Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో జనపదోద్ధ్వంసనీయం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ద్వివిధో హేతుర్వ్యాధిజనకః ప్రాణినాం భవతి- సాధారణః, అసాధారణశ్చ; తత్రాసాధారణం ప్రతిపురుషనియతం వాతాదిజనకమాహారాద్యభిధాయ బహుజనసాధారణం వాతజలదేశకాలరూపం సాధారణరోగకారణమభిధాతుం జనపదోద్ధ్వంసనీయోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
జనపదమండలే పంచాలక్షేత్రే ద్విజాతివరాధ్యుషితే కాంపిల్యరాజధాన్యాం భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయోఽంతేవాసిగణపరివృతః పశ్చిమే ఘర్మమాసే గంగాతీరే వనవిచారమనువిచరంఛిష్యమగ్నివేశమబ్రవీత్||3||
जनपदमण्डले पञ्चालक्षेत्रे द्विजातिवराध्युषिते काम्पिल्यराजधान्यां भगवान् पुनर्वसुरात्रेयोऽन्तेवासिगणपरिवृतः पश्चिमे घर्ममासे गङ्गातीरे वनविचारमनुविचरञ्छिष्यमग्निवेशमब्रवीत्||३||
🔊 Audio coming soon
జనపదవసత్యుపలక్షితం మండలం జనపదమండలం, ‘పంచాలక్షేత్రే’ ఇతి తస్య విశేషణం| ద్విజాతివరాధ్యుషిత ఇతి వచనేన మహాజనసేవితేఽపి దేశేఽధర్మవశాజ్జనపదోద్ధ్వంసో వక్ష్యమాణో భవతీతి దర్శయతి| పశ్చిమే ఘర్మమాస ఇతి జ్యేష్ఠే| వనవిచారమనువిచరన్నితి వనం విచర్య విచర్యానువిచరన్నిత్యర్థః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
దృశ్యంతే హి ఖలు సౌమ్య! నక్షత్రగ్రహగణచంద్రసూర్యానిలానలానాం దిశాం చాప్రకృతిభూతానామృతువైకారికా భావాః, అచిరాదితో భూరపి చ న యథావద్రసవీర్యవిపాకప్రభావమోషధీనాం ప్రతివిధాస్యతి, తద్వియోగాచ్చాతంకప్రాయతా నియతా| తస్మాత్ ప్రాగుద్ధ్వంసాత్ ప్రాక్ చ భూమేర్విరసీభావాదుద్ధరధ్వం సౌమ్య! భైషజ్యాని యావన్నోపహతరసవీర్యవిపాకప్రభావాణి భవంతి| వయం చైషాం రసవీర్యవిపాకప్రభావానుపయోక్ష్యామహే యే చాస్మాననుకాంక్షంతి, యాంశ్చ వయమనుకాంక్షామః| న హి సమ్యగుద్ధృతేషు సౌమ్య! భైషజ్యేషు సమ్యగ్విహితేషు సమ్యక్ చావచారితేషు జనపదోద్ధ్వంసకరాణాం వికారాణాం కించిత్ ప్రతీకారగౌరవం భవతి||4||
दृश्यन्ते हि खलु सौम्य! नक्षत्रग्रहगणचन्द्रसूर्यानिलानलानां दिशां चाप्रकृतिभूतानामृतुवैकारिका भावाः, अचिरादितो भूरपि च न यथावद्रसवीर्यविपाकप्रभावमोषधीनां प्रतिविधास्यति, तद्वियोगाच्चातङ्कप्रायता नियता| तस्मात् प्रागुद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर्विरसीभावादुद्धरध्वं सौम्य! भैषज्यानि यावन्नोपहतरसवीर्यविपाकप्रभावाणि भवन्ति| वयं चैषां रसवीर्यविपाकप्रभावानुपयोक्ष्यामहे ये चास्माननुकाङ्क्षन्ति, यांश्च वयमनुकाङ्क्षामः| न हि सम्यगुद्धृतेषु सौम्य! भैषज्येषु सम्यग्विहितेषु सम्यक् चावचारितेषु जनपदोद्ध्वंसकराणां विकाराणां किञ्चित् प्रतीकारगौरवं भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ఋతువికారాయ భూతా ఋతువైకారికాః; ఋతువికారశ్చోపలక్షణం, తేన జలదేశవాతవికారాయ భూతా ఇతి మంతవ్యం; యతో భూమ్యాదీనామపి వికృతిం వక్ష్యతి| కింవా ఋత్వననురూపా ఋతువైకారికాః; తేన, ఋత్వననురూపలక్షణమేవ నక్షత్రాదీనాం వికృతిరిత్యుక్తం భవతి; గ్రీష్మే హి నక్షత్రాణి నిర్మలాని భవంతి, తాని యది తుషారచ్ఛన్నాని గ్రీష్మే భవంతి, తదా వికృతాని భవంతీతి బోద్ధవ్యం| భూరపి చేత్యపివచనాజ్జలానిలౌ చ గ్రాహయతి; తేన, భూస్తావదోషధీనాం ప్రధానం కారణం, సా రసాదీన్న ప్రతివిధాస్యతి; జలవాతావపి చౌషధీనాం రసాదీన్న ప్రతివిధాస్యత ఇత్యుక్తం భవతి| ప్రతివిధాస్యతీతి జనయిష్యతి| ఉద్ధరధ్వమితి బహువచనం బహ్వంతేవాసియుక్తాగ్నివేశాభిప్రాయేణ; అగ్నివేశస్తు ప్రధానత్వేనైక ఏవేతి ‘అగ్నివేశ’ ఇతిపదేన తథా ‘సౌమ్య’ ఇతిపదేన సంబోధ్యతే; భేషజోద్ధరణం తు బహుభిరేవ కర్తవ్యమిత్యభిప్రాయేణ బహువచనం| భవతి హి ప్రధానం సంబోధ్య గణసంపాద్యక్రియాయాం బహువచనం; యథా- సేనాపతే యుధ్యధ్వమితి| అన్యే తు సౌమ్యపదం భేషజవిశేషణం కుర్వంతి| యే చాస్మాననుకాంక్షంతి యే చాస్మాన్ భిషజోఽనుకాంక్షంతీత్యర్థః, యాంశ్చ వయమనుకాంక్షామశ్చికిత్స్యత్వేన| ఏతేన, యే వైద్యమనుకాంక్షంతి తే వైద్యప్రియత్వేన సాధ్యాః, అసాధ్యా హి వైద్యద్విష ఉక్తాః; వైద్యాశ్చ యానిచ్ఛంతి తే సాధ్యరోగా ఏవ, అసాధ్యాన్ హి వైద్యా నేచ్ఛంతి| ఏతేనాన్యేషామపి యేషాం భేషజసాధ్యా రోగాస్తే ఆసామోషధీనాం రసాదీనుపయోక్ష్యంతీత్యర్థః| యది చ యే అస్మద్గతాః, యాంశ్చ వయం ప్రయోజనవశాదనుగతాః, తే ఉపయోక్ష్యంతీతి వ్యాఖ్యాయతే, తదా ఆత్రేయస్య పక్షరాగిత్వేనాప్తత్వం న సంభవతి, “సర్వప్రజానాం పితృవచ్ఛరణ్యః” (చి.అ.5) ఇతి వచనాచ్చాస్య నీరాగత్వముక్తం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- ఉద్ధృతాని ఖలు భగవన్! భైషజ్యాని, సమ్యగ్విహితాని, సమ్యగవచారితాని చ; అపి తు ఖలు జనపదోద్ధ్వంసనమేకేనైవ వ్యాధినా యుగపదసమానప్రకృత్యాహారదేహబలసాత్మ్యసత్త్వవయసాం మనుష్యాణాం కస్మాద్భవతీతి||5||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- उद्धृतानि खलु भगवन्! भैषज्यानि, सम्यग्विहितानि, सम्यगवचारितानि च; अपि तु खलु जनपदोद्ध्वंसनमेकेनैव व्याधिना युगपदसमानप्रकृत्याहारदेहबलसात्म्यसत्त्ववयसां मनुष्याणां कस्माद्भवतीति||५||
🔊 Audio coming soon
ఉద్ద్ధృతానీతి వచనమభూతే భూతవచ్చేతి ప్రయోగాద్బోద్ధవ్యం, యథా- అచిరకర్తవ్యే కృతమితి వదంతి; న హి వచనకాల ఏవ ఓషధీనాముద్ధరణం సంభవతీతి| ఏకేనేతి ఏకజాతీయేన| అసమానప్రకృత్యాదీనాం సమానకారణాభావాన్న తుల్యరూపో వ్యాధిర్భవితుమర్హతీతి ప్రశ్నార్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తమువాచ భగవానాత్రేయః- ఏవమసామాన్యావతామప్యేభిరగ్నివేశ! ప్రకృత్యాదిభిర్భావైర్మనుష్యాణాం యేఽన్యే భావాః సామాన్యాస్తద్వైగుణ్యాత్ సమానకాలాః సమానలింగాశ్చ వ్యాధయోఽభినిర్వర్తమానా జనపదముద్ధ్వంసయంతి| తే తు ఖల్విమే భావాః సామాన్యా జనపదేషు భవంతి; తద్యథా- వాయుః, ఉదకం, దేశః, కాల ఇతి||6||
तमुवाच भगवानात्रेयः- एवमसामान्यावतामप्येभिरग्निवेश! प्रकृत्यादिभिर्भावैर्मनुष्याणां येऽन्ये भावाः सामान्यास्तद्वैगुण्यात् समानकालाः समानलिङ्गाश्च व्याधयोऽभिनिर्वर्तमाना जनपदमुद्ध्वंसयन्ति| ते तु खल्विमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति; तद्यथा- वायुः, उदकं, देशः, काल इति||६||
🔊 Audio coming soon
సమానలింగా ఇతి తుల్యలింగాః||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
తత్ర వాతమేవంవిధమనారోగ్యకరం విద్యాత్; తద్యథా-యథర్తువిషమమతిస్తిమితమతిచలమతిపరుషమతిశీతమత్యుష్ణమతిరూక్షమత్యభిష్యందినమతిభైరవారావమతిప్రతిహత- పరస్పరగతిమతికుండలినమసాత్మ్యగంధబాష్పసికతాపాంశుధూమోపహతమితి (1); ఉదకం తు ఖల్వత్యర్థవికృతగంధవర్ణరసస్పర్శం క్లేదబహులమపక్రాంతజలచరవిహంగముపక్షీణజలేశయమప్రీతికరమపగతగుణం విద్యాత్ (2); దేశం పునః ప్రకృతివికృతవర్ణగంధరసస్పర్శం క్లేదబహులముపసృష్టం సరీసృపవ్యాలమశకశలభమక్షికామూషకోలూకశ్మాశానికశకునిజంబూకాదిభిస్తృణోలూపోపవనవంతం ప్రతానాదిబహులమపూర్వవదవపతితశుష్కనష్టశస్యం ధూమ్రపవనం ప్రధ్మాతపతత్రిగణముత్క్రుష్టశ్వగణముద్భ్రాంతవ్యథితవివిధమృగపక్షిసంఘముత్సృష్టనష్టధర్మసత్యలజ్జాచారశీలగుణజనపదం శశ్వత్క్షుభితోదీర్ణసలిలాశయం ప్రతతోల్కాపాతనిర్ఘాతభూమికంపమతిభయారావరూపం రూక్షతామ్రారుణసితాభ్రజాలసంవృతార్కచంద్రతారకమభీక్ష్ణం ససంభ్రమోద్వేగమివ సత్రాసరుదితమివ సతమస్కమివ గుహ్యకాచరితమివాక్రందితశబ్దబహులం చాహితం విద్యాత్ (3); కాలం తు ఖలు యథర్తులింగాద్విపరీతలింగమతిలింగం హీనలింగం చాహితం వ్యవస్యేత్ (4); ఇమానేవందోషయుక్తాంశ్చతురో భావాంజనపదోద్ధ్వంసకరాన్ వదంతి కుశలాః; అతోఽన్యథాభూతాంస్తు హితానాచక్షతే||7|| విగుణేష్వపి ఖల్వేతేషు జనపదోద్ధ్వంసకరేషు భావేషు భేషజేనోపపాద్యమానానామభయం భవతి రోగేభ్య ఇతి||8||
तत्र वातमेवंविधमनारोग्यकरं विद्यात्; तद्यथा-यथर्तुविषममतिस्तिमितमतिचलमतिपरुषमतिशीतमत्युष्णमतिरूक्षमत्यभिष्यन्दिनमतिभैरवारावमतिप्रतिहत- परस्परगतिमतिकुण्डलिनमसात्म्यगन्धबाष्पसिकतापांशुधूमोपहतमिति (१); उदकं तु खल्वत्यर्थविकृतगन्धवर्णरसस्पर्शं क्लेदबहुलमपक्रान्तजलचरविहङ्गमुपक्षीणजलेशयमप्रीतिकरमपगतगुणं विद्यात् (२); देशं पुनः प्रकृतिविकृतवर्णगन्धरसस्पर्शं क्लेदबहुलमुपसृष्टं सरीसृपव्यालमशकशलभमक्षिकामूषकोलूकश्माशानिकशकुनिजम्बूकादिभिस्तृणोलूपोपवनवन्तं प्रतानादिबहुलमपूर्ववदवपतितशुष्कनष्टशस्यं धूम्रपवनं प्रध्मातपतत्रिगणमुत्क्रुष्टश्वगणमुद्भ्रान्तव्यथितविविधमृगपक्षिसङ्घमुत्सृष्टनष्टधर्मसत्यलज्जाचारशीलगुणजनपदं शश्वत्क्षुभितोदीर्णसलिलाशयं प्रततोल्कापातनिर्घातभूमिकम्पमतिभयारावरूपं रूक्षताम्रारुणसिताभ्रजालसंवृतार्कचन्द्रतारकमभीक्ष्णं ससम्भ्रमोद्वेगमिव सत्रासरुदितमिव सतमस्कमिव गुह्यकाचरितमिवाक्रन्दितशब्दबहुलं चाहितं विद्यात् (३); कालं तु खलु यथर्तुलिङ्गाद्विपरीतलिङ्गमतिलिङ्गं हीनलिङ्गं चाहितं व्यवस्येत् (४); इमानेवन्दोषयुक्तांश्चतुरो भावाञ्जनपदोद्ध्वंसकरान् वदन्ति कुशलाः; अतोऽन्यथाभूतांस्तु हितानाचक्षते||७|| विगुणेष्वपि खल्वेतेषु जनपदोद्ध्वंसकरेषु भावेषु भेषजेनोपपाद्यमानानामभयं भवति रोगेभ्य इति||८||
🔊 Audio coming soon
యథర్తువిషమమితి ఋత్వననురూపం| అపగతగుణమితి జీవనపిపాసాహరత్వాద్యుక్తజలగుణరహితం| ప్రకృతివర్ణాదేర్వికృతా వర్ణాదయో యస్య దేశస్య తం ప్రకృతివికృతవర్ణగంధరసస్పర్శం| శ్మాశానికశకునిః గృధ్రః| అపూర్వవదితి పరిచితమప్యుపహతత్వేనాపూర్వమివ దృశ్యతే| ఉత్సృష్టాశ్చ నష్టాశ్చ ధర్మసత్యలజ్జాగుణా జనైర్యత్ర స తథా; తత్ర యే ధర్మాదియుక్తాస్తే ఉత్సృజంతి ధర్మాదీని, యే తు ధర్మాదీని సర్వథా అజ్ఞానాన్నాచరంతి తాన్ ప్రతి నష్టాన్యేవ ధర్మాదీని| గుహ్యకాక్రాంతో హి దేశో యథా ఆక్రందనశబ్దబహులో భవతి తాదృశం||7-8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
భవంతి చాత్ర- వైగుణ్యముపపన్నానాం దేశకాలానిలాంభసాం| గరీయస్త్వం విశేషేణ హేతుమత్ సంప్రవక్ష్యతే||9|| వాతాజ్జలం జలాద్దేశం దేశాత్ కాలం స్వభావతః| విద్యాద్దుష్పరిహార్యత్వాద్గరీయస్తరమర్థవిత్ ||10|| వాయ్వాదిషు యథోక్తానాం దోషాణాం తు విశేషవిత్| ప్రతీకారస్య సౌకర్యే విద్యాల్లాఘవలక్షణం||11||
भवन्ति चात्र- वैगुण्यमुपपन्नानां देशकालानिलाम्भसाम्| गरीयस्त्वं विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते||९|| वाताज्जलं जलाद्देशं देशात् कालं स्वभावतः| विद्याद्दुष्परिहार्यत्वाद्गरीयस्तरमर्थवित् ||१०|| वाय्वादिषु यथोक्तानां दोषाणां तु विशेषवित्| प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्याल्लाघवलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
వైగుణ్యమిత్యాదినా దుష్టానాం వాతాదీనాం యస్య య ఉత్కర్షో యేన చ హేతునా తదాహ| స్వభావతో దుష్పరిహార్యత్వాదితి స్వభావాదేవ వాతాపేక్షయా జలం దుష్పరిహరం భవతి, జలాచ్చ దేశః, దేశాచ్చ కాలః| వాతో హి నివాతదేశసేవయా దుష్టః పరిహ్రియతే, న తథా జలం, తద్ధి దేహవృత్త్యర్థమవశ్యం సేవ్యం; జలమపి చ యది మహతా ప్రయత్నేన త్యజ్యతే, దేశస్తు జలాపేక్షయా దుష్పరిహరో భవతి, తద్వ్యతిరేకేణావస్థాతుమశక్యత్వాత్; దేశోఽపి యది దేశాంతరగమనేన త్యజ్యతే, కాలస్తు సర్వథా త్యక్తుమశక్య ఇతి సర్వేష్వేవ గరీయాన్| ‘గరీయః పరం’ ఇతి పాఠే యద్యతః పరం, తత్తతో గరీయో విద్యాదితి యోజనా| ఏతద్విపర్యయేణ లాఘవమాహ- వాయ్వాదిష్విత్యాది| ప్రతీకారస్య సౌకర్య ఇతి యథోక్తవిధయా వాతాదిపరిత్యాగస్య సుకరత్వేనేత్యర్థః||9-11||
Adhikarana 8 (12-18) · Śloka 18
చతుర్ష్వపి తు దుష్టేషు కాలాంతేషు యదా నరాః| భేషజేనోపపాద్యంతే న భవంత్యాతురాస్తదా||12|| యేషాం న మృత్యుసామాన్యం సామాన్యం న చ కర్మణాం| కర్మ పంచవిధం తేషాం భేషజం పరముచ్యతే||13|| రసాయనానాం విధివచ్చోపయోగః ప్రశస్యతే| శస్యతే దేహవృత్తిశ్చ భేషజైః పూర్వముద్ధృతైః||14|| సత్యం భూతే దయా దానం బలయో దేవతార్చనం| సద్ధృత్తస్యానువృత్తిశ్చ ప్రశమో గుప్తిరాత్మనః||15|| హితం జనపదానాం చ శివానాముపసేవనం| సేవనం బ్రహ్మచర్యస్య తథైవ బ్రహ్మచారిణాం||16|| సంకథా ధర్మశాస్త్రాణాం మహర్షీణాం జితాత్మనాం| ధార్మికైః సాత్త్వికైర్నిత్యం సహాస్యా వృద్ధసమ్మతైః||17|| ఇత్యేతద్భేషజం ప్రోక్తమాయుషః పరిపాలనం| యేషామనియతో మృత్యుస్తస్మిన్ కాలే సుదారుణే||18||
चतुर्ष्वपि तु दुष्टेषु कालान्तेषु यदा नराः| भेषजेनोपपाद्यन्ते न भवन्त्यातुरास्तदा||१२|| येषां न मृत्युसामान्यं सामान्यं न च कर्मणाम्| कर्म पञ्चविधं तेषां भेषजं परमुच्यते||१३|| रसायनानां विधिवच्चोपयोगः प्रशस्यते| शस्यते देहवृत्तिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः||१४|| सत्यं भूते दया दानं बलयो देवतार्चनम्| सद्धृत्तस्यानुवृत्तिश्च प्रशमो गुप्तिरात्मनः||१५|| हितं जनपदानां च शिवानामुपसेवनम्| सेवनं ब्रह्मचर्यस्य तथैव ब्रह्मचारिणाम्||१६|| सङ्कथा धर्मशास्त्राणां महर्षीणां जितात्मनाम्| धार्मिकैः सात्त्विकैर्नित्यं सहास्या वृद्धसम्मतैः||१७|| इत्येतद्भेषजं प्रोक्तमायुषः परिपालनम्| येषामनियतो मृत्युस्तस्मिन् काले सुदारुणे||१८||
🔊 Audio coming soon
యేషాం న మృత్యుసామాన్యమితి న మృత్యుజనకదైవసామ్యం యేషామస్తీత్యర్థః| సామాన్యం న చ కర్మణామితి నచ మారకకర్మసామాన్యం యేషామస్తీత్యర్థః| కేచిద్ధి సంభూయైవ జన్మాంతరే గ్రామదాహాదికర్మ కుర్వతే స్మ, తత్కర్మబలాత్ సంహతమృత్యవ ఏవ భవంతి; కింవా పృథగపి మారకం కర్మ కృతం కేషాంచిదేకకాలం విపచ్యమానం భవతి, తేఽపి సమకాలభృత్యవో భవంతి| తత్ర, న మృత్యుసామాన్యమిత్యనేనోత్పన్నరిష్టత్వాదేవ కేచిదసాధ్యా ఇతి దర్శయతి, న కర్మసామాన్యమిత్యనేన కేచిచ్చాజాతరిష్టా అపి నియతమారకకర్మవశాదసాధ్యా భవంతీతి దర్శయతి; కింవా న మృత్యుసామాన్యమిత్యనేన చ మారకో వ్యాధిః సాధారణ ఉచ్యతే, న కర్మసామాన్యమిత్యనేన చ మారకవ్యాధిజనకం కర్మోచ్యతే| పూర్వముద్ధృతైరితి వ్యాపత్తేః పూర్వం గృహీతైః| గుప్తిః మంత్రాదినా రక్షా| అనియత ఇతి వచనేన దుర్బలకర్మారబ్ధో హి మృత్యుః పార్యత ఏవైవం ప్రతికర్తుమితి దర్శయతి||12-18||
Adhikarana 9 (19-20) · Śloka 20
ఇతి శ్రుత్వా జనపదోద్ధ్వంసనే కారణాని పునరపి భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- అథ ఖలు భగవన్! కుతోమూలమేషాం వాయ్వాదీనాం వైగుణ్యముత్పద్యతే? యేనోపపన్నా జనపదముద్ధ్వంసయంతీతి||19|| తమువాచ భగవానాత్రేయః- సర్వేషామప్యగ్నివేశ! వాయ్వాదీనాం యద్వైగుణ్యముత్పద్యతే తస్య మూలమధర్మః, తన్మూలం వాఽసత్కర్మ పూర్వకృతం; తయోర్యోనిః ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ| తద్యథా- యదా వై దేశనగరనిగమజనపదప్రధానా ధర్మముత్క్రమ్యాధర్మేణ ప్రజాం వర్తయంతి, తదాశ్రితోపాశ్రితాః పౌరజనపదా వ్యవహారోపజీవినశ్చ తమధర్మమభివర్ధయంతి, తతః సోఽధర్మః ప్రసభం ధర్మమంతర్ధత్తే, తతస్తేఽంతర్హితధర్మాణో దేవతాభిరపి త్యజ్యంతే; తేషాం తథాఽంతర్హితధర్మణామధర్మప్రధానానామపక్రాంతదేవతానామృతవో వ్యాపద్యంతే; తేన నాపో యథాకాలం దేవో వర్షతి న వా వర్షతి వికృతం వా వర్షతి, వాతా న సమ్యగభివాంతి, క్షితిర్వ్యాపద్యతే, సలిలాన్యుపశుష్యంతి, ఓషధయః స్వభావం పరిహాయాపద్యంతే వికృతిం; తత ఉద్ధ్వంసంతే జనపదాః స్పృశ్యాభ్యవహార్యదోషాత్ ||20||
इति श्रुत्वा जनपदोद्ध्वंसने कारणानि पुनरपि भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- अथ खलु भगवन्! कुतोमूलमेषां वाय्वादीनां वैगुण्यमुत्पद्यते? येनोपपन्ना जनपदमुद्ध्वंसयन्तीति||१९|| तमुवाच भगवानात्रेयः- सर्वेषामप्यग्निवेश! वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः, तन्मूलं वाऽसत्कर्म पूर्वकृतं; तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव| तद्यथा- यदा वै देशनगरनिगमजनपदप्रधाना धर्ममुत्क्रम्याधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति, तदाश्रितोपाश्रिताः पौरजनपदा व्यवहारोपजीविनश्च तमधर्ममभिवर्धयन्ति, ततः सोऽधर्मः प्रसभं धर्ममन्तर्धत्ते, ततस्तेऽन्तर्हितधर्माणो देवताभिरपि त्यज्यन्ते; तेषां तथाऽन्तर्हितधर्मणामधर्मप्रधानानामपक्रान्तदेवतानामृतवो व्यापद्यन्ते; तेन नापो यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति, वाता न सम्यगभिवान्ति, क्षितिर्व्यापद्यते, सलिलान्युपशुष्यन्ति, ओषधयः स्वभावं परिहायापद्यन्ते विकृतिं; तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्याभ्यवहार्यदोषात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
కుతోమూలం కిమ్మూలమిత్యర్థః| తస్య మూలమధర్మ ఇతి ఐహికమధర్మం దర్శయతి| తన్మూలం వేతి తస్య వాతాదివైగుణ్యస్య మూలం పూర్వకృతం వా కర్మ| తేనైహికో వాఽధర్మో జన్మాంతరకృతో వాఽధర్మో వాతాదివైగుణ్యస్య కారణమితి బ్రూతే| తద్యదా దేశేత్యాదినా త్వైహికమేవాధర్మం యద్వక్ష్యతి హేతుతయా తత్ ప్రత్యక్షత్వేన స్ఫుటసిద్ధాంతార్థం, నతు జన్మాంతరకృతాధర్మస్యాకారణత్వేనేతి జ్ఞేయం| తయోరితి ఐహికజన్మాంతరీయయోరధర్మయోః| యోనిరితి కారణం| స్పృశ్యాభ్యవహార్యదోషాదితి స్పృశ్యస్య వా జలాదేరభ్యవహార్యస్య చ కృత్స్నస్య దుష్టత్వాత్| ఏతచ్చ ప్రాధాన్యేన జ్ఞేయం; తేన దుష్టపవనగంధదోషోఽపి జ్ఞేయః, అసాత్మ్యగంధోఽపి దుష్టవాతే ఉక్తః||19-20||
Adhikarana 10 (21) · Śloka 21
తథా శస్త్రప్రభవస్యాపి జనపదోద్ధ్వంసస్యాధర్మ ఏవ హేతుర్భవతి| యేఽతిప్రవృద్ధలోభక్రోధమోహమానాస్తే దుర్బలానవమత్యాత్మస్వజనపరోపఘాతాయ శస్త్రేణ పరస్పరమభిక్రామంతి, పరాన్ వాఽభిక్రామంతి, పరైర్వాఽభిక్రామ్యంతే||21||
तथा शस्त्रप्रभवस्यापि जनपदोद्ध्वंसस्याधर्म एव हेतुर्भवति| येऽतिप्रवृद्धलोभक्रोधमोहमानास्ते दुर्बलानवमत्यात्मस्वजनपरोपघाताय शस्त्रेण परस्परमभिक्रामन्ति, परान् वाऽभिक्रामन्ति, परैर्वाऽभिक्राम्यन्ते||२१||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రప్రభవస్యాపీతి బహుజనమారకస్య శస్త్రప్రభవస్యేత్యర్థః| ఆత్మస్వజనపరోపఘాతాయేతి అత్ర ఆత్మనః స్వజనస్య పరస్య చోపఘాతో భవతి ప్రాయ ఇత్యర్థః||21||
Adhikarana 11 (22) · Śloka 22
రక్షోగణాదిభిర్వా వివిధైర్భూతసంఘైస్తమధర్మమన్యద్వాఽప్యపచారాంతరముపలభ్యాభిహన్యంతే||22||
रक्षोगणादिभिर्वा विविधैर्भूतसङ्घैस्तमधर्ममन्यद्वाऽप्यपचारान्तरमुपलभ्याभिहन्यन्ते||२२||
🔊 Audio coming soon
రాక్షసాద్యుత్సాదోఽపి జనానామధర్మకృత ఏవ భవతీత్యాహ- రక్షోగణేత్యాది| అన్యద్వా అపచారాంతరమితి యథోక్తాధర్మకారణాదన్యదధర్మకారణమశౌచాదీత్యర్థః||22||
Adhikarana 12 (23) · Śloka 23
తథాఽభిశాపప్రభవస్యాప్యధర్మ ఏవ హేతుర్భవతి| యే లుప్తధర్మాణో ధర్మాదపేతాస్తే గురువృద్ధసిద్ధర్షిపూజ్యానవమత్యాహితాన్యాచరంతి; తతస్తాః ప్రజా గుర్వాదిభిరభిశప్తా భస్మతాముపయాంతి ప్రాగేవానేకపురుషకులవినాశాయ, నియతప్రత్యయోపలంభాదనియతాశ్చాపరే ||23||
तथाऽभिशापप्रभवस्याप्यधर्म एव हेतुर्भवति| ये लुप्तधर्माणो धर्मादपेतास्ते गुरुवृद्धसिद्धर्षिपूज्यानवमत्याहितान्याचरन्ति; ततस्ताः प्रजा गुर्वादिभिरभिशप्ता भस्मतामुपयान्ति प्रागेवानेकपुरुषकुलविनाशाय, नियतप्रत्ययोपलम्भादनियताश्चापरे ||२३||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగేవేతి ఝటితి, అనేకపురుషకులవినాశాయాభిశప్తా భస్మతాం యాంతీత్యర్థః| నియతప్రత్యయోపలంభాదనియతాశ్చాపరే భస్మతాం యాంతీతి యోజనా| అనియతా అమిలితా ఇత్యర్థః| ప్రతినియతపురుషాభిశాపాత్ ప్రతినియతా ఏవ భస్మతాం యాంతి, న సర్వే జనా ఇత్యర్థః||23||
Adhikarana 13 (24) · Śloka 24
ప్రాగపి చాధర్మాదృతే నాశుభోత్పత్తిరన్యతోఽభూత్| ఆదికాలే హ్యదితిసుతసమౌజసోఽతివిమలవిపులప్రభావాః ప్రత్యక్షదేవదేవర్షిధర్మయజ్ఞవిధివిధానాః శైలసారసంహతస్థిరశరీరాః ప్రసన్నవర్ణేంద్రియాః పవనసమబలజవపరాక్రమాశ్చారుస్ఫిచోఽభిరూపప్రమాణాకృతిప్రసాదోపచయవంతః సత్యార్జవానృశంస్యదానదమనియమతపోపవాసబ్రహ్మచర్యవ్రతపరా వ్యపగతభయరాగద్వేషమోహలోభక్రోధశోకమానరోగనిద్రాతంద్రాశ్రమక్లమాలస్యపరిగ్రహాశ్చ పురుషా బభూవురమితాయుషః| తేషాముదారసత్త్వగుణకర్మణామచింత్యరసవీర్యవిపాకప్రభావగుణసముదితాని ప్రాదుర్బభూవుః శస్యాని సర్వగుణసముదితత్వాత్ పృథివ్యాదీనాం కృతయుగస్యాదౌ| భ్రశ్యతి తు కృతయుగే కేషాంచిదత్యాదానాత్ సాంపన్నికానాం సత్త్వానాం శరీరగౌరవమాసీత్, శరీరగౌరవాచ్ఛ్రమః, శ్రమాదాలస్యం, ఆలస్యాత్ సంచయః, సంచయాత్ పరిగ్రహః, పరిగ్రహాల్లోభః ప్రాదురాసీత్ కృతే| తతస్త్రేతాయాం లోభాదభిద్రోహః, అభిద్రోహానృతవచనం, అనృతవచనాత్ కామక్రోధమానద్వేషపారుష్యాభిఘాతభయతాపశోకచింతోద్వేగాదయః ప్రవృత్తాః| తతస్త్రేతాయాం ధర్మపాదోఽంతర్ధానమగమత్| తస్యాంతర్ధానాత్ యుగవర్షప్రమాణస్య పాదహ్రాసః, పృథివ్యాదేశ్చ గుణపాదప్రణాశోఽభూత్| తత్ప్రణాశకృతశ్చ శస్యానాం స్నేహవైమల్యరసవీర్యవిపాకప్రభావగుణపాదభ్రాంశః| తతస్తాని ప్రజాశరీరాణి హీయమానగుణపాదైరాహారవిహారైరయథాపూర్వముపష్టభ్యమానాన్యగ్నిమారుతపరీతాని ప్రాగ్వ్యాధిభిర్జ్వరాదిభిరాక్రాంతాని| అతః ప్రాణినో హ్రాసమవాపురాయుషః క్రమశ ఇతి||24||
प्रागपि चाधर्मादृते नाशुभोत्पत्तिरन्यतोऽभूत्| आदिकाले ह्यदितिसुतसमौजसोऽतिविमलविपुलप्रभावाः प्रत्यक्षदेवदेवर्षिधर्मयज्ञविधिविधानाः शैलसारसंहतस्थिरशरीराः प्रसन्नवर्णेन्द्रियाः पवनसमबलजवपराक्रमाश्चारुस्फिचोऽभिरूपप्रमाणाकृतिप्रसादोपचयवन्तः सत्यार्जवानृशंस्यदानदमनियमतपोपवासब्रह्मचर्यव्रतपरा व्यपगतभयरागद्वेषमोहलोभक्रोधशोकमानरोगनिद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यपरिग्रहाश्च पुरुषा बभूवुरमितायुषः| तेषामुदारसत्त्वगुणकर्मणामचिन्त्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणसमुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्वगुणसमुदितत्वात् पृथिव्यादीनां कृतयुगस्यादौ| भ्रश्यति तु कृतयुगे केषाञ्चिदत्यादानात् साम्पन्निकानां सत्त्वानां शरीरगौरवमासीत्, शरीरगौरवाच्छ्रमः, श्रमादालस्यम्, आलस्यात् सञ्चयः, सञ्चयात् परिग्रहः, परिग्रहाल्लोभः प्रादुरासीत् कृते| ततस्त्रेतायां लोभादभिद्रोहः, अभिद्रोहानृतवचनम्, अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचिन्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः| ततस्त्रेतायां धर्मपादोऽन्तर्धानमगमत्| तस्यान्तर्धानात् युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः, पृथिव्यादेश्च गुणपादप्रणाशोऽभूत्| तत्प्रणाशकृतश्च शस्यानां स्नेहवैमल्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रांशः| ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीयमानगुणपादैराहारविहारैरयथापूर्वमुपष्टभ्यमानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर्ज्वरादिभिराक्रान्तानि| अतः प्राणिनो ह्रासमवापुरायुषः क्रमश इति||२४||
🔊 Audio coming soon
ఆద్యావిర్భావే చ రోగాణామధర్మ ఏవ కారణమిత్యాహ- ప్రాగపి చేత్యాది| యజ్ఞః యజ్ఞదేవతా, విధిః యజ్ఞవిధాయకో వేదః, విధానం యజ్ఞకర్మ| జవః వేగః| పరిగ్రహః మమతా| అమితమివాతిబహుత్వేనాయుర్యేషాం తే అమితాయుషః| సత్యే హి చతుర్వర్షశతమాయుః; యదుక్తం భగవతా వ్యాసేన- “పురుషాః సర్వసిద్ధార్థాశ్చతుర్వర్షశతాయుషః| కృతే” ఇతి| సాంపన్నికానాం ఈశ్వరాణాం| కృతే ఇతి కృతయుగస్య శేషే| హీయమానగుణపాదైరితి యథా యథా త్రేతాయాః క్షయో భవతి, తథా తథా ఆహారవిహారగుణపాదహ్రాసో భవన్నాస్త ఇతి దర్శయతి| విహారోఽపి చాధర్మవతాం హీనగుణో భవతి, తేన న యథావచ్ఛరీరోపష్టంభనం కరోతి| ఉపష్టభ్యమానానీతి ధాతుసామ్యేన పాల్యమానాని||24||
Adhikarana 14 (25-27) · Śloka 27
భవతశ్చాత్ర- యుగే యుగే ధర్మపాదః క్రమేణానేన హీయతే| గుణపాదశ్చ భూతానామేవం లోకః ప్రలీయతే||25|| సంవత్సరశతే పూర్ణే యాతి సంవత్సరః క్షయం| దేహినామాయుషః కాలే యత్ర యన్మానమిష్యతే||26|| ఇతి వికారాణాం ప్రాగుత్పత్తిహేతురుక్తో భవతి||27||
भवतश्चात्र- युगे युगे धर्मपादः क्रमेणानेन हीयते| गुणपादश्च भूतानामेवं लोकः प्रलीयते||२५|| संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्| देहिनामायुषः काले यत्र यन्मानमिष्यते||२६|| इति विकाराणां प्रागुत्पत्तिहेतुरुक्तो भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
సంవత్సరశతే పూర్ణ ఇతి సంవత్సరేణ శతతమేంఽశే పూర్ణే| యత్ర యన్మానమిష్యత ఇతి యత్ర యుగే యన్మానమిష్యతే, తస్య శతతమేంఽశే పూర్ణే వర్ష ఏకః క్షయం యాతి| తేన, కలౌ శతవర్షాయుషి యదా శతతమోంఽశో యాతి క్షయం తదా నవనవతిః పరమాయుర్భవతీత్యాద్యనుసరణీయం||25-27||
Adhikarana 15 (28-32) · Śloka 33
ఏవంవాదినం భగవంతమగ్నివేశ ఉవాచ- కిన్ను ఖలు భగవన్! నియతకాలప్రమాణమాయుః సర్వం న వేతి||28|| తం భగవానువాచ- ఇహాగ్నివేశ! భూతానామాయుర్యుక్తిమపేక్షతే| దైవే పురుషకారే చ స్థితం హ్యస్య బలాబలం||29|| దైవమాత్మకృతం విద్యాత్ కర్మ యత్ పౌర్వదైహికం| స్మృతః పురుషకారస్తు క్రియతే యదిహాపరం||30|| బలాబలవిశేషోఽస్తి తయోరపి చ కర్మణోః| దృష్టం హి త్రివిధం కర్మ హీనం మధ్యమముత్తమం||31|| తయోరుదారయోర్యుక్తిర్దీర్ఘస్య చ సుఖస్య చ| నియతస్యాయుషో హేతుర్విపరీతస్య చేతరా||32|| మధ్యమా మధ్యమస్యేష్టా కారణం శృణు చాపరం|33|
एवंवादिनं भगवन्तमग्निवेश उवाच- किन्नु खलु भगवन्! नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं न वेति||२८|| तं भगवानुवाच- इहाग्निवेश! भूतानामायुर्युक्तिमपेक्षते| दैवे पुरुषकारे च स्थितं ह्यस्य बलाबलम्||२९|| दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम्| स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम्||३०|| बलाबलविशेषोऽस्ति तयोरपि च कर्मणोः| दृष्टं हि त्रिविधं कर्म हीनं मध्यममुत्तमम्||३१|| तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य च सुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चेतरा||३२|| मध्यमा मध्यमस्येष्टा कारणं शृणु चापरम्|३३|
🔊 Audio coming soon
యుక్తిమపేక్షత ఇతి దైవపురుషకారయోర్యోగమపేక్షతే నియతత్వేఽనియతత్వే చేత్యర్థః| బలం చాబలం చ బలాబలం; తత్రాయుషో నియతత్వేన బలం, అనియతత్వేనాబలం జ్ఞేయం| యద్యపి పౌర్వదైహికం కర్మాస్థిరత్వేన గతం, తథాఽపి తజ్జనితాదృష్టస్య విద్యమానత్వాత్ తద్ద్వారా తత్కర్మ కారణం భవత్యేవేహ జన్మన్యపి| పురుషకారస్త్విహ జన్మని కృతం కర్మ సామాన్యేనోచ్యతే| తత్ర బలిమంగలాది అదృష్టజననత్వాద్ వ్యాప్రియతే, తథా భేషజాది రసరుధిరాదిద్వారా ||28-32||-
Adhikarana 16 (33-35) · Śloka 35
దైవం పురుషకారేణ దుర్బలం హ్యుపహన్యతే||33|| దైవేన చేతరత్ కర్మ విశిష్టేనోపహన్యతే| దృష్ట్వా యదేకే మన్యంతే నియతం మానమాయుషః||34|| కర్మ కించిత్ క్వచిత్ కాలే విపాకే నియతం మహత్| కించిత్త్వకాలనియతం ప్రత్యయైః ప్రతిబోధ్యతే||35||
दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते||३३|| दैवेन चेतरत् कर्म विशिष्टेनोपहन्यते| दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||३४|| कर्म किञ्चित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत्| किञ्चित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||३५||
🔊 Audio coming soon
ఉదారయోరితి ప్రశస్తత్వేనోత్తమయోః| దీర్ఘస్యేతి రసాయనాదినా శతాదపి దీర్ఘస్య; సుఖస్యేతి నీరోగత్వేన; నియతస్యేతి యుగనియతస్య, కలౌ వర్షశతప్రమాణస్యేత్యర్థః; శతాదర్వాఙనినియతమపీహ నియతశబ్దేనోచ్యతే; తేన న తత్ర తస్య దైవపురుషకారజన్యత్వం ఘటతే, తథాఽపి తస్యాప్రశస్తదైవపురుషకారజన్యత్వాత్ దైవపురుషకారజన్యత్వం భవతీతి యుక్తం; కించానియతాయుష ఏవ పురుషా రసాయనాధికారిణో భవంతి, నియతాయుషం ప్రతి రసాయనస్యాకించిత్కరత్వాత్; రసాయనాదికృతం చాయురనియతం ప్రశస్తత్వేన ప్రశస్తదైవపురుషకారజన్యం భవతీతి యుక్తం| కింవా, దీర్ఘత్వే సతి నియతస్యాయుషో హేతురితి యోజనా; తేన యుగనియతం చ శతవర్షం, తథా తదధికం చానియతం మహతా కర్మణైవ క్రియతే; పురుషకారేణ తు మహతాఽస్య సుఖిత్వం రోగానుపఘాతాత్ క్రియతే; రసాయనేన చ జరాదివ్యాధిప్రతిఘాతః క్రియతే; రసాయనలభ్యమప్యాయుర్బలవత్కర్మనియతమేవేతి భావః| విపరీతస్య దీర్ఘత్వేనానియతస్య తథా రోగయుక్తత్వేనాసుఖస్య| ఇతరేతి హీనయోర్ద్దైవపురుషకారయోర్యుక్తిరిత్యర్థః| మధ్యమామధ్యమస్య దీర్ఘత్వేనాదీర్ఘత్వేనానియతస్య, తథా సుఖాసుఖత్వేనానియతస్యాయుషో మధ్యమయోః కర్మణోర్యుక్తిరిత్యర్థః| కారణమితి దైవపురుషకారయోః పరస్పరబాధనే ఉపపత్తిమిత్యర్థః| దైవమిత్యాది| దుర్బలమాయుర్జననం దైవం బలవతా మారకేణ దృష్టాపథ్యభోజనాదినా విపరీతమరణకార్యజననాదుపహన్యతే; విశిష్టేన బలవతా, ఇతరత్ కర్మ దృష్టం పురుషకారాఖ్యం, ఉపహన్యతే పరాభూయతే| ఏతద్దైవకర్తృకదృష్టపరాభవదర్శనాద్దైవనియతమేవ సర్వమాయురితి కేచిన్మన్యంత ఇత్యాహ - దృష్ట్వేత్యాది| యది దృష్టమాయుః కారణం స్యాత్, న తదా భేషజైః సమ్యగుపపాదితానాం మృత్యుః స్యాత్; యతశ్చ సత్యపి చికిత్సితే కర్మవశాత్తు మృత్యుర్భవతి; తేన, యత్రాపి చికిత్సా జీవయతీతి మన్యంతే, తత్రాపి కర్మైవాస్తి జీవనకారణమితి దృష్టశక్తిత్వాదవధారయామ ఇతి భావః| దైవపురుషకారయోరుభయోరపి బాధ్యత్వం దర్శయన్నేకాంతేన నియతాయుఃపక్షం వ్యుదస్యతి- కర్మేత్యాది| న క్వచిత్ కర్మ న భవతి; యదుచ్యతే- “నాభుక్తం క్షీయతే కర్మ కల్పకోటిశతైరపి| అవశ్యమేవ భోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభాశుభం” ఇతి| కించిత్త్వకాలనియతమితి, యథా- ఇదం మారకం కర్మ న తు క్వచిత్కాలే పంచవింశవర్షాదౌ నియతం, తేన యస్మిన్ కాలే పురుషకారాఖ్యం దృష్టకర్మానుగుణం ప్రాప్నోతి తస్మిన్ కాలే సహకారిసాన్నిధ్యోపబృంహితబలం మారయతి, యదా తు దృష్టమపథ్యసేవాది న ప్రాప్నోతి న తదా మారయతి, ప్రత్యయైః ప్రతిబోధ్యత ఇతి దృష్టకారణైరుద్రిక్తం క్రియతే| యే తు బ్రువతే- కించిత్ కర్మ కాలనియతం యదా పచ్యతే, తస్మిన్ కాలే పచ్యత ఏవేతి కాలనియమః; విపాకనియతం తు- ఇదం కర్మ విపచ్యత ఏవ, న తు విపచ్యత ఇతి న; కాలవిపాకనియతం తు యథా- ఇదం కర్మ అస్మిన్నేవ కాలే విపచ్యత ఏవేతి; ఏతచ్చ కాలవిపాకనియతత్వాద్బలవదుచ్యతే; ఏతదేవ దృష్టాబాధనీయమితి; తేషాం మతే, అభుక్తమపి క్షీయతే దుర్బలకర్మ ప్రాయశ్చిత్తాదినేతి బోద్ధవ్యం, పరం విపర్యయేఽపి తదా కించిత్త్వవిపాకకాలనియతమితి వక్తవ్యం స్యాత్; కించిత్త్వకాలనియతమితి వచనాత్తు కాలనియతమపి||33-35||
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
తస్మాదుభయదృష్టత్వాదేకాంతగ్రహణమసాధు| నిదర్శనమపి చాత్రోదాహరిష్యమః- యది హి నియతకాలప్రమాణమాయుః సర్వం స్యాత్, తదాఽఽయుష్కామాణాం న మంత్రౌషధిమణిమంగలబల్యుపహారహోమనియమప్రాయశ్చిత్తోపవాసస్వస్త్యయనప్రణిపాతగమనాద్యాః క్రియా ఇష్టయశ్చ ప్రయోజ్యేరన్; నోద్భ్రాంతచండచపలగోజోష్ట్రఖరతురగమహిషాదయః పవనాదయశ్చ దుష్టాః పరిహార్యాః స్యుః, న ప్రపాతగిరివిషమదుర్గాంబువేగాః, తథా న ప్రమత్తోన్మత్తోద్భాంతచండచపలమోహలోభాకులమతయః, నారయః, న ప్రవృద్ధోఽగ్నిః, చ వివిధవిషాశ్రయాః సరీసృపోరగాదయః, న సాహసం, నాదేశకాలచర్యా, న నరేంద్రప్రకోప ఇతి; ఏవమాదయో హి భావా నాభావకరాః స్యుః, ఆయుషః సర్వస్య నియతకాలప్రమాణత్వాత్| న చానభ్యస్తాకాలమరణభయనివారకాణామకాలమరణభయమాగచ్ఛేత్ ప్రణినాం, వ్యర్థాశ్చారంభకథాప్రయోగబుద్ధయః స్యుర్మహర్షీణాం రసాయనాధికారే, నాపీంద్రో నియతాయుషం శత్రుం వజ్రేణాభిహన్యాత్, నాశ్వినావార్తం భేషజేనోపపాదయేతాం , న మహర్షయో యథేష్టమాయుస్తపసా ప్రాప్నుయుః, న చ విదితవేదితవ్యా మహర్షయః ససురేశాః సమ్యక్ పశ్యేయురుపదిశేయురాచరేయుర్వా| అపి చ సర్వచక్షుషామేతత్ పరం యదైంద్రం చక్షుః , ఇదం చాప్యస్మాకం తేన ప్రత్యక్షం; యథా- పురుషసహస్రాణాముత్థాయోత్థాయాహవం కుర్వతామకుర్వతాం చాతుల్యాయుష్ట్వం, తథా జాతమాత్రాణామప్రతీకారాత్ ప్రతీకారాచ్చ, అవిషవిషప్రాశినాం చాప్యతుల్యాయుష్ట్వమేవ, న చ తుల్యో యోగక్షేమ ఉదపానఘటానాం చిత్రఘటానాం చోత్సీదతాం; తస్మాద్ధితోపచారమూలం జీవితం, అతో విపర్యయాన్మృత్యుః| అపి చ దేశకాలాత్మగుణవిపరీతానాం కర్మణామాహారవికారాణాం చ క్రమోపయోగః సమ్యక్, త్యాగః సర్వస్య చాతియోగాయోగమిథ్యాయోగానాం, సర్వాతియోగసంధారణం , అసంధారణముదీర్ణానాం చ గతిమతాం, సాహసానాం చ వర్జనం, ఆరోగ్యానువృత్తౌ హేతుముపలభామహే సమ్యగుపదిశామః సమ్యక్ పశ్యామశ్చేతి||36||
तस्मादुभयदृष्टत्वादेकान्तग्रहणमसाधु| निदर्शनमपि चात्रोदाहरिष्यमः- यदि हि नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्, तदाऽऽयुष्कामाणां न मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनाद्याः क्रिया इष्टयश्च प्रयोज्येरन्; नोद्भ्रान्तचण्डचपलगोजोष्ट्रखरतुरगमहिषादयः पवनादयश्च दुष्टाः परिहार्याः स्युः, न प्रपातगिरिविषमदुर्गाम्बुवेगाः, तथा न प्रमत्तोन्मत्तोद्भान्तचण्डचपलमोहलोभाकुलमतयः, नारयः, न प्रवृद्धोऽग्निः, च विविधविषाश्रयाः सरीसृपोरगादयः, न साहसं, नादेशकालचर्या, न नरेन्द्रप्रकोप इति; एवमादयो हि भावा नाभावकराः स्युः, आयुषः सर्वस्य नियतकालप्रमाणत्वात्| न चानभ्यस्ताकालमरणभयनिवारकाणामकालमरणभयमागच्छेत् प्रणिनां, व्यर्थाश्चारम्भकथाप्रयोगबुद्धयः स्युर्महर्षीणां रसायनाधिकारे, नापीन्द्रो नियतायुषं शत्रुं वज्रेणाभिहन्यात्, नाश्विनावार्तं भेषजेनोपपादयेतां , न महर्षयो यथेष्टमायुस्तपसा प्राप्नुयुः, न च विदितवेदितव्या महर्षयः ससुरेशाः सम्यक् पश्येयुरुपदिशेयुराचरेयुर्वा| अपि च सर्वचक्षुषामेतत् परं यदैन्द्रं चक्षुः , इदं चाप्यस्माकं तेन प्रत्यक्षं; यथा- पुरुषसहस्राणामुत्थायोत्थायाहवं कुर्वतामकुर्वतां चातुल्यायुष्ट्वं, तथा जातमात्राणामप्रतीकारात् प्रतीकाराच्च, अविषविषप्राशिनां चाप्यतुल्यायुष्ट्वमेव, न च तुल्यो योगक्षेम उदपानघटानां चित्रघटानां चोत्सीदतां; तस्माद्धितोपचारमूलं जीवितम्, अतो विपर्ययान्मृत्युः| अपि च देशकालात्मगुणविपरीतानां कर्मणामाहारविकाराणां च क्रमोपयोगः सम्यक्, त्यागः सर्वस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगानां, सर्वातियोगसन्धारणम् , असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनम्, आरोग्यानुवृत्तौ हेतुमुपलभामहे सम्यगुपदिशामः सम्यक् पश्यामश्चेति||३६||
🔊 Audio coming soon
అతః పరముత్తరముపసంహరతి - తస్మాదిత్యాది| ఉభయదృష్టత్వాదితి దైవస్య పురుషకారేణ, తథా పురుషకారస్య దైవేన బాధదర్శనాత్| ఏకాంతగ్రహణమితి నియతమేవాయురితి తథా అనియతమేవాయుః సర్వమితి చేత్యర్థః| నిదృశ్యతేఽభిమతః పక్షః సాధ్యతేఽనేనేతి నిదర్శనం యుక్తరిత్యర్థః| అత్రేతి అనైకాంతికపక్షే| యదీత్యాదినా ప్రకరణేనాయుర్జనకస్య దృష్టస్య హేతోః సేవా తథా ఆయుర్విఘాతకస్య హేతోరసేవా సర్వప్రామాణికజనావివాదసిద్ధా దర్శ్యతే| సా చ సర్వా యది నియతమాయుః స్యాత్తదా అకించిత్కరీ స్యాత్, అనియతే చాయుషి కించిత్కరీ స్యాత్; తస్మాదనియతమప్యాయుర్భవతీతి భావః| న చ సర్వత్రైవాదృష్టమేవ కారణం దృష్టమకించిత్కరమేవేతి వదతో దృష్టస్యాపి త్రివృతాదేర్విరేకాదికర్తృత్వం వ్యక్తమేవ; అదృష్టస్యైవ తు కారణత్వం దృష్టేకార్యానుపపత్తేః కల్పనీయం; తేనాదృష్టస్య కారణత్వం దృష్టకారణమూలమిత్యర్థః; న చ దృష్టకారణోచ్ఛేదః కల్పయితుమపి పార్యతే| ఇష్టయః యజ్ఞాః| అత్యర్థసర్పణశీలా ఉరగాః సరీసృపోరగాః| ఆచరేయుర్వా ‘భేషజం ’ ఇతి శేషః| చక్షుషాం పరమితి అత్యర్థాభ్రాంతత్వేన| అతుల్యాయుష్ట్వమితి యే ఆహవం కుర్వతే తే శస్త్రేణ మ్రియంతే, యే తు న కుర్వతే తే శస్త్రేణ న ప్రాయో మ్రియంతే| ప్రతీకారాదప్రతీకారాచ్చాతుల్యాయుష్ట్వమితి యోజనా| న చ తుల్య ఇత్యాదౌ చిత్రఘటో యశ్చిత్రిత ఇవ స్థాప్యతే, స హి పానీయవహనాదిప్రత్యవాయహేత్వభావాచ్చిరం తిష్ఠతి; ఉదపానఘటస్తు జలసంబంధాత్ తథా వహనసమయే పతనాదినా చ శీఘ్రముత్సీదతి| హితోపచారమూలమితి హితోపచారమూలమపి| క్రమోపయోగః సమ్యగితి యోజనా| సర్వాతియోగసంధారణం సర్వాతియోగానాం వర్జనం||36||
Adhikarana 18 (37) · Śloka 37
అతః పరమగ్నివేశ ఉవాచ- ఏవం సత్యనియతకాలప్రమాణాయుషాం భగవన్! కథం కాలమృత్యురకాలమృత్యుర్వాభవతీతి||37||
अतः परमग्निवेश उवाच- एवं सत्यनियतकालप्रमाणायुषां भगवन्! कथं कालमृत्युरकालमृत्युर्वाभवतीति||३७||
🔊 Audio coming soon
ఏవం సతీత్యాది| యత్తావత్ కాలనియతం తస్యాకాలే మరణాభావాదేవ నాకాలమృత్యురస్తి, యత్త్వకాలనియతం తస్యాప్యనియతత్వాత్ కథం కాలమృత్యురకాలమృత్యుర్వా భవతి? అనియతే హ్యాయుషి కాలనియమో నాస్తి, నియతకాలాచ్చార్వాగకాలమృత్యురుచ్యత ఇతి పృచ్ఛార్థః||37||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
తమువాచ భగవానాత్రేయః- శ్రూయతామగ్నివేశ! యథా యానసమాయుక్తోఽక్షః ప్రకృత్యైవాక్షగుణైరుపేతః స చ సర్వగుణోపపన్నో వాహ్యమానో యథాకాలం స్వప్రమాణక్షయాదేవావసానం గచ్ఛేత్, తథాఽఽయుః శరీరోపగతం బలవత్ప్రకృత్యా యథావదుపచర్యమాణం స్వప్రమాణక్షయాదేవావసానం గచ్ఛతి; స మృత్యుః కాలే| యథా చ స ఏవాక్షోఽతిభారాధిష్ఠితత్వాద్విషమపథాదపథాదక్షచక్రభంగాద్వాహ్యవాహకదోషాదణిమోక్షాదనుపాంగాత్ పర్యసనాచ్చాంతరాఽవసానమాపద్యతే, తథాఽఽయురప్యయథాబలమారంభాదయథాగ్న్యభ్యవహరణాద్విషమాభ్యావహరణాద్విషమశరీరన్యాసాదతిమైథునాదసత్సంశ్రయాదుదీర్ణ- వేగవినిగ్రహాద్విధార్యవేగావిధారణాద్భూతవిషవాయ్వగ్న్యుపతాపాదభిఘాతాదాహారప్రతీకారవివర్జనాచ్చాంతరాఽవసానమాపద్యతే, స మృత్యురకాలే; తథా జ్వరాదీనప్యాతంకాన్మిథ్యోపచరితానకాలమృత్యూన్ పశ్యామ ఇతి||38||
तमुवाच भगवानात्रेयः- श्रूयतामग्निवेश! यथा यानसमायुक्तोऽक्षः प्रकृत्यैवाक्षगुणैरुपेतः स च सर्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छेत्, तथाऽऽयुः शरीरोपगतं बलवत्प्रकृत्या यथावदुपचर्यमाणं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छति; स मृत्युः काले| यथा च स एवाक्षोऽतिभाराधिष्ठितत्वाद्विषमपथादपथादक्षचक्रभङ्गाद्वाह्यवाहकदोषादणिमोक्षादनुपाङ्गात् पर्यसनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, तथाऽऽयुरप्ययथाबलमारम्भादयथाग्न्यभ्यवहरणाद्विषमाभ्यावहरणाद्विषमशरीरन्यासादतिमैथुनादसत्संश्रयादुदीर्ण- वेगविनिग्रहाद्विधार्यवेगाविधारणाद्भूतविषवाय्वग्न्युपतापादभिघातादाहारप्रतीकारविवर्जनाच्चान्तराऽवसानमापद्यते, स मृत्युरकाले; तथा ज्वरादीनप्यातङ्कान्मिथ्योपचरितानकालमृत्यून् पश्याम इति||३८||
🔊 Audio coming soon
యథాకాలమితి యావతా కాలేన ప్రత్యవాయశూన్యస్యాక్షస్య క్షయో భవతి తస్మిన్నేవేత్యర్థః| స్వప్రమాణక్షయాదేవేతి యుగానురూపవర్షశతాదిప్రమాణక్షయాదిత్యర్థః| అపథాదితి సర్వథా అమార్గగమనాత్| అణిమోక్షాదితి కీలమోక్షాత్| అనుపాంగాదితి స్నేహాదానాత్| పర్యసనాత్ పరిక్షేపాత్| మిథ్యోపచరితానితి అసమ్యక్చికిత్సతాన్| అకాలమృత్యూనితి అకాలమృత్యుకరాన్||38||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
అథాగ్నివేశః పప్రచ్ఛ- కిన్ను ఖలు భగవన్! జ్వరితేభ్యః పానీయముష్ణం ప్రయచ్ఛంతి భిషజో భూయిష్ఠం న తథా శీతం, అస్తి చ శీతసాధ్యోఽపి ధాతుర్జ్వరకర ఇతి||39||
अथाग्निवेशः पप्रच्छ- किन्नु खलु भगवन्! ज्वरितेभ्यः पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम्, अस्ति च शीतसाध्योऽपि धातुर्ज्वरकर इति||३९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి మిథ్యోపచారశ్రుత్యా ఉష్ణతోయం జ్వరేఽప్యాగ్నేయే మిథ్యోపచారః స్యాదిత్యాశంక్యాహ- కిన్న్విత్యాది| శీతసాధ్యోఽపిధాతుః పిత్తముష్ణరూపమిత్యర్థః| పానీయం యస్మాత్ సర్వజ్వరితేభ్యో దీయతే, తస్మాత్ పానీయమేవాత్ర పృచ్ఛతి||39||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
తమువాచ భగవానాత్రేయః- జ్వరితస్య కాయసముత్థానదేశకాలానభిసమీక్ష్య పాచనార్థం పానీయముష్ణం ప్రయచ్ఛంతి భిషజః| జ్వరో హ్యామాశయసముత్థః, ప్రాయో భేషజాని చామాశయసముత్థానాం వికారాణాం పాచనవమనాపతర్పణసమర్థాని భవంతి; పాచనార్థం చ పానీయముష్ణం, తస్మాదేతజ్జ్వరితేభ్యః ప్రయచ్ఛంతి భిషజో భూయిష్ఠం| తద్ధి తేషాం పీతం వాతమనులోమయతి, అగ్నిం చోదర్యముదీరయతి, క్షిప్రం జరాం గచ్ఛతి, శ్లేష్మాణం పరిశోషయతి, స్వల్పమపి చ పీతం తృష్ణాప్రశమనాయోపకల్పతే; తథాయుక్తమపి చైతన్నాత్యర్థోత్సన్నపిత్తే జ్వరే సదాహభ్రమప్రలాపాతిసారే వా ప్రదేయం, ఉష్ణేన హి దాహభ్రమప్రలాపాతిసారా భూయోఽభివర్ధంతే, శీతేన చోపశామ్యంతీతి||40||
तमुवाच भगवानात्रेयः- ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः| ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः, प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति; पाचनार्थं च पानीयमुष्णं, तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम्| तद्धि तेषां पीतं वातमनुलोमयति, अग्निं चोदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, श्लेष्माणं परिशोषयति, स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपकल्पते; तथायुक्तमपि चैतन्नात्यर्थोत्सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयम्, उष्णेन हि दाहभ्रमप्रलापातिसारा भूयोऽभिवर्धन्ते, शीतेन चोपशाम्यन्तीति||४०||
🔊 Audio coming soon
ఉత్సన్నపిత్తే ప్రవృద్ధపిత్తే||40||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
భవతి చాత్ర- శీతేనోష్ణకృతాన్ రోగాంఛమయంతి భిషగ్విదః| యే తు శీతకృతా రోగాస్తేషాముష్ణం భిషగ్జితం||41||
भवति चात्र- शीतेनोष्णकृतान् रोगाञ्छमयन्ति भिषग्विदः| ये तु शीतकृता रोगास्तेषामुष्णं भिषग्जितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం జ్వరే ఏవ శీతోష్ణసముత్థత్వభేదేన ఉష్ణశీతోపచారః, కింతు సర్వత్రైవ వ్యాధావేవమిత్యాహ- శీతేనేత్యాది| భిషజశ్చ తే జ్ఞానవంతశ్చేతి భిషగ్విదః||41||
Adhikarana 23 (42-44) · Śloka 44
ఏవమితరేషామపి వ్యాధీనాం నిదానవిపరీతం భేషజం భవతి; యథా- అపతర్పణనిమిత్తానాం వ్యాధీనాం నాంతరేణ పూరణమస్తి శాంతిః, తథా పూరణనిమిత్తానాం వ్యాధీనాం నాంతరేణాపతర్పణం||42|| అపతర్పణమపి చ త్రివిధం- లంఘనం, లంఘనపాచనం, దోషావసేచనం చేతి||43|| తత్ర లంఘనమల్పబలదోషాణాం , లంఘనేన హ్యగ్నిమారుతవృద్ధ్యా వాతాతపపరీతమివాల్పముదకమల్పో దోషః ప్రశోషమాపద్యతే; లంఘనపాచనే తు మధ్యబలదోషాణాం, లంఘనపాచనాభ్యాం హి సూర్యసంతాపమారుతాభ్యాం పాంశుభస్మావకిరణైరివ చానతిబహూదకం మధ్యబలో దోషః ప్రశోషమాపద్యతే; బహుదోషాణాం పునర్దోషావసేచనమేవ కార్యం, న హ్యభిన్నే కేదారసేతౌ పల్వలాప్రసేకోఽస్తి, తద్వద్దోషావసేచనం||44||
एवमितरेषामपि व्याधीनां निदानविपरीतं भेषजं भवति; यथा- अपतर्पणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेण पूरणमस्ति शान्तिः, तथा पूरणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेणापतर्पणम्||४२|| अपतर्पणमपि च त्रिविधं- लङ्घनं, लङ्घनपाचनं, दोषावसेचनं चेति||४३|| तत्र लङ्घनमल्पबलदोषाणां , लङ्घनेन ह्यग्निमारुतवृद्ध्या वातातपपरीतमिवाल्पमुदकमल्पो दोषः प्रशोषमापद्यते; लङ्घनपाचने तु मध्यबलदोषाणां, लङ्घनपाचनाभ्यां हि सूर्यसन्तापमारुताभ्यां पांशुभस्मावकिरणैरिव चानतिबहूदकं मध्यबलो दोषः प्रशोषमापद्यते; बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यं, न ह्यभिन्ने केदारसेतौ पल्वलाप्रसेकोऽस्ति, तद्वद्दोषावसेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం శీతోష్ణసముత్థయోరేవ పరం హేతువిపర్యయేణ చికిత్సా, కింత్వపతర్పణాదిజేఽపి హేతువిపరీతేనేత్యాహ- ఏవమిత్యాది| అపతర్పణసంతర్పణాభ్యాం చ సర్వం చికిత్సితం గృహీతం, న హ్యపతర్పణసంతర్పణాభ్యాం వినాఽన్యద్విధానాంతరమస్తి చికిత్సాయాః; యేన సర్వ ఏవోపక్రమాః సంతర్పణాపతర్పణభేదా ఏవ| అత ఏవ విశేషజ్ఞానార్థమపతర్పణభేదానాహ- అపతర్పణమిత్యాది| లంఘనపాచనమితివచనేన యత్ర పాచనం క్రియతే తత్రావశ్యం స్తోకమాత్రయా లంఘనమపిక్రియత ఇతి దర్శయతి, పాచనకాలే హి యది బృంహణం క్రియతే తదా బృంహణేనాగ్నేః ప్రతికూలేన పాచనం న స్యాదిత్యర్థః| అవకిరణైరివేత్యత్ర ఇవశబ్దోఽనతిబహూదకమివేత్యేవంరూపో జ్ఞేయః| అన్యద్వేతి లంఘనాది బృంహణాది చ||42-44||
Adhikarana 24 (45) · Śloka 45
దోషావసేచనమన్యద్వా భేషజం ప్రాప్తకాలమప్యాతురస్య నైవంవిధస్య కుర్యాత్| తద్యథా- అనపవాదప్రతీకారస్యాధనస్యాపరిచారకస్య వైద్యమానినశ్చండస్యాసూయకస్య తీవ్రాధర్మారుచేరతిక్షీణబలమాంసశోణితస్యాసాధ్యరోగోపహతస్య ముమూర్షులింగాన్వితస్య చేతి| ఏవంవిధం హ్యాతురముపచరన్ భిషక్ పాపీయసాఽయశసా యోగమృచ్ఛతీతి||45||
दोषावसेचनमन्यद्वा भेषजं प्राप्तकालमप्यातुरस्य नैवंविधस्य कुर्यात्| तद्यथा- अनपवादप्रतीकारस्याधनस्यापरिचारकस्य वैद्यमानिनश्चण्डस्यासूयकस्य तीव्राधर्मारुचेरतिक्षीणबलमांसशोणितस्यासाध्यरोगोपहतस्य मुमूर्षुलिङ्गान्वितस्य चेति| एवंविधं ह्यातुरमुपचरन् भिषक् पापीयसाऽयशसा योगमृच्छतीति||४५||
🔊 Audio coming soon
అనపవాదప్రతీకారో వాచ్యప్రతీకారః| అధనస్యానుపకరణత్వేన న చికిత్సా పార్యతే కర్తుమిత్యర్థః| వైద్యమానీ దురభిమానాద్వైద్యోపదేశం న కరోతి| తీవ్రాధర్మరుచేః ప్రతిక్రియాయామధర్మో భవతి, న చ చికిత్సా సిధ్యత్యధర్మప్రతిబంధాత్| ముమూర్షులింగాన్వితస్యేతి రిష్టయుక్తస్య| పాపీయసేతి పాపహేతునా పాపజనకేనాయశసా||45||
Adhikarana 25 (46-48) · Śloka 48
భవతి చాత్ర- తదాత్వే చానుబంధే వా యస్య స్యాదశుభం ఫలం| కర్మణస్తన్న కర్తవ్యమేతద్బుద్ధిమతాం మతం||46|| (అల్పోదకద్రుమో యస్తు ప్రవాతః ప్రచురాతపః| జ్ఞేయః స జాంగలో దేశః స్వల్పరోగతమోఽపి చ||47|| ప్రచురోదకవృక్షో యో నివాతో దుర్లభాతపః| అనూపో బహుదోషశ్చ, సమః సాధారణో మతః)||48||
भवति चात्र- तदात्वे चानुबन्धे वा यस्य स्यादशुभं फलम्| कर्मणस्तन्न कर्तव्यमेतद्बुद्धिमतां मतम्||४६|| (अल्पोदकद्रुमो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः| ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमोऽपि च||४७|| प्रचुरोदकवृक्षो यो निवातो दुर्लभातपः| अनूपो बहुदोषश्च, समः साधारणो मतः)||४८||
🔊 Audio coming soon
అనుబంధే వేతి ఉత్తరకాలం| కేచిదల్పోదకద్రుమో యస్త్విత్యాదిగ్రంథం జాంగలాదిదేశలక్షణమత్ర పఠంతి||46-48||
Adhikarana 26 (49-52) · Śloka 52
తత్ర శ్లోకాః- పూర్వరూపాణి సామాన్యా హేతవః సస్వలక్షణాః| దేశోద్ధ్వంసస్య భైషజ్యం హేతూనాం మూలమేవ చ||49|| ప్రాగ్వికారసముత్పత్తిరాయుషశ్చ క్షయక్రమః| మరణం ప్రతి భూతానాం కాలాకాలవినిశ్చయః||50|| యథా చాకాలమరణం యథాయుక్తం చ భేషజం| సిద్ధిం యాత్యౌషధం యేషాం న కుర్యాద్యేన హేతునా||51|| తదాత్రేయోఽగ్నివేశాయ నిఖిలం సర్వముక్తవాన్| దేశోద్ధ్వంసనిమిత్తీయే విమానే మునిసత్తమః||52||
तत्र श्लोकाः- पूर्वरूपाणि सामान्या हेतवः सस्वलक्षणाः| देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च||४९|| प्राग्विकारसमुत्पत्तिरायुषश्च क्षयक्रमः| मरणं प्रति भूतानां कालाकालविनिश्चयः||५०|| यथा चाकालमरणं यथायुक्तं च भेषजम्| सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना||५१|| तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान्| देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः||५२||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే పూర్వరూపాణీతి నక్షత్రాదివికారాః| సస్వలక్షణాః సస్వవికృతిలక్షణాః, తచ్చ లక్షణం తత్ర వాతమేవంవిధమిత్యాదినా ప్రోక్తం| యథాయుక్తం చ భేషజం సిద్ధిం యాతీతి అనేనోష్ణపానీయదానోపపత్త్యా సర్వం సంగృహీతం||49-52||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే జనపదోద్ధ్వంసనీయవిమానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने जनपदोद्ध्वंसनीयविमानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం విమానస్థానే జనపదోద్ధ్వంసనీయవిమానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||