमाना जनपदमुद्ध्वंसयन्ति| ते तु खल्विमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति; तद्यथा- वायुः, उदकं, देशः, काल इति||६||
🔊 Audio coming soon
സമാനലിങ്ഗാ ഇതി തുല്യലിങ്ഗാഃ||൬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
തത്ര വാതമേവംവിധമനാരോഗ്യകരം വിദ്യാത്; തദ്യഥാ-യഥര്തുവിഷമമതിസ്തിമിതമതിചലമതിപരുഷമതിശീതമത്യുഷ്ണമതിരൂക്ഷമത്യഭിഷ്യന്ദിനമതിഭൈരവാരാവമതിപ്രതിഹത- പരസ്പരഗതിമതികുണ്ഡലിനമസാത്മ്യഗന്ധബാഷ്പസികതാപാംശുധൂമോപഹതമിതി (൧); ഉദകം തു ഖല്വത്യര്ഥവികൃതഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശം ക്ലേദബഹുലമപക്രാന്തജലചരവിഹങ്ഗമുപക്ഷീണജലേശയമപ്രീതികരമപഗതഗുണം വിദ്യാത് (൨); ദേശം പുനഃ പ്രകൃതിവികൃതവര്ണഗന്ധരസസ്പര്ശം ക്ലേദബഹുലമുപസൃഷ്ടം സരീസൃപവ്യാലമശകശലഭമക്ഷികാമൂഷകോലൂകശ്മാശാനികശകുനിജമ്ബൂകാദിഭിസ്തൃണോലൂപോപവനവന്തം പ്രതാനാദിബഹുലമപൂര്വവദവപതിതശുഷ്കനഷ്ടശസ്യം ധൂമ്രപവനം പ്രധ്മാതപതത്രിഗണമുത്ക്രുഷ്ടശ്വഗണമുദ്ഭ്രാന്തവ്യഥിതവിവിധമൃഗപക്ഷിസങ്ഘമുത്സൃഷ്ടനഷ്ടധര്മസത്യലജ്ജാചാരശീലഗുണജനപദം ശശ്വത്ക്ഷുഭിതോദീര്ണസലിലാശയം പ്രതതോല്കാപാതനിര്ഘാതഭൂമികമ്പമതിഭയാരാവരൂപം രൂക്ഷതാമ്രാരുണസിതാഭ്രജാലസംവൃതാര്കചന്ദ്രതാരകമഭീക്ഷ്ണം സസമ്ഭ്രമോദ്വേഗമിവ സത്രാസരുദിതമിവ സതമസ്കമിവ ഗുഹ്യകാചരിതമിവാക്രന്ദിതശബ്ദബഹുലം ചാഹിതം വിദ്യാത് (൩); കാലം തു ഖലു യഥര്തുലിങ്ഗാദ്വിപരീതലിങ്ഗമതിലിങ്ഗം ഹീനലിങ്ഗം ചാഹിതം വ്യവസ്യേത് (൪); ഇമാനേവന്ദോഷയുക്താംശ്ചതുരോ ഭാവാഞ്ജനപദോദ്ധ്വംസകരാന് വദന്തി കുശലാഃ; അതോऽന്യഥാഭൂതാംസ്തു ഹിതാനാചക്ഷതേ||൭|| വിഗുണേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു ജനപദോദ്ധ്വംസകരേഷു ഭാവേഷു ഭേഷജേനോപപാദ്യമാനാനാമഭയം ഭവതി രോഗേഭ്യ ഇതി||൮||
तत्र वातमेवंविधमनारोग्यकरं विद्यात्; तद्यथा-यथर्तुविषममतिस्तिमितमतिचलमतिपरुषमतिशीतमत्युष्णमतिरूक्षमत्यभिष्यन्दिनमतिभैरवारावमतिप्रतिहत- परस्परगतिमतिकुण्डलिनमसात्म्यगन्धबाष्पसिकतापांशुधूमोपहतमिति (१); उदकं तु खल्वत्यर्थविकृतगन्धवर्णरसस्पर्शं क्लेदबहुलमपक्रान्तजलचरविहङ्गमुपक्षीणजलेशयमप्रीतिकरमपगतगुणं विद्यात् (२); देशं पुनः प्रकृतिविकृतवर्णगन्धरसस्पर्शं क्लेदबहुलमुपसृष्टं सरीसृपव्यालमशकशलभमक्षिकामूषकोलूकश्माशानिकशकुनिजम्बूकादिभिस्तृणोलूपोपवनवन्तं प्रतानादिबहुलमपूर्ववदवपतितशुष्कनष्टशस्यं धूम्रपवनं प्रध्मातपतत्रिगणमुत्क्रुष्टश्वगणमुद्भ्रान्तव्यथितविविधमृगपक्षिसङ्घमुत्सृष्टनष्टधर्मसत्यलज्जाचारशीलगुणजनपदं शश्वत्क्षुभितोदीर्णसलिलाशयं प्रततोल्कापातनिर्घातभूमिकम्पमतिभयारावरूपं रूक्षताम्रारुणसिताभ्रजालसंवृतार्कचन्द्रतारकमभीक्ष्णं ससम्भ्रमोद्वेगमिव सत्रासरुदितमिव सतमस्कमिव गुह्यकाचरितमिवाक्रन्दितशब्दबहुलं चाहितं विद्यात् (३); कालं तु खलु यथर्तुलिङ्गाद्विपरीतलिङ्गमतिलिङ्गं हीनलिङ्गं चाहितं व्यवस्येत् (४); इमानेवन्दोषयुक्तांश्चतुरो भावाञ्जनपदोद्ध्वंसकरान् वदन्ति कुशलाः; अतोऽन्यथाभूतांस्तु हितानाचक्षते||७|| विगुणेष्वपि खल्वेतेषु जनपदोद्ध्वंसकरेषु भावेषु भेषजेनोपपाद्यमानानामभयं भवति रोगेभ्य इति||८||
🔊 Audio coming soon
യഥര്തുവിഷമമിതി ഋത്വനനുരൂപമ്| അപഗതഗുണമിതി ജീവനപിപാസാഹരത്വാദ്യുക്തജലഗുണരഹിതമ്| പ്രകൃതിവര്ണാദേര്വികൃതാ വര്ണാദയോ യസ്യ ദേശസ്യ തം പ്രകൃതിവികൃതവര്ണഗന്ധരസസ്പര്ശമ്| ശ്മാശാനികശകുനിഃ ഗൃധ്രഃ| അപൂര്വവദിതി പരിചിതമപ്യുപഹതത്വേനാപൂര്വമിവ ദൃശ്യതേ| ഉത്സൃഷ്ടാശ്ച നഷ്ടാശ്ച ധര്മസത്യലജ്ജാഗുണാ ജനൈര്യത്ര സ തഥാ; തത്ര യേ ധര്മാദിയുക്താസ്തേ ഉത്സൃജന്തി ധര്മാദീനി, യേ തു ധര്മാദീനി സര്വഥാ അജ്ഞാനാന്നാചരന്തി താന് പ്രതി നഷ്ടാന്യേവ ധര്മാദീനി| ഗുഹ്യകാക്രാന്തോ ഹി ദേശോ യഥാ ആക്രന്ദനശബ്ദബഹുലോ ഭവതി താദൃശമ്||൭-൮||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ഭവന്തി ചാത്ര- വൈഗുണ്യമുപപന്നാനാം ദേശകാലാനിലാമ്ഭസാമ്| ഗരീയസ്ത്വം വിശേഷേണ ഹേതുമത് സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ||൯|| വാതാജ്ജലം ജലാദ്ദേശം ദേശാത് കാലം സ്വഭാവതഃ| വിദ്യാദ്ദുഷ്പരിഹാര്യത്വാദ്ഗരീയസ്തരമര്ഥവിത് ||൧൦|| വായ്വാദിഷു യഥോക്താനാം ദോഷാണാം തു വിശേഷവിത്| പ്രതീകാരസ്യ സൌകര്യേ വിദ്യാല്ലാഘവലക്ഷണമ്||൧൧||
भवन्ति चात्र- वैगुण्यमुपपन्नानां देशकालानिलाम्भसाम्| गरीयस्त्वं विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते||९|| वाताज्जलं जलाद्देशं देशात् कालं स्वभावतः| विद्याद्दुष्परिहार्यत्वाद्गरीयस्तरमर्थवित् ||१०|| वाय्वादिषु यथोक्तानां दोषाणां तु विशेषवित्| प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्याल्लाघवलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
വൈഗുണ്യമിത്യാദിനാ ദുഷ്ടാനാം വാതാദീനാം യസ്യ യ ഉത്കര്ഷോ യേന ച ഹേതുനാ തദാഹ| സ്വഭാവതോ ദുഷ്പരിഹാര്യത്വാദിതി സ്വഭാവാദേവ വാതാപേക്ഷയാ ജലം ദുഷ്പരിഹരം ഭവതി, ജലാച്ച ദേശഃ, ദേശാച്ച കാലഃ| വാതോ ഹി നിവാതദേശസേവയാ ദുഷ്ടഃ പരിഹ്രിയതേ, ന തഥാ ജലം, തദ്ധി ദേഹവൃത്ത്യര്ഥമവശ്യം സേവ്യം; ജലമപി ച യദി മഹതാ പ്രയത്നേന ത്യജ്യതേ, ദേശസ്തു ജലാപേക്ഷയാ ദുഷ്പരിഹരോ ഭവതി, തദ്വ്യതിരേകേണാവസ്ഥാതുമശക്യത്വാത്; ദേശോऽപി യദി ദേശാന്തരഗമനേന ത്യജ്യതേ, കാലസ്തു സര്വഥാ ത്യക്തുമശക്യ ഇതി സര്വേഷ്വേവ ഗരീയാന്| ‘ഗരീയഃ പരമ്’ ഇതി പാഠേ യദ്യതഃ പരം, തത്തതോ ഗരീയോ വിദ്യാദിതി യോജനാ| ഏതദ്വിപര്യയേണ ലാഘവമാഹ- വായ്വാദിഷ്വിത്യാദി| പ്രതീകാരസ്യ സൌകര്യ ഇതി യഥോക്തവിധയാ വാതാദിപരിത്യാഗസ്യ സുകരത്വേനേത്യര്ഥഃ||൯-൧൧||
Adhikarana 8 (12-18) · Śloka 18
ചതുര്ഷ്വപി തു ദുഷ്ടേഷു കാലാന്തേഷു യദാ നരാഃ| ഭേഷജേനോപപാദ്യന്തേ ന ഭവന്ത്യാതുരാസ്തദാ||൧൨|| യേഷാം ന മൃത്യുസാമാന്യം സാമാന്യം ന ച കര്മണാമ്| കര്മ പഞ്ചവിധം തേഷാം ഭേഷജം പരമുച്യതേ||൧൩|| രസായനാനാം വിധിവച്ചോപയോഗഃ പ്രശസ്യതേ| ശസ്യതേ ദേഹവൃത്തിശ്ച ഭേഷജൈഃ പൂര്വമുദ്ധൃതൈഃ||൧൪|| സത്യം ഭൂതേ ദയാ ദാനം ബലയോ ദേവതാര്ചനമ്| സദ്ധൃത്തസ്യാനുവൃത്തിശ്ച പ്രശമോ ഗുപ്തിരാത്മനഃ||൧൫|| ഹിതം ജനപദാനാം ച ശിവാനാമുപസേവനമ്| സേവനം ബ്രഹ്മചര്യസ്യ തഥൈവ ബ്രഹ്മചാരിണാമ്||൧൬|| സങ്കഥാ ധര്മശാസ്ത്രാണാം മഹര്ഷീണാം ജിതാത്മനാമ്| ധാര്മികൈഃ സാത്ത്വികൈര്നിത്യം സഹാസ്യാ വൃദ്ധസമ്മതൈഃ||൧൭|| ഇത്യേതദ്ഭേഷജം പ്രോക്തമായുഷഃ പരിപാലനമ്| യേഷാമനിയതോ മൃത്യുസ്തസ്മിന് കാലേ സുദാരുണേ||൧൮||
चतुर्ष्वपि तु दुष्टेषु कालान्तेषु यदा नराः| भेषजेनोपपाद्यन्ते न भवन्त्यातुरास्तदा||१२|| येषां न मृत्युसामान्यं सामान्यं न च कर्मणाम्| कर्म पञ्चविधं तेषां भेषजं परमुच्यते||१३|| रसायनानां विधिवच्चोपयोगः प्रशस्यते| शस्यते देहवृत्तिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः||१४|| सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्| सद्धृत्तस्यानुवृत्तिश्च प्रशमो गुप्तिरात्मनः||१५|| हितं जनपदानां च शिवानामुपसेवनम्| सेवनं ब्रह्मचर्यस्य तथैव ब्रह्मचारिणाम्||१६|| सङ्कथा धर्मशास्त्राणां महर्षीणां जितात्मनाम्| धार्मिकैः सात्त्विकैर्नित्यं सहास्या वृद्धसम्मतैः||१७|| इत्येतद्भेषजं प्रोक्तमायुषः परिपालनम्| येषामनियतो मृत्युस्तस्मिन् काले सुदारुणे||१८||
🔊 Audio coming soon
യേഷാം ന മൃത്യുസാമാന്യമിതി ന മൃത്യുജനകദൈവസാമ്യം യേഷാമസ്തീത്യര്ഥഃ| സാമാന്യം ന ച കര്മണാമിതി നച മാരകകര്മസാമാന്യം യേഷാമസ്തീത്യര്ഥഃ| കേചിദ്ധി സമ്ഭൂയൈവ ജന്മാന്തരേ ഗ്രാമദാഹാദികര്മ കുര്വതേ സ്മ, തത്കര്മബലാത് സംഹതമൃത്യവ ഏവ ഭവന്തി; കിംവാ പൃഥഗപി മാരകം കര്മ കൃതം കേഷാഞ്ചിദേകകാലം വിപച്യമാനം ഭവതി, തേऽപി സമകാലഭൃത്യവോ ഭവന്തി| തത്ര, ന മൃത്യുസാമാന്യമിത്യനേനോത്പന്നരിഷ്ടത്വാദേവ കേചിദസാധ്യാ ഇതി ദര്ശയതി, ന കര്മസാമാന്യമിത്യനേന കേചിച്ചാജാതരിഷ്ടാ അപി നിയതമാരകകര്മവശാദസാധ്യാ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി; കിംവാ ന മൃത്യുസാമാന്യമിത്യനേന ച മാരകോ വ്യാധിഃ സാധാരണ ഉച്യതേ, ന കര്മസാമാന്യമിത്യനേന ച മാരകവ്യാധിജനകം കര്മോച്യതേ| പൂര്വമുദ്ധൃതൈരിതി വ്യാപത്തേഃ പൂര്വം ഗൃഹീതൈഃ| ഗുപ്തിഃ മന്ത്രാദിനാ രക്ഷാ| അനിയത ഇതി വചനേന ദുര്ബലകര്മാരബ്ധോ ഹി മൃത്യുഃ പാര്യത ഏവൈവം പ്രതികര്തുമിതി ദര്ശയതി||൧൨-൧൮||
Adhikarana 9 (19-20) · Śloka 20
ഇതി ശ്രുത്വാ ജനപദോദ്ധ്വംസനേ കാരണാനി പുനരപി ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- അഥ ഖലു ഭഗവന്! കുതോമൂലമേഷാം വായ്വാദീനാം വൈഗുണ്യമുത്പദ്യതേ? യേനോപപന്നാ ജനപദമുദ്ധ്വംസയന്തീതി||൧൯|| തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- സര്വേഷാമപ്യഗ്നിവേശ! വായ്വാദീനാം യദ്വൈഗുണ്യമുത്പദ്യതേ തസ്യ മൂലമധര്മഃ, തന്മൂലം വാऽസത്കര്മ പൂര്വകൃതം; തയോര്യോനിഃ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ| തദ്യഥാ- യദാ വൈ ദേശനഗരനിഗമജനപദപ്രധാനാ ധര്മമുത്ക്രമ്യാധര്മേണ പ്രജാം വര്തയന്തി, തദാശ്രിതോപാശ്രിതാഃ പൌരജനപദാ വ്യവഹാരോപജീവിനശ്ച തമധര്മമഭിവര്ധയന്തി, തതഃ സോऽധര്മഃ പ്രസഭം ധര്മമന്തര്ധത്തേ, തതസ്തേऽന്തര്ഹിതധര്മാണോ ദേവതാഭിരപി ത്യജ്യന്തേ; തേഷാം തഥാऽന്തര്ഹിതധര്മണാമധര്മപ്രധാനാനാമപക്രാന്തദേവതാനാമൃതവോ വ്യാപദ്യന്തേ; തേന നാപോ യഥാകാലം ദേവോ വര്ഷതി ന വാ വര്ഷതി വികൃതം വാ വര്ഷതി, വാതാ ന സമ്യഗഭിവാന്തി, ക്ഷിതിര്വ്യാപദ്യതേ, സലിലാന്യുപശുഷ്യന്തി, ഓഷധയഃ സ്വഭാവം പരിഹായാപദ്യന്തേ വികൃതിം; തത ഉദ്ധ്വംസന്തേ ജനപദാഃ സ്പൃശ്യാഭ്യവഹാര്യദോഷാത് ||൨൦||
इति श्रुत्वा जनपदोद्ध्वंसने कारणानि पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- अथ खलु भगवन्! कुतोमूलमेषां वाय्वादीनां वैगुण्यमुत्पद्यते? येनोपपन्ना जनपदमुद्ध्वंसयन्तीति||१९|| तमुवाच भगवानात्रेयः- सर्वेषामप्यग्निवेश! वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः, तन्मूलं वाऽसत्कर्म पूर्वकृतं; तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव| तद्यथा- यदा वै देशनगरनिगमजनपदप्रधाना धर्ममुत्क्रम्याधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति, तदाश्रितोपाश्रिताः पौरजनपदा व्यवहारोपजीविनश्च तमधर्ममभिवर्धयन्ति, ततः सोऽधर्मः प्रसभं धर्ममन्तर्धत्ते, ततस्तेऽन्तर्हितधर्माणो देवताभिरपि त्यज्यन्ते; तेषां तथाऽन्तर्हितधर्मणामधर्मप्रधानानामपक्रान्तदेवतानामृतवो व्यापद्यन्ते; तेन नापो यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति, वाता न सम्यगभिवान्ति, क्षितिर्व्यापद्यते, सलिलान्युपशुष्यन्ति, ओषधयः स्वभावं परिहायापद्यन्ते विकृतिं; तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्याभ्यवहार्यदोषात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
കുതോമൂലം കിമ്മൂലമിത്യര്ഥഃ| തസ്യ മൂലമധര്മ ഇതി ഐഹികമധര്മം ദര്ശയതി| തന്മൂലം വേതി തസ്യ വാതാദിവൈഗുണ്യസ്യ മൂലം പൂര്വകൃതം വാ കര്മ| തേനൈഹികോ വാऽധര്മോ ജന്മാന്തരകൃതോ വാऽധര്മോ വാതാദിവൈഗുണ്യസ്യ കാരണമിതി ബ്രൂതേ| തദ്യദാ ദേശേത്യാദിനാ ത്വൈഹികമേവാധര്മം യദ്വക്ഷ്യതി ഹേതുതയാ തത് പ്രത്യക്ഷത്വേന സ്ഫുടസിദ്ധാന്താര്ഥം, നതു ജന്മാന്തരകൃതാധര്മസ്യാകാരണത്വേനേതി ജ്ഞേയമ്| തയോരിതി ഐഹികജന്മാന്തരീയയോരധര്മയോഃ| യോനിരിതി കാരണമ്| സ്പൃശ്യാഭ്യവഹാര്യദോഷാദിതി സ്പൃശ്യസ്യ വാ ജലാദേരഭ്യവഹാര്യസ്യ ച കൃത്സ്നസ്യ ദുഷ്ടത്വാത്| ഏതച്ച പ്രാധാന്യേന ജ്ഞേയം; തേന ദുഷ്ടപവനഗന്ധദോഷോऽപി ജ്ഞേയഃ, അസാത്മ്യഗന്ധോऽപി ദുഷ്ടവാതേ ഉക്തഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana 10 (21) · Śloka 21
തഥാ ശസ്ത്രപ്രഭവസ്യാപി ജനപദോദ്ധ്വംസസ്യാധര്മ ഏവ ഹേതുര്ഭവതി| യേऽതിപ്രവൃദ്ധലോഭക്രോധമോഹമാനാസ്തേ ദുര്ബലാനവമത്യാത്മസ്വജനപരോപഘാതായ ശസ്ത്രേണ പരസ്പരമഭിക്രാമന്തി, പരാന് വാऽഭിക്രാമന്തി, പരൈര്വാऽഭിക്രാമ്യന്തേ||൨൧||
तथा शस्त्रप्रभवस्यापि जनपदोद्ध्वंसस्याधर्म एव हेतुर्भवति| येऽतिप्रवृद्धलोभक्रोधमोहमानास्ते दुर्बलानवमत्यात्मस्वजनपरोपघाताय शस्त्रेण परस्परमभिक्रामन्ति, परान् वाऽभिक्रामन्ति, परैर्वाऽभिक्राम्यन्ते||२१||
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രപ്രഭവസ്യാപീതി ബഹുജനമാരകസ്യ ശസ്ത്രപ്രഭവസ്യേത്യര്ഥഃ| ആത്മസ്വജനപരോപഘാതായേതി അത്ര ആത്മനഃ സ്വജനസ്യ പരസ്യ ചോപഘാതോ ഭവതി പ്രായ ഇത്യര്ഥഃ||൨൧||
Adhikarana 11 (22) · Śloka 22
രക്ഷോഗണാദിഭിര്വാ വിവിധൈര്ഭൂതസങ്ഘൈസ്തമധര്മമന്യദ്വാऽപ്യപചാരാന്തരമുപലഭ്യാഭിഹന്യന്തേ||൨൨||
रक्षोगणादिभिर्वा विविधैर्भूतसङ्घैस्तमधर्ममन्यद्वाऽप्यपचारान्तरमुपलभ्याभिहन्यन्ते||२२||
🔊 Audio coming soon
രാക്ഷസാദ്യുത്സാദോऽപി ജനാനാമധര്മകൃത ഏവ ഭവതീത്യാഹ- രക്ഷോഗണേത്യാദി| അന്യദ്വാ അപചാരാന്തരമിതി യഥോക്താധര്മകാരണാദന്യദധര്മകാരണമശൌചാദീത്യര്ഥഃ||൨൨||
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
തഥാऽഭിശാപപ്രഭവസ്യാപ്യധര്മ ഏവ ഹേതുര്ഭവതി| യേ ലുപ്തധര്മാണോ ധര്മാദപേതാസ്തേ ഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധര്ഷിപൂജ്യാനവമത്യാഹിതാന്യാചരന്തി; തതസ്താഃ പ്രജാ ഗുര്വാദിഭിരഭിശപ്താ ഭസ്മതാമുപയാന്തി പ്രാഗേവാനേകപുരുഷകുലവിനാശായ, നിയതപ്രത്യയോപലമ്ഭാദനിയതാശ്ചാപരേ ||൨൩||
तथाऽभिशापप्रभवस्याप्यधर्म एव हेतुर्भवति| ये लुप्तधर्माणो धर्मादपेतास्ते गुरुवृद्धसिद्धर्षिपूज्यानवमत्याहितान्याचरन्ति; ततस्ताः प्रजा गुर्वादिभिरभिशप्ता भस्मतामुपयान्ति प्रागेवानेकपुरुषकुलविनाशाय, नियतप्रत्ययोपलम्भादनियताश्चापरे ||२३||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗേവേതി ഝടിതി, അനേകപുരുഷകുലവിനാശായാഭിശപ്താ ഭസ്മതാം യാന്തീത്യര്ഥഃ| നിയതപ്രത്യയോപലമ്ഭാദനിയതാശ്ചാപരേ ഭസ്മതാം യാന്തീതി യോജനാ| അനിയതാ അമിലിതാ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രതിനിയതപുരുഷാഭിശാപാത് പ്രതിനിയതാ ഏവ ഭസ്മതാം യാന്തി, ന സര്വേ ജനാ ഇത്യര്ഥഃ||൨൩||
Adhikarana 13 (24) · Śloka 24
പ്രാഗപി ചാധര്മാദൃതേ നാശുഭോത്പത്തിരന്യതോऽഭൂത്| ആദികാലേ ഹ്യദിതിസുതസമൌജസോऽതിവിമലവിപുലപ്രഭാവാഃ പ്രത്യക്ഷദേവദേവര്ഷിധര്മയജ്ഞവിധിവിധാനാഃ ശൈലസാരസംഹതസ്ഥിരശരീരാഃ പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയാഃ പവനസമബലജവപരാക്രമാശ്ചാരുസ്ഫിചോऽഭിരൂപപ്രമാണാകൃതിപ്രസാദോപചയവന്തഃ സത്യാര്ജവാനൃശംസ്യദാനദമനിയമതപോപവാസബ്രഹ്മചര്യവ്രതപരാ വ്യപഗതഭയരാഗദ്വേഷമോഹലോഭക്രോധശോകമാനരോഗനിദ്രാതന്ദ്രാശ്രമക്ലമാലസ്യപരിഗ്രഹാശ്ച പുരുഷാ ബഭൂവുരമിതായുഷഃ| തേഷാമുദാരസത്ത്വഗുണകര്മണാമചിന്ത്യരസവീര്യവിപാകപ്രഭാവഗുണസമുദിതാനി പ്രാദുര്ബഭൂവുഃ ശസ്യാനി സര്വഗുണസമുദിതത്വാത് പൃഥിവ്യാദീനാം കൃതയുഗസ്യാദൌ| ഭ്രശ്യതി തു കൃതയുഗേ കേഷാഞ്ചിദത്യാദാനാത് സാമ്പന്നികാനാം സത്ത്വാനാം ശരീരഗൌരവമാസീത്, ശരീരഗൌരവാച്ഛ്രമഃ, ശ്രമാദാലസ്യമ്, ആലസ്യാത് സഞ്ചയഃ, സഞ്ചയാത് പരിഗ്രഹഃ, പരിഗ്രഹാല്ലോഭഃ പ്രാദുരാസീത് കൃതേ| തതസ്ത്രേതായാം ലോഭാദഭിദ്രോഹഃ, അഭിദ്രോഹാനൃതവചനമ്, അനൃതവചനാത് കാമക്രോധമാനദ്വേഷപാരുഷ്യാഭിഘാതഭയതാപശോകചിന്തോദ്വേഗാദയഃ പ്രവൃത്താഃ| തതസ്ത്രേതായാം ധര്മപാദോऽന്തര്ധാനമഗമത്| തസ്യാന്തര്ധാനാത് യുഗവര്ഷപ്രമാണസ്യ പാദഹ്രാസഃ, പൃഥിവ്യാദേശ്ച ഗുണപാദപ്രണാശോऽഭൂത്| തത്പ്രണാശകൃതശ്ച ശസ്യാനാം സ്നേഹവൈമല്യരസവീര്യവിപാകപ്രഭാവഗുണപാദഭ്രാംശഃ| തതസ്താനി പ്രജാശരീരാണി ഹീയമാനഗുണപാദൈരാഹാരവിഹാരൈരയഥാപൂര്വമുപഷ്ടഭ്യമാനാന്യഗ്നിമാരുതപരീതാനി പ്രാഗ്വ്യാധിഭിര്ജ്വരാദിഭിരാക്രാന്താനി| അതഃ പ്രാണിനോ ഹ്രാസമവാപുരായുഷഃ ക്രമശ ഇതി||൨൪||
प्रागपि चाधर्मादृते नाशुभोत्पत्तिरन्यतोऽभूत्| आदिकाले ह्यदितिसुतसमौजसोऽतिविमलविपुलप्रभावाः प्रत्यक्षदेवदेवर्षिधर्मयज्ञविधिविधानाः शैलसारसंहतस्थिरशरीराः प्रसन्नवर्णेन्द्रियाः पवनसमबलजवपराक्रमाश्चारुस्फिचोऽभिरूपप्रमाणाकृतिप्रसादोपचयवन्तः सत्यार्जवानृशंस्यदानदमनियमतपोपवासब्रह्मचर्यव्रतपरा व्यपगतभयरागद्वेषमोहलोभक्रोधशोकमानरोगनिद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यपरिग्रहाश्च पुरुषा बभूवुरमितायुषः| तेषामुदारसत्त्वगुणकर्मणामचिन्त्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणसमुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्वगुणसमुदितत्वात् पृथिव्यादीनां कृतयुगस्यादौ| भ्रश्यति तु कृतयुगे केषाञ्चिदत्यादानात् साम्पन्निकानां सत्त्वानां शरीरगौरवमासीत्, शरीरगौरवाच्छ्रमः, श्रमादालस्यम्, आलस्यात् सञ्चयः, सञ्चयात् परिग्रहः, परिग्रहाल्लोभः प्रादुरासीत् कृते| ततस्त्रेतायां लोभादभिद्रोहः, अभिद्रोहानृतवचनम्, अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचिन्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः| ततस्त्रेतायां धर्मपादोऽन्तर्धानमगमत्| तस्यान्तर्धानात् युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः, पृथिव्यादेश्च गुणपादप्रणाशोऽभूत्| तत्प्रणाशकृतश्च शस्यानां स्नेहवैमल्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रांशः| ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीयमानगुणपादैराहारविहारैरयथापूर्वमुपष्टभ्यमानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर्ज्वरादिभिराक्रान्तानि| अतः प्राणिनो ह्रासमवापुरायुषः क्रमश इति||२४||
🔊 Audio coming soon
ആദ്യാവിര്ഭാവേ ച രോഗാണാമധര്മ ഏവ കാരണമിത്യാഹ- പ്രാഗപി ചേത്യാദി| യജ്ഞഃ യജ്ഞദേവതാ, വിധിഃ യജ്ഞവിധായകോ വേദഃ, വിധാനം യജ്ഞകര്മ| ജവഃ വേഗഃ| പരിഗ്രഹഃ മമതാ| അമിതമിവാതിബഹുത്വേനായുര്യേഷാം തേ അമിതായുഷഃ| സത്യേ ഹി ചതുര്വര്ഷശതമായുഃ; യദുക്തം ഭഗവതാ വ്യാസേന- “പുരുഷാഃ സര്വസിദ്ധാര്ഥാശ്ചതുര്വര്ഷശതായുഷഃ| കൃതേ” ഇതി| സാമ്പന്നികാനാമ് ഈശ്വരാണാമ്| കൃതേ ഇതി കൃതയുഗസ്യ ശേഷേ| ഹീയമാനഗുണപാദൈരിതി യഥാ യഥാ ത്രേതായാഃ ക്ഷയോ ഭവതി, തഥാ തഥാ ആഹാരവിഹാരഗുണപാദഹ്രാസോ ഭവന്നാസ്ത ഇതി ദര്ശയതി| വിഹാരോऽപി ചാധര്മവതാം ഹീനഗുണോ ഭവതി, തേന ന യഥാവച്ഛരീരോപഷ്ടമ്ഭനം കരോതി| ഉപഷ്ടഭ്യമാനാനീതി ധാതുസാമ്യേന പാല്യമാനാനി||൨൪||
Adhikarana 14 (25-27) · Śloka 27
ഭവതശ്ചാത്ര- യുഗേ യുഗേ ധര്മപാദഃ ക്രമേണാനേന ഹീയതേ| ഗുണപാദശ്ച ഭൂതാനാമേവം ലോകഃ പ്രലീയതേ||൨൫|| സംവത്സരശതേ പൂര്ണേ യാതി സംവത്സരഃ ക്ഷയമ്| ദേഹിനാമായുഷഃ കാലേ യത്ര യന്മാനമിഷ്യതേ||൨൬|| ഇതി വികാരാണാം പ്രാഗുത്പത്തിഹേതുരുക്തോ ഭവതി||൨൭||
भवतश्चात्र- युगे युगे धर्मपादः क्रमेणानेन हीयते| गुणपादश्च भूतानामेवं लोकः प्रलीयते||२५|| संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्| देहिनामायुषः काले यत्र यन्मानमिष्यते||२६|| इति विकाराणां प्रागुत्पत्तिहेतुरुक्तो भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
സംവത്സരശതേ പൂര്ണ ഇതി സംവത്സരേണ ശതതമേംऽശേ പൂര്ണേ| യത്ര യന്മാനമിഷ്യത ഇതി യത്ര യുഗേ യന്മാനമിഷ്യതേ, തസ്യ ശതതമേംऽശേ പൂര്ണേ വര്ഷ ഏകഃ ക്ഷയം യാതി| തേന, കലൌ ശതവര്ഷായുഷി യദാ ശതതമോംऽശോ യാതി ക്ഷയം തദാ നവനവതിഃ പരമായുര്ഭവതീത്യാദ്യനുസരണീയമ്||൨൫-൨൭||
Adhikarana 15 (28-32) · Śloka 33
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമഗ്നിവേശ ഉവാച- കിന്നു ഖലു ഭഗവന്! നിയതകാലപ്രമാണമായുഃ സര്വം ന വേതി||൨൮|| തം ഭഗവാനുവാച- ഇഹാഗ്നിവേശ! ഭൂതാനാമായുര്യുക്തിമപേക്ഷതേ| ദൈവേ പുരുഷകാരേ ച സ്ഥിതം ഹ്യസ്യ ബലാബലമ്||൨൯|| ദൈവമാത്മകൃതം വിദ്യാത് കര്മ യത് പൌര്വദൈഹികമ്| സ്മൃതഃ പുരുഷകാരസ്തു ക്രിയതേ യദിഹാപരമ്||൩൦|| ബലാബലവിശേഷോऽസ്തി തയോരപി ച കര്മണോഃ| ദൃഷ്ടം ഹി ത്രിവിധം കര്മ ഹീനം മധ്യമമുത്തമമ്||൩൧|| തയോരുദാരയോര്യുക്തിര്ദീര്ഘസ്യ ച സുഖസ്യ ച| നിയതസ്യായുഷോ ഹേതുര്വിപരീതസ്യ ചേതരാ||൩൨|| മധ്യമാ മധ്യമസ്യേഷ്ടാ കാരണം ശൃണു ചാപരമ്|൩൩|
एवंवादिनं भगवन्तमग्निवेश उवाच- किन्नु खलु भगवन्! नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं न वेति||२८|| तं भगवानुवाच- इहाग्निवेश! भूतानामायुर्युक्तिमपेक्षते| दैवे पुरुषकारे च स्थितं ह्यस्य बलाबलम्||२९|| दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम्| स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम्||३०|| बलाबलविशेषोऽस्ति तयोरपि च कर्मणोः| दृष्टं हि त्रिविधं कर्म हीनं मध्यममुत्तमम्||३१|| तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य च सुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चेतरा||३२|| मध्यमा मध्यमस्येष्टा कारणं शृणु चापरम्|३३|
🔊 Audio coming soon
യുക്തിമപേക്ഷത ഇതി ദൈവപുരുഷകാരയോര്യോഗമപേക്ഷതേ നിയതത്വേऽനിയതത്വേ ചേത്യര്ഥഃ| ബലം ചാബലം ച ബലാബലം; തത്രായുഷോ നിയതത്വേന ബലമ്, അനിയതത്വേനാബലം ജ്ഞേയമ്| യദ്യപി പൌര്വദൈഹികം കര്മാസ്ഥിരത്വേന ഗതം, തഥാऽപി തജ്ജനിതാദൃഷ്ടസ്യ വിദ്യമാനത്വാത് തദ്ദ്വാരാ തത്കര്മ കാരണം ഭവത്യേവേഹ ജന്മന്യപി| പുരുഷകാരസ്ത്വിഹ ജന്മനി കൃതം കര്മ സാമാന്യേനോച്യതേ| തത്ര ബലിമങ്ഗലാദി അദൃഷ്ടജനനത്വാദ് വ്യാപ്രിയതേ, തഥാ ഭേഷജാദി രസരുധിരാദിദ്വാരാ ||൨൮-൩൨||-
Adhikarana 16 (33-35) · Śloka 35
ദൈവം പുരുഷകാരേണ ദുര്ബലം ഹ്യുപഹന്യതേ||൩൩|| ദൈവേന ചേതരത് കര്മ വിശിഷ്ടേനോപഹന്യതേ| ദൃഷ്ട്വാ യദേകേ മന്യന്തേ നിയതം മാനമായുഷഃ||൩൪|| കര്മ കിഞ്ചിത് ക്വചിത് കാലേ വിപാകേ നിയതം മഹത്| കിഞ്ചിത്ത്വകാലനിയതം പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യതേ||൩൫||
दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते||३३|| दैवेन चेतरत् कर्म विशिष्टेनोपहन्यते| दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||३४|| कर्म किञ्चित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत्| किञ्चित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||३५||
🔊 Audio coming soon
ഉദാരയോരിതി പ്രശസ്തത്വേനോത്തമയോഃ| ദീര്ഘസ്യേതി രസായനാദിനാ ശതാദപി ദീര്ഘസ്യ; സുഖസ്യേതി നീരോഗത്വേന; നിയതസ്യേതി യുഗനിയതസ്യ, കലൌ വര്ഷശതപ്രമാണസ്യേത്യര്ഥഃ; ശതാദര്വാങനിനിയതമപീഹ നിയതശബ്ദേനോച്യതേ; തേന ന തത്ര തസ്യ ദൈവപുരുഷകാരജന്യത്വം ഘടതേ, തഥാऽപി തസ്യാപ്രശസ്തദൈവപുരുഷകാരജന്യത്വാത് ദൈവപുരുഷകാരജന്യത്വം ഭവതീതി യുക്തം; കിഞ്ചാനിയതായുഷ ഏവ പുരുഷാ രസായനാധികാരിണോ ഭവന്തി, നിയതായുഷം പ്രതി രസായനസ്യാകിഞ്ചിത്കരത്വാത്; രസായനാദികൃതം ചായുരനിയതം പ്രശസ്തത്വേന പ്രശസ്തദൈവപുരുഷകാരജന്യം ഭവതീതി യുക്തമ്| കിംവാ, ദീര്ഘത്വേ സതി നിയതസ്യായുഷോ ഹേതുരിതി യോജനാ; തേന യുഗനിയതം ച ശതവര്ഷം, തഥാ തദധികം ചാനിയതം മഹതാ കര്മണൈവ ക്രിയതേ; പുരുഷകാരേണ തു മഹതാऽസ്യ സുഖിത്വം രോഗാനുപഘാതാത് ക്രിയതേ; രസായനേന ച ജരാദിവ്യാധിപ്രതിഘാതഃ ക്രിയതേ; രസായനലഭ്യമപ്യായുര്ബലവത്കര്മനിയതമേവേതി ഭാവഃ| വിപരീതസ്യ ദീര്ഘത്വേനാനിയതസ്യ തഥാ രോഗയുക്തത്വേനാസുഖസ്യ| ഇതരേതി ഹീനയോര്ദ്ദൈവപുരുഷകാരയോര്യുക്തിരിത്യര്ഥഃ| മധ്യമാമധ്യമസ്യ ദീര്ഘത്വേനാദീര്ഘത്വേനാനിയതസ്യ, തഥാ സുഖാസുഖത്വേനാനിയതസ്യായുഷോ മധ്യമയോഃ കര്മണോര്യുക്തിരിത്യര്ഥഃ| കാരണമിതി ദൈവപുരുഷകാരയോഃ പരസ്പരബാധനേ ഉപപത്തിമിത്യര്ഥഃ| ദൈവമിത്യാദി| ദുര്ബലമായുര്ജനനം ദൈവം ബലവതാ മാരകേണ ദൃഷ്ടാപഥ്യഭോജനാദിനാ വിപരീതമരണകാര്യജനനാദുപഹന്യതേ; വിശിഷ്ടേന ബലവതാ, ഇതരത് കര്മ ദൃഷ്ടം പുരുഷകാരാഖ്യമ്, ഉപഹന്യതേ പരാഭൂയതേ| ഏതദ്ദൈവകര്തൃകദൃഷ്ടപരാഭവദര്ശനാദ്ദൈവനിയതമേവ സര്വമായുരിതി കേചിന്മന്യന്ത ഇത്യാഹ - ദൃഷ്ട്വേത്യാദി| യദി ദൃഷ്ടമായുഃ കാരണം സ്യാത്, ന തദാ ഭേഷജൈഃ സമ്യഗുപപാദിതാനാം മൃത്യുഃ സ്യാത്; യതശ്ച സത്യപി ചികിത്സിതേ കര്മവശാത്തു മൃത്യുര്ഭവതി; തേന, യത്രാപി ചികിത്സാ ജീവയതീതി മന്യന്തേ, തത്രാപി കര്മൈവാസ്തി ജീവനകാരണമിതി ദൃഷ്ടശക്തിത്വാദവധാരയാമ ഇതി ഭാവഃ| ദൈവപുരുഷകാരയോരുഭയോരപി ബാധ്യത്വം ദര്ശയന്നേകാന്തേന നിയതായുഃപക്ഷം വ്യുദസ്യതി- കര്മേത്യാദി| ന ക്വചിത് കര്മ ന ഭവതി; യദുച്യതേ- “നാഭുക്തം ക്ഷീയതേ കര്മ കല്പകോടിശതൈരപി| അവശ്യമേവ ഭോക്തവ്യം കൃതം കര്മ ശുഭാശുഭമ്” ഇതി| കിഞ്ചിത്ത്വകാലനിയതമിതി, യഥാ- ഇദം മാരകം കര്മ ന തു ക്വചിത്കാലേ പഞ്ചവിംശവര്ഷാദൌ നിയതം, തേന യസ്മിന് കാലേ പുരുഷകാരാഖ്യം ദൃഷ്ടകര്മാനുഗുണം പ്രാപ്നോതി തസ്മിന് കാലേ സഹകാരിസാന്നിധ്യോപബൃംഹിതബലം മാരയതി, യദാ തു ദൃഷ്ടമപഥ്യസേവാദി ന പ്രാപ്നോതി ന തദാ മാരയതി, പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യത ഇതി ദൃഷ്ടകാരണൈരുദ്രിക്തം ക്രിയതേ| യേ തു ബ്രുവതേ- കിഞ്ചിത് കര്മ കാലനിയതം യദാ പച്യതേ, തസ്മിന് കാലേ പച്യത ഏവേതി കാലനിയമഃ; വിപാകനിയതം തു- ഇദം കര്മ വിപച്യത ഏവ, ന തു വിപച്യത ഇതി ന; കാലവിപാകനിയതം തു യഥാ- ഇദം കര്മ അസ്മിന്നേവ കാലേ വിപച്യത ഏവേതി; ഏതച്ച കാലവിപാകനിയതത്വാദ്ബലവദുച്യതേ; ഏതദേവ ദൃഷ്ടാബാധനീയമിതി; തേഷാം മതേ, അഭുക്തമപി ക്ഷീയതേ ദുര്ബലകര്മ പ്രായശ്ചിത്താദിനേതി ബോദ്ധവ്യം, പരം വിപര്യയേऽപി തദാ കിഞ്ചിത്ത്വവിപാകകാലനിയതമിതി വക്തവ്യം സ്യാത്; കിഞ്ചിത്ത്വകാലനിയതമിതി വചനാത്തു കാലനിയതമപി||൩൩-൩൫||
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
തസ്മാദുഭയദൃഷ്ടത്വാദേകാന്തഗ്രഹണമസാധു| നിദര്ശനമപി ചാത്രോദാഹരിഷ്യമഃ- യദി ഹി നിയതകാലപ്രമാണമായുഃ സര്വം സ്യാത്, തദാऽऽയുഷ്കാമാണാം ന മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസസ്വസ്ത്യയനപ്രണിപാതഗമനാദ്യാഃ ക്രിയാ ഇഷ്ടയശ്ച പ്രയോജ്യേരന്; നോദ്ഭ്രാന്തചണ്ഡചപലഗോജോഷ്ട്രഖരതുരഗമഹിഷാദയഃ പവനാദയശ്ച ദുഷ്ടാഃ പരിഹാര്യാഃ സ്യുഃ, ന പ്രപാതഗിരിവിഷമദുര്ഗാമ്ബുവേഗാഃ, തഥാ ന പ്രമത്തോന്മത്തോദ്ഭാന്തചണ്ഡചപലമോഹലോഭാകുലമതയഃ, നാരയഃ, ന പ്രവൃദ്ധോऽഗ്നിഃ, ച വിവിധവിഷാശ്രയാഃ സരീസൃപോരഗാദയഃ, ന സാഹസം, നാദേശകാലചര്യാ, ന നരേന്ദ്രപ്രകോപ ഇതി; ഏവമാദയോ ഹി ഭാവാ നാഭാവകരാഃ സ്യുഃ, ആയുഷഃ സര്വസ്യ നിയതകാലപ്രമാണത്വാത്| ന ചാനഭ്യസ്താകാലമരണഭയനിവാരകാണാമകാലമരണഭയമാഗച്ഛേത് പ്രണിനാം, വ്യര്ഥാശ്ചാരമ്ഭകഥാപ്രയോഗബുദ്ധയഃ സ്യുര്മഹര്ഷീണാം രസായനാധികാരേ, നാപീന്ദ്രോ നിയതായുഷം ശത്രും വജ്രേണാഭിഹന്യാത്, നാശ്വിനാവാര്തം ഭേഷജേനോപപാദയേതാം , ന മഹര്ഷയോ യഥേഷ്ടമായുസ്തപസാ പ്രാപ്നുയുഃ, ന ച വിദിതവേദിതവ്യാ മഹര്ഷയഃ സസുരേശാഃ സമ്യക് പശ്യേയുരുപദിശേയുരാചരേയുര്വാ| അപി ച സര്വചക്ഷുഷാമേതത് പരം യദൈന്ദ്രം ചക്ഷുഃ , ഇദം ചാപ്യസ്മാകം തേന പ്രത്യക്ഷം; യഥാ- പുരുഷസഹസ്രാണാമുത്ഥായോത്ഥായാഹവം കുര്വതാമകുര്വതാം ചാതുല്യായുഷ്ട്വം, തഥാ ജാതമാത്രാണാമപ്രതീകാരാത് പ്രതീകാരാച്ച, അവിഷവിഷപ്രാശിനാം ചാപ്യതുല്യായുഷ്ട്വമേവ, ന ച തുല്യോ യോഗക്ഷേമ ഉദപാനഘടാനാം ചിത്രഘടാനാം ചോത്സീദതാം; തസ്മാദ്ധിതോപചാരമൂലം ജീവിതമ്, അതോ വിപര്യയാന്മൃത്യുഃ| അപി ച ദേശകാലാത്മഗുണവിപരീതാനാം കര്മണാമാഹാരവികാരാണാം ച ക്രമോപയോഗഃ സമ്യക്, ത്യാഗഃ സര്വസ്യ ചാതിയോഗായോഗമിഥ്യായോഗാനാം, സര്വാതിയോഗസന്ധാരണമ് , അസന്ധാരണമുദീര്ണാനാം ച ഗതിമതാം, സാഹസാനാം ച വര്ജനമ്, ആരോഗ്യാനുവൃത്തൌ ഹേതുമുപലഭാമഹേ സമ്യഗുപദിശാമഃ സമ്യക് പശ്യാമശ്ചേതി||൩൬||
तस्मादुभयदृष्टत्वादेकान्तग्रहणमसाधु| निदर्शनमपि चात्रोदाहरिष्यमः- यदि हि नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्, तदाऽऽयुष्कामाणां न मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनाद्याः क्रिया इष्टयश्च प्रयोज्येरन्; नोद्भ्रान्तचण्डचपलगोजोष्ट्रखरतुरगमहिषादयः पवनादयश्च दुष्टाः परिहार्याः स्युः, न प्रपातगिरिविषमदुर्गाम्बुवेगाः, तथा न प्रमत्तोन्मत्तोद्भान्तचण्डचपलमोहलोभाकुलमतयः, नारयः, न प्रवृद्धोऽग्निः, च विविधविषाश्रयाः सरीसृपोरगादयः, न साहसं, नादेशकालचर्या, न नरेन्द्रप्रकोप इति; एवमादयो हि भावा नाभावकराः स्युः, आयुषः सर्वस्य नियतकालप्रमाणत्वात्| न चानभ्यस्ताकालमरणभयनिवारकाणामकालमरणभयमागच्छेत् प्रणिनां, व्यर्थाश्चारम्भकथाप्रयोगबुद्धयः स्युर्महर्षीणां रसायनाधिकारे, नापीन्द्रो नियतायुषं शत्रुं वज्रेणाभिहन्यात्, नाश्विनावार्तं भेषजेनोपपादयेतां , न महर्षयो यथेष्टमायुस्तपसा प्राप्नुयुः, न च विदितवेदितव्या महर्षयः ससुरेशाः सम्यक् पश्येयुरुपदिशेयुराचरेयुर्वा| अपि च सर्वचक्षुषामेतत् परं यदैन्द्रं चक्षुः , इदं चाप्यस्माकं तेन प्रत्यक्षं; यथा- पुरुषसहस्राणामुत्थायोत्थायाहवं कुर्वतामकुर्वतां चातुल्यायुष्ट्वं, तथा जातमात्राणामप्रतीकारात् प्रतीकाराच्च, अविषविषप्राशिनां चाप्यतुल्यायुष्ट्वमेव, न च तुल्यो योगक्षेम उदपानघटानां चित्रघटानां चोत्सीदतां; तस्माद्धितोपचारमूलं जीवितम्, अतो विपर्ययान्मृत्युः| अपि च देशकालात्मगुणविपरीतानां कर्मणामाहारविकाराणां च क्रमोपयोगः सम्यक्, त्यागः सर्वस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगानां, सर्वातियोगसन्धारणम् , असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनम्, आरोग्यानुवृत्तौ हेतुमुपलभामहे सम्यगुपदिशामः सम्यक् पश्यामश्चेति||३६||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരമുത്തരമുപസംഹരതി - തസ്മാദിത്യാദി| ഉഭയദൃഷ്ടത്വാദിതി ദൈവസ്യ പുരുഷകാരേണ, തഥാ പുരുഷകാരസ്യ ദൈവേന ബാധദര്ശനാത്| ഏകാന്തഗ്രഹണമിതി നിയതമേവായുരിതി തഥാ അനിയതമേവായുഃ സര്വമിതി ചേത്യര്ഥഃ| നിദൃശ്യതേऽഭിമതഃ പക്ഷഃ സാധ്യതേऽനേനേതി നിദര്ശനം യുക്തരിത്യര്ഥഃ| അത്രേതി അനൈകാന്തികപക്ഷേ| യദീത്യാദിനാ പ്രകരണേനായുര്ജനകസ്യ ദൃഷ്ടസ്യ ഹേതോഃ സേവാ തഥാ ആയുര്വിഘാതകസ്യ ഹേതോരസേവാ സര്വപ്രാമാണികജനാവിവാദസിദ്ധാ ദര്ശ്യതേ| സാ ച സര്വാ യദി നിയതമായുഃ സ്യാത്തദാ അകിഞ്ചിത്കരീ സ്യാത്, അനിയതേ ചായുഷി കിഞ്ചിത്കരീ സ്യാത്; തസ്മാദനിയതമപ്യായുര്ഭവതീതി ഭാവഃ| ന ച സര്വത്രൈവാദൃഷ്ടമേവ കാരണം ദൃഷ്ടമകിഞ്ചിത്കരമേവേതി വദതോ ദൃഷ്ടസ്യാപി ത്രിവൃതാദേര്വിരേകാദികര്തൃത്വം വ്യക്തമേവ; അദൃഷ്ടസ്യൈവ തു കാരണത്വം ദൃഷ്ടേകാര്യാനുപപത്തേഃ കല്പനീയം; തേനാദൃഷ്ടസ്യ കാരണത്വം ദൃഷ്ടകാരണമൂലമിത്യര്ഥഃ; ന ച ദൃഷ്ടകാരണോച്ഛേദഃ കല്പയിതുമപി പാര്യതേ| ഇഷ്ടയഃ യജ്ഞാഃ| അത്യര്ഥസര്പണശീലാ ഉരഗാഃ സരീസൃപോരഗാഃ| ആചരേയുര്വാ ‘ഭേഷജമ് ’ ഇതി ശേഷഃ| ചക്ഷുഷാം പരമിതി അത്യര്ഥാഭ്രാന്തത്വേന| അതുല്യായുഷ്ട്വമിതി യേ ആഹവം കുര്വതേ തേ ശസ്ത്രേണ മ്രിയന്തേ, യേ തു ന കുര്വതേ തേ ശസ്ത്രേണ ന പ്രായോ മ്രിയന്തേ| പ്രതീകാരാദപ്രതീകാരാച്ചാതുല്യായുഷ്ട്വമിതി യോജനാ| ന ച തുല്യ ഇത്യാദൌ ചിത്രഘടോ യശ്ചിത്രിത ഇവ സ്ഥാപ്യതേ, സ ഹി പാനീയവഹനാദിപ്രത്യവായഹേത്വഭാവാച്ചിരം തിഷ്ഠതി; ഉദപാനഘടസ്തു ജലസമ്ബന്ധാത് തഥാ വഹനസമയേ പതനാദിനാ ച ശീഘ്രമുത്സീദതി| ഹിതോപചാരമൂലമിതി ഹിതോപചാരമൂലമപി| ക്രമോപയോഗഃ സമ്യഗിതി യോജനാ| സര്വാതിയോഗസന്ധാരണം സര്വാതിയോഗാനാം വര്ജനമ്||൩൬||
Adhikarana 18 (37) · Śloka 37
അതഃ പരമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഏവം സത്യനിയതകാലപ്രമാണായുഷാം ഭഗവന്! കഥം കാലമൃത്യുരകാലമൃത്യുര്വാഭവതീതി||൩൭||
अतः परमग्निवेश उवाच- एवं सत्यनियतकालप्रमाणायुषां भगवन्! कथं कालमृत्युरकालमृत्युर्वाभवतीति||३७||
🔊 Audio coming soon
ഏവം സതീത്യാദി| യത്താവത് കാലനിയതം തസ്യാകാലേ മരണാഭാവാദേവ നാകാലമൃത്യുരസ്തി, യത്ത്വകാലനിയതം തസ്യാപ്യനിയതത്വാത് കഥം കാലമൃത്യുരകാലമൃത്യുര്വാ ഭവതി? അനിയതേ ഹ്യായുഷി കാലനിയമോ നാസ്തി, നിയതകാലാച്ചാര്വാഗകാലമൃത്യുരുച്യത ഇതി പൃച്ഛാര്ഥഃ||൩൭||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ശ്രൂയതാമഗ്നിവേശ! യഥാ യാനസമായുക്തോऽക്ഷഃ പ്രകൃത്യൈവാക്ഷഗുണൈരുപേതഃ സ ച സര്വഗുണോപപന്നോ വാഹ്യമാനോ യഥാകാലം സ്വപ്രമാണക്ഷയാദേവാവസാനം ഗച്ഛേത്, തഥാऽऽയുഃ ശരീരോപഗതം ബലവത്പ്രകൃത്യാ യഥാവദുപചര്യമാണം സ്വപ്രമാണക്ഷയാദേവാവസാനം ഗച്ഛതി; സ മൃത്യുഃ കാലേ| യഥാ ച സ ഏവാക്ഷോऽതിഭാരാധിഷ്ഠിതത്വാദ്വിഷമപഥാദപഥാദക്ഷചക്രഭങ്ഗാദ്വാഹ്യവാഹകദോഷാദണിമോക്ഷാദനുപാങ്ഗാത് പര്യസനാച്ചാന്തരാऽവസാനമാപദ്യതേ, തഥാऽऽയുരപ്യയഥാബലമാരമ്ഭാദയഥാഗ്ന്യഭ്യവഹരണാദ്വിഷമാഭ്യാവഹരണാദ്വിഷമശരീരന്യാസാദതിമൈഥുനാദസത്സംശ്രയാദുദീര്ണ- വേഗവിനിഗ്രഹാദ്വിധാര്യവേഗാവിധാരണാദ്ഭൂതവിഷവായ്വഗ്ന്യുപതാപാദഭിഘാതാദാഹാരപ്രതീകാരവിവര്ജനാച്ചാന്തരാऽവസാനമാപദ്യതേ, സ മൃത്യുരകാലേ; തഥാ ജ്വരാദീനപ്യാതങ്കാന്മിഥ്യോപചരിതാനകാലമൃത്യൂന് പശ്യാമ ഇതി||൩൮||
तमुवाच भगवानात्रेयः- श्रूयतामग्निवेश! यथा यानसमायुक्तोऽक्षः प्रकृत्यैवाक्षगुणैरुपेतः स च सर्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छेत्, तथाऽऽयुः शरीरोपगतं बलवत्प्रकृत्या यथावदुपचर्यमाणं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छति; स मृत्युः काले| यथा च स एवाक्षोऽतिभाराधिष्ठितत्वाद्विषमपथादपथादक्षचक्रभङ्गाद्वाह्यवाहकदोषादणिमोक्षादनुपाङ्गात् पर्यसनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, तथाऽऽयुरप्ययथाबलमारम्भादयथाग्न्यभ्यवहरणाद्विषमाभ्यावहरणाद्विषमशरीरन्यासादतिमैथुनादसत्संश्रयादुदीर्ण- वेगविनिग्रहाद्विधार्यवेगाविधारणाद्भूतविषवाय्वग्न्युपतापादभिघातादाहारप्रतीकारविवर्जनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, स मृत्युरकाले; तथा ज्वरादीनप्यातङ्कान्मिथ्योपचरितानकालमृत्यून् पश्याम इति||३८||
🔊 Audio coming soon
യഥാകാലമിതി യാവതാ കാലേന പ്രത്യവായശൂന്യസ്യാക്ഷസ്യ ക്ഷയോ ഭവതി തസ്മിന്നേവേത്യര്ഥഃ| സ്വപ്രമാണക്ഷയാദേവേതി യുഗാനുരൂപവര്ഷശതാദിപ്രമാണക്ഷയാദിത്യര്ഥഃ| അപഥാദിതി സര്വഥാ അമാര്ഗഗമനാത്| അണിമോക്ഷാദിതി കീലമോക്ഷാത്| അനുപാങ്ഗാദിതി സ്നേഹാദാനാത്| പര്യസനാത് പരിക്ഷേപാത്| മിഥ്യോപചരിതാനിതി അസമ്യക്ചികിത്സതാന്| അകാലമൃത്യൂനിതി അകാലമൃത്യുകരാന്||൩൮||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
അഥാഗ്നിവേശഃ പപ്രച്ഛ- കിന്നു ഖലു ഭഗവന്! ജ്വരിതേഭ്യഃ പാനീയമുഷ്ണം പ്രയച്ഛന്തി ഭിഷജോ ഭൂയിഷ്ഠം ന തഥാ ശീതമ്, അസ്തി ച ശീതസാധ്യോऽപി ധാതുര്ജ്വരകര ഇതി||൩൯||
अथाग्निवेशः पप्रच्छ- किन्नु खलु भगवन्! ज्वरितेभ्यः पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम्, अस्ति च शीतसाध्योऽपि धातुर्ज्वरकर इति||३९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി മിഥ്യോപചാരശ്രുത്യാ ഉഷ്ണതോയം ജ്വരേऽപ്യാഗ്നേയേ മിഥ്യോപചാരഃ സ്യാദിത്യാശങ്ക്യാഹ- കിന്ന്വിത്യാദി| ശീതസാധ്യോऽപിധാതുഃ പിത്തമുഷ്ണരൂപമിത്യര്ഥഃ| പാനീയം യസ്മാത് സര്വജ്വരിതേഭ്യോ ദീയതേ, തസ്മാത് പാനീയമേവാത്ര പൃച്ഛതി||൩൯||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ജ്വരിതസ്യ കായസമുത്ഥാനദേശകാലാനഭിസമീക്ഷ്യ പാചനാര്ഥം പാനീയമുഷ്ണം പ്രയച്ഛന്തി ഭിഷജഃ| ജ്വരോ ഹ്യാമാശയസമുത്ഥഃ, പ്രായോ ഭേഷജാനി ചാമാശയസമുത്ഥാനാം വികാരാണാം പാചനവമനാപതര്പണസമര്ഥാനി ഭവന്തി; പാചനാര്ഥം ച പാനീയമുഷ്ണം, തസ്മാദേതജ്ജ്വരിതേഭ്യഃ പ്രയച്ഛന്തി ഭിഷജോ ഭൂയിഷ്ഠമ്| തദ്ധി തേഷാം പീതം വാതമനുലോമയതി, അഗ്നിം ചോദര്യമുദീരയതി, ക്ഷിപ്രം ജരാം ഗച്ഛതി, ശ്ലേഷ്മാണം പരിശോഷയതി, സ്വല്പമപി ച പീതം തൃഷ്ണാപ്രശമനായോപകല്പതേ; തഥായുക്തമപി ചൈതന്നാത്യര്ഥോത്സന്നപിത്തേ ജ്വരേ സദാഹഭ്രമപ്രലാപാതിസാരേ വാ പ്രദേയമ്, ഉഷ്ണേന ഹി ദാഹഭ്രമപ്രലാപാതിസാരാ ഭൂയോऽഭിവര്ധന്തേ, ശീതേന ചോപശാമ്യന്തീതി||൪൦||
तमुवाच भगवानात्रेयः- ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः| ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः, प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति; पाचनार्थं च पानीयमुष्णं, तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम्| तद्धि तेषां पीतं वातमनुलोमयति, अग्निं चोदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, श्लेष्माणं परिशोषयति, स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपकल्पते; तथायुक्तमपि चैतन्नात्यर्थोत्सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयम्, उष्णेन हि दाहभ्रमप्रलापातिसारा भूयोऽभिवर्धन्ते, शीतेन चोपशाम्यन्तीति||४०||
🔊 Audio coming soon
ഉത്സന്നപിത്തേ പ്രവൃദ്ധപിത്തേ||൪൦||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
ഭവതി ചാത്ര- ശീതേനോഷ്ണകൃതാന് രോഗാഞ്ഛമയന്തി ഭിഷഗ്വിദഃ| യേ തു ശീതകൃതാ രോഗാസ്തേഷാമുഷ്ണം ഭിഷഗ്ജിതമ്||൪൧||
भवति चात्र- शीतेनोष्णकृतान् रोगाञ्छमयन्ति भिषग्विदः| ये तु शीतकृता रोगास्तेषामुष्णं भिषग्जितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
ന കേവലം ജ്വരേ ഏവ ശീതോഷ്ണസമുത്ഥത്വഭേദേന ഉഷ്ണശീതോപചാരഃ, കിന്തു സര്വത്രൈവ വ്യാധാവേവമിത്യാഹ- ശീതേനേത്യാദി| ഭിഷജശ്ച തേ ജ്ഞാനവന്തശ്ചേതി ഭിഷഗ്വിദഃ||൪൧||
Adhikarana 23 (42-44) · Śloka 44
ഏവമിതരേഷാമപി വ്യാധീനാം നിദാനവിപരീതം ഭേഷജം ഭവതി; യഥാ- അപതര്പണനിമിത്താനാം വ്യാധീനാം നാന്തരേണ പൂരണമസ്തി ശാന്തിഃ, തഥാ പൂരണനിമിത്താനാം വ്യാധീനാം നാന്തരേണാപതര്പണമ്||൪൨|| അപതര്പണമപി ച ത്രിവിധം- ലങ്ഘനം, ലങ്ഘനപാചനം, ദോഷാവസേചനം ചേതി||൪൩|| തത്ര ലങ്ഘനമല്പബലദോഷാണാം , ലങ്ഘനേന ഹ്യഗ്നിമാരുതവൃദ്ധ്യാ വാതാതപപരീതമിവാല്പമുദകമല്പോ ദോഷഃ പ്രശോഷമാപദ്യതേ; ലങ്ഘനപാചനേ തു മധ്യബലദോഷാണാം, ലങ്ഘനപാചനാഭ്യാം ഹി സൂര്യസന്താപമാരുതാഭ്യാം പാംശുഭസ്മാവകിരണൈരിവ ചാനതിബഹൂദകം മധ്യബലോ ദോഷഃ പ്രശോഷമാപദ്യതേ; ബഹുദോഷാണാം പുനര്ദോഷാവസേചനമേവ കാര്യം, ന ഹ്യഭിന്നേ കേദാരസേതൌ പല്വലാപ്രസേകോऽസ്തി, തദ്വദ്ദോഷാവസേചനമ്||൪൪||
एवमितरेषामपि व्याधीनां निदानविपरीतं भेषजं भवति; यथा- अपतर्पणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेण पूरणमस्ति शान्तिः, तथा पूरणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेणापतर्पणम्||४२|| अपतर्पणमपि च त्रिविधं- लङ्घनं, लङ्घनपाचनं, दोषावसेचनं चेति||४३|| तत्र लङ्घनमल्पबलदोषाणां , लङ्घनेन ह्यग्निमारुतवृद्ध्या वातातपपरीतमिवाल्पमुदकमल्पो दोषः प्रशोषमापद्यते; लङ्घनपाचने तु मध्यबलदोषाणां, लङ्घनपाचनाभ्यां हि सूर्यसन्तापमारुताभ्यां पांशुभस्मावकिरणैरिव चानतिबहूदकं मध्यबलो दोषः प्रशोषमापद्यते; बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यं, न ह्यभिन्ने केदारसेतौ पल्वलाप्रसेकोऽस्ति, तद्वद्दोषावसेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
ന കേവലം ശീതോഷ്ണസമുത്ഥയോരേവ പരം ഹേതുവിപര്യയേണ ചികിത്സാ, കിന്ത്വപതര്പണാദിജേऽപി ഹേതുവിപരീതേനേത്യാഹ- ഏവമിത്യാദി| അപതര്പണസന്തര്പണാഭ്യാം ച സര്വം ചികിത്സിതം ഗൃഹീതം, ന ഹ്യപതര്പണസന്തര്പണാഭ്യാം വിനാऽന്യദ്വിധാനാന്തരമസ്തി ചികിത്സായാഃ; യേന സര്വ ഏവോപക്രമാഃ സന്തര്പണാപതര്പണഭേദാ ഏവ| അത ഏവ വിശേഷജ്ഞാനാര്ഥമപതര്പണഭേദാനാഹ- അപതര്പണമിത്യാദി| ലങ്ഘനപാചനമിതിവചനേന യത്ര പാചനം ക്രിയതേ തത്രാവശ്യം സ്തോകമാത്രയാ ലങ്ഘനമപിക്രിയത ഇതി ദര്ശയതി, പാചനകാലേ ഹി യദി ബൃംഹണം ക്രിയതേ തദാ ബൃംഹണേനാഗ്നേഃ പ്രതികൂലേന പാചനം ന സ്യാദിത്യര്ഥഃ| അവകിരണൈരിവേത്യത്ര ഇവശബ്ദോऽനതിബഹൂദകമിവേത്യേവംരൂപോ ജ്ഞേയഃ| അന്യദ്വേതി ലങ്ഘനാദി ബൃംഹണാദി ച||൪൨-൪൪||
Adhikarana 24 (45) · Śloka 45
ദോഷാവസേചനമന്യദ്വാ ഭേഷജം പ്രാപ്തകാലമപ്യാതുരസ്യ നൈവംവിധസ്യ കുര്യാത്| തദ്യഥാ- അനപവാദപ്രതീകാരസ്യാധനസ്യാപരിചാരകസ്യ വൈദ്യമാനിനശ്ചണ്ഡസ്യാസൂയകസ്യ തീവ്രാധര്മാരുചേരതിക്ഷീണബലമാംസശോണിതസ്യാസാധ്യരോഗോപഹതസ്യ മുമൂര്ഷുലിങ്ഗാന്വിതസ്യ ചേതി| ഏവംവിധം ഹ്യാതുരമുപചരന് ഭിഷക് പാപീയസാऽയശസാ യോഗമൃച്ഛതീതി||൪൫||
दोषावसेचनमन्यद्वा भेषजं प्राप्तकालमप्यातुरस्य नैवंविधस्य कुर्यात्| तद्यथा- अनपवादप्रतीकारस्याधनस्यापरिचारकस्य वैद्यमानिनश्चण्डस्यासूयकस्य तीव्राधर्मारुचेरतिक्षीणबलमांसशोणितस्यासाध्यरोगोपहतस्य मुमूर्षुलिङ्गान्वितस्य चेति| एवंविधं ह्यातुरमुपचरन् भिषक् पापीयसाऽयशसा योगमृच्छतीति||४५||
🔊 Audio coming soon
അനപവാദപ്രതീകാരോ വാച്യപ്രതീകാരഃ| അധനസ്യാനുപകരണത്വേന ന ചികിത്സാ പാര്യതേ കര്തുമിത്യര്ഥഃ| വൈദ്യമാനീ ദുരഭിമാനാദ്വൈദ്യോപദേശം ന കരോതി| തീവ്രാധര്മരുചേഃ പ്രതിക്രിയായാമധര്മോ ഭവതി, ന ച ചികിത്സാ സിധ്യത്യധര്മപ്രതിബന്ധാത്| മുമൂര്ഷുലിങ്ഗാന്വിതസ്യേതി രിഷ്ടയുക്തസ്യ| പാപീയസേതി പാപഹേതുനാ പാപജനകേനായശസാ||൪൫||
Adhikarana 25 (46-48) · Śloka 48
ഭവതി ചാത്ര- തദാത്വേ ചാനുബന്ധേ വാ യസ്യ സ്യാദശുഭം ഫലമ്| കര്മണസ്തന്ന കര്തവ്യമേതദ്ബുദ്ധിമതാം മതമ്||൪൬|| (അല്പോദകദ്രുമോ യസ്തു പ്രവാതഃ പ്രചുരാതപഃ| ജ്ഞേയഃ സ ജാങ്ഗലോ ദേശഃ സ്വല്പരോഗതമോऽപി ച||൪൭|| പ്രചുരോദകവൃക്ഷോ യോ നിവാതോ ദുര്ലഭാതപഃ| അനൂപോ ബഹുദോഷശ്ച, സമഃ സാധാരണോ മതഃ)||൪൮||
भवति चात्र- तदात्वे चानुबन्धे वा यस्य स्यादशुभं फलम्| कर्मणस्तन्न कर्तव्यमेतद्बुद्धिमतां मतम्||४६|| (अल्पोदकद्रुमो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः| ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमोऽपि च||४७|| प्रचुरोदकवृक्षो यो निवातो दुर्लभातपः| अनूपो बहुदोषश्च, समः साधारणो मतः)||४८||
🔊 Audio coming soon
അനുബന്ധേ വേതി ഉത്തരകാലമ്| കേചിദല്പോദകദ്രുമോ യസ്ത്വിത്യാദിഗ്രന്ഥം ജാങ്ഗലാദിദേശലക്ഷണമത്ര പഠന്തി||൪൬-൪൮||
Adhikarana 26 (49-52) · Śloka 52
തത്ര ശ്ലോകാഃ- പൂര്വരൂപാണി സാമാന്യാ ഹേതവഃ സസ്വലക്ഷണാഃ| ദേശോദ്ധ്വംസസ്യ ഭൈഷജ്യം ഹേതൂനാം മൂലമേവ ച||൪൯|| പ്രാഗ്വികാരസമുത്പത്തിരായുഷശ്ച ക്ഷയക്രമഃ| മരണം പ്രതി ഭൂതാനാം കാലാകാലവിനിശ്ചയഃ||൫൦|| യഥാ ചാകാലമരണം യഥായുക്തം ച ഭേഷജമ്| സിദ്ധിം യാത്യൌഷധം യേഷാം ന കുര്യാദ്യേന ഹേതുനാ||൫൧|| തദാത്രേയോऽഗ്നിവേശായ നിഖിലം സര്വമുക്തവാന്| ദേശോദ്ധ്വംസനിമിത്തീയേ വിമാനേ മുനിസത്തമഃ||൫൨||
तत्र श्लोकाः- पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः सस्वलक्षणाः| देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च||४९|| प्राग्विकारसमुत्पत्तिरायुषश्च क्षयक्रमः| मरणं प्रति भूतानां कालाकालविनिश्चयः||५०|| यथा चाकालमरणं यथायुक्तं च भेषजम्| सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना||५१|| तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान्| देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः||५२||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ പൂര്വരൂപാണീതി നക്ഷത്രാദിവികാരാഃ| സസ്വലക്ഷണാഃ സസ്വവികൃതിലക്ഷണാഃ, തച്ച ലക്ഷണം തത്ര വാതമേവംവിധമിത്യാദിനാ പ്രോക്തമ്| യഥായുക്തം ച ഭേഷജം സിദ്ധിം യാതീതി അനേനോഷ്ണപാനീയദാനോപപത്ത്യാ സര്വം സങ്ഗൃഹീതമ്||൪൯-൫൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ ജനപദോദ്ധ്വംസനീയവിമാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने जनपदोद्ध्वंसनीयविमानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ ജനപദോദ്ധ്വംസനീയവിമാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||