8. rōgabhiṣagjitīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રોગભિષગ્જિતીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વાધ્યાયે વ્યાધિતરૂપભ્રાન્તિજ્ઞાનમુક્તં, તચ્ચ બુદ્ધિદોષાદ્ભવતિ, તેન વિશુદ્ધબુદ્ધ્યુત્પાદહેતૂનામધ્યયનાધ્યાપનતદ્વિદ્યસમ્ભાષાણાં કથનાય રોગભિષગ્જિતીયોઽભિધીયતે| રોગભિષગ્જિતં ચિકિત્સિતમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો રોગભિષગ્જિતીયઃ| રોગચિકિત્સાકારિત્વં ચાસ્ય ચિકિત્સોપયુક્તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસાધનસ્યાધ્યયનવિધ્યાદેસ્તથા કરણકારણાદેશ્ચાભિધાનાજ્જ્ઞેયમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

બુદ્ધિમાનાત્મનઃ કાર્યગુરુલાઘવં કર્મફલમનુબન્ધં દેશકાલૌ ચ વિદિત્વા યુક્તિદર્શનાદ્ભિષગ્બુભૂષુઃ શાસ્ત્રમેવાદિતઃ પરીક્ષેત| વિવિધાનિ હિ શાસ્ત્રાણિ ભિષજાં પ્રચરન્તિ લોકે; તત્ર યન્મન્યેત સુમહદ્યશસ્વિધીરપુરુષાસેવિતમર્થબહુલમાપ્તજનપૂજિતં ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિહિતમપગતપુનરુક્તદોષમાર્ષં સુપ્રણીતસૂત્રભાષ્યસઙ્ગ્રહક્રમં સ્વાધારમનવપતિતશબ્દમકષ્ટશબ્દં પુષ્કલાભિધાનં ક્રમાગતાર્થમર્થતત્ત્વવિનિશ્ચયપ્રધાનં સઙ્ગતાર્થમસઙ્કુલપ્રકરણમાશુપ્રબોધકં લક્ષણવચ્ચોદાહરણવચ્ચ, તદભિપ્રપદ્યેત શાસ્ત્રમ્| શાસ્ત્રં હ્યેવંવિધમમલ ઇવાદિત્યસ્તમો વિધૂય પ્રકાશયતિ સર્વમ્||૩||

ઇહાધ્યયનવિધ્યાદિષુ કર્તવ્યેષુ યાદૃક્ શાસ્ત્રમધ્યેયં, તદેવાયુર્વેદાર્થિપુરુષમુપદર્શ્ય દર્શયન્નાહ- બુદ્ધિમાનિત્યાદિ| કાર્યં કર્તવ્યં, તસ્ય ગૌરવં બહુપ્રયાસસાધ્યત્વેન, લાઘવં વા સ્વલ્પપ્રયાસસાધ્યત્વેનેતિ કાર્યગુરુલાઘવમ્| કર્મફલમિતિ કાર્યફલમ્, એતચ્ચ તાદાત્વિકં ફલમીપ્સિતમ્| અનુબન્ધમિતિ કાર્યસ્યૈવાયતીયં ફલમ્| દેશકાલાવિતિ કર્તવ્યકાર્યાનુગુણૌ દેશકાલાવિત્યર્થઃ| એતત્ સર્વં વિદિત્વા, યુક્તિદર્શનાદુપપત્તિદર્શનાદ્યદિ ભિષગ્ભવિતુમિચ્છુઃ સ્યાત્, તદા શાસ્ત્રં તાવદાદિતઃ પરીક્ષેત| એવં મન્યતે- ય આયુર્વેદાધ્યયનલક્ષણે કાર્યે સ્વશક્ત્યપેક્ષયા ગૌરવં મન્યતે સ ન વર્તતે, યશ્ચાયુર્વેદફલેનારોગ્યાદિના અર્થી ન ભવતિ સ ચ તથા, યશ્ચાનુપાદેયાયુર્વેદજ્ઞાને દેશે સ્થિતઃ સ ચ તથા, યસ્ય ચ વપુષો વાર્ધક્યલક્ષણઃ કાલઃ સ ચાયુર્વેદાધ્યયનાન્તગમનાશક્તત્વાદેવ યથોક્તાનુપપત્તિદર્શનાદ્ભિષગ્ભવિતું નેચ્છતિ, અતો ન તાન્ પ્રત્યાયુર્વેદશાસ્ત્રપરીક્ષામપ્યુપદિશામઃ; યસ્તુ યથોક્તવિપરીતધર્મયોગી સ ચાયુર્વેદાધ્યયનોપાદાનાદ્ભિષગ્બુભૂષુઃ શાસ્ત્રં પરીક્ષેત| વિવિધાનીતિ અગણિતાનિ| સુમહદ્યશસ્વિ ચ ધીરપુરુષાસેવિતં ચ; કિંવા સુમહદ્યશસ્વિધીરપુરુષૈરાસેવિતમિતિ વિગ્રહઃ| આપ્તજનપૂજિતમિતિ બહુવિધૈરાપ્તૈર્યથાર્હમનુમતમ્| ઉત્કૃષ્ટમધ્યાલ્પબુદ્ધયસ્ત્રિવિધાઃ શિષ્યાઃ| અપગતપુનરુક્તમિતિ કર્તવ્યે યદ્દોષપાઠં કરોતિ, તેનાધિકરણવશપ્રાપ્તં યત્ કરોતિ તત્ પુનરુક્તમદોષં ભવતિ| વચનં હિ- “અધિકરણવશાદ્દુર્ગાદ્ગુણદોષપ્રાપ્તિતોઽર્થસમ્બન્ધાત્ | સ્તુત્યર્થં સંશયતઃ શિષ્યધિયાં ચાભિવૃદ્ધ્યર્થમ્|| અલ્પતોઽન્તરિતત્વાદ્વિશેષણેષ્વપિ ચ તન્ત્રકૃદ્ભિસ્તુ| યત્તન્ત્રે સ્યાત્ પુનરુક્તં નેષ્યતે તદ્વિભાવ્ય વિવરણમ્” ઇતિ| સ્વાધારમિતિ શોભનાભિધેયમ્| અનવપતિતમિતિ અગ્રામ્યશબ્દમ્| અકષ્ટશબ્દમિતિ અકૃચ્છ્રોચ્ચાર્યશબ્દં, કિંવા પ્રસિદ્ધાભિધેયશબ્દમ્| પુષ્કલાભિધાનમિતિ સમ્યગર્થસમર્પકવાક્યમ્| ક્રમાગતાર્થમિતિ પરિપાટ્યાગતાર્થમ્| સઙ્ગતાર્થમિતિ પ્રતિપાદિતાર્થમ્| અસઙ્કુલપ્રકરણમિતિ અમિશ્રીભૂતપ્રકરણમ્ | લક્ષણવદિતિ આયુર્વેદપ્રધાનાર્થહેતુલિઙ્ગૌષધાખ્યાસાધારણધર્મકથનવત્; કિંવા પ્રશસ્તશાસ્ત્રલક્ષણવત્| ઉદાહરણવદિતિ દૃષ્ટાન્તવત્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તતોઽનન્તરમાચાર્યં પરીક્ષેત; તદ્યથા- પર્યવદાતશ્રુતં પરિદૃષ્ટકર્માણં દક્ષં દક્ષિણં શુચિં જિતહસ્તમુપકરણવન્તં સર્વેન્દ્રિયોપપન્નં પ્રકૃતિજ્ઞં પ્રતિપત્તિજ્ઞમનુપસ્કૃતવિદ્યમનહઙ્કૃતમનસૂયકમકોપનં ક્લેશક્ષમં શિષ્યવત્સલમધ્યાપકં જ્ઞાપનસમર્થં ચેતિ| એવઙ્ગુણો હ્યાચાર્યઃ સુક્ષેત્રમાર્તવો મેઘ ઇવ શસ્યગુણૈઃ સુશિષ્યમાશુ વૈદ્યગુણૈઃ સમ્પાદયતિ||૪||

અધ્યેતવ્યં શાસ્ત્રં પરીક્ષ્ય યસ્માત્તચ્છાસ્ત્રમધ્યેતવ્યં તસ્યાચાર્યસ્ય પરીક્ષામાહ- તત ઇત્યાદિ| દક્ષમિતિ અવામબુદ્ધિમ્| ઉપકરણવન્તમિતિ અનેનાનુપકરણે ગુરૌ ચિકિત્સાવૃત્ત્યભાવાત્ કર્મદર્શનં ન ભવતિ| અનુપસ્કૃતવિદ્યમિતિ શાસ્ત્રાન્તરજ્ઞાનેન નાસ્ત્યેવોપસ્કૃતા વિદ્યા યસ્ય સ તથા; ય આયુર્વેદજ્ઞઃ સઞ્શાસ્ત્રાન્તરેણાપિ સંસ્કૃતો ભવતિ, સ તુ નિતરામુપાદેયઃ| આર્તવ ઇતિ યથોચિતકાલભવઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તમુપસૃત્યારિરાધયિષુરુપચરેદગ્નિવચ્ચ દેવવચ્ચ રાજવચ્ચ પિતૃવચ્ચ ભર્તૃવચ્ચાપ્રમત્તઃ| તતસ્તત્પ્રસાદાત્ કૃત્સ્નં શાસ્ત્રમધિગમ્ય શાસ્ત્રસ્ય દૃઢતાયામભિધાનસ્ય સૌષ્ઠવેઽર્થસ્ય વિજ્ઞાને વચનશક્તૌ ચ ભૂયો ભૂયઃ પ્રયતેત સમ્યક્||૫||

અગ્ન્યાદિબહુદૃષ્ટાન્તદર્શનેન યેન યેન ભાવેનાગ્ન્યાદયઃ સેવ્યન્તે, તથા તથા ગુરુઃ સેવ્યત ઇતિ દર્શયતિ| દૃઢતાયામિતિ શાસ્ત્રગ્રહણસ્ય સ્થૈર્યે| અભિધાનસ્યેતિ શાસ્ત્રાભિધાનસ્ય| વચનશક્તૌ અર્થકીર્તનસામર્થ્યે||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

તત્રોપાયાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- અધ્યયનમ્, અધ્યાપનં, તદ્વિદ્યસમ્ભાષા ચેત્યુપાયાઃ||૬|| તત્રાયમધ્યયનવિધિઃ- કલ્યઃ કૃતક્ષણઃ પ્રાતરુત્થાયોપવ્યૂષં વા કૃત્વાઽઽવશ્યકમુપસ્પૃશ્યોદકં દેવર્ષિગોબ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યેભ્યો નમસ્કૃત્ય સમે શુચૌ દેશે સુખોપવિષ્ટો મનઃપુરઃસરાભિર્વાગ્ભિઃસૂત્રમનુક્રામન્ પુનઃ પુનરાવર્તયેદ્ બુદ્ધ્વા સમ્યગનુપ્રવિશ્યાર્થતત્ત્વં સ્વદોષપરિહારાર્થં પરદોષપ્રમાણાર્થં ચ; એવં મધ્યન્દિનેઽપરાહ્ણે રાત્રૌ ચ શશ્વદપરિહાપયન્નધ્યયનમભ્યસ્યેત્| ઇત્યધ્યયનવિધિઃ||૭||

તત્રેતિ શાસ્ત્રદૃઢતાદૌ| તદ્વિદ્યસમ્ભાષા તચ્છાસ્ત્રાધ્યાયિના સહ સમ્ભાષણમ્ | કલ્યઃ નીરોગઃ| કૃતક્ષણ ઇતિ અનન્યવ્યાપારત્વેનાધ્યયનાય કૃતકાલપરિગ્રહઃ| પ્રાતર્વા ઉત્થાય, ઉપવ્યૂષં વા ઉત્થાયેતિ યોજના| ઉપવ્યૂષમિતિ કિઞ્ચિચ્છેષાયાં રાત્રૌ| મનપુરઃસરાભિરિતિ એકાગ્રમનઃપ્રણીતાભિઃ| સ્વદોષપરિહારપરદોષપ્રમાણાર્થમિતિ સ્વકીયાધ્યયનદોષપરિહારાર્થં, પરકીયાધ્યયનદોષપ્રમાણાર્થં પરકીયાધ્યયનદોષજ્ઞાનાર્થમિત્યર્થઃ| પ્રમીયતેઽનેનેતિ પ્રમાણં જ્ઞાનમાત્રમીપ્સિતમ્| સમ્યગ્ બુદ્ધ્વાઽર્થતત્ત્વં, બુદ્ધ્વા ચાધીયાનો નિર્દોષાધ્યયનો ભવતિ, સમ્યગધ્યયનજ્ઞાનાચ્ચ પરસ્ય સદોષમધ્યયનં પ્રતિપદ્યતે| ઇત્યધ્યયનવિધિરિતિ પૂર્વપ્રતિજ્ઞાતાધ્યયનવિધેરુપસંહરણમ્| યથોક્તેન વિધિનાઽધ્યયનં ક્રિયમાણં સુસઙ્ગૃહીતં ભવતિ| દૃષ્ટાદૃષ્ટસમ્પત્ત્યાઽધ્યયનકાલવર્જનં વેદાધ્યયને નિષિદ્ધમેવાત્રાપિ તજ્જ્ઞેયમિતિ ન વિશેષેણોક્તમ્||૬-૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

અથાધ્યાપનવિધિઃ- અધ્યાપને કૃતબુદ્ધિરાચાર્યઃ શિષ્યમેવાદિતઃ પરીક્ષેત; તદ્યથા- પ્રશાન્તમાર્યપ્રકૃતિકમક્ષુદ્રકર્માણમૃજુચક્ષુર્મુખનાસાવંશં તનુરક્તવિશદજિહ્વમવિકૃતદન્તૌષ્ઠમમિન્મિનં ધૃતિમન્તમનહઙ્કૃતં મેધાવિનં વિતર્કસ્મૃતિસમ્પન્નમુદારસત્ત્વં તદ્વિદ્યકુલજમથવા તદ્વિદ્યવૃત્તં તત્ત્વાભિનિવેશિનમવ્યઙ્ગમવ્યાપન્નેન્દ્રિયં નિભૃતમનુદ્ધતમર્થતત્ત્વભાવકમકોપનમવ્યસનિનં શીલશૌચાચારાનુરાગદાક્ષ્યપ્રાદક્ષિણ્યોપપન્નમધ્યયનાભિકામમર્થવિજ્ઞાને કર્મદર્શને ચાનન્યકાર્યમલુબ્ધમનલસં સર્વભૂતહિતૈષિણમાચાર્યસર્વાનુશિષ્ટિપ્રતિકરમનુરક્તં ચ, એવઙ્ગુણસમુદિતમધ્યાપ્યમાહુઃ||૮||

ઇહ શિષ્યગુણેષુ ઋજુચક્ષુર્મુખનાસાવંશત્વાદયો ગુણાઃ સહજલક્ષણત્વેનોપાદેયાઃ; અતો વિપરીતલક્ષણો હિ જડો ભવતિ| તદ્વિદ્યવૃત્તમિતિ આયુર્વેદજ્ઞાચારમ્| નિભૃતમિતિ વિનીતમ્| અનુદ્ધતમિતિ અનહઙ્કૃતમ્| અનુરાગશબ્દેનાધ્યાયનાનુરાગ ઉચ્યતે, અનુરક્તમિત્યનેન ચ ગુરાવનુરક્તત્વમુચ્યતે| દાક્ષ્યં દર્શયિત્વાઽપ્યનલસમિતિ યત્ કરોતિ તેન દાક્ષ્યાદારબ્ધેઽપિ કાર્યે બહુપ્રયાસસાધ્યેઽનલસમિત્યાહ| અનુશિષ્ટિપ્રતિકરમિતિ આજ્ઞાકરમ્||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

એવંવિધમધ્યયનાર્થિનમુપસ્થિતમારિરાધયિષુમાચાર્યોઽનુભાષેત - ઉદગયને શુક્લપક્ષે પ્રશસ્તેઽહનિ તિષ્યહસ્તશ્રવણાશ્વયુજામન્યતમેન નક્ષત્રેણ યોગમુપગતે ભગવતિ શશિનિ કલ્યાણે કલ્યાણે ચ કરણે મૈત્રે મુહૂર્તે મુણ્ડઃ કૃતોપવાસઃ સ્નાતઃ કાષાયવસ્ત્રસંવીતઃ સગન્ધહસ્તઃ સમિધોઽગ્નિમાજ્યમુપલેપનમુદકુમ્ભાન્ માલ્યદામદીપહિરણ્યહેમરજતમણિમુક્તાવિદ્રુમક્ષૌમપરિધીન્ કુશલાજસર્ષપાક્ષતાંશ્ચ શુક્લાનિ સુમનાંસિ ગ્રથિતાગ્રથિતાનિ મેધ્યાન્ ભક્ષ્યાન્ ગન્ધાંશ્ચ ઘૃષ્ટાનાદાયોપતિષ્ઠસ્વેતિ||૯|| સ તથા કુર્યાત્||૧૦||

તિષ્યઃ પુષ્યનક્ષત્રમ્, અશ્વયુગ્ અશ્વિની| શશિનિ કલ્યાણે ઇતિ ઉક્તનક્ષત્રેષ્વધ્યયનાર્થિનો યતઃ શશી કલ્યાણકરો ભવતિ, ઉદિત એવ શશિન્યધ્યયનં કર્તવ્યમ્| મૈત્રે મુહૂર્ત ઇતિ અનુકૂલે મુહૂર્તે; મુહૂર્તાશ્ચ શિવભુજગાદયઃ| મુણ્ડઃ કૃતવાપનઃ| ગન્ધેન યુક્તો હસ્તઃ પઞ્ચાઙ્ગુલો ગન્ધહસ્તઃ| હિરણ્યશબ્દેનાઘટિતં હેમ ગૃહ્યતે, હેમશબ્દેન ચ ઘટિતમ્| પરિધયો હસ્તપ્રમાણા હોમકુણ્ડચતુઃપાર્શ્વે સ્થાપ્યાઃ પાલાશાદિદણ્ડા ઉચ્યન્તે| અત્ર ચોપાર્જિતવસ્તુસાન્નિધ્યમેવ ફલપ્રદમિતિ ઋષિવચનાદુન્નીયતે, (તેન અન્યોપાહૃતમપીષ્ટગન્ધાદિ નોદ્ભાવનીયમ્)||૯-૧૦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

તમુપસ્થિતમાજ્ઞાય સમે શુચૌ દેશે પ્રાક્પ્રવણે ઉદક્પ્રવણે વા ચતુષ્કિષ્કુમાત્રં ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલં ગોમયોદકેનોપલિપ્તં કુશાસ્તીર્ણં સુપરિહિતં પરિધિભિશ્ચતુર્દિશં યથોક્તચન્દનોદકુમ્ભક્ષૌમહેમહિરણ્યરજતમણિમુક્તાવિદ્રુમાલઙ્કૃતં મેધ્યભક્ષ્યગન્ધશુક્લપુષ્પલાજસર્ષપાક્ષતોપશોભિતં કૃત્વા, તત્ર પાલાશીભિરૈઙ્ગુદીભિરૌદુમ્બરીભિર્માધુકીભિર્વા સમિદ્ભિરગ્નિમુપસમાધાય પ્રાઙ્મુખઃ શુચિરધ્યયનવિધિમનુવિધાય મધુસર્પિર્ભ્યાં ત્રિસ્ત્રિર્જુહુયાદગ્નિમાશીઃસમ્પ્રયુક્તૈર્મન્ત્રૈર્બ્રહ્માણમગ્નિં ધન્વન્તરિં પ્રજાપતિમશ્વિનાવિન્દ્રમૃષીંશ્ચ સૂત્રકારાનભિમન્ત્રયમાણઃ પૂર્વં સ્વાહેતિ||૧૧|| શિષ્યશ્ચૈનમન્વાલભેત| હુત્વા ચ પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિક્રામેત્| પરિક્રમ્ય બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયેત્; ભિષજશ્ચાભિપૂજયેત્||૧૨||

કિષ્કુરિહ હસ્તપ્રમાણમ્| સુપરિહિતમિતિ સુવેષ્ટિતમ્| ઉપધાયેતિ આરોપ્ય| જુહુયાદિતિ અધ્યાપક ઇત્યભિપ્રાયઃ| બ્રહ્માદીન્ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ મન્ત્રયમાણ આચાર્યઃ પૂર્વમગ્નિં જુહુયાદિતિ યોજના| તેન બ્રહ્માદ્યૃગ્ભિરાશીઃપ્રયુક્તાભિઃ ‘બ્રહ્મણે સ્વાહા’ ઇત્યાદિભિર્હોમઃ કર્તવ્યઃ| શિષ્યશ્ચૈનમન્વાલમેતેતિ શિષ્યોઽપિ ગુરુહોમાનન્તરમેવ જુહુયાદિત્યર્થઃ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

અથૈનમગ્નિસકાશે બ્રાહ્મણસકાશે ભિષક્સકાશે ચાનુશિષ્યાત્- બ્રહ્મચારિણા શ્મશ્રુધારિણ સત્યવાદિનાઽમાંસાદેન મેધ્યસેવિના નિર્મત્સરેણાશસ્ત્રધારિણા ચ ભવિતવ્યં, ન ચ તે મદ્વચનાત્ કિઞ્ચિદકાર્યં સ્યાદન્યત્ર રાજદ્વિષ્ટાત્ પ્રાણહરાદ્વિપુલાદધર્મ્યાદનર્થસમ્પ્રયુક્તાદ્વાઽપ્યર્થાત્; મદર્પણેન મત્પ્રધાનેન મદધીનેન મત્પ્રિયહિતાનુવર્તિના ચ શશ્વદ્ભવિતવ્યં, પુત્રવદ્દાસવદર્થિવચ્ચોપચરતાઽનુવસ્તવ્યોઽહમ્ , અનુત્સેકેનાવહિતેનાનન્યમનસા વિનીતેનાવેક્ષ્યાવેક્ષ્યકારિણાઽનસૂયકેન ચાભ્યનુજ્ઞાતેન પ્રવિચરિતવ્યમ્, અનુજ્ઞાતેન (ચાનનુજ્ઞાતેન ચ) પ્રવિચરતા પૂર્વં ગુર્વર્થોપાહરણે યથાશક્તિ પ્રયતિતવ્યં, કર્મસિદ્ધિમર્થસિદ્ધં યશોલાભં પ્રેત્ય ચ સ્વર્ગમિચ્છતા ભિષજા ત્વયા ગોબ્રાહ્મણમાદૌ કૃત્વા સર્વપ્રાણભૃતાં શર્માશાસિતવ્યમહરહરુત્તિષ્ઠતા ચોપવિશતા ચ, સર્વાત્મના ચાતુરાણામારોગ્યાય પ્રયતિતવ્યં, જીવિતહેતોરપિ ચાતુરેભ્યો નાભિદ્રોગ્ધવ્યં, મનસાઽપિ ચ પરસ્ત્રિયો નાભિગમનીયાસ્તથા સર્વમેવ પરસ્વં, નિભૃતવેશપરિચ્છદેન ભવિતવ્યમ્, અશૌણ્ડેનાપાપેનાપાપસહાયેન ચ, શ્લક્ષ્ણશુક્લધર્મ્યશર્મ્યધન્યસત્યહિતમિતવચસા દેશકાલવિચારિણા સ્મૃતિમતા જ્ઞાનોત્થાનોપકરણસમ્પત્સુ નિત્યં યત્નવતા ચ; ન ચ કદાચિદ્રાજદ્વિષ્ટાનાં રાજદ્વેષિણાં વા મહાજનદ્વિષ્ટાનાં મહાજનદ્વેષિણાં વાઽપ્યૌષધમનુવિધાતવ્યં, તથા સર્વેષામત્યર્થવિકૃતદુષ્ટદુઃખશીલાચારોપચારાણામનપવાદપ્રતિકારણાં મુમૂર્ષૂણાં ચ, તથૈવાસન્નિહિતેશ્વરાણાં સ્ત્રીણામનધ્યક્ષાણાં વા; ન ચ કદાચિત્ સ્ત્રીદત્તમામિષમાદાતવ્યમનનુજ્ઞાતં ભર્ત્રાઽથવાઽધ્યક્ષેણ, આતુરકુલં ચાનુપ્રવિશતા વિદિતેનાનુમતપ્રવેશિના સાર્ધં પુરુષેણ સુસંવીતેનાવાક્શિરસા સ્મૃતિમતા સ્તિમિતેનાવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય મનસા સર્વમાચરતા સમ્યગનુપ્રવેષ્ટવ્યમ્, અનુપ્રવિશ્ય ચ વાઙ્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ન ક્વચિત્ પ્રણિધાતવ્યાન્યન્યત્રાતુરાદાતુરોપકારાર્થાદાતુરગતેષ્વન્યેષુ વા ભાવેષુ, ન ચાતુરકુલપ્રવૃત્તયો બહિર્નિશ્ચારયિતવ્યાઃ, હ્રસિતં ચાયુષઃ પ્રમાણમાતુરસ્ય જાનતાઽપિ ત્વયા ન વર્ણયિતવ્યં તત્ર યત્રોચ્યમાનમાતુરસ્યાન્યસ્ય વાઽપ્યુપઘાતાય સમ્પદ્યતે; જ્ઞાનવતાઽપિ ચ નાત્યર્થમાત્મનો જ્ઞાને વિકત્થિતવ્યમ્, આપ્તાદપિ હિ વિકત્થમાનાદત્યર્થમુદ્વિજન્ત્યનેકે||૧૩||

તે ભવિતવ્યમિતિ ત્વયા ભવિતવ્યમ્| પ્રવિચરિતવ્યમિતિ ચિકિત્સાર્થં વ્યવહર્તવ્યમ્| ગોબ્રાહ્મણમાદૌ કૃત્વેતિ પ્રથમં ગોબ્રાહ્મણાનાં શર્મ આશાસિતવ્યં, તતશ્ચેતરેષાં પ્રાણિનામ્| ઉપવિશતા ચેતિ ચ્છેદઃ| શુણ્ડા મદ્યશાલા, તત્પ્રચારી શૌણ્ડઃ; અશૌણ્ડસ્તુ તદપ્રચારી| શુક્લમિવ શુક્લં, નિર્દોષત્વાદેતદ્વચનમ્| યત્નવતા ભવિતવ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| રાજ્ઞો દ્વિષ્ટો રાજદ્વિષ્ટઃ, યસ્તુ રાજાનં દ્વેષ્ટિ સ રાજદ્વેષી| આચારસ્યોપચરણમાચારોપચારઃ| અનધ્યક્ષાણાં વા ન પ્રતિકર્તવ્યમિતિ યોજના| પ્રવૃત્તય ઇતિ વાર્તાઃ| તત્રેતિ ન વર્ણયિતવ્યમિત્યનેન સમ્બધ્યતે| અન્યસ્ય આતુરપુત્રપિત્રાદેઃ; અન્યત્ર ઉદાસીને જીવિતહ્રાસકથનં યશસ્કરમેવ| ન વિકત્થિતવ્યં ન શ્લાઘા કર્તવ્યા| આપ્તાદપિ હીતિ અત્રાપ્તઃ સત્યવાગુચ્યતે, અન્યત્રાપિ સત્યમેવાપ્તં વક્ષ્યતિ; યથાકાલપ્રાપ્તમેવ બ્રૂયાદિત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ન ચૈવ હ્યસ્તિ સુતરમાયુર્વેદસ્ય પારં, તસ્માદપ્રમત્તઃ શશ્વદભિયોગમસ્મિન્ ગચ્છેત્, એતચ્ચ કાર્યમ્, એવમ્ભૂયશ્ચ વૃત્તસૌષ્ઠવમનસૂયતા પરેભ્યોઽપ્યાગમયિતવ્યં, કૃત્સ્નો હિ લોકો બુદ્ધિમતામાચાર્યઃ શત્રુશ્ચાબુદ્ધિમતામ્, અતશ્ચાભિસમીક્ષ્ય બુદ્ધિમતાઽમિત્રસ્યાપિ ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પૌષ્ટિકં લૌક્યમભ્યુપદિશતો વચઃ શ્રોતવ્યમનુવિધાતવ્યં ચેતિ| અતઃ પરમિદં બ્રૂયાત્- દેવતાગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યેષુ તે નિત્યં સમ્યગ્વર્તિતવ્યં, તેષુ તે સમ્યગ્વર્તમાનસ્યાયમગ્નિઃ સર્વગન્ધરસરત્નબીજાનિ યથેરિતાશ્ચ દેવતાઃ શિવાય સ્યુઃ, અતોઽન્યથા વર્તમાનસ્યાશિવાયેતિ| એવં બ્રુવતિ ચાચાર્યે શિષ્યઃ ‘તથા’ ઇતિ બ્રૂયાત્| યથોપદેશં ચ કુર્વન્નધ્યાપ્યઃ, અતોઽન્યથા ત્વનધ્યાપ્યઃ| અધ્યાપ્યમધ્યાપયન્ હ્યાચાર્યો યથોક્તૈશ્ચાધ્યાપનફલૈર્યોગમાપ્નોત્યન્યૈશ્ચાનુક્તૈઃ શ્રેયસ્કરૈર્ગુણૈઃ શિષ્યમાત્માનં ચ યુનક્તિ| ઇત્યધ્યાપનવિધિરુક્તઃ||૧૪||

ન ચૈવ હીત્યાદિ| યસ્માદાયુર્વેદોઽપિ જ્ઞાતું ન શક્યતે પ્રાયસ્તેનાયુર્વેદજ્ઞાનાર્થમુદ્યમં ગચ્છેત્| અસ્મિન્નિતિ દુસ્તરે આયુર્વેદે| અનુક્તસદ્વૃત્તકરણાર્થમાહ- એતચ્ચેત્યાદિ|- એતચ્ચેતિ ‘અથૈનમગ્નિસકાશે’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમનુષ્ઠેયમ્| એવમ્ભૂયશ્ચ વૃત્તસૌષ્ઠવમિતિ ઉક્તસદૃશં ચ સાધુવૃત્તમિત્યર્થઃ| લૌક્યં લોકાનુમતમ્| ઇતિશબ્દોઽવધારણે, તેન યદેવામિત્રસ્ય ધન્યાદિગુણયુક્તં વચસ્તદેવાનુવિધાતવ્યં શ્રોતવ્યં ચ| યથોક્તૈરિતિ શાસ્ત્રાન્તરે; ન હ્યસ્મિન્ શાસ્ત્રેઽધ્યયનફલં સાક્ષાત્ ક્વચિદુક્તમ્||૧૪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

સમ્ભાષાવિધિમત ઊર્ધ્વં વ્યાખ્યાસ્યામઃ- ભિષક્ ભિષજા સહ સમ્ભાષેત| તદ્વિદ્યસમ્ભાષા હિ જ્ઞાનાભિયોગસંહર્ષકરી ભવતિ, વૈશારદ્યમપિ ચાભિનિર્વર્તયતિ, વચનશક્તિમપિ ચાધત્તે, યશશ્ચાભિદીપયતિ, પૂર્વશ્રુતે ચ સન્દેહવતઃ પુનઃ શ્રવણાચ્છ્રુતસંશયમપકર્ષતિ, શ્રુતે ચાસન્દેહવતો ભૂયોઽધ્યવસાયમભિનિર્વર્તયતિ, અશ્રુતમપિ ચ કઞ્ચિદર્થં શ્રોત્રવિષયમાપાદયતિ, યચ્ચાચાર્યઃ શિષ્યાય શુશ્રૂષવે પ્રસન્નઃ ક્રમેણોપદિશતિ ગુહ્યાભિમતમર્થજાતં તત્ પરસ્પરેણ સહ જલ્પન્ પિણ્ડેન વિજિગીષુરાહ સંહર્ષાત્, તસ્માત્તદ્વિદ્યસમ્ભાષામભિપ્રશંસન્તિ કુશલાઃ||૧૫|| દ્વિવિધા તુ ખલુ તદ્વિદ્યસમ્ભાષા ભવતિ- સન્ધાયસમ્ભાષા, વિગૃહ્યસમ્ભાષા ચ||૧૬||

સંહર્ષઃ સ્પર્ધા, જ્ઞાનાર્થમભિયોગસંહર્ષૌ કરોતીતિ જ્ઞાનાભિયોગસંહર્ષકરી| વૈશારદ્યમિતિ પરવચનાભિભવપાણ્ડિત્યમ્; એતચ્ચ સભાયામભ્યાસાદ્ભવતિ| ભૂયોઽધ્યવસાયમિતિ દૃઢનિશ્ચયમ્| અથ કથં શ્રુતત્વમપિ કસ્યચિદ્ગુહ્યસ્યાર્થસ્ય સ્યાત્તદાહ- જલ્પન્ પિણ્ડેનેતિ|- પિણ્ડેનેતિ સારોદ્ધારેણ| નનુ ગુહ્યશ્ચેત્ સારતસ્તત્ કથમયં વિજિગીષુસ્તમાહેત્યાહ- સંહર્ષાદિતિ| સ્પર્ધયા તુ ગુહ્યોઽપ્યર્થો વિજયાર્થમભિધીયત ઇતિ ભાવઃ| સન્ધાયસમ્ભાષા નયે ‘સંવાદ’ ઇત્યુચ્યતે| વિગૃહ્યસમ્ભાષા તુ જલ્પવિતણ્ડારૂપા જ્ઞેયા||૧૫-૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

તત્ર જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનશક્તિસમ્પન્નેનાકોપનેનાનુપસ્કૃતવિદ્યેનાનસૂયકેનાનુનેયેનાનુનયકોવિદેન ક્લેશક્ષમેણ પ્રિયસમ્ભાષણેન ચ સહ સન્ધાયસમ્ભાષા વિધીયતે| તથાવિધેન સહ કથયન્ વિસ્રબ્ધઃ કથયેત્, પૃચ્છેદપિ ચ વિસ્રબ્ધઃ, પૃચ્છતે ચાસ્મૈ વિસ્રબ્ધાય વિશદમર્થં બ્રૂયાત્, ન ચ નિગ્રહભયાદુદ્વિજેત, નિગૃહ્ય ચૈનં ન હૃષ્યેત્, ન ચ પરેષુ વિકત્થેત, ન ચ મોહાદેકાન્તગ્રાહી સ્યાત્, ન ચાવિદિતમર્થમનુવર્ણયેત્, સમ્યક્ ચાનુનયેનાનુનયેત્, તત્ર ચાવહિતઃ સ્યાત્| ઇત્યનુલોમસમ્ભાષાવિધિઃ||૧૭||

તત્રેત્યાદિના સન્ધાયસમ્ભાષાવિધિમાહ| વિસ્રબ્ધઃ કથયેદિતિ જલ્પવિતણ્ડોક્તનિગ્રહાભીતઃ| કથયેદિતિ બ્રૂયાત્| નિગૃહ્ય ચૈનં ન હૃષ્યેદિતિ અનુલોમસમ્ભાષારૂપવાદે ચ યાનિ સમ્ભવન્તિ નિગ્રહસ્થાનાનિ તત્ત્વવિઘાતીનિ હેત્વાભાસાપસિદ્ધાન્તન્યૂનાધિકરૂપાણિ, તૈરપિ નિગૃહ્ય ન હૃષ્યેત્| જલ્પોક્તનિગ્રહસ્થાનાનિ ત્વત્રાગ્રાહ્યાણ્યેવ| અવિદિતમિતિ પ્રતિવાદિનોઽવિદિતમ્| અનુનયેચ્ચ સમ્યગનુનયેનેતિ સમ્બન્ધઃ; તેન ચાત્ર છલજાતિપ્રયોગો ન કર્તવ્ય ઇતિ શિક્ષયતિ| તત્ર ચાવહિતઃ સ્યાદિતિ સમ્યગનુનયેઽવધાનં કુર્યાત્||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

અત ઊર્ધ્વમિતરેણ સહ વિગૃહ્ય સમ્ભાષાયાં જલ્પેચ્છ્રેયસા યોગમાત્મનઃ પશ્યન્| પ્રાગેવ ચ જલ્પાજ્જલ્પાન્તરં પરાવરાન્તરં પરિષદ્વિશેષાંશ્ચ સમ્યક્ પરીક્ષેત| સમ્યક્પરીક્ષા હિ બુદ્ધિમતાં કાર્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકાલૌ શંસતિ, તસ્માત્ પરીક્ષામભિપ્રશંસન્તિ કુશલાઃ| પરીક્ષમાણસ્તુ ખલુ પરાવરાન્તરમિમાન્ જલ્પકગુણાઞ્ શ્રેયસ્કરાન્દોષવતશ્ચ પરીક્ષેત સમ્યક્; તદ્યથા- શ્રુતં વિજ્ઞાનં ધારણં પ્રતિભાનં વચનશક્તિરિતિ, એતાન્ ગુણાન્ શ્રેયસ્કરાનાહુઃ; ઇમાન્ પુનર્દોષવતઃ, તદ્યથા- કોપનત્વમવૈશારદ્યં ભીરુત્વમધારણત્વમનવહિતત્વમિતિ| એતાન્ ગુણાન્ ગુરુલાઘવતઃ પરસ્ય ચૈવાત્મનશ્ચ તુલયેત્||૧૮||

ઇતરેણેતિ અવિશિષ્ટેન| વાદે તુ વિશિષ્ટો ગુરુર્બ્રહ્મચારી વાઽધિકૃતઃ; ઉક્તં હિ ન્યાયે- “તં શિષ્યગુરુસબ્રહ્મચારિવિશિષ્ટશ્રેયોર્થિભિરનસૂયુભિરભ્યુપેયાત્” (ન્યા. દ. ૪/૨/૪૦) ઇતિ| સમ્ભાષાયામિતિ પ્રવૃત્તકથોપલક્ષણં, તેન જલ્પે વિતણ્ડાયાં ચેતિ જ્ઞેયમ્| પરાવરાન્તરમિતિ પ્રતિવાદિન આત્મનશ્ચ પ્રતિભાદિવિશેષમિત્યર્થઃ| જલ્પાન્તરમિતિ સામયિકસર્વાર્થાદિવિશેષિતં જલ્પકવિશેષમિત્યર્થઃ||૧૮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

તત્ર ત્રિવિધઃ પરઃ સમ્પદ્યતે- પ્રવરઃ, પ્રત્યવરઃ, સમો વા, ગુણવિનિક્ષેપતઃ; નત્વેવ કાર્ત્સ્ન્યેન||૧૯|| પરિષત્તુ ખલુ દ્વિવિધા- જ્ઞાનવતી, મૂઢપરિષચ્ચ| સૈવ દ્વિવિધા સતી ત્રિવિધા પુનરનેન કારણવિભાગેન- સુહૃત્પરિષત્, ઉદાસીનપરિષત્, પ્રતિનિવિષ્ટપરિષચ્ચેતિ | તત્ર પ્રતિનિવિષ્ટાયાં પરિષદિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનશક્તિસમ્પન્નાયાં મૂઢાયાં વા ન કથં ચિત્ કેનચિત્ સહ જલ્પો વિધીયતે; મૂઢાયાં તુ સુહૃત્પરિષદ્યુદાસીનાયાં વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનશક્તીરન્તરેણાપ્યદીપ્તયશસા મહાજનવિદ્વિષ્ટેનાપિ સહ જલ્પો વિધીયતે| તદ્વિધેન ચ સહ કથયતા આવિદ્ધદીર્ઘસૂત્રસઙ્કુલૈર્વાક્યદણ્ડકૈઃ કથયિતવ્યમ્, અતિહૃષ્ટં મુહુર્મુહુરુપહસતા પરં નિરૂપયતા ચ પર્ષદમાકારૈર્બ્રુવતશ્ચાસ્ય વાક્યાવકાશો ન દેયઃ; કષ્ટશબ્દં ચ બ્રુવતા વક્તવ્યો નોચ્યતે, અથવા પુનર્હીના તે પ્રતિજ્ઞા, ઇતિ| પુનશ્ચાહૂ(હ્વ)યમાનઃ પ્રતિવક્તવ્યઃ- પરિસંવત્સરો ભવાન્ શિક્ષસ્વ તાવત્; ન ત્વયા ગુરુરુપાસિતો નૂનમ્, અથવા પર્યાપ્તમેતાવત્તે; સકૃદપિ હિ પરિક્ષેપિકં નિહતં નિહતમાહુરિતિ નાસ્ય યોગઃ કર્તવ્યઃ કથઞ્ચિત્| અપ્યેવં શ્રેયસા સહ વિગૃહ્ય વક્તવ્યમિત્યાહુરેકે; નત્વેવં જ્યાયસા સહ વિગ્રહં પ્રશંસન્તિ કુશલાઃ||૨૦||

ગુણવિનિક્ષેપત ઇતિ ગુણપરિમાણાદુત્કૃષ્ટગુણત્વેન પ્રવર ઇત્યર્થઃ; પ્રત્યવરઃ હીનગુણઃ, સમગુણઃ સમો વાદ્યપેક્ષયેત્યર્થઃ| નત્વેવ કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ ન કુલશીલધર્માદિનાઽપિ પ્રવરાદિરિહાભિપ્રેત ઇત્યર્થઃ| મૂઢપરિષદિત્યત્ર મૂઢેવ મૂઢા કિઞ્ચિત્કૃત્યે, સર્વથા મૂઢાયાં તુ ન કશ્ચિદ્બ્રૂતે| ન કેનચિદિતિ નાધમેનાપીત્યર્થઃ| આવિદ્ધં વક્રમ્| કથયિતવ્યમિતિ વક્તવ્યમ્| ઉપહસતા પરં પ્રતિવાદિનમ્| તથા પરિષદં નિરૂપયતા આકારૈરિતિ સમ્બન્ધઃ| કષ્ટશબ્દમિતિ નાતિપ્રસિદ્ધાર્થમ્| નોચ્યત ઇતિ ત્વયા નોચ્યત ઇતિ વક્તવ્યં; કષ્ટશબ્દસ્ય હ્યર્થં મૂઢા પરિષન્ન જાનાત્યેવ, તતશ્ચ કષ્ટશબ્દસ્યાનર્થકતાયાઃ પરિષદં પ્રાપ્ય સુખસાધ્યત્વમિતિ ભાવઃ | તથા કષ્ટશબ્દં વદંસ્ત્વેવં વાચ્યં- હીના તે પ્રતિજ્ઞેતિ| પરિસંવત્સરોઽધ્યયનં ગુરુમુપાસ્થાય પુનરધીષ્વ| પર્યાપ્તમેતાવત્ત ઇતિ ‘પક્ષાવસાદાય’ ઇતિ શેષઃ| પરિક્ષેપિકમિતિ પ્રતિક્ષેપિકશબ્દમ્| નાસ્ય યોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ ન સકૃત્પરાભૂતસ્ય પક્ષસ્ય પુનઃ પ્રતિક્ષેપકહેતુના યોગઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| કથઞ્ચિદિત્યાદિના શ્રેયસા સમં વિગૃહ્યસમ્ભાષાયામેકીયમતમાહ; નત્વેવેત્યાદિના આત્મમતમાહ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24

પ્રત્યવરેણ તુ સહ સમાનાભિમતેન વા વિગૃહ્ય જલ્પતા સુહૃત્પરિષદિ કથયિતવ્યમ્, અથવાઽપ્યુદાસીનપરિષદ્યવધાનશ્રવણજ્ઞાનવિજ્ઞાનોપધારણવચનપ્રતિવચનશક્તિસમ્પન્નાયાં કથયતા ચાવહિતેન પરસ્ય સાદ્ગુણ્યદોષબલમવેક્ષિતવ્યં, સમવેક્ષ્ય ચ યત્રૈનં શ્રેષ્ઠં મન્યેત નાસ્ય તત્ર જલ્પં યોજયેદનાવિષ્કૃતમયોગં કુર્વન્; યત્ર ત્વેનમવરં મન્યેત તત્રૈવૈનમાશુ નિગૃહ્ણીયાત્| તત્ર ખલ્વિમે પ્રત્યવરાણામાશુ નિગ્રહે ભવન્ત્યુપાયાઃ; તદ્યથા- શ્રુતહીનં મહતા સૂત્રપાઠેનાભિભવેત્, વિજ્ઞાનહીનં પુનઃ કષ્ટશબ્દેન વાક્યેન, વાક્યધારણાહીનમાવિદ્ધદીર્ઘસૂત્રસઙ્કુલૈર્વાક્યદણ્ડકૈઃ, પ્રતિભાહીનં પુનર્વચનેનૈકવિધેનાનેકાર્થવાચિના , વચનશક્તિહીનમર્ધોક્તસ્ય વાક્યસ્યાક્ષેપેણ , અવિશારદમપત્રપણેન, કોપનમાયાસનેન, ભીરું વિત્રાસનેન, અનવહિતં નિયમનેનેતિ| એવમેતૈરુપાયૈઃ પરમવરમભિભવેચ્છીઘ્રમ્||૨૧|| તત્ર શ્લોકૌ- વિગૃહ્ય કથયેદ્યુક્ત્યા યુક્તં ચ ન નિવારયેત્| વિગૃહ્યભાષા તીવ્રં હિ કેષાઞ્ચિદ્દ્રોહમાવહેત્||૨૨|| નાકાર્યમસ્તિ ક્રુદ્ધસ્ય નાવાચ્યમપિ વિદ્યતે| કુશલા નાભિનન્દન્તિ કલહં સમિતૌ સતામ્||૨૩|| એવં પ્રવૃત્તે વાદે કુર્યાત્||૨૪||

સાદ્ગુણ્યસ્ય વિદ્યમાનગુણતાયાસ્તથા દોષસ્ય બલં સાદ્ગુણ્યદોષબલમ્| શ્રેષ્ઠં મન્યેતેતિ યત્ર વાદવિષયે પ્રતિવાદિનમધિકં પશ્યેદિત્યર્થઃ| તત્ર પરસ્ય પુરઃસરવાદવિષયે તથા વાદો નિવર્તનીયઃ, યથા આવિષ્કૃતઃ પ્રકટીકૃતઃ સભાયાં નાયોગઃ સ્યાત્; અનભીષ્ટવિષયે તથા વાદનિવૃત્તિઃ કર્તવ્યા યથા કોઽપિ ન જાનાત્યેવં તત્ર વક્તુમક્ષમ ઇત્યર્થઃ| તત્રૈવેતિ તત્રૈવ હીનપક્ષે પ્રવૃત્તં નિગૃહ્ણીયાદિતિ યોજના| મહતા સૂત્રપાઠેનેતિ શ્રુતહીનો હ્યપરિચયાદ્દીર્ઘસૂત્રપાઠં કર્તુમક્ષમઃ | વિજ્ઞાનહીનમિતિ અજ્ઞાતાર્થમ્| નાનાર્થવાચિનેતિ અનેકાર્થવાચિના, એકવિધેનેતિ એકવિધેન શબ્દેન; પ્રતિભાહીનો હ્યનેકાર્થં નાવધારયતિ યત્ કેનાભિપ્રાયેણાયં પ્રયુક્તોઽનેન શબ્દ ઇતિ| વચનશક્તિહીનોઽર્ધોક્તવાક્યાક્ષેપાન્ન પુનર્વક્તં ક્ષમો ભવતીતિ દૃષ્ટમ્| અવિશારદમિતિ અદૃષ્ટસભમ્; અદૃષ્ટસભો હ્યપત્રપણેનાતીવ લજ્જિતઃ સન્ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિપદ્યતે| એવમિતિ ‘તદ્યથા શ્રુતહીનમ્’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| પ્રવૃત્તે વાદે કુર્યાદિતિ ચ્છેદઃ||૨૧-૨૪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

પ્રાગેવ તાવદિદં કર્તું યતેત- સન્ધાય પર્ષદાઽયનભૂતમાત્મનઃ પ્રકરણમાદેશયિતવ્યં, યદ્વા પરસ્ય ભૃશદુર્ગં સ્યાત્, પક્ષમથવા પરસ્ય ભૃશં વિમુખમાનયેત્; પરિષદિ ચોપસંહિતાયામશક્યમસ્માભિર્વક્તુમ્, એષૈવ તે પરિષદ્યથેષ્ટં યથાયોગં યથાભિપ્રાયં વાદં વાદમર્યાદાં ચ સ્થાપયિષ્યતીત્યુક્ત્વા તૂષ્ણીમાસીત||૨૫||

તથાઽપ્રવૃત્તે વાદે કિં કુર્યાદિત્યાહ- પ્રાગેવેત્યાદિ| અયનભૂતમિતિ અભ્યાસાન્માર્ગીભૂતમિવ અભ્યસ્તમિત્યર્થઃ| પરસ્ય ભૃશદુર્ગમિતિ પ્રતિવાદિનોઽવિદિતત્વેન દુર્ગમિવ દુર્ગં; તત્ પૂર્વં સન્ધિતયા પરિષદાઽઽદેશયેત્| પક્ષાન્તરમાહ- પક્ષમથવેત્યાદિ| પરસ્ય પ્રતિવાદિનઃ પક્ષં ભૃશમત્યર્થં સભાયાં યથા વિમુખં ભવતિ, તથા વાદં પ્રવર્તયેત્; એતેન નાસ્તિ પરલોકો નાસ્તિ કર્મફલમિત્યાદિ યદિ પરસ્ય પક્ષો ભવતિ, તદૈતસ્ય પક્ષસ્ય સ્વાભાવિકદ્વિષ્ટત્વેન યત્કિઞ્ચિત્ સ્વપક્ષસાધનમુચ્યતે, તદેવ પરિષદપિ ગૃહ્ણાતીત્યુક્તં ભવતિ| ઉપસંહિતાયામિતિ સન્ધિના યુક્તાયાં તૂષ્ણીમાસીતેતિ યોજના| ઉપસંહિતા હિ પરિષત્ પરોક્ષોણાભિમતત્વેનોપદર્શિતમેવ સર્વં કરિષ્યતિ, તદલમિહાત્યર્થવચનેન માહાત્મ્યખણ્ડકેનેતિ ભાવઃ||૨૫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

તત્રેદં વાદમર્યાદાલક્ષણં ભવતિ- ઇદં વાચ્યમ્, ઇદમવાચ્યમ્, એવં પરાજિતો ભવતીતિ||૨૬||

વાદમર્યાદાલક્ષણમાહ- તત્રેદમિત્યાદિ| વાદશબ્દેન ચેહ વિગૃહ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષવચનમાત્રમુચ્યતે; સન્ધાયસમ્ભાષયા તુ તત્ત્વબુભુત્સોર્વાદ ઉક્તઃ||૨૬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ઇમાનિ તુ ખલુ પદાનિ ભિષગ્વાદમાર્ગજ્ઞાનાર્થમધિગમ્યાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- વાદઃ, દ્રવ્યં, ગુણાઃ, કર્મ, સામાન્યં, વિશેષઃ, સમવાયઃ, પ્રતિજ્ઞા, સ્થાપના, પ્રતિષ્ઠાપના, હેતુઃ, દૃષ્ટાન્તઃ, ઉપનયઃ, નિગમનમ્, ઉત્તરં, સિદ્ધાન્તઃ, શબ્દઃ, પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનમ્, ઐતિહ્યમ્, ઔપમ્યં, સંશયઃ, પ્રયોજનં, સવ્યભિચારં, જિજ્ઞાસા, વ્યવસાયઃ, અર્થપ્રાપ્તિઃ, સમ્ભવઃ, અનુયોજ્યમ્, અનનુયોજ્યમ્, અનુયોગઃ, પ્રત્યનુયોગઃ, વાક્યદોષઃ, વાક્યપ્રશંસા, છલમ્, અહેતુઃ, અતીતકાલમ્, ઉપાલમ્ભઃ, પરિહારઃ, પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, અભ્યનુજ્ઞા, હેત્વન્તરમ્, અર્થાન્તરં, નિગ્રહસ્થાનમિતિ||૨૭||

સમ્પ્રતિ વાદમાર્ગજ્ઞાનાર્થં વાદાભિજ્ઞેયાનિ દ્રવ્યગુણાદીન્યુપદર્શયન્નાહ- ઇમાનીત્યાદિ| ભિષજાં વાદમાર્ગો ભિષગ્વાદમાર્ગઃ| વાદાદયઃ સ્વયમેવાચાર્યેણાગ્રે વિવ્રિયન્ત ઇતિ નેહ સઞ્જ્ઞાકથને વિવ્રિયન્તે||૨૭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

તત્ર વાદો નામ સ યત્ પરેણ સહ શાસ્ત્રપૂર્વકં વિગૃહ્ય કથયતિ| સ ચ દ્વિવિધઃ સઙ્ગ્રહેણ- જલ્પઃ, વિતણ્ડા ચ| તત્ર પક્ષાશ્રિતયોર્વચનં જલ્પઃ, જલ્પવિપર્યયો વિતણ્ડા| યથા- એકસ્ય પક્ષઃ પુનર્ભવોઽસ્તીતિ, નાસ્તીત્યપરસ્ય; તૌ ચ સ્વસ્વપક્ષહેતુભિઃ સ્વસ્વપક્ષં સ્થાપયતઃ, પરપક્ષમુદ્ભાવયતઃ, એષ જલ્પઃ| જલ્પવિપર્યયો વિતણ્ડા| વિતણ્ડા નામ પરપક્ષે દોષવચનમાત્રમેવ||૨૮||

તત્રેત્યાદિના વાદલક્ષણમ્| ઇહ વાદશબ્દેન વિગૃહ્યવાદોઽભિપ્રેતઃ, તત્ત્વબુભુત્સુવાદસ્તુ સન્ધાયસમ્ભાષયૈવોક્તઃ| શાસ્ત્રપૂર્વકમિત્યનેનાર્થાદિકલહવાદં નિષેધતિ| તત્ર વાદે વિગૃહ્યસમ્ભાષારૂપત્વાદેવ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનં વિજિગીષાપ્રવૃત્તાનાં પ્રયોગો લભ્યતે| પક્ષાશ્રિતયોરિતિ પક્ષં સાધયતોરિત્યર્થઃ; તેન, વિતણ્ડાયામપ્યુત્તરવાદિનઃ પરપક્ષદૂષણલક્ષણઃ પક્ષોઽસ્ત્યેવ, પરં સ્વમતં ન સાધયતીતિ ભેદઃ| યથૈકસ્યેત્યાદિ જલ્પોદાહરણમ્| પરપક્ષે દોષવચનમાત્રમિત્યનેન ન સ્વપક્ષસાધનવચનં વૈતણ્ડિકસ્યેતિ દર્શયતિ||૨૮||

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

દ્રવ્ય-ગુણ-કર્મ-સામાન્ય-વિશેષ-સમવાયાઃ સ્વલક્ષણૈઃ શ્લોકસ્થાને પૂર્વમુક્તાઃ||૨૯|| અથ પ્રતિજ્ઞા- પ્રતિજ્ઞા નામ સાધ્યવચનં; યથા- નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ||૩૦||

પૂર્વમુક્તા દીર્ઘઞ્જીવિતીયે||૨૯-૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

અથ સ્થાપના- સ્થાપના નામ તસ્યા એવ પ્રતિજ્ઞાયા હેતુદૃષ્ટાન્તોપનયનિગમનૈઃ સ્થાપના| પૂર્વં હિ પ્રતિજ્ઞા, પશ્ચાત્ સ્થાપના, કિં હ્યપ્રતિજ્ઞાતં સ્થાપયિષ્યતિ; યથા- નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા; હેતુઃ- અકૃતકત્વાદિતિ; દૃષ્ટાન્તઃ - યથાઽઽકાશમિતિ; ઉપનયઃ- યથા ચાકૃતકમાકાશં, તચ્ચ નિત્યં, તથા પુરુષ ઇતિ; નિગમનં- તસ્માન્નિત્ય ઇતિ||૩૧||

સ્થાપયતિ સિદ્ધમર્થં પરં પ્રતિ સાધયતીતિ સ્થાપના| સા ચ સાધ્યં પરં પ્રતિ હેત્વાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ સાધયતિ| પ્રતિજ્ઞાઽપિ પરં પ્રતિ સ્થાપના ભવતિ, યતઃ પઞ્ચાવયવમેવાનુમાનં ભવતિ, સા ત્વિહ સ્થાપ્યત્વેનૈવ લબ્ધેતિ ન સ્થાપનાયામિહોદાહૃતા||૩૧||

Adhikarana 22 (32) · Śloka 32

અથ પ્રતિષ્ઠાપના- પ્રતિષ્ઠાપના નામ યા તસ્યા એવ પરપ્રતિજ્ઞાયા વિપરીતાર્થસ્થાપના| યથા- અનિત્યઃ પુરુષ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ; હેતુઃ- ઐન્દ્રિયકત્વાદિતિ; દૃષ્ટાન્તઃ- યથા ઘટ ઇતિ, ઉપનયો- યથા ઘટ ઐન્દ્રિયકઃ સ ચાનિત્યઃ, તથા ચાયમિતિ; નિગમનં- તસ્માદનિત્ય ઇતિ||૩૨||

પ્રતિષ્ઠાપનાપદં પ્રથમં સમ્પ્રત્યવસરપ્રાપ્તા પ્રતિષ્ઠાપનેતિ દર્શયતિ; દ્વિતીયં તુ પ્રતિષ્ઠાપના નામેતિ તસ્યા એવેત્યાદિના વક્ષ્યમાણસ્ય લક્ષણસ્યોપદર્શનાર્થમ્| એવં ‘સ્થાપના નામ’ ઇત્યાદાવપિ પુનરુક્તસ્ય પ્રયોજનં વાચ્યમ્| પ્રતિષ્ઠાપનાપદગતસ્ય પ્રતિશબ્દસ્યાર્થં વ્યાકરોતિ- વિપરીતાર્થસ્થાપનેતિ; પ્રતિશબ્દોઽયં વિપરીતાર્થ ઇત્યર્થઃ| ઇયં ચ પ્રતિષ્ઠાપના આન્વીક્ષિક્યાં પ્રકરણસમાખ્યં હેતુદૂષણમ્||૩૨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

અથ હેતુઃ- હેતુર્નામોપલબ્ધિકારણં; તત્ પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનમ્, ઐતિહ્યમ્, ઔપમ્યમિતિ; એભિર્હેતુભિર્યદુપલભ્યતે તત્ તત્ત્વમ્||૩૩||

હેતુશ્ચાવિનાભાવલિઙ્ગવચનં યદ્યપિ, તથાઽપીહ લિઙ્ગપ્રગ્રાહકાણિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાન્યેવ યથોક્તહેતુમૂલત્વેન હેતુશબ્દેનાહેતિ બોદ્ધવ્યમ્; અન્યથા પુનઃ પ્રત્યક્ષાદ્યભિધાનં પુનરુક્તં સ્યાત્| ઉપલબ્ધિકારણમિતિ વ્યાપકસ્ય સાધ્યસ્યોપલબ્ધિકારણમ્| તત્તત્ત્વમિતિ તલ્લિઙ્ગમિત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana 24 (34) · Śloka 34

અથ દૃષ્ટાન્તઃ- દૃષ્ટાન્તો નામ યત્ર મૂર્ખવિદુષાં બુદ્ધિસામ્યં, યો વર્ણ્યં વર્ણયતિ | યથા- અગ્નિરુષ્ણઃ, દ્રવમુદકં, સ્થિરા પૃથિવી, આદિત્યઃ પ્રકાશક ઇતિ; યથા આદિત્યઃ પ્રકાશકસ્તથા સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં પ્રકાશકમિતિ||૩૪||

મૂર્ખવિદુષાં બુદ્ધિસામ્યમિત્યનેન લૌકિકાનાં પણ્ડિતાનાં ચ યોઽર્થોઽવિવાદસિદ્ધઃ સ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ, ન પણ્ડિતમાત્રસિદ્ધઃ| યોઽપિ લોકપ્રસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે, સ યાવન્ન પ્રતિપાદ્યપુરુષં પ્રતિ સાધ્યતે, ન તાવદ્દૃષ્ટાન્તતામાસાદયતીતિ ભાવઃ| અથ બુદ્ધિસામ્યમાત્રેણ સાધ્યસાધર્મ્યભાવાદિષ્ટત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તો ભવતીત્યાહ- યો વર્ણ્યં વર્ણયતિ; યઃ સાધ્યં સાધયતીત્યર્થઃ| પ્રસિદ્ધસાધ્યસાધનસમ્બન્ધશ્ચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યં સાધયતીતિ ભાવઃ| અગ્ન્યાદયશ્ચ લોકપ્રસિદ્ધત્વેનોદાહૃતાઃ; તેનૈતેષામપિ સાધ્યસાધનોદાહરણમાદિત્યાદિવત્ ક્વચિદ્દ્વન્દ્વેઽયમયમિવેતિ દર્શયતિ||૩૪||

Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36

ઉપનયો નિગમનં ચોક્તં સ્થાપનાપ્રતિષ્ઠાપનાવ્યાખ્યાયામ્||૩૫|| અથોત્તરમ્- ઉત્તરં નામ સાધર્મ્યોપદિષ્ટે હેતૌ વૈધર્મ્યવચનં, વૈધર્મ્યોપદિષ્ટે વા હેતૌ સાધર્મ્યવચનમ્| યથા- ‘હેતુસધર્માણો વિકારાઃ, શીતકસ્ય હિ વ્યાધેર્હેતુભિઃ સાધર્મ્યં હિમશિશિરવાતસંસ્પર્શાઃ’, ઇતિ બ્રુવતઃ પરો બ્રૂયાત્- હેતુવિધર્માણો વિકારાઃ, યથા શરીરાવયવાનાં દાહૌષ્ણ્યકોથપ્રપચને હેતુવૈધર્મ્યં હિમશિશિરવાતસંસ્પર્શા ઇતિ| એતત્ સવિપર્યયમુત્તરમ્||૩૬||

ઉત્તરમિત્યાદિ| ઉત્તરશબ્દેનેહ જાત્યુત્તરમુત્તરાભાસમીપ્સિતં; યતોઽસાધકસાધર્મ્યમાત્રપ્રત્યવસ્થાનમેવોત્તરવિકરણે દર્શયિષ્યતિ| ઉક્તં ચ ન્યાયે- “સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ” (ન્યા. દ. ૧/૨/૧૮) ઇતિ| એતચ્ચ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યોદાહરણાર્થમ્| તેન ન્યાયોક્તા જાત્યુત્તરા ઉત્કર્ષાપકર્ષસમાદયોઽપ્યનુક્તા ઇહૈવાનુબોદ્ધવ્યાઃ| હેતુસધર્માણ ઇતિ હેતુસદૃશાઃ| શીતકઃ શીતં, હિમશિશિરવાતગતાઃ સંસ્પર્શાઃ શીતસ્ય હેતુભિઃ સાધર્મ્યમિતિ કૃત્વા યોજના| તેન હિમાદીનાં હેતૂનાં યે શીતસ્પર્શાસ્તે શીતકેઽપીતિ સાધર્મ્યં હેતુવિકારયોરિતિ| પરો બ્રૂયાદિતિ પ્રતિવાદી વદેત્| દાહૌષ્ણ્યકોથપ્રપચને ‘વિકારે’ ઇતિ શેષઃ| હેતુવૈધર્મ્યં હેતુવૈસાદૃશ્યમ્| હિમાદિસંસ્પર્શાઃ હિમાદિજન્યસ્પર્શાઃ, શરીરાવયવદાહાદિવિકારે ઉષ્ણે વિસદૃશા ઇતિ વાક્યાર્થઃ| એવં તાવદ્ વૈધર્મ્યોક્તે હેતૌ વિપર્યયાદ્યદા હેતુસામ્યમુત્તરં ક્રિયતે, તદા વિપર્યયો ભવતિ| એવમેવોદાહરણદ્વયં સવિપર્યયં સમ્પૂર્ણમુત્તરં ભવતીત્યર્થઃ||૩૫-૩૬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

અથ સિદ્ધાન્તઃ- સિદ્ધાન્તો નામ સ યઃ પરીક્ષકૈર્બહુવિધં પરીક્ષ્ય હેતુભિશ્ચ સાધયિત્વા સ્થાપ્યતે નિર્ણયઃ| સ ચતુર્વિધઃ- સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ, પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ, અધિકરણસિદ્ધાન્તઃ, અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તશ્ચેતિ| તત્ર સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તો નામ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સર્વસ્મિંસ્તન્ત્રે તત્તત્ પ્રસિદ્ધં; યથા સન્તિ નિદાનાનિ, સન્તિ વ્યાધયઃ, સન્તિ સિદ્ધ્યુપાયાઃ સાધ્યાનામિતિ| પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તો નામ તસ્મિંસ્તસ્મિન્નેકૈકસ્મિંસ્તન્ત્રે તત્તત્ પ્રસિદ્ધં; યથા- અન્યત્રાષ્ટૌ રસાઃ ષડત્ર, પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યત્ર ષડિન્દ્રિયાણ્યન્યત્ર તન્ત્રે, વાતાદિકૃતાઃ સર્વે વિકારા યથાઽન્યત્ર, અત્ર વાતાદિકૃતા ભૂતકૃતાશ્ચ પ્રસિદ્ધાઃ| અધિકરણસિદ્ધાન્તો નામ સ યસ્મિન્નધિકરણે પ્રસ્તૂયમાને સિદ્ધાન્યન્યાન્યપ્યધિકરણાનિ ભવન્તિ, યથા- ‘ન મુક્તઃ કર્માનુબન્ધિકં કુરુતે, નિસ્પૃહત્વાત્ ઇતિ પ્રસ્તુતે સિદ્ધાઃ કર્મફલ-મોક્ષ-પુરુષ-પ્રેત્યભાવા ભવન્તિ| અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તો નામ સ યમર્થમસિદ્ધમપરીક્ષિતમનુપદિષ્ટમહેતુકં વા વાદકાલેઽભ્યુપગચ્છન્તિ ભિષજઃ; તદ્યથા- દ્રવ્યં પ્રધાનમિતિ કૃત્વા વક્ષ્યામઃ, ગુણાઃ પ્રધાનમિતિ કૃત્વા વક્ષ્યામઃ, વીર્યં પ્રધાનમિતિ કૃત્વા વક્ષ્યામઃ, ઇત્યેવમાદિઃ| ઇતિ ચતુર્વિધઃ સિદ્ધાન્તઃ||૩૭||

બહુવિધં પરીક્ષ્ય હેતુભિઃ સાધયિત્વા સ્થાપ્યત ઇત્યસ્ય વિવરણં- નિર્ણય ઇતિ; નિર્ણીયત ઇતિ નિર્ણયઃ| એતચ્ચ સિદ્ધાન્તલક્ષણમભ્યુપગમસિદ્ધાન્તે નાસ્તિ, તેન તત્ર બુદ્ધિવ્યવસ્થિતત્વેન ચોક્તં સિદ્ધાન્તત્વં જ્ઞેયમ્| સિદ્ધાન્તં વિભજતે- સ ઇત્યાદિ| પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તે ષડ્રસા અષ્ટૌ રસા ઇતિ પરસ્પરવિરુદ્ધેઽપિ વાદે સ્વયુક્તિવ્યવસ્થાપનબલાત્તુ સિદ્ધાન્તત્વં જ્ઞેયમ્| યસ્મિન્નિત્યાદૌ અધિકરણે ઇતિ અભિધેયપ્રધાનત્વે | અન્યાન્યપીતિ સાક્ષાદનભિધીયમાનાન્યપિ| અનુબધ્નાતીતિ આનુબન્ધિકં જન્માન્તરેઽપ્યનુગામીત્યર્થઃ| મુક્ત ઇતિ પ્રત્યાસન્નમુક્તિઃ, સર્વથામુક્તસ્ત્વશરીરત્વાત્ કર્મ ન કરોતિ; કિંવા આનુબન્ધિકં વિશેષેણ ન કરોતિ| સિદ્ધા ઇત્યાદિ| યદીહ કર્મફલં ન સ્યાત્તદા મુમુક્ષુણાઽપિ ક્રિયતે કર્મ, ફલોદ્વિગ્નો હ્યયં ન તત્ કર્મ કરોતિ; યદિ ચ મોક્ષો ન સ્યાત્તદા મુક્ત ઇતિ વચનં ન સ્યાત્; તથા યદિ ચ પુરુષો ન સ્યાત્તદા કસ્ય વા બન્ધઃ, કસ્ય વા મોક્ષઃ સ્યાત્; યદા જન્માન્તરં ન સ્યાત્તદા કર્મણો જન્માન્તરાનુબન્ધિત્વમનુપપન્નં સ્યાદિતિ; ન મુક્ત ઇત્યાદિવદતા અધિકરણબલાદેવ સિદ્ધાઃ સિદ્ધાન્તત્વેન કર્મફલાદયઃ સ્વીકૃતા ભવન્તિ| અસિદ્ધમિત્યસ્ય વિવરણમ્- અપરીક્ષિતમિત્યાદિ||૩૭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

અથ શબ્દઃ- શબ્દો નામ વર્ણસમામ્નાયઃ; સ ચતુર્વિધઃ- દૃષ્ટાર્થશ્ચ, અદૃષ્ટાર્થશ્ચ, સત્યશ્ચ, અનૃતશ્ચેતિ| તત્ર દૃષ્ટાર્થો નામ- ત્રિભિર્હેતુભિર્દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ, ષડ્ભિરુપક્રમૈશ્ચ પ્રશામ્યન્તિ, સતિ શ્રોત્રાદિસદ્ભાવે શબ્દાદિગ્રહણમિતિ| અદૃષ્ટાર્થઃ પુનઃ- અસ્તિ પ્રેત્યભાવઃ, અસ્તિ મોક્ષ ઇતિ| સત્યો નામ- યથાર્થભૂતઃ; સન્ત્યાયુર્વેદોપદેશાઃ, સન્તિ સિદ્ધ્યુપાયાઃ સાધ્યાનાં વ્યાધીનાં, સન્ત્યારમ્ભફલાનીતિ| સત્યવિપર્યયશ્ચાનૃતઃ||૩૮||

શબ્દશબ્દેનેહ સઙ્કેતબલાદર્થપ્રકાશિકા વર્ણમાલોચ્યતે| આપ્તોપદેશશબ્દસ્તુ દ્વિવિધઃ- પરમાપ્તબ્રહ્માદિપ્રણીતઃ, તથા લૌકિકાપ્તપ્રણીતશ્ચ; ઐતિહ્યશબ્દેન પરમાપ્તપ્રણીતોઽવરુદ્ધઃ, લૌકિકાપ્તપ્રણીતશ્ચ શબ્દૈકદેશરૂપઃ સત્યપ્રકારવિહિતો જ્ઞેયઃ| વર્ણસમામ્નાય ઇતિ વર્ણમેલક ઇત્યર્થઃ| વર્ણાનાં યદ્યપ્યત્ર સહસ્થાયિનાં મેલકો નાસ્તિ, તથાઽપ્યેકસ્મૃતિસમાનરૂપિત્વેન કિંવા પૂર્વપૂર્વાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતાન્ત્યવર્ણાનુભવારોહેણ મેલકો જ્ઞેયઃ| દૃષ્ટાર્થ ઇતિ પ્રમાણાન્તરોપલબ્ધિયોગ્યાર્થઃ| ત્રિભિર્હેતુભિરિતિ પ્રજ્ઞાપરાધાદિભિઃ| ષડુપક્રમા લઙ્ઘનાદયો લઙ્ઘનબૃંહણીયોક્તાઃ| એતેષાં વાક્યાનામિહૈવ દૃશ્યતેઽર્થ ઇતિ દૃષ્ટાર્થત્વમ્| સત્યવિપર્યયઃ- ‘ન સન્ત્યાયુર્વેદોપદેશાઃ’ ઇત્યાદિર્જ્ઞેયઃ||૩૮||

Adhikarana 28 (39) · Śloka 39

અથ પ્રત્યક્ષં- પ્રત્યક્ષં નામ તદ્યદાત્મના ચેન્દ્રિયૈશ્ચ સ્વયમુપલભ્યતે; તત્રાત્મપ્રત્યક્ષાઃ સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષાદયઃ, શબ્દાદયસ્ત્વિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષાઃ||૩૯||

આત્મનેતિ મનસા, તેન માનસપ્રત્યક્ષં સુખાદ્યમવરુધ્યતે| ઇન્દ્રિયૈશ્ચેત્યનેન બાહ્યં પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યતે| સ્વયમુપલભ્યત ઇતિ સાક્ષાદુપલભ્યતે; અનેન ચેન્દ્રિયવ્યાપારે સત્યપિ યદનુમાનવિજ્ઞાનં તદસાક્ષાત્કારિત્વાન્ન પ્રત્યક્ષમિતિ દર્શયતિ||૩૯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

અથાનુમાનમ્- અનુમાનં નામ તર્કો યુક્ત્યપેક્ષઃ; યથા- અગ્નિં જરણશક્ત્યા, બલં વ્યાયામશક્ત્યા, શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદિગ્રહણેનેત્યેવમાદિ||૪૦||

તર્કો યુક્ત્યપેક્ષ ઇત્યનુમાનલક્ષણં વિવિધરોગવિજ્ઞાનીય એવ વ્યાકૃતમ્| અનુમાનોદાહરણમાહ- અગ્નિં જરણશક્ત્યેત્યાદિના||૪૦||

Adhikarana 30 (41) · Śloka 41

અથૈતિહ્યમ્- ઐતિહ્યં નામાપ્તોપદેશો વેદાદિઃ||૪૧||

અલૌકિકાપ્તોપદેશ ઐતિહ્યપદેનોચ્યત ઇત્યાહ- વેદાદિરિતિ||૪૧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

અથૌપમ્યમ્- ઔપમ્યં નામ યદન્યેનાન્યસ્ય સાદૃશ્યમધિકૃત્ય પ્રકાશનં; યથા- દણ્ડેન દણ્ડકસ્ય, ધનુષા ધનુઃસ્તમ્ભસ્ય, ઇષ્વાસેનાઽઽરોગ્યદસ્યેતિ||૪૨||

યદન્યેનેત્યાદૌ અન્યેનેતિ પ્રસિદ્ધેન, અન્યસ્યેતિ અપ્રસિદ્ધસ્ય| સાદૃશ્યમધિકૃત્યેતિ સાદૃયં પ્રતિપાદ્યં સઞ્જ્ઞાસઞ્જ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિ કારણતયા અધિકૃત્ય; યદા તુ ભટ્ટનયેનોપમાનં વ્યાખ્યેયં તદા સાદૃશ્યં પ્રતિપાદ્યતયા અધિકૃત્યેતિ યોજનીયં, તેષાં સાદૃશ્યપ્રતિપત્તિરુપમાનાર્થઃ| ન્યાયે ચ સઞ્જ્ઞાસઞ્જ્ઞિસમ્બન્ધપ્રતીતિરુપમાનફલં, તચ્ચ પ્રથમવ્યાખ્યાનાદ્ભવતિ; ઉક્તં હિ તત્ર- “પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્” (ન્યા. દ. ૧/૧/૬) ઇતિ| દણ્ડેન દણ્ડકસ્યેતિ દણ્ડેન પ્રસિદ્ધેનાપ્રસિદ્ધસ્ય દણ્ડકસ્ય સાધર્મ્યમાપ્તાચ્છ્રુતવાન્ કુમ્ભકારદણ્ડવદ્વિકારદર્શને સત્યયમસૌ દણ્ડકસઞ્જ્ઞો વિકાર ઇતિ પ્રત્યેતિ, કિંવા ભટ્ટનયેન પ્રસિદ્ધં દણ્ડગતં સાધર્મ્યમપ્રસિદ્ધદણ્ડકાખ્યવિકારસમ્બન્ધિતયા પ્રત્યેતિ; એવમન્યત્રાપ્યુદાહરણે જ્ઞેયમ્| ઇષ્વાસેનેતિ ઇષુમોક્ષકેણ, યથા ઇષુમોક્ષકેણ લક્ષ્યેઽનતિવિપ્રકૃષ્ટે નાપરાધ્યતે, તથાઽઽરોગ્યદેન વૈદ્યૈન વૈદ્યગુણૈરાતુરં સાધયતા||૪૨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

અથ સંશયઃ- સંશયો નામ સન્દેહલક્ષણાનુસન્દિગ્ધેષ્વર્થેષ્વનિશ્ચયઃ ; યથા- દૃષ્ટા હ્યાયુષ્મલ્લક્ષણૈરુપેતાશ્ચાનુપેતાશ્ચ તથા સક્રિયાશ્ચાક્રિયાશ્ચ પુરુષાઃ શીઘ્રભઙ્ગાશ્ચિરજીવિનશ્ચ, એતદુભયદૃષ્ટત્વાત્ સંશયઃ- કિમસ્તિ ખલ્વકાલમૃત્યુરુત નાસ્તીતિ||૪૩||

સન્દેહલક્ષણાનુસન્દિગ્ધેષ્વર્થેષ્વિત્યનેન સન્દેહયોગ્યં વિષયં દર્શયતિ; અનેન ચ ન્યાયોક્ત “સમાનાનેકધર્મોપપત્તેઃ” (ન્યા. દ. ૧/૧/૨૩) ઇત્યાદિવચનાદ્ વિષયં સંશયસ્ય દર્શયતિ| સંશયલક્ષણમ્ “અનિશ્ચયઃ” ઇતિ જ્ઞેયમ્; અનિશ્ચયઃ પાક્ષિકવિરુદ્ધધર્માવમર્શકરં જ્ઞાનં, યથા- સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ| દૃષ્ટા હીત્યાદિના સંશયોત્પત્તિસામગ્રીમાહ| તત્રાયુષ્યલક્ષણોપેતાનામક્રિયાણાં શીઘ્રભઙ્ગે તથા સક્રિયાણાં ચ ચિરજીવને દૃષ્ટે અકાલમૃત્યુરસ્તીતિ બુદ્ધિઃ| એતદ્વિપર્યયે ચાકાલમૃત્યુર્નાસ્તીતિ બુદ્ધિઃ||૪૩||

Adhikarana 33 (44) · Śloka 44

અથ પ્રયોજનં- પ્રયોજનં નામ યદર્થમારભ્યન્ત આરમ્ભાઃ; યથા- યદ્યકાલમૃત્યુરસ્તિ તતોઽહમાત્માનમાયુષ્યૈરુપચરિષ્યામ્યનાયુષ્યાણિ ચ પરિહરિષ્યામિ, કથં મામકાલમૃત્યુઃ પ્રસહેતેતિ||૪૪||

યદર્થમિતિ યન્નિમિત્તમ્| પ્રસહેતેતિ મારયેદિત્યર્થઃ||૪૪||

Adhikarana 34 (45) · Śloka 45

અથ સવ્યભિચારં- સવ્યભિચારં નામ યદ્વ્યભિચરણં; યથા- ભવેદિદમૌષધમસ્મિન્ વ્યાધૌ યૌગિકમથવા નેતિ||૪૫||

સવ્યભિચારમિતિ અનૈકાન્તિકમિત્યર્થઃ| અથવા નેતિ ન ભવેદિતિ| અનૈકાન્તિકં ચાત્રૌષધં યૌગિકત્વાયૌગિકત્વાભ્યાં સંશયજનકમેવ; તેન સંશયેન સમભેકતા ન શઙ્કનીયાઽનૈકાન્તિકસ્ય||૪૫||

Adhikarana 35 (46) · Śloka 46

અથ જિજ્ઞાસા- જિજ્ઞાસા નામ પરીક્ષા; યથા ભેષજપરીક્ષોત્તરકાલમુપદેક્ષ્યતે||૪૬||

ઉત્તરકાલમિતિ ઇહૈવ પરીક્ષાપ્રકરણે; કિંવા રસાયને “ભેષજં દ્વિવિધં ચ તત્” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યાદિના||૪૬||

Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48

અથ વ્યવસાયઃ- વ્યવસાયો નામ નિશ્ચયઃ; યથા- વાતિક એવાયં વ્યાધિઃ, ઇદમેવાસ્ય ભેષજં ચેતિ||૪૭|| અથાર્થપ્રાપ્તિઃ- અર્થપ્રાપ્તિર્નામ યત્રૈકેનાર્થેનોક્તેનાપરસ્યાર્થસ્યાનુક્તસ્યાપિ સિદ્ધિઃ; યથા- નાયં સન્તર્પણસાધ્યો વ્યાધિરિત્યુક્તે ભવત્યર્થપ્રાપ્તિઃ- અપતર્પણસાધ્યોઽયમિતિ, નાનેન દિવા ભોક્તવ્યમિત્યુક્તે ભવત્યર્થપ્રાપ્તિઃ- નિશિ ભોક્તવ્યમિતિ||૪૮||

અર્થપ્રાપ્તિરિતિ અર્થાપત્તિરિત્યર્થઃ| ઇહ ઉક્તેનેતિ વચનાચ્છ્રુતાર્થાપત્તિરેવ વિવક્ષિતા, દૃષ્ટાર્થાપત્તિરપિ ત્વેતત્સામાન્યત્વેનૈવ જ્ઞેયા| ઇયં ચાર્થાપત્તિરન્યથોપપત્ત્યા ન પ્રમાણમિતિ ન પ્રમાણપ્રકરણે પઠિતા, યા તુ દોષરહિતા સાઽનુમાનાન્તર્ગતૈવેતિ ભાવઃ| યો હ્યપતર્પણસાધ્યોઽપિ ન સ્યાત્તં પ્રતિ ‘નાયં સન્તર્પણસાધ્યઃ’ ઇતિવચનમેવાસમર્થવિશેષણતયા ન સ્યાદિત્યર્થાપત્તિર્નેત્યભિપ્રાયઃ, ઉભયથાઽપ્યસાધ્યે હિ ‘અસાધ્યઃ’ ઇત્યેતાવદેવ વક્તવ્યં સ્યાત્| એવમન્યત્રાપ્યુદાહરણે જ્ઞેયમ્||૪૭-૪૮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

અથ સમ્ભવઃ- યો યતઃ સમ્ભવતિ સ તસ્ય સમ્ભવઃ; યથા- ષડ્ધાતવો ગર્ભસ્ય, વ્યાધેરહિતં, હિતમારોગ્યસ્યેતિ||૪૯||

સમ્ભવતિ વિદ્યતે અસ્માદિતિ સમ્ભવઃ, કારણં હિ અવ્યક્તસ્વજન્મકાર્યમુક્તમ્, યતઃ કારણં સત્કાર્યવાદિમતે કાર્યયુક્તમેવ| તેન ષડ્ધાતૌ ગર્ભોઽસ્ત્યેવ, એવમહિતેઽપિ વ્યાધિરસ્ત્યેવ, સ ઉત્તરકાલં વ્યજ્યતે ઇતિ સાઙ્ખ્યમતેનોક્તમ્| તતશ્ચ યદન્યત્ર સમ્ભવોદાહરણમુક્તં યથા- ‘સમ્ભવતિ ખાર્યાં દ્રોણ’ ઇત્યાદિ, તત્સમાનમેતદપ્યુદાહરણં ભવતિ||૪૯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 50

અથાનુયોજ્યમ્- અનુયોજ્યં નામ યદ્વાક્યં વાક્યદોષયુક્તં તત્| સામાન્યતો વ્યાહૃતેષ્વર્થેષુ વા વિશેષગ્રહણાર્થં યદ્વાક્યં તદપ્યનુયોજ્યં; યથા- ‘સંશોધનસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ’ ઇત્યુક્તે ‘કિં વમનસાધ્યોઽયં, કિંવા વિરેચનસાધ્યઃ’ ઇત્યનુયુજ્યતે||૫૦||

અનુયોજ્યાન્તરમાહ- સામાન્યત ઇત્યાદિ||૫૦||

Adhikarana 39 (51) · Śloka 51

અથાનનુયોજ્યમ્- અનનુયોજ્યં નામાતો વિપર્યયેણ; યથા- અયમસાધ્યઃ||૫૧||

અનનુયોજ્યમાહ- અતો વિપર્યયેણેતિ| યથોક્તાનુયોજ્યદ્વયોદાહરણવિપર્યયેણ જ્ઞેયમ્||૫૧||

Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53

અથાનુયોગઃ- અનુયોગો નામ સ યત્ તદ્વિદ્યાનાં તદ્વિદ્યૈરેવ સાર્ધં તન્ત્રે તન્ત્રૈકદેશે વા પ્રશ્નઃપ્રશ્નૈકદેશો વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનપરીક્ષાર્થમાદિશ્યતે| યથા- ‘નિત્યઃ પુરુષઃ’ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતે યત્ પરઃ ‘કો હેતુઃ’ ઇત્યાહ, સોઽનુયોગઃ||૫૨|| અથ પ્રત્યનુયોગઃ- પ્રત્યનુયોગો નામાનુયોગસ્યાનુયોગઃ; યથા- અસ્યાનુયોગસ્ય પુનઃ કો હેતુરિતિ||૫૩||

અનુયોગમાહ- અથેત્યાદિ| પ્રશ્ન ઇતિશબ્દેન યથોક્તશાસ્ત્રે સમ્પૂર્ણપ્રશ્નો ગૃહ્યતે, યથાઽત્રૈવ ‘તત્ર ચેદ્ભિષક્ ભિષજં પૃચ્છેદ્’ ઇત્યાદિના યાવદુક્તં તત્ સમ્પૂર્ણં જ્ઞેયમ્; અત્રૈવ ચૈકદેશોઽપિ પ્રશ્નસ્ય જ્ઞેયઃ||૫૨-૫૩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

અથ વાક્યદોષઃ- વાક્યદોષો નામ યથા ખલ્વસ્મિન્નર્થે ન્યૂનમ્, અધિકમ્, અનર્થકમ્, અપાર્થકં, વિરુદ્ધં ચેતિ; એતાનિ હ્યન્તરેણ ન પ્રકૃતોઽર્થઃ પ્રણશયેત્| તત્ર ન્યૂનં- પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનામન્યતમેનાપિ ન્યૂનં ન્યૂનં ભવતિ; યદ્વા બહૂપદિષ્ટહેતુકમેકેન હેતુના સાધ્યતે તચ્ચ ન્યૂનમ્| અથાધિકમ્- અધિકં નામ યન્ન્યૂનવિપરીતં, યદ્વાઽઽયુર્વેદે ભાષ્યમાણે બાર્હસ્પત્યમૌશનસમન્યદ્વા યત્કિઞ્ચિદપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થમુચ્યતે, યદ્વા સમ્બદ્ધાર્થમપિ દ્વિરભિધીયતે તત્ પુનરુક્તદોષત્વાદધિકં; તચ્ચ પુનરુક્તં દ્વિવિધમ્- અર્થપુનરુક્તં, શબ્દપુનરુક્તં ચ; તત્રાર્થપુનરુક્તં યથા- ભેષજમૌષધં સાધનમિતિ, શબ્દપુનરુક્તં પુનર્ભેષજં ભેષજમિતિ| અથાનર્થકમ્- અનર્થકં નામ યદ્વચનમક્ષરગ્રામમાત્રમેવ સ્યાત્ પઞ્ચવર્ગવન્ન ચાર્થતો ગૃહ્યતે| અથાપાર્થકમ્- અપાર્થકં નામ યદર્થવચ્ચ પરસ્પરેણાસંયુજ્યમાનાર્થકં; યથા- ચક્ર-ન(ત)ક્ર-વંશ-વજ્ર-નિશાકરા ઇતિ| અથ વિરુદ્ધં- વિરુદ્ધં નામ યદ્દૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તસમયૈર્વિરુદ્ધં; તત્ર પૂર્વં દૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવુક્તૌઃ સમયઃ પુનસ્ત્રિધા ભવતિ; યથા- આયુર્વૈદિકસમયઃ, યાજ્ઞિકસમયઃ, મોક્ષશાસ્ત્રિકસમયશ્ચેતિ; તત્રાયુર્વૈદિકસમયઃ- ચતુષ્પાદં ભેષજમિતિ, યાજ્ઞિકસમયઃ- આલભ્યા યજમાનૈઃ પશવ ઇતિ, મોક્ષશાસ્ત્રિકસમયઃ- સર્વભૂતેષ્વહિંસેતિ; તત્ર સ્વસમયવિપરીતમુચ્યમાનં વિરુદ્ધં ભવતિ| ઇતિ વાક્યદોષાઃ||૫૪||

વાક્યદોષાનુદાહરતિ- અથેત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થ ઇતિવચનેન છલહેત્વાભાસાદિપદગૃહીતાનપિ વાક્યદોષત્વેન દર્શયતિ; છલાદયો હિ વાક્યદોષા એવ, પરં પૃથગ્ગૃહીતત્વાદિહ નોચ્યન્તે; તથા શાસ્ત્રાન્તરોક્તાશ્ચાસિદ્ધાદયોઽનયા ભાષયા સૂચ્યન્તે વાક્યદોષાઃ| યદ્વેત્યાદૌ યદા પુરુષનિત્યત્વે યે હેતવ ઉક્તા ‘અનાદિત્વાત્, અકૃતકત્વાત્, નિર્વિકારત્વાત્’ ઇતિ, તેષુ યદિ સકલહેત્વભિધાનં પ્રતિજ્ઞાય એકં હેતું બ્રૂતે, તદા પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય ન્યૂનાર્થત્વાન્ન્યૂનં ભવતીતિ જ્ઞેયં; યદા હેતુર્વક્તવ્યસ્તદા એક એવ વક્તવ્યો યુજ્યતે, એકસ્યાપિ હેતોઃ સાધ્યસાધનસમર્થત્વાત્; તેન તત્ર બહુહેતુકથનમેવાધિકત્વાદ્દોષ એવ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પ્રકૃત ઇતિ સાધ્યત્વેન પ્રતિજ્ઞાતઃ| બાર્હસ્પત્યમૌશનસં ચ નીતિશાસ્ત્રમ્| અપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થમિત્યનેન બાર્હસ્પત્યાદ્યપિ યદિ ધનૈષણાભિધાનપ્રસઙ્ગેન પ્રસઙ્ગાગતં ભવતિ, તદા સ્તોકક્રમેણોચ્યમાનમાયુર્વેદોપકારકત્વેન નાધિકમિતિ દર્શયતિ| પુનરક્તદોષાદિતિ દોષવતઃ પુનરુક્તાદિત્યર્થઃ| દોષવત્ત્વં ચ યથા પુનરુક્તસ્ય, તથોક્તમેવ| પઞ્ચવર્ગવદિતિ ક-ખ-ગ-ઘ-ઙાદિવર્ગસમુદાયવત્, તત્ર ત્વભિધેયોઽર્થો ન પ્રતિભાતિ| અર્થવદિતિ પ્રત્યેકં પદરૂપતયા પ્રસિદ્ધાર્થમ્| પરસ્પરેણાયુજ્યમાનમિતિ વાક્યરૂપતયાઽર્થાપ્રત્યાયકં; ચક્રાદયો હિ શબ્દાઃ ક્રિયાં વિના ન વાક્યરૂપાર્થાભિધાયકા ઇત્યર્થઃ| વિરુદ્ધે દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધં યથા- યથા શીતં જલં તાપકં તથા જ્વરોઽપીતિ| સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધં યથા- વૈદ્યો બ્રૂતે- ન ભેષજં રોગહરમિતિ; આયુર્વેદે ચતુષ્પાદમેવ ભેષજમિતિ સિદ્ધાન્ત એવ, તથા ચતુષ્પાદસઞ્જ્ઞા સમયકૃતા જ્ઞેયા| એવં યાજ્ઞિકાનામાલભ્યસઞ્જ્ઞા સમયકૃતા| તત્ર યદિ સ્વસમયવિપરીતમભિદધાતિ તદા સમયવિરુદ્ધં ભવતિ||૫૪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

અથ વાક્યપ્રશંસા- વાક્યપ્રશંસા નામ યથા ખલ્વસ્મિન્નર્થે ત્વન્યૂનમ્, અનધિકમ્, અર્થવત્, અનપાર્થકમ્, અવિરુદ્ધમ્, અધિગતપદાર્થં ચેતિ યત્તદ્વાક્યમનનુયોજ્યમિતિ પ્રશસ્યતે||૫૫||

અનનુયોજ્યમિતિ નાનુયોગાર્હમ્||૫૫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

અથ ચ્છલં- છલં નામ પરિશઠમર્થાભાસમનર્થકં વાગ્વસ્તુમાત્રમેવ| તદ્દ્વિવિધં- વાક્છલં, સામાન્યચ્છલં ચ| તત્ર વાક્છલં નામ યથા- કશ્ચિદ્બ્રૂયાત્- નવતન્ત્રોઽયં ભિષગિતિ, અથ ભિષગ્ બ્રૂયાત્- નાહં નવતન્ત્ર એકતન્ત્રોઽહમિતિ; પરો બ્રૂયાત્- નાહં બ્રવીમિ નવ તન્ત્રાણિ તવેતિ, અપિ તુ નવાભ્યસ્તં તે તન્ત્રમિતિ; ભિષક્ બ્રૂયાત્- ન મયા નવાભ્યસ્તં તન્ત્રમ્, અનેકધાઽભ્યસ્તં મયા તન્ત્રમિતિ; એતદ્વાક્છલમ્| સામાન્યચ્છલં નામ યથા- વ્યાધિપ્રશમનાયૌષધમિત્યુક્તે, પરો બ્રૂયાત્- સત્ સત્પ્રશમનાયેતિ કિં નુ ભવાનાહ; સન્ હિ રોગઃ, સદૌષધં; યદિ ચ સત્ સત્પ્રશમનાય ભવતિ, તત્ર સત્ કાસઃ, સત્ ક્ષયઃ, સત્સામાન્યાત્ કાસસ્તે ક્ષયપ્રશમનાય ભવિષ્યતીતિ| એતત્ સામાન્યચ્છલમ્||૫૬||

છલમિત્યાદિ| પરિશઠમિતિ વઞ્ચનાપ્રવૃત્તમ્| અર્થવદિવાભાસત ઇત્યર્થાભાસઃ| એતદેવ વિવૃણોતિ- અપાર્થકમિત્યાદિ| અપગતસમીચીનાર્થત્વેન વાગ્વસ્તુમાત્રમિત્યર્થઃ| છલં હ્યભિપ્રેતાર્થાદર્થાન્તરં પરિકલ્પ્ય પરવચનોપઘાતાય પ્રતિકલ્પ્યતે| યદુક્તં ન્યાયે “વચનવિઘાતોઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા ચ્છલમ્” (ન્યા. દ. ૧/૨/૧૦) ઇતિ| અત્ર વાક્છલે એવોપચારચ્છલં ન્યાયોક્તં સમ્ભવતિ| સામાન્યશબ્દોક્તે હ્યર્થે વક્તુરભિપ્રાયાદર્થાન્તરકલ્પના વાક્છલં; તેન ‘મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’ ઇત્યત્રાપિ મઞ્ચશબ્દો મુખ્યઃ સન્ મઞ્ચે વર્તતે, ઉપચારાત્તુ મઞ્ચસ્થેષુ પુરુષેષુ મઞ્ચશબ્દપ્રયોગે સતિ ‘કથમચેતના મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’?, ઇત્યાક્ષેપો વાક્છલ એવ પ્રવિશતીતિ ભાવઃ| નવતન્ત્રોઽયમિત્યાદિ વ્યક્તમ્| સામાન્યચ્છલલક્ષણમત્રાનુક્તં, તત્ર ન્યાયોક્તલક્ષણમેવ જ્ઞેયં; યથા- ‘સમ્ભવતોઽર્થસ્યાતિસામાન્યયોગાદસમ્ભૂતાર્થકલ્પના સામાન્યચ્છલમ્’ (ન્યા. દ. ૧/૨/૧૩) ઇતિ| સત્ સત્પ્રશમાયેતિ સતા સતઃ પ્રશમઃ ક્રિયતે ઇતિ તવ મતમિતિ કૃત્વા ચ્છલવાદી પૂર્વપક્ષં કરોતિ, તેનાવિવક્ષિતેન સત્ત્વસામાન્યેન પ્રત્યવસ્થાનાત્ સામાન્યચ્છલં ભવતિ||૫૬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

અથાહેતુઃ- અહેતુર્નામપ્રકરણસમઃ, સંશયસમઃ, વર્ણ્યસમશ્ચેતિ| તત્ર પ્રકરણસમો નામાહેતુર્યથા- અન્યઃ શરીરાદાત્મા નિત્ય ઇતિ; પરો બ્રૂયાત્- યસ્માદન્યઃ શરીરાદાત્મા, તસ્માન્નિત્યઃ; શરીરં હ્યનિત્યમતો વિધર્મિણા ચાત્મના ભવિતવ્યમિત્યેષ ચાહેતુઃ; નહિ ય એવ પક્ષઃ સ એવ હેતુરિતિ| સંશયસમો નામાહેતુર્ય એવ સંશયહેતુઃ સ એવ સંશયચ્છેદહેતુઃ; યથા- અયમાયુર્વેદૈકદેશમાહ, કિન્ન્વયં ચિકિત્સકઃ સ્યાન્ન વેતિ સંશયે પરો બ્રૂયાત્- યસ્માદયમાયુર્વેદૈકદેશમાહ તસ્માચ્ચિકિત્સકોઽયમિતિ, ન ચ સંશયચ્છેદહેતું વિશેષયતિ, એષ ચાહેતુઃ; ન હિ ય એવ સંશયહેતુઃ, સ એવ સંશયચ્છેદહેતુર્ભવતિ| વર્ણ્યસમો નામાહેતુઃ- યો હેતુર્વર્ણ્યાવિશિષ્ટઃ; યથા- કશ્ચિદ્બૂયાત્- અસ્પર્શત્વાદ્બુદ્ધિરનિત્યા શબ્દવદિતિ; અત્ર વર્ણ્યઃ શબ્દો બુદ્ધિરપિ વર્ણ્યા, તદુભયવર્ણ્યાવિશિષ્ટત્વાદ્વર્ણ્યસમોઽપ્યહેતુઃ||૫૭||

અહેતુઃ અસાધકહેતુરિત્યર્થઃ| પ્રક્રિયતે સાધ્યત્વેનાધિક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા પ્રકરણં પક્ષઃ , તેન સમઃ પ્રકરણસમઃ| અન્યઃ શરીરાદાત્મા નિત્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાં શરીરાદન્યત્વં નિત્યત્વં ચાત્મનઃ સાધ્યમ્| અતો વિધર્મિણેતિ શરીરાદનિત્યાદ્વિધર્મિણા નિત્યેનેત્યર્થઃ| ય એવ પક્ષ ઇત્યનેનાન્યત્વં ચ શરીરાદાત્મનો ન સિદ્ધમિતિ દર્શયતિ, સતિ હિ નિત્યત્વે ચેતનાધારસ્ય શરીરાદન્યત્વમપિ સિધ્યતિ; ચાર્વાકપક્ષે તુ શરીરમેવ ચેતનમનિત્યં ચેતિ તં પ્રત્યુભયમપિ સાધ્યં; ન ચ સાધ્યં સાધનં ભવતિ, અસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ| અયમાયુર્વેદૈકદેશમાહેતિ આયુર્વેદૈકદેશાભિધાનં ચિકિત્સકાચિકિત્સકગમકત્વેન સંશયહેતુઃ, એકદેશકથનં હિ શાસ્ત્રાનભ્યાસેઽપિ કુતશ્ચિચ્છ્રવણાદપિ ભવતીતિ ભાવઃ| ન સંશયચ્છેદહેતું વિશેષયતીતિ ન સંશયચ્છેદહેતું વિશિષ્ટં દર્શયતીત્યર્થઃ| એષ ચાહેતુરિતિ યથોક્તો હેતુરહેતુઃ સંશયોચ્છેદે ઇત્યર્થઃ| વર્ણ્યેન સાધ્યેન દૃષ્ટાન્તોઽપ્યસિદ્ધત્વેન સમ ઇતિ વર્ણ્યસમઃ| વર્ણ્યઃ શબ્દ ઇતિ અસ્પર્શત્વયોગાદનિત્યત્વેન શબ્દોઽપિ સાધ્યઃ, ન ચ સાધ્યો દૃષ્ટાન્તો ભવતિ| ઉભયવર્ણ્યાવિશિષ્ટત્વાદિતિ ઉભયત્ર વર્ણ્યે દૃષ્ટાન્તે ચ વર્ણ્યસ્ય સાધ્યસ્ય સાધ્યત્વેનાવિશિષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ||૫૭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

અથાતીતકાલમ્- અતીતકાલં નામ યત્ પૂર્વં વાચ્યં તત્ પશ્ચાદુચ્યતે, તત્ કાલાતીતત્વાદગ્રાહ્યં ભવતીતિ; પૂર્વં વા નિગ્રહપ્રાપ્તમનિગૃહ્ય પરિગૃહ્ય પક્ષાન્તરિતં પશ્ચાન્નિગૃહીતે, તત્તસ્યાતીતકાલત્વાન્નિગ્રહવચનમસમર્થં ભવતીતિ||૫૮||

યત્ પૂર્વં વાચ્યં તત્ પશ્ચાદુચ્યતે ઇતિ યથા નિગમનમભિધાય પશ્ચાત્ પ્રતિજ્ઞોચ્યતે| નિગ્રહપ્રાપ્તમિતિ નિગ્રહણીયં જ્ઞાતમ્||૫૮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

અથોપાલમ્ભઃ- ઉપાલમ્ભો નામ હેતોર્દોષવચનં; યથા- પૂર્વમહેતવો હેત્વાભાસા વ્યાખ્યાતાઃ||૫૯||

હેતોર્દોષવચનમિત્યનેન કાલાત્યયાપદિષ્ટાસિદ્ધયોર્દ્વયોરપીહાનુક્તયોર્ગ્રહણં કર્તવ્યમ્; ઉદાહરણાર્થં ત્વહેતવ ઉક્તાઃ| હેતુવદાભાસન્ત ઇતિ હેત્વાભાસાઃ||૫૯||

Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61

અથ પરિહારઃ- પરિહારો નામ તસ્યૈવ દોષવચનસ્ય પરિહરણં; યથા- નિત્યમાત્મનિ શરીરસ્થે જીવલિઙ્ગાન્યુપલભ્યન્તે, તસ્ય ચાપગમાન્નોપલભ્યન્તે, તસ્માદન્યઃ શરીરાદાત્મા નિત્યશ્ચેતિ||૬૦|| અથ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ- પ્રતિજ્ઞાહાનિર્નામ સા પૂર્વપરિગૃહીતાં પ્રતિજ્ઞાં પર્યનુયુક્તો યત્ પરિત્યજતિ, યથા પ્રાક્ પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ, પર્યનુયુક્તસ્ત્વાહ- અનિત્ય ઇતિ||૬૧||

યથા નિત્યમાત્મનીત્યાદિના પ્રકરણસમત્વેનોક્તહેતૌ દોષમુદ્ધરતિ| નિત્યમિતિ સર્વદા| જીવલિઙ્ગાનિ પ્રતિસન્ધાનસ્મરણાદીનિ| તસ્યાપગમાન્નોપલભ્યન્ત ઇત્યનેન મૃતશરીરે ચેતનાદ્યભાવાદન્યદેવ તત્કારણમુન્નીયતે, યદપગમાન્ન ચેતયતે મૃતશરીરં, તસ્માદન્યત્વમાત્મનઃ સિદ્ધં, તતશ્ચ શરીરાદન્યત્વાચ્છરીરવિધર્મિત્વેન પૂર્વવ્યુત્પાદિતેન નિત્યત્વમપિ સિધ્યતીત્યાહ- નિત્યશ્ચેતિ||૬૦-૬૧||

Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64

અથાભ્યનુજ્ઞા- અભ્યનુજ્ઞા નામ સા ય ઇષ્ટાનિષ્ટાભ્યુપગમઃ||૬૨|| અથ હેત્વન્તરં- હેત્વન્તરં નામ પ્રકૃતહેતૌ વાચ્યે યદ્વિકૃતહેતુમાહ||૬૩|| અથાર્થાન્તરમ્- અર્થાન્તરં નામૈકસ્મિન્ વક્તવ્યેઽપરં યદાહ| યથા- જ્વરલક્ષણે વાચ્યે પ્રમેહલક્ષણમાહ||૬૪||

ઇષ્ટાનિષ્ટાભ્યુપગમો યથા- “ભવાન્ ચૌર” ઇત્યુક્તે સ્વદોષમપરિહૃત્ય વચનં- ભવાનપિ ચૌર ઇતિ| એતદ્ધિ વચનં સ્વીયમનિષ્ટં ચૌરત્વં પરસ્ય ચેષ્ટં ચૌરત્વમભ્યનુજાનાતિ| તદેવં વચનં ન્યાયે “મતાનુજ્ઞા” શબ્દેનોચ્યતે||૬૨-૬૪||

Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66

અથ નિગ્રહસ્થાનં- નિગ્રહસ્થાનં નામ પરાજયપ્રાપ્તિઃ; તચ્ચ ત્રિરભિહિતસ્ય વાક્યસ્યાપરિજ્ઞાનં પરિષદિ વિજ્ઞાનવત્યાં, યદ્વા અનનુયોજ્યસ્યાનુયોગોઽનુયોજ્યસ્ય ચાનનુયોગઃ| પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, અભ્યનુજ્ઞા, કાલાતીતવચનમ્, અહેતુઃ, ન્યૂનમ્, અધિકં, વ્યર્થમ્, અનર્થકં, પુનરુક્તં, વિરુદ્ધં, હેત્વન્તરમ્, અર્થાન્તરં ચ નિગ્રહસ્થાનમ્||૬૫|| ઇતિ વાદમાર્ગપદાનિ યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટાનિ ભવન્તિ||૬૬||

નિગ્રહસ્ય પરાજયસ્ય સ્થાનમિવ સ્થાનં કારણમિતિ નિગ્રહસ્થાનમ્| પરિષદિ વિજ્ઞાનવત્યામિત્યનેન યદિ પરિષત્તસ્ય ત્રિરભિહિતસ્યાર્થં વિજાનાતિ, પ્રતિવાદી ચ ન જાનાતિ, તદા તસ્ય નિગ્રહસ્થાનં ભવતિ| અન્યાનપ્યુક્તાનેવ નિગ્રહસ્થાનત્વેનાહ - અનનુયોજ્યસ્યાનુયોગ ઇત્યાદિ| એતે ચ વ્યાકૃતા એવ| અત્ર ચાપ્રતિભાદયોઽપિ ન્યાયોક્તા અન્તર્ભાવનીયા બુદ્ધિમદ્ભિઃ, આયુવેદે તથાવિધોપકારકત્વાભાવાદેતત્ પ્રપઞ્ચવિષયમપિ ન પ્રપઞ્ચિતં; ન્યાયવિદાં ત્વેતદનુક્તમપિ સુગમમેવ , તદવેદિનાં ચ મનાક્પ્રપઞ્ચોક્તમપિ નાલં જ્ઞાનાયેત્યલં પ્રપઞ્ચેન||૬૫-૬૬||

Adhikarana 50 (67) · Śloka 67

વાદસ્તુ ખલુ ભિષજાં પ્રવર્તમાનો પ્રવર્તેતાયુર્વેદ એવ, નાન્યત્ર| અત્ર હિ વાક્યપ્રતિવાક્યવિસ્તરાઃ કેવલાશ્ચોપપત્તયઃ સર્વાધિકરણેષુ| તાઃ સર્વાઃ સમવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય સર્વં વાક્યં બ્રૂયાત્, નાપ્રકૃતકમશાસ્ત્રમપરીક્ષિતમસાધકમાકુલમવ્યાપકં વા| સર્વં ચ હેતુમદ્બ્રૂયાત્| હેતુમન્તો હ્યકલુષાઃ સર્વ એવ વાદવિગ્રહાશ્ચિકિત્સિતે કારણભૂતાઃ, પ્રશસ્તબુદ્ધિવર્ધકત્વાત્; સર્વારમ્ભસિદ્ધિં હ્યાવહત્યનુપહતા બુદ્ધિઃ||૬૭||

ઇદાનીં યથોક્તવાદ એવાયુર્વેદે આયુર્વેદાધ્યાયિભિઃ કર્તવ્યઃ, એવમ્ભૂતસ્યૈવ વાદસ્ય વિવક્ષિતત્વં સમ્યગ્જ્ઞાનજનકત્વાદિત્યાહ- વાદ ઇત્યાદિ| અથ કિમર્થં વાદવિષયાઃ સન્તીત્યાહ- અત્ર હીત્યાદિ| સર્વાધિકરણેષુ ‘સન્તિ’ ઇતિ શેષઃ| અવ્યાપકં વેતિ બ્રૂયાદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ| વાદો વિગ્રહઃ શરીરમિવ યેષાં તે વાદવિગ્રહા જલ્પભેદા વિતણ્ડાભેદાશ્ચ| પ્રશસ્તબુદ્ધિકર્તૃત્વેન કથં વાદશ્ચિકિત્સાયાં કારણં ભવતીત્યાહ- સર્વેત્યાદિના| ન કેવલં ચિકિત્સાસિદ્ધિં કરોત્યનુપહતા બુદ્ધિઃ, કિન્તુ સર્વારમ્ભસિદ્ધિં કરોતીત્યર્થઃ||૬૭||

Adhikarana 51 (68) · Śloka 68

ઇમાનિ ખલુ તાવદિહ કાનિચિત્ પ્રકરણાનિ ભિષજાં જ્ઞાનાર્થમુપદેક્ષ્યામઃ| જ્ઞાનપૂર્વકં હિ કર્મણાં સમારમ્ભં પ્રશંસન્તિ કુશલાઃ| જ્ઞાત્વા હિ કારણ-કરણ-કાર્યયોનિ-કાર્ય-કાર્યફલાનુબન્ધ-દેશ-કાલ-પ્રવૃત્ત્યુપાયાન્ સમ્યગભિનિર્વર્તમાનઃ કાર્યાભિનિર્વૃત્તાવિષ્ટફલાનુબન્ધં કાર્યમભિનિર્વર્તયત્યનતિમહતા યત્નેન કર્તા||૬૮||

સમ્પ્રતિ બુદ્ધેર્વર્ધનકારણતદ્વિદ્યસમ્ભાષાવિધ્યભિધાનપ્રસઙ્ગેણાયુર્વેદોપયુક્તકારણાદ્યભિધાયકાન્યપિ પ્રકરણાનિ બુદ્ધિવર્ધનાન્યભિધાતું પ્રતિજાનીતે- ઇમાનીત્યાદિ| જ્ઞાનપૂર્વકમિતિ કર્તવ્યકાર્યાનુગુણપદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકમિત્યર્થઃ| યાનિ જ્ઞાત્વા ક્રિયમાણં કાર્યં સાધુ ભવતિ તાન્યાહ- જ્ઞાત્વા હીત્યાદિ| અભિનિર્વર્તમાન ઇતિ આભિમુખ્યેન વર્તમાનઃ| ઇષ્ટં તાદાત્વિકં ફલમનુબન્ધશ્ચાયતીયફલં યસ્ય તદિષ્ટફલાનુબન્ધમ્||૬૮||

Adhikarana 52 (69) · Śloka 69

તત્ર કારણં નામ તદ્ યત્ કરોતિ, સ એવ હેતુઃ, સ કર્તા||૬૯||

ઉક્તાનિ કારણાદીનિ વ્યાકરોતિ- તત્રેત્યાદિના| યદિતિ કારણપ્રત્યવમર્શાન્નપુંસકમ્| કરોતીતિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કરોતિ| તેનેહ કારણશબ્દેન સ્વતન્ત્રકારણં કર્તૃલક્ષણમુચ્યતે||૬૯||

Adhikarana 53 (70) · Śloka 70

કરણં પુનસ્તદ્ યદુપકરણાયોપકલ્પતે કર્તુઃ કાર્યાભિનિર્વૃત્તૌ પ્રયતમાનસ્ય||૭૦||

કરણં વિવૃણોતિ- કરણં પુનરિત્યાદિ| ઉપકરણાયેતિ કર્તુઃ સમ્પાદ્યે કાર્યે સન્નિહિતં સહકારિતયા વ્યાપ્રિયતે| કાર્યાભિનિર્વૃત્તાવિતિ કાર્યાભિનિર્વૃત્તિમુદ્દિશ્ય| યતમાનસ્યેતિ યત્નં કુર્વતઃ| એતેન યઃ કાર્યે કારણાન્તરપ્રેરકઃ, સ ચાત્ર કર્તા કારણશબ્દેનોચ્યતે; યત્તુ કર્ત્રધીનવ્યાપારે સાધકતમં, તત્ કરણમ્| કર્તૃત્વં ચ તસ્યૈવ મુખ્યં યો હિ બુદ્ધિપ્રયત્નયુક્તત્વાદિતરકારણપ્રેરકો ભવતિ, અચેતને તુ કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ સ્વાતન્ત્ર્યવિવક્ષયા ભાક્તઃ||૭૦||

Adhikarana 54 (71) · Śloka 71

કાર્યયોનિસ્તુ સા યા વિક્રિયમાણા કાર્યત્વમાપદ્યતે||૭૧||

કાર્યસ્ય યોનિઃ સમવાયિકારણં કાર્યયોનિઃ| યેત્યાદિ યા યોનિઃ કારણરૂપા વિક્રિયમાણા રૂપાન્તરમાપદ્યમાના કાર્યત્વમાપદ્યતે કાર્યરૂપા ભવતીત્યર્થઃ| તત્ર ઘટસ્ય મૃત્તિકા કાર્યયોનિઃ; મૃદેવ હ્યવસ્થાન્તરપ્રાપ્ત્યા ઘટો ભવતિ||૭૧||

Adhikarana 55 (72) · Śloka 72

કાર્યં તુ તદ્યસ્યાભિનિર્વૃત્તિમભિસન્ધાય કર્તા પ્રવર્તતે||૭૨||

અભિનિર્વૃત્તિમભિસન્ધાયેતિ કર્તવ્યતાબુદ્ધિં સ્થિરીકૃત્ય||૭૨||

Adhikarana 56 (73) · Śloka 73

કાર્યફલં પુનસ્તદ્ યત્પ્રયોજના કાર્યાભિનિર્વૃત્તિરિષ્યતે||૭૩||

કાર્યફલશબ્દેનેહ તાદાત્વિકં કાર્યફલં જ્ઞેયં, યથા- કુમ્ભકારસ્ય ઘટકરણે તન્મૂલ્યપ્રાપ્તિઃ; અનુબન્ધસ્ત્વાયતીયં ફલં, યથા- ઘટમૂલ્યવિનિયોગઃ કુટુમ્બપોષણાદૌ||૭૩||

Adhikarana 57 (74) · Śloka 74

અનુબન્ધઃ ખલુ સ યઃ કર્તારમવશ્યમનુબધ્નાતિ કાર્યાદુત્તરકાલં કાર્યનિમિત્તઃ શુભો વાઽપ્યશુભો ભાવઃ||૭૪||

અનુબધ્નાતીતિ ઉત્તરકાલં કર્તારમુપતિષ્ઠતે| શુભો વાઽપ્યશુભો વેતિ શુભસ્ય કાર્યસ્ય શુભઃ, અશુભસ્ય ચાશુભઃ||૭૪||

Adhikarana 58 (75) · Śloka 75

દેશસ્ત્વધિષ્ઠાનમ્||૭૫||

દેશસ્ત્વધિષ્ઠાનમિતિ કાર્યાનુગુણોઽનનુગુણો વા આધારરૂપો દેશઃ||૭૫||

Adhikarana 59 (76) · Śloka 76

કાલઃ પુનઃ પરિણામઃ||૭૬||

પરિણામ ઇતિ પરિણામી ઋત્વયનાદિરૂપઃ કાલઃ| તેન નિત્યગં કાલં નિરસ્યતિ, તસ્ય સર્વસાધારણત્વેન કાર્યં પ્રત્યનપેક્ષણીયત્વાત્||૭૬||

Adhikarana 60 (77) · Śloka 77

પ્રવૃત્તિસ્તુ ખલુ ચેષ્ટા કાર્યાર્થા; સૈવ ક્રિયા, કર્મ, યત્નઃ, કાર્યસમારમ્ભશ્ચ||૭૭||

પ્રવૃત્તેશ્ચેષ્ટાદિશબ્દાઃ પર્યાયા એવ લક્ષણમ્||૭૭||

Adhikarana 61 (78) · Śloka 78

ઉપાયઃ પુનસ્ત્રયાણાં કારણાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ સમ્યક્ કાર્યકાર્યફલાનુબન્ધવર્જ્યાનાં, કાર્યાણામભિનિર્વર્તક ઇત્યતસ્તૂપાયઃ ; કૃતે નોપાયાર્થોઽસ્તિ, ન ચ વિદ્યતે તદાત્વે, કૃતાચ્ચોત્તરકાલં ફલં, ફલાચ્ચાનુબન્ધ ઇતિ||૭૮||

ઉપાયમાહ- ઉપાયઃ પુનરિત્યાદિ| સૌષ્ઠવમિતિ સુષ્ઠુત્વં કર્ત્રાદીનાં કાર્યાનુગુણયોગિત્વમિત્યર્થઃ| અભિવિધાનં ચ સમ્યગિતિ કારણાદીનાં કાર્યાનુગુણ્યેનાવસ્થાનં, યથા- ભેષજસ્ય શિરોવિરેચનકારકસ્ય તાપનપિચુદાનમિત્યાદિ; યથા વા પટકારણાનાં તન્ત્વાદીનાં પટવાપનયોગ્યતયાઽવસ્થાનમ્| એતચ્ચોપાયરૂપં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ કાર્યાદિત્રિકરહિતાનાં કારણાદીનાં જ્ઞેયમિત્યાહ- કાર્યેત્યાદિ| ઉપાયસ્ય સ્વરૂપાન્તરમાહ - કાર્યાણામભિનિર્વર્તક ઇત્યતસ્તૂપાય ઇતિ| અસત્યુપાયે કારણાદીનિ કાર્યં ન કુર્વન્તીત્યર્થઃ| અથ કથં કાર્યાદિષૂપાયત્વં ન સમ્ભવતીત્યાહ- કૃત ઇત્યાદિ| ઉપાયો હિ કાર્યકારકઃ, તત્ર કૃતે ઉત્પન્ને કાર્યે નોપાયાર્થોઽસ્તિ, ન હિ કૃતં પુનઃ ક્રિયતે; તેન કાર્યગતમપ્યુપાયત્વં ન પુનઃ કાર્યોત્પાદે સ્વીકુર્મઃ| અથાનુત્પન્ને કાર્યે ઉપાયરૂપતા ભવિષ્યતીત્યાહ- ન ચ વિદ્યતે તદાત્વે; ‘કાર્યમ્’ ઇતિ શેષઃ; તદાત્વે કાર્યોત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યમેવ નાસ્તિ, તેન તદાત્વેઽપ્યુપાયત્વં કાર્યસ્ય નાસ્તીતિ| યદા ચ કાર્ય એવોપાયત્વમુપાયોત્તરકાલીનત્વેન નાસ્તિ તદા કાર્યોત્તરકાલજયોઃ ફલાનુબન્ધયોરપિ ઉપાયાર્થો નાસ્તીત્યાહ- કૃતાચ્ચોત્તરકાલમિત્યાદિ||૭૮||

Adhikarana 62 (79) · Śloka 79

એતદ્દશવિધમગ્રે પરીક્ષ્યં, તતોઽનન્તરં કાર્યાર્થા પ્રવૃત્તિરિષ્ટા| તસ્માદ્ભિષક્ કાર્યં ચિકીર્ષુઃ પ્રાક્ કાર્યસમારમ્ભાત્ પરીક્ષયા કેવલં પરીક્ષ્યં પરીક્ષ્ય કર્મ સમારભેત કર્તુમ્||૭૯||

ઉપસંહરતિ- એતદિત્યાદિ||૭૯||

Adhikarana 63 (80) · Śloka 80

તત્ર ચેદ્ભિષગભિષગ્વા ભિષજં કશ્ચિદેવં ખલુ પૃચ્છેદ્- વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનાનિ પ્રયોક્તુકામેન ભિષજા કતિવિધયા પરીક્ષયા કતિવિધમેવ પરીક્ષ્યં, કશ્ચાત્ર પરીક્ષ્યવિશેષઃ, કથં ચ પરીક્ષિતવ્યઃ, કિમ્પ્રયોજના ચ પરીક્ષા, ક્વ ચ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, ક્વ ચ નિવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે ચ કિં નૈષ્ઠિકં, કાનિ ચ વમનાદીનાં ભેષજદ્રવ્યાણ્યુપયોગં ગચ્છન્તીતિ||૮૦||

સમ્પ્રત્યુક્તં કારણાદિદશકં વૈદ્યોપયુક્તભિષગાદિદૃષ્ટાન્તેન દર્શયિતું તત્ર ચેદિત્યાદિપ્રકરણમારભતે| અભિષગ્વેતિ કિઞ્ચિદ્ભિષગિત્યર્થઃ| કતિવિધં પરીક્ષ્યમિતિ કતિપ્રકારં પરીક્ષણીયમ્| પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગ ઇતિ પ્રવૃત્ત્યનુગુણનિવૃત્ત્યનુગુણયોર્લક્ષણયોરેકત્ર મેલકે| કિં નૈષ્ઠિકમિતિ નિષ્ઠા નિશ્ચયસ્તદ્ભવં નૈષ્ઠિકં; કિં નિશ્ચયેન કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૮૦||

Adhikarana 64 (81) · Śloka 81

સ એવં પૃષ્ટો યદિ મોહયિતુમિચ્છેત્, બ્રૂયાદેનં- બહુવિધા હિ પરીક્ષા તથા પરીક્ષ્યવિધિભેદઃ, કતમેન વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ ભિન્નયા પરીક્ષયા કેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ પરીક્ષ્યસ્ય ભિન્નસ્ય ભેદાગ્રં ભવાન્ પૃચ્છત્યાખ્યાયમાનં ; નેદાનીં ભવતોઽન્યેન વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ ભિન્નયા પરીક્ષયાઽન્યેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ પરીક્ષ્યસ્ય ભિન્નસ્યાભિલષિતમર્થં શ્રોતુમહમન્યેન પરીક્ષાવિધિભેદેનાન્યેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ પરીક્ષ્યં ભિત્ત્વાઽન્યથાઽઽચક્ષાણ ઇચ્છાં પૂરયેયમિતિ||૮૧||

યદિ મોહયિતુમિચ્છેદિતિ યદિ વિગૃહ્યસમ્ભાષાપ્રવૃત્તત્વેન મોહયિતુમિચ્છેદિત્યર્થઃ| તથેતિ બહુવિધ ઇત્યર્થઃ| વિધિરૂપો ભેદો વિધિભેદઃ, તસ્ય પ્રકૃત્યન્તરમિતિ કારણાન્તરમ્| ભેદાગ્રમિતિ ભેદપરિમાણં, ભેદપરિમાણં ચેહ ભેદસઙ્ખ્યાપરિચ્છેદ એવ જ્ઞેયઃ| આખ્યાયમાનમિતિ ચ્છેદઃ| કિમર્થમેવં પુનઃ પૃચ્છસીત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ- નેદાનીમિત્યાદિ| ભવતોઽન્યથા શ્રોતુમભિલષિતમર્થમહમન્યથાઽઽચક્ષાણો ન ભવત ઇચ્છાં પૂરયેયં; તેન ત્વમેવ તાવદ્વિશેષયિત્વા પૃચ્છેતિ વાક્યાર્થઃ| યદા તુ, ‘વેદાનીં ન પૂરયેયમ્ ’ ઇતિપાઠઃ, તદા વેદાનીમિત્યગ્રે આચક્ષાણ ઇચ્છાં ન પૂરયેયમિતિ યોજ્યં; કિંવા, નેતિ પૂર્વેણ યુજ્યતે| તેન, કતમેન વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણાખ્યાયમાનં ભવાનિચ્છતિ, કેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણાખ્યાયમાનમિચ્છતિ ન, ઇતિ યોજ્યમ્| ઇદાનીમિત્યાદિ તુ પૂર્વવદાશઙ્કાયાં વચનમ્| એતદ્વિશેષપૃચ્છયા પૃચ્છકો વ્યાકુલો ભવતીતિ ભાવઃ| પરીક્ષ્યસ્યાર્થં ભવતઃ શ્રોતુમભિલષિતમન્યથા આચક્ષાણ ઇતિ યોજના||૮૧||

Adhikarana 65 (82) · Śloka 82

સ યદુત્તરં બ્રૂયાત્તત્ સમીક્ષ્યોત્તરં વાચ્યં સ્યાદ્યથોક્તં ચ પ્રતિવચનવિધિમવેક્ષ્ય; સમ્યક્ યદિ તુ બ્રૂયાન્ન ચૈનં મોહયિતુમિચ્છેત્, પ્રાપ્તં તુ વચનકાલં મન્યેત, કામમસ્મૈ બ્રૂયાદાપ્તમેવ નિખિલેન||૮૨||

તત્ સમીક્ષ્યેતિ તદ્વચનં સમીક્ષ્ય યદૌપયિકં ભવતિ| યથોક્તં પ્રતિવચનવિધિમિત્યત્રૈવાધ્યાયે વિગૃહ્યસમ્ભાષાવિધાવુક્તમવેક્ષ્યોત્તરં વાચ્યમ્| પક્ષાન્તરમાહ- સમ્યગિત્યાદિ| સમ્યગ્યદિ તુ બ્રૂયાદિતિ યદિ સન્ધાયસમ્ભાષાયાં બ્રૂયાત્| પ્રાપ્તમિતિ ઉચિતમ્, ઉચિતે હિ વચનકાલે વક્તવ્યમેવ; આપ્તમેવેતિ યથાર્થમેવેત્યર્થઃ||૮૨||

Adhikarana 66 (83) · Śloka 83

દ્વિવિધા તુ ખલુ પરીક્ષા જ્ઞાનવતાં- પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચ| એતદ્ધિ દ્વયમુપદેશશ્ચ પરીક્ષા સ્યાત્| એવમેષા દ્વિવિધા પરીક્ષા, ત્રિવિધા વા સહોપદેશેન||૮૩||

તદેવ યથાર્થમુત્તરં પૂર્વપ્રશ્નેષુ યથાક્રમેણાહ- દ્વિવિધાત્વિત્યાદિ| જ્ઞાનવતામિત્યાપ્તોપદેશરૂપશાસ્ત્રજનિતજ્ઞાનવતામ્| પક્ષાન્તરે પરીક્ષાત્રૈવિધ્યમાહ- એતદ્ધીત્યાદિ| એતચ્ચ પરીક્ષાયા દ્વૈવિધ્યં ત્રૈવિધ્યં વા ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીય એવ વ્યાખ્યાતમ્||૮૩||

Adhikarana 67 (84) · Śloka 84

દશવિધં તુ પરીક્ષ્યં કારણાદિ યદુક્તમગ્રે, તદિહ ભિષગાદિષુ સંસાર્ય સન્દર્શયિષ્યામઃ- ઇહ કાર્યપ્રાપ્તૌ કારણં ભિષક્, કરણં પુનર્ભેષજં, કાર્યયોનિર્ધાતુવૈષમ્યં, કાર્યં ધાતુસામ્યં, કાર્યફલં સુખાવાપ્તિઃ, અનુબન્ધઃ ખલ્વાયુઃ, દેશો ભૂમિરાતુરશ્ચ, કાલઃ પુનઃ સંવત્સરશ્ચાતુરાવસ્થા ચ, પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિકર્મસમારમ્ભઃ, ઉપાયસ્તુ ભિષગાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ સમ્યક્| ઇહાપ્યસ્યોપાયસ્ય વિષયઃ પૂર્વેણૈવોપાયવિશેષેણ વ્યાખ્યાતઃ| ઇતિ કારણાદીનિ દશ દશસુ ભિષગાદિષુ સંસાર્ય સન્દર્શિતાનિ, તથૈવાનુપૂર્વ્યૈતદ્દશવિધં પરીક્ષ્યમુક્તં ચ||૮૪||

ભિષગાદિષુ સંસાર્યેતિ ભિષગાદીનિ ચોપયુક્તાન્યુદાહરણાનિ કૃત્વા| ધાતુવૈષમ્યમિતિ વિષમતાં ગતા ધાતવઃ; ધાતવ એવ હિ વિષમામવસ્થાં પરિત્યજ્ય સમાવસ્થામાપદ્યમાના આરોગ્યાખ્યસ્ય ધાતુસામ્યસ્ય સમવાયિકારણતયા કાર્યયોનિતામાપદ્યન્તે| સુખાવાપ્તિરિતિ અરોગ્યાવાપ્તિઃ| ઉક્તં ચ- “સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં” (સૂ.અ.૯) ઇતિ| આયુશ્ચાનુબન્ધફલરૂપં યદ્યપ્યત્ર રોગિગતં ન વૈદ્યગતં, તથાઽપિ વૈદ્યેન કાઙ્ક્ષિતત્વાદ્વૈદ્યગતમેવ તદ્વિજ્ઞેયમ્| તેનાનુબન્ધલક્ષણે કર્તારમભિપ્રૈતીતિ યદુક્તં તદુપપન્નમ્| કર્તા હ્યત્ર ભિષક્, તેનાતુરગતમપ્યાયુર્ભિષગપેક્ષિતત્વેન ભિષજ એવ ફલમિતિ જ્ઞેયમ્| પ્રતિકર્મ ચિકિત્સા| ઇહાપ્યસ્યેત્યાદિ| અત્રાપિ કાર્યફલાનુબન્ધવ્યતિરિક્તાનાં કારણાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ યથોક્તન્યાયેનોપાય ઇતિ દર્શયતિ||૮૪||

Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86

તસ્ય યો યો વિશેષો યથા યથા ચ પરીક્ષિતવ્યઃ, સ તથા તથા વ્યાખ્યાસ્યતે||૮૫|| કારણં ભિષગિત્યુક્તમગ્રે, તસ્ય પરીક્ષા- ભિષઙ્નામ યો ભિષજ્યતિ, યઃ સૂત્રાર્થપ્રયોગકુશલઃ, યસ્ય ચાયુઃ સર્વથા વિદિતં યથાવત્| સ ચ સર્વધાતુસામ્યં ચિકીર્ષન્નાત્માનમેવાદિતઃ પરીક્ષેત ગુણિષુ ગુણતઃ કાર્યાભિનિર્વૃત્તિં પશ્યન્, કચ્ચિદહમસ્ય કાર્યસ્યાભિનિર્વર્તને સમર્થો ન વેતિ; તત્રેમે ભિષગ્ગુણા યૈરુપપન્નો ભિષગ્ધાતુસામ્યાભિનિર્વર્તને સમર્થો ભવતિ; તદ્યથા- પર્યવદાતશ્રુતતા, પરિદૃષ્ટકર્મતા, દાક્ષ્યં, શૌચં, જિતહસ્તતા, ઉપકરણવત્તા, સર્વેન્દ્રિયોપપન્નતા, પ્રકૃતિજ્ઞતા, પ્રતિપત્તિજ્ઞાતા ચેતિ||૮૬||

કશ્ચ પરીક્ષ્યવિશેષઃ? કથં ચ પરીક્ષિતવ્યઃ? ઇતિ પ્રશ્નદ્વયોત્તરં દાતુમાહ- તસ્યેત્યાદિ| યો યો વિશેષ ઇતિ કારણાદીનાં યો યો દૃષ્ટકર્મત્વાદિઃ સજાતીયાદ્વૈદ્યાતુરાદેસ્તથા વિજાતીયાચ્ચ ભેષજાદેર્વિશેષ ઇત્યર્થઃ| યથા પરીક્ષિતવ્ય ઇત્યસ્યોદાહરણં ‘કચ્ચિદહમસ્ય’ ઇત્યેવં(પ્રકાર)ગ્રન્થે વક્ષ્યમાણં જ્ઞેયમ્| ભિષજ્યતિ ચિકિત્સતિ| સર્વથેતિ હિતાહિતસુખદુઃખત્વાદિના| સ ચેતિ કારણં ભિષઙ્ન પરેણ પરીક્ષણીયઃ, કિં ત્વાત્મનાઽપ્યાત્માનં પરીક્ષેતેતિ દર્શયતિ | અથ કથમાત્માનં પરીક્ષેતેત્યાહ- ગુણિષ્વિત્યાદિ| આત્માનં ગુણયોગતયા પરીક્ષેતેત્યર્થઃ| ગુણત ઇતિ હેતૌ પઞ્ચમી| કચ્ચિદિતિ ઇચ્છાપ્રકાશને| પ્રતિપત્તિઃ ઉત્પન્નાયામાપદિ ઝટિતિ કર્તવ્યકરણમ્||૮૫-૮૬||

Adhikarana 69 (87) · Śloka 87

કરણં પુનર્ભેષજમ્| ભેષજં નામ તદ્યદુપકરણાયોપકલ્પતે ભિષજો ધાતુસામ્યાભિનિર્વૃત્તૌ પ્રયતમાનસ્ય વિશેષતશ્ચોપાયાન્તેભ્યઃ| તદ્દ્વિવિધં વ્યપાશ્રયભેદાત્- દૈવવ્યપાશ્રયં, યુક્તિવ્યપાશ્રયં ચેતિ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં- મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદિ, યુક્તિવ્યપાશ્રયં- સંશોધનોપશમને ચેષ્ટાશ્ચ દૃષ્ટફલાઃ| એતચ્ચૈવ ભેષજમઙ્ગભેદાદપિ દ્વિવિધં- દ્રવ્યભૂતમઃ, અદ્રવ્યભૂતં ચ| તત્ર યદદ્રવ્યભૂતં તદુપાયાભિપ્લુતમ્| ઉપાયો નામ ભયદર્શનવિસ્માપનવિસ્મારણક્ષોભણહર્ષણભર્ત્સનવધબન્ધસ્વપ્નસંવાહનાદિરમૂર્તો ભાવવિશેષો યથોક્તાઃ સિદ્ધ્યુપાયાશ્ચોપાયાભિપ્લુતા ઇતિ| યત્તુ દ્રવ્યભૂતં તદ્વમનાદિષુ યોગમુપૈતિ| તસ્યાપીયં પરીક્ષા- ઇદમેવમ્પ્રકૃત્યૈવઙ્ગુણમેવમ્પ્રભાવમસ્મિન્ દેશે જાતમસ્મિન્નૃતાવેવં ગૃહીતમેવં નિહિતમેવમુપસ્કૃતમનયા ચ માત્રયા યુક્તમસ્મિન્ વ્યાધાવેવંવિધસ્ય પુરુષસ્યૈવતાવન્તં દોષમપકર્ષત્યુપશમયતિ વા, યદન્યદપિ ચૈવંવિધં ભેષજં ભવેત્તચ્ચાનેન વિશેષેણ યુક્તમિતિ||૮૭||

વિશેષતશ્ચોપાયાન્તેભ્ય ઇત્યનેન કાર્યયોનિપ્રવૃત્તિદેશકાલોપાયેભ્યોઽન્યદ્યદ્યત્ કર્તુરુપકરણં ભવતિ તત્ કરણમિતિ દર્શયતિ| કાર્યયોનિર્હિ લોકે વિકાર્યકર્મતયા સાધકતમાત્ કરણાત્ પૃથગુચ્યતે, પ્રવૃત્ત્યુપાયયોસ્તુ કર્તૃકરણાદિધર્મત્વેન ન કરણસઞ્જ્ઞા, દેશકાલૌ તુ ન સાધકતમૌ; તેનોપાયાન્તેભ્યો યથોક્તવિશેષેણ યત્ કર્તુરુપકરણં ભવતિ, તત્ કરણમ્| અત્ર દૈવવ્યપાશ્રયયુક્તિવ્યપાશ્રયદ્વૈવિધ્યે તુ સત્ત્વાવજયોઽપિ ભેષજમવરુદ્ધં જ્ઞેયં; સત્ત્વાવજયો હિ દૃષ્ટદ્વારોપકારી યુક્તિવ્યપાશ્રયે, તથાઽદૃષ્ટદ્વારોપકારી તુ દૈવવ્યપાશ્રયે પ્રવિશતિ| અત એવોક્તં યુક્તિવ્યપાશ્રયવ્યાકરણે- ચેષ્ટાશ્ચ દૃષ્ટફલા ઇતિ| ચેષ્ટાશબ્દેન મનશ્ચેષ્ટાઽપિ સત્ત્વાવજયલક્ષણા ગૃહ્યતે| પુનરૌષધસ્ય પ્રકારાન્તરેણ દ્વૈવિધ્યમાહ- અઙ્ગભેદાદિત્યાદિ| અઙ્ગં શરીરં સ્વરૂપમિતિ યાવત્; તેન સ્વરૂપભેદાદિત્યર્થઃ| દ્રવ્યભૂતં દ્રવ્યરૂપમ્ એવમદ્રવ્યરૂપમ્| ઉપાયાભિપ્લુતમિતિ ઉપાયવ્યાપ્તમ્, ઉપાયગ્રહણગૃહીતમિતિ યાવત્| એવં મન્યતે- ભયાદયોઽમૂર્તા ભાવા ન સાક્ષાદારોગ્યકારણાનિ ભવન્તિ, કિં તર્હિ શરીરસ્થિતાનેવ વાતાદીન્ તથા કુર્વન્તિ સમત્વેનોત્પાદ્યમાનાન્ યેનારોગ્યં ભવતિ, ન હ્યમૂર્તાનિ મૂર્તાનાં શરીરધાતૂનામુત્પત્તૌ સમવાયિકારણાનિ ભવન્તિ; ભેષજં તુ દ્રવ્યભૂતં સમશરીરોત્પાદે સમવાયિકારણં ભવત્યેવ, તેન દ્રવ્યસ્યારોગ્યં પ્રતિ સાધકતમત્વં સાધુઃ અમૂર્તાનાં તુ ભયાદીનાં ન ભેષજવત્ સાધકતમત્વમિતિ કૃત્વા દ્રવ્યજન્ય એવ ધાતુસામ્યે તેષામુપાયત્વં યુક્તમ્| એવં સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા ભયાદીનામુપાયત્વં, સ્થૂલયા તુ બુદ્ધ્યા ભેષજત્વમપીતિ કૃત્વા ભયાદિષુ ભેષજવ્યવહારશ્ચાચાર્યાભિમતો દ્વિવિધભેષજેઽર્થેઽદ્રવ્યભૂતભયાદિગ્રહણાદુન્નીયતે | ન કેવલમદ્રવ્યભૂતં ભેષજમુપાયવ્યાપ્તં, કિં ત્વન્યેઽપિ પરિચારકાદય ઉપાયગ્રહણગૃહીતા એવેત્યાહ- યથોક્તાઃ સિદ્ધ્યુપાયાશ્ચેતિ| યથોક્તાઃ સિદ્ધ્યુપાયાઃ પરિચારકાદયોઽત્ર દશવિધપરીક્ષ્યે સાક્ષાદનુક્તાસ્તેઽપિ ઉપાયાભિપ્લુતા એવેત્યર્થઃ| કિંવા ઉપાયાભિપ્લુતમિતિ ઉપાયમિશ્રિતમ્| તત્ર ભયાદ્યમૂર્તભેષજ એવ યથોક્તા ઉપાયાઃ કારણાદિસૌષ્ઠવસમ્યગભિવિધાનરૂપા અદ્રવ્યભૂતભેષજપક્ષગૃહીતા ઇત્યર્થઃ| તેન, ભયાદિષુ તથોપાયશબ્દાભિધેયેષુ ચ અદ્રવ્યભૂતભેષજશબ્દપ્રયોગો ભવતીતિ દર્શયતિ| યે તુ ‘ઉપાયાન્તાભિપ્લુતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તે દેશકાલાવેવ અદ્રવ્યભૂતભેષજમિતિ વદન્તિ; વદન્તિ ચ દ્રવ્યશબ્દેન ક્વાથકલ્કાદ્યુપયોજનીયં દ્રવ્યમુચ્યતે ઇતિ| એતચ્ચ નાતિમનોહારિ| અનેન ચેતિ સાધનભૂતેન ચ ‘એવમ્પ્રકૃત્યા’ ઇત્યાદિનોક્તેન તથા સાધ્યેન ચ ‘એવંવિધસ્ય પુરુષસ્ય’ ઇત્યાદિનોક્તેન વિશેષેણ યુક્તમભૂદિત્યર્થઃ||૮૭||

Adhikarana 70 (88) · Śloka 88

કાર્યયોનિર્ધાતુવૈષમ્યં, તસ્ય લક્ષણં વિકારાગમઃ| પરીક્ષા ત્વસ્ય વિકારપ્રકૃતેશ્ચૈવોનાતિરિક્તલિઙ્ગવિશેષાવેક્ષણં વિકારસ્ય ચ સાધ્યાસાધ્યમૃદુદારુણલિઙ્ગવિશેષાવેક્ષણમિતિ||૮૮||

તસ્ય લક્ષણં ધાતુવૈષમ્યસ્ય પ્રત્યાત્મરૂપમિત્યર્થઃ| વિકારપ્રકૃતેરિતિ વિકારકારણસ્ય દોષસ્યેત્યર્થઃ||૮૮||

Adhikarana 71 (89) · Śloka 89

કાર્યં ધાતુસામ્યં, તસ્ય લક્ષણં વિકારોપશમઃ| પરીક્ષા ત્વસ્ય- રુગુપશમનં, સ્વરવર્ણયોગઃ, શરીરોપચયઃ, બલવૃદ્ધિઃ, અભ્યવહાર્યાભિલાષઃ, રુચિરાહારકાલે, અભ્યવહૃતસ્ય ચાહારસ્ય કાલે સમ્યગ્જરણં, નિદ્રાલાભો યથાકાલં, વૈકારિણાં ચ સ્વપ્નાનામદર્શનં, સુખેન ચ પ્રતિબોધનં, વાતમૂત્રપુરીષરેતસાં મુક્તિઃ, સર્વાકારૈર્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચાવ્યાપત્તિરિતિ||૮૯||

સર્વાકારૈરિતિ સર્વશુભલક્ષણૈઃ||૮૯||

Adhikarana 72 (90) · Śloka 90

કાર્યફલં સુખાવાપ્તિઃ, તસ્ય લક્ષણં- મનોબુદ્ધીન્દ્રિયશરીરતુષ્ટિઃ||૯૦||

સુખાવાપ્તિરિતિ આત્મગુણસુખપ્રાપ્તિઃ||૯૦||

Adhikarana 73 (91) · Śloka 91

અનુબન્ધસ્તુ ખલ્વાયુઃ, તસ્ય લક્ષણં- પ્રાણૈઃ સહ સંયોગઃ||૯૧||

પ્રાણૈઃ સહ સંયોગ ઇતિ પ્રાણલક્ષણેન વાયુના યોગ ઇત્યર્થઃ| તેન પ્રાણશબ્દસ્યાયુષો ભિન્નાર્થત્વાલ્લક્ષ્યલક્ષણયોરભેદઃ ||૯૧||

Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93

દેશસ્તુ ભૂમિરાતુરશ્ચ||૯૨|| તત્ર ભૂમિપરીક્ષા આતુરપરિજ્ઞાનહેતોર્વા સ્યાદૌષધપરિજ્ઞાનહેતોર્વા| તત્ર તાવદિયમાતુરપરિજ્ઞાનહેતોઃ| તદ્યથા- અયં કસ્મિન્ ભૂમિદેશે જાતઃ સંવૃદ્ધો વ્યાધિતો વા; તસ્મિંશ્ચ ભૂમિદેશે મનુષ્યાણામિદમાહારજાતમ્, ઇદં વિહારજાતમ્, ઇદમાચારજાતમ્, એતાવચ્ચ બલમ્, એવંવિધં સત્ત્વમ્, એવંવિધં સાત્મ્યમ્, એવંવિધો દોષઃ, ભક્તિરિયમ્, ઇમે વ્યાધયઃ, હિતમિદમ્, અહિતમિદમિતિ પ્રાયોગ્રહણેન | ઔષધપરિજ્ઞાનહેતોસ્તુ કલ્પેષુ ભૂમિપરીક્ષા વક્ષ્યતે||૯૩||

ક્રમપ્રાપ્તં દેશમાહ- દેશ ઇત્યાદિ| આતુરશબ્દેનેહ શઙ્ક્યમાનાતુર્યતયા સ્વસ્થવૃત્તોપપાદનીયઃ સ્વસ્થોઽપિ ગૃહ્યતે| સોઽપિ પરીક્ષ્યત એવ સ્વસ્થવૃત્તપ્રયોગાર્થમ્| પરિશબ્દો વિશેષાર્થઃ, તેનાતુરસ્ય સકલદેશકૃતવિશેષેણ જ્ઞાનમાતુરપરિજ્ઞાનમ્| એવં ભેષજપરિજ્ઞાનેઽપિ દેશકૃતવિશેષજ્ઞાનં પરિજ્ઞાનં બોદ્ધવ્યમ્| સંવૃદ્ધ ઇતિ વર્ધિતઃ| એવંવિધં સાત્મ્યમિતિ ઓકસાત્મ્યમિત્યર્થઃ| ઇદં હિતમિત્યનેન ચ દેશાપેક્ષયા વિપરીતગુણસાત્મ્યં બ્રૂતે| પ્રાયોગ્રહણેનેતિ ચ્છેદઃ, પ્રાયોગ્રહણેન નૈકાન્તતઃ પરીક્ષેતેતિ યોજના| પ્રાયઃશબ્દેન ચ દેશેનાહારાદ્યનુમાનં ન નિશ્ચિતં કિં તુ પ્રાયોભાવીતિ દર્શયતિ| કલ્પેષ્વિતિ મદનાદિકલ્પેષુ| તત્ર ચ યદ્યપિ પ્રથમ એવ કલ્પે ભૂમિપરીક્ષા વક્તવ્યા, તથાઽપ્યન્તરકલ્પેષ્વપિ તદર્થસ્યાતિદેશેન કથનાદ્બહુવચનં કૃતમ્, ઉત્તરકલ્પવક્તવ્યાન્યપિ હિ દ્રવ્યાણિ યથોક્ત એવ દેશે ગ્રાહ્યાણીતિ દર્શનાર્થમ્||૯૨-૯૩||

Adhikarana 75 (94) · Śloka 94

આતુરસ્તુ ખલુ કાર્યદેશઃ| તસ્ય પરીક્ષા આયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનહેતોર્વા સ્યાદ્, બલદોષપ્રમાણજ્ઞાનહેતોર્વા| તત્ર તાવદિયં બલદોષપ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ; દોષપ્રમાણાનુરૂપો હિ ભેષજપ્રમાણવિકલ્પો બલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષો ભવતિ| સહસા હ્યતિબલમૌષધમપરીક્ષકપ્રયુક્તમલ્પબલમાતુરમતિપાતયેત્; ન હ્યતિબલાન્યાગ્નેયવાયવીયાન્યૌષધાન્યગ્નિક્ષારશસ્ત્રકર્માણિ વા શક્યન્તેઽલ્પબલૈઃ સોઢુમ્; અસહ્યાતિતીક્ષ્ણવેગત્વાદ્ધિતાનિ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સ્યુઃ| એતચ્ચૈવ કારણમપેક્ષમાણા હીનબલમાતુરમવિષાદકરૈર્મૃદુસુકુમારપ્રાયૈરુત્તરોત્તરગુરુભિરવિભ્રમૈરનાત્યયિકૈશ્ચોપચરન્ત્યૌષધૈઃ; વિશેષતશ્ચ નારીઃ, તા હ્યનવસ્થિતમૃદુવિવૃતવિક્લવહૃદયાઃ પ્રાયઃ સુકુમાર્યોઽબલાઃ પરસંસ્તભ્યાશ્ચ| તથા બલવતિ બલવદ્વ્યાધિપરિગતે સ્વલ્પબલમૌષધમપરીક્ષકપ્રયુક્તમસાધકમેવ ભવતિ| તસ્માદાતુરં પરીક્ષેત પ્રકૃતિતશ્ચ, વિકૃતિતશ્ચ, સારતશ્ચ, સંહનનતશ્ચ, પ્રમાણતશ્ચ, સાત્મ્યતશ્ચ, સત્ત્વતશ્ચ, આહારશક્તિતશ્ચ, વ્યાયામશક્તિતશ્ચ, વયસ્તશ્ચેતિ, બલપ્રમાણવિશેષગ્રહણહેતોઃ||૯૪||

ભૂમિરૂપં દેશમભિધાયાતુરરૂપમાહ- આતુરસ્તુ ખલ્વિત્યાદિ| કાર્યદેશ ઇતિ કર્તવ્યધાતુસામ્યાધાર ઇત્યર્થઃ| બલસ્ય દોષસ્ય ચ પ્રમાણં બલદોષપ્રમાણમ્| ઇયમિતિ અગ્રે ‘તસ્માદાતુરં પરીક્ષેત’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણા| અથ કિમર્થં બલદોષપ્રમાણપરીક્ષા કર્તવ્યેત્યાહ- દોષપ્રમાણેત્યાદિ| દોષપ્રમાણાપેક્ષયા ભેષજપ્રમાણં ક્રિયતે, તેનૈવ સમ્યક્ સાધ્યસિદ્ધિર્યસ્માદ્ભવતિ તસ્માદ્બલપ્રમાણપરીક્ષા શરીરસ્ય કર્તવ્યેતિ પ્રકરણાર્થઃ| બલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષ ઇતિ યદિ બલવચ્છરીરં ભવતિ તદૈવ દોષપ્રમાણાપેક્ષયા મહૌષધપ્રમાણં ભવતિ, વિપર્યયે તુ ન ભવતિ| એતદેવ વિપર્યયેણ વ્યાકરોતિ- સહસેત્યાદિ| અલ્પબલે રોગિણ્યપરીક્ષકપ્રયુક્તમેવાતિમાત્રં ભેષજં ભવતીત્યુક્તં, ન તુ પરીક્ષકપ્રયુક્તમિતિ| સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સ્યુરિતિ ‘અલ્પબલે’ ઇત્યર્થાદ્ગૃહ્યતે| અવિષાદકરં શરીરમનસોરગ્લાનિકરમ્| ઉત્તરોત્તરં પ્રમાણલક્ષણગુરુત્વં યેષાં, તૈઃ| તેન યદિ દુર્બલે મહાદોષઃ, સ ચ ભૂરિમાત્રભેષજસાધ્યસ્તથાઽપિ તદાત્વવ્યાપત્તિભયાન્ન સહસા ભેષજભૂયસ્ત્વં કર્તવ્યં, કિન્તૂત્તરોત્તરમભ્યાસવશાદ્બલમપેક્ષ્ય ભેષજભૂયસ્ત્વં કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ| અવિભ્રમૈરિતિ પાકકાલેઽપ્યવૈકારિકૈઃ| અનાત્યયિકૈરિતિ ન મહાવિપત્તિકરૈઃ| યથોક્તગુણં ભેષજં વિશેષેણ સ્ત્રીણાં કર્તવ્યમિત્યાહ- વિશેષત ઇત્યાદિ| હૃદયશબ્દેન હૃદયસ્થં મન ઇતિ જ્ઞેયમ્| મૃદુવિવૃતમ્ અગમ્ભીરમ્| વિક્લવં સ્તોકક્લેશાભિભવનીયમ્, અનેન ચ દુર્બલચેતસ્ત્વમુક્તમ્| પરસંસ્તભ્યાઃ ન સ્વયમાત્માનં સત્ત્વબલાત્ સ્તમ્ભયન્તિ| તથેત્યાદિના સ્વલ્પપ્રમાણભેષજદોષમાહ| બલવદ્યાધિપરિગતે ઇતિ વચનેન ય એવ બલવાન્ વ્યાધિર્બલવતઃ સ એવાનલ્પભેષજાસાધ્યઃ; યસ્તુ બલવતોઽપ્યલ્પબલઃ સોઽલ્પભેષજસાધ્ય એવ| પરીક્ષાહેતુમભિધાય યથા શરીરં પરીક્ષણીયં તદાહ- તસ્માદિત્યાદિ| બલપ્રમાણવિશેષગ્રહણહેતોરિત્યત્ર દેહબલં દોષબલં ચ સામાન્યેન ગૃહ્યતે| યેન વિકૃતિતઃ શરીરજ્ઞાનં દોષબલજ્ઞાનહેતોર્ભવતિ, તદેવ ‘પ્રકૃત્યાદીનાં વિકૃતિવર્જ્યાનાં’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ| કિંવા બલં શરીરબલમેવોચ્યતે; તત્ર ચ વિકૃતિબલેનાપિ શરીરબલં બુધ્યત ઇતિ કૃત્વા ઇહ સામાન્યેનોક્તમ્, ઉત્તરત્ર તુ વિકૃત્યા દોષપ્રમાણં પ્રાયો વિજ્ઞાયત ઇતિ કૃત્વા ‘વિકૃતિબલત્રૈવિધ્યેન દોષબલત્રૈવિધ્યમનુમીયતે ’ ઇત્યુક્તમ્||૯૪||

Adhikarana 76 (95) · Śloka 95

તત્ર પ્રકૃત્યાદીન્ ભાવાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ | તદ્યથા- શુક્રશોણિતપ્રકૃતિં, કાલગર્ભાશયપ્રકૃતિં, આતુરાહારવિહારપ્રકૃતિં, મહાભૂતવિકારપ્રકૃતિં ચ ગર્ભશરીરમપેક્ષતે| એતાનિ હિ યેન યેન દોષેણાધિકેનૈકેનાનેકેન વા સમનુબધ્યન્તે, તેન તેન દોષેણ ગર્ભોઽનુબધ્યતે; તતઃ સા સા દોષપ્રકૃતિરુચ્યતે મનુષ્યાણાં ગર્ભાદિપ્રવૃત્તા| તસ્માચ્છ્લેષ્મલાઃ પ્રકૃત્યા કેચિત્, પિત્તલાઃ કેચિત્, વાતલાઃ કેચિત્, સંસૃષ્ટાઃ કેચિત્, સમધાતવઃ કેચિદ્ભવન્તિ| તેષાં હિ લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૯૫||

પ્રકૃતિમિતિ સ્વભાવમ્| એતાનીતિ શુક્રાદીનિ| અત્ર શુક્રે શોણિતે વા યાદૃગવસ્થો દોષસ્તાદૃગ્ગર્ભે પ્રકૃતિર્ભવતિ; તથા શુક્રશોણિતમેલકકાલે ઋતુરૂપે યો દોષ ઉત્કટો ભવતિ, સ પ્રકૃતિમારભતે; એવં ગર્ભાશયસ્થશ્ચ દોષઃ; માતુરાહારવિહારૌ તત્કાલીનૌ યદ્દોષકરણસ્વભાવૌ, સા ચ પ્રકૃતિર્ગર્ભશરીરે ભવતિ| એષુ ચ પ્રકૃત્યારમ્ભકેષુ કારણેષુ યદ્બલવદ્ભવતિ કારણાન્તરબૃંહિતં ચ, તદેવ પ્રકૃત્યારમ્ભકં ભવતિ| કાલાદયશ્ચ શુક્રશોણિતમેવ કુર્વન્તઃ પ્રકૃતિજનકા ભવન્તીતિ તન્ત્રાન્તરે શુક્રશોણિતગતદોષેણૈવ પ્રકૃત્યુત્પાદો દર્શિતઃ| ગર્ભાદિપ્રવૃત્તેતિ ગર્ભસ્યાદિમેલકે પ્રવૃત્તા| અત્ર ચ સમૈર્દોષૈર્વૃદ્ધૈર્ગર્ભજન્મૈવ ન ભવતીતિ વિકૃતદોષત્રયપ્રકૃતેરનભિધાનાદિતિ જ્ઞેયમ્| પ્રકૃતિવિકારશ્ચ સૂત્રસ્થાન એવ વ્યાકૃતઃ ||૯૫||

Adhikarana 77 (96) · Śloka 96

શ્લેષ્મા હિ સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણમૃદુમધુરસારસાન્દ્રમન્દસ્તિમિતગુરુશીતવિજ્જલાચ્છઃ| તસ્ય સ્નેહાચ્છ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધાઙ્ગાઃ, શ્લક્ષ્ણત્વાચ્છ્લક્ષ્ણાઙ્ગાઃ, મૃદુત્વાદ્દૃષ્ટિસુખસુકુમારાવદાતગાત્રાઃ, માધુર્યાત્ પ્રભૂતશુક્રવ્યવાયાપત્યાઃ, સારત્વાત્ સારસંહતસ્થિરશરીરાઃ, સાન્દ્રત્વાદુપચિતપરિપૂર્ણસર્વાઙ્ગાઃ, મન્દત્વાન્મન્દચેષ્ટાહારવ્યાહારાઃ, સ્તૈમિત્યાદશીઘ્રારમ્ભક્ષોભવિકારાઃ, ગુરુત્વાત્ સારાધિષ્ઠિતાવસ્થિતગતયઃ, શૈત્યાદલ્પક્ષુત્તૃષ્ણાસન્તાપસ્વેદદોષાઃ, વિજ્જલત્વાત્ સુશ્લિષ્ટસારસન્ધિબન્ધનાઃ, તથાઽચ્છત્વાત્ પ્રસન્નદર્શનાનનાઃ પ્રસન્નસ્નિગ્ધવર્ણસ્વરાશ્ચ ભવન્તિ| ત એવઙ્ગુણયોગાચ્છ્લેષ્મલા બલવન્તો વસુમન્તો વિદ્યાવન્ત ઓજસ્વિનઃ શાન્તા આયુષ્મન્તશ્ચ ભવન્તિ||૯૬||

મૃદુત્વં જલકૃતમ્| અવદાતગાત્રા ઇતિ મૃદુત્વાદેવાવદાતત્વમ્| અશીઘ્રશબ્દ આરમ્ભાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| સારગતયો ન સ્ખલન્તિ, અધિષ્ઠિતગતયઃ સર્વેણ પદેન મહીમાક્રામન્તિ, અવસ્થિતગતય ઇતિ અવસ્થિતત્વેન ન ચપલા ગતિર્ભવતિ| પ્રસન્ને દર્શનાનને યસ્ય સ તથા| વસુમત્ત્વાદિ પ્રકૃતિરૂપં યદ્ભવતિ, તત્ પ્રકૃતિપ્રભાવાજ્જ્ઞેયમ્||૯૬||

Adhikarana 78 (97) · Śloka 97

પિત્તમુષ્ણં તીક્ષ્ણં દ્રવં વિસ્રમમ્લં કટુકઞ્ચ| તસ્યૌષ્ણ્યાત્ પિત્તલા ભવન્ત્યુષ્ણાસહા, ઉષ્ણમુખાઃ, સુકુમારાવદાતગાત્રાઃ , પ્રભૂતવિપ્લુવ્યઙ્ગતિલપિડકાઃ, ક્ષુત્પિપાસાવન્તઃ, ક્ષિપ્રવલીપલિતખાલિત્યદોષાઃ, પ્રાયોમૃદ્વલ્પકપિલશ્મશ્રુલોમકેશાશ્ચ; તૈક્ષ્ણ્યાત્તીક્ષ્ણપરાક્રમાઃ, તીક્ષ્ણાગ્નયઃ, પ્રભૂતાશનપાનાઃ, ક્લેશાસહિષ્ણવો, દન્દશૂકાઃ; દ્રવત્વાચ્છિથિલમૃદુસન્ધિમાંસાઃ, પ્રભૂતસૃષ્ટસ્વેદમૂત્રપુરીષાશ્ચ; વિસ્રત્વાત્ પ્રભૂતપૂતિકક્ષાસ્યશિરઃશરીરગન્ધાઃ; કટ્વમ્લત્વાદલ્પશુક્રવ્યવાયાપત્યાઃ; ત એવઙ્ગુણયોગાત્ પિત્તલા મધ્યબલા મધ્યાયુષો મધ્યજ્ઞાનવિજ્ઞાનવિત્તોપકરણવન્તશ્ચ ભવન્તિ||૯૭||

દન્દશૂકાઃ પુનઃ પુનર્ભક્ષણશીલાઃ| પ્રભૂતાશનત્વં તુ બહુભક્ષણત્વેન| પ્રભૂતઃ પૂતિઃ કક્ષાપ્રભૃતિષુ ગન્ધો યેષાં તે તથા||૯૭||

Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99

વાતસ્તુ રૂક્ષલઘુચલબહુશીઘ્રશીતપરુષવિશદઃ| તસ્ય રૌક્ષ્યાદ્વાતલા રૂક્ષાપચિતાલ્પશરીરાઃ પ્રતતરૂક્ષક્ષામસન્નસક્તજર્જરસ્વરા જાગરૂકાશ્ચ ભવન્તિ, લઘુત્વાલ્લઘુચપલગતિચેષ્ટાહારવ્યાહારાઃ, ચલત્વાદનવસ્થિતસન્ધ્યક્ષિભ્રૂહન્વોષ્ઠજિહ્વાશિરઃસ્કન્ધપાણિપાદાઃ, બહુત્વાદ્બહુપ્રલાપકણ્ડરાસિરાપ્રતાનાઃ, શીઘ્રત્વાચ્છ્રીઘ્રસમારમ્ભક્ષોભવિકારાઃ શીઘ્રત્રાસરાગવિરાગાઃ શ્રુતગ્રાહિણોઽલ્પસ્મૃતયશ્ચ, શૈત્યાચ્છીતાસહિષ્ણવઃ પ્રતતશીતકોદ્વેપકસ્તમ્ભાઃ, પારુષ્યાત્ પરુષકેશશ્મશ્રુરોમનખદશનવદનપાણિપાદાઃ, વૈશદ્યાત્ સ્ફુટિતાઙ્ગાવયવાઃ સતતસન્ધિશબ્દગામિનશ્ચ ભવન્તિ; ત એવઙ્ગુણયોગાદ્વાતલાઃ પ્રાયેણાલ્પબલાશ્ચાલ્પાયુષશ્ચાલ્પાપત્યાશ્ચાલ્પસાધનાશ્ચાલ્પધનાશ્ચ ભવન્તિ||૯૮|| સંસર્ગાત્ સંસૃષ્ટલક્ષણાઃ||૯૯||

પ્રતતઃ પ્રસૃતઃ| સન્નઃ હીનઃ, સક્તઃ બદ્ધઃ, જર્જરઃ ભગ્નપાત્રધ્વનિસમઃ| સતતસન્ધિશબ્દગામિન ઇતિ સન્ધિસ્ફુટનશબ્દવન્તઃ||૯૮-૯૯||

Adhikarana 80 (100) · Śloka 100

સર્વગુણસમુદિતાસ્તુ સમધાતવઃ| ઇત્યેવં પ્રકૃતિતઃ પરીક્ષેત||૧૦૦||

સર્વગુણસમુદિતા ઇતિ સર્વપ્રકૃતિષૂક્તપ્રશસ્તગુણયુક્તાઃ; યદુક્તં વાગ્ભટે- ‘સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા’ (વા.સૂ.અ.૧) ઇતિ| યદિ ચ પ્રશસ્તગુણવાન્ ન સ્યાત્, ન તદા શ્રેષ્ઠત્વં સ્યાત્| સામ્યસ્થિતાશ્ચ દોષાઃ સામ્યપ્રભાવાદેવ ગુણાન્ પરં કુર્વતે, ન દોષાનિતિ જ્ઞેયમ્||૧૦૦||

Adhikarana 81 (101) · Śloka 101

વિકૃતિતશ્ચેતિ વિકૃતિરુચ્યતે વિકારઃ| તત્ર વિકારં હેતુ-દોષ-દૂષ્ય-પ્રકૃતિ-દેશ-કાલ-બલવિશેષૈર્લિઙ્ગતશ્ચ પરીક્ષેત, ન હ્યન્તરેણ હેત્વાદીનાં બલવિશેષં વ્યાધિબલવિશેષોપલબ્ધિઃ| યસ્ય હિ વ્યાધેર્દોષ-દૂષ્ય-પ્રકૃતિ-દેશ-કાલ-બલસામ્યં ભવતિ, મહચ્ચ હેતુલિઙ્ગબલં, સ વ્યાધિર્બલવાન્ ભવતિ; તદ્વિપર્યયાચ્ચાલ્પબલઃ; મધ્યબલસ્તુ દોષદૂષ્યાદીનામન્યતમસામાન્યાદ્ધેતુલિઙ્ગમધ્યબલત્વાચ્ચોપલભ્યતે||૧૦૧||

સામ્યં ભવતીતિ પરસ્પરતુલ્યગુણતા ભવતિ| મહચ્ચ હેતુલિઙ્ગબલમિતિ હેતવો લિઙ્ગાનિ ચ બલવન્તિ ભૂયાંસિ ચ| અન્યતમસામાન્યાદિતિ દોષાદીનાં યેન કેનચિત્ સામાન્યે સતીત્યર્થઃ||૧૦૧||

Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115

સારતશ્ચેતિ સારાણ્યષ્ટૌ પુરુષાણાં બલમાનવિશેષજ્ઞાનાર્થમુપદિશ્યન્તે; તદ્યથા- ત્વગ્રક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રસત્ત્વાનીતિ||૧૦૨|| તત્ર સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણમૃદુપ્રસન્નસૂક્ષ્માલ્પગમ્ભીરસુકુમારલોમા સપ્રભેવ ચ ત્વક્ ત્વક્સારાણામ્| સા સારતા સુખસૌભાગ્યૈશ્વર્યોપભોગબુદ્ધિવિદ્યારોગ્યપ્રહર્ષણાન્યાયુષ્યત્વં ચાચષ્ટે||૧૦૩|| કર્ણાક્ષિમુખજિહ્વાનાસૌષ્ઠપાણિપાદતલનખલલાટમેહનં સ્નિગ્ધરક્તવર્ણં શ્રીમદ્ભ્રાજિષ્ણુ રક્તસારાણામ્| સા સારતા સુખમુદ્ધતાં મેધાં મનસ્વિત્વં સૌકુમાર્યમનતિબલમક્લેશસહિષ્ણુત્વમુષ્ણાસહિષ્ણુત્વં ચાચષ્ટે||૧૦૪|| શઙ્ખલલાટકૃકાટિકાક્ષિગણ્ડહનુગ્રીવાસ્કન્ધોદરકક્ષવક્ષઃપાણિપાદસન્ધયઃ સ્થિરગુરુશુભમાંસોપચિતા માંસસારાણામ્| સા સારતા ક્ષમાં ધૃતિમલૌલ્યં વિત્તં વિદ્યાં સુખમાર્જવમારોગ્યં બલમાયુશ્ચ દીર્ઘમાચષ્ટે||૧૦૫|| વર્ણસ્વરનેત્રકેશલોમનખદન્તૌષ્ઠમૂત્રપુરીષેષુ વિશેષતઃ સ્નેહો મેદઃસારાણામ્| સા સારતા વિત્તૈશ્વર્યસુખોપભોગપ્રદાનાન્યાર્જવં સુકુમારોપચારતાં ચા ચષ્ટે||૧૦૬|| પાર્ષ્ણિગુલ્ફજાન્વરત્નિજત્રુચિબુકશિરઃપર્વસ્થૂલાઃ સ્થૂલાસ્થિનખદન્તાશ્ચાસ્થિસારાઃ| તે મહોત્સાહાઃ ક્રિયાવન્તઃ ક્લેશસહાઃ સારસ્થિરશરીરા ભવન્ત્યાયુષ્મન્તશ્ચ||૧૦૭|| મૃદ્વઙ્ગા બલવન્તઃ સ્નિગ્ધવર્ણસ્વરાઃ સ્થૂલદીર્ઘવૃત્તસન્ધયશ્ચ મજ્જસારાઃ| તે દીર્ઘાયુષો બલવન્તઃ શ્રુતવિત્તવિજ્ઞાનાપત્યસમ્માનભાજશ્ચ ભવન્તિ||૧૦૮|| સૌમ્યાઃ સૌમ્યપ્રેક્ષિણઃ ક્ષીરપૂર્ણલોચના ઇવ પ્રહર્ષબહુલાઃ સ્નિગ્ધવૃત્તસારસમસંહતશિખરદશનાઃ પ્રસન્નસ્નિગ્ધવર્ણસ્વરા ભ્રાજિષ્ણવો મહાસ્ફિચશ્ચ શુક્રસારાઃ| તે સ્ત્રીપ્રિયોપભોગા બલવન્તઃ સુખૈશ્વર્યારોગ્યવિત્તસમ્માનાપત્યભાજશ્ચ ભવન્તિ||૧૦૯|| સ્મૃતિમન્તો ભક્તિમન્તઃ કૃતજ્ઞાઃ પ્રાજ્ઞાઃ શુચયો મહોત્સાહા દક્ષા ધીરાઃ સમરવિક્રાન્તયોધિનસ્ત્યક્તવિષાદાઃ સુવ્યવસ્થિતગતિગમ્ભીરબુદ્ધિચેષ્ટાઃ કલ્યાણાભિનિવેશિનશ્ચ સત્ત્વસારાઃ| તેષાં સ્વલક્ષણૈરેવ ગુણા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૧૦|| તત્ર સર્વૈઃ સારૈરુપેતાઃ પુરુષા ભવન્ત્યતિબલાઃ પરમસુખયુક્તાઃ ક્લેશસહાઃ સર્વારમ્ભેષ્વાત્મનિ જાતપ્રત્યયાઃ કલ્યાણાભિનિવેશિનઃ સ્થિરસમાહિતશરીરાઃ સુસમાહિતગતયઃ સાનુનાદસ્નિગ્ધગમ્ભીરમહાસ્વરાઃ સુખૈશ્વર્યવિત્તોપભોગસમ્માનભાજો મન્દજરસો મન્દવિકારાઃ પ્રાયસ્તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યાશ્ચિરજીવિનશ્ચ||૧૧૧|| અતો વિપરીતાસ્ત્વસારાઃ||૧૧૨|| મધ્યાનાં મધ્યૈઃસારવિશેષૈર્ગુણવિશેષા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૧૩|| ઇતિ સારાણ્યષ્ટૌ પુરુષાણાં બલપ્રમાણવિશેષજ્ઞાનાર્થમુપદિષ્ટાનિ ભવન્તિ||૧૧૪|| કથં નુ શરીરમાત્રદર્શનાદેવ ભિષઙ્મુહ્યેદયમુપચિતત્વાદ્બલવાન્, અયમલ્પબલઃ કૃશત્વાત્, મહાબલોઽયં મહાશરીરત્વાત્, અયમલ્પશરીરત્વાદલ્પબલ ઇતિ; દૃશ્યન્તે હ્યલ્પશરીરાઃ કૃશાશ્ચૈકે બલવન્તઃ; તત્ર પિપીલિકાભારહરણવત્ સિદ્ધિઃ| અતશ્ચ સારતઃ પરીક્ષેતેત્યુક્તમ્ ||૧૧૫||

સારતશ્ચેત્યાદૌ સારશબ્દેન વિશુદ્ધતરો ધાતુરુચ્યતે| સપ્રભેવેતિ પ્રભાયુક્તા ત્વક્| ત્વક્સારાણામિતિ ચ્છેદઃ| અથેયં સારતા કિં કરોતીત્યાહ- સા સારતેત્યાદિ| એવમન્યત્રાપિ સા સારતેત્યાદિ વ્યાખ્યાતવ્યમ્| શ્રીમદિતિ શોભાયુક્તમ્| અરત્નિઃ કફોણિકા| શિખરદશના ઇતિ શોભનદશનાઃ| સ્ત્રીપ્રિય ઉપભોગઃ સમ્ભોગો યેષાં તે તથા| સમરે વિક્રમ્ય યુધ્યન્તીતિ સમરવિક્રાન્તયોધિનઃ| સ્વસ્થિતા ઇતિ ન પરસ્થિતાઃ| તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યા ઇતિ જનિતાત્મસદૃશાપત્યાઃ| પ્રાયઃશબ્દો નિયમેન નિષેધયતિ| મધ્યાનામિતિ સ્તોકસારાણામ્| મધ્યૈઃ સારવિશેષૈરિતિ યે તત્ર સમ્ભવન્તિ સારાસ્તદ્યુક્તૈઃ સારગુણૈરિત્યર્થઃ| ઉપચિતત્વાદિતિ સ્થૂલત્વાત્| મહાશરીરત્વાદિતિ અતિપ્રમાણશરીરત્વાત્| પિપીલિકાભારહરણવદિતિ સ્વલ્પાઃ પિપીલિકા યથા સારશરીરત્વેન મહાન્તં ભારં નયન્તિ, તથાઽલ્પકૃશશરીરા ઇત્યર્થઃ||૧૦૨-૧૧૫||

Adhikarana 83 (116) · Śloka 116

સંહનનતશ્ચેતિ સંહનનં, સંહતિઃ , સંયોજનમિત્યેકોઽર્થઃ| તત્ર સમસુવિભક્તાસ્થિ, સુબદ્ધસન્ધિ, સુનિવિષ્ટમાંસશોણિતં, સુસંહતં શરીરમિત્યુચ્યતે| તત્ર સુસંહતશરીરાઃ પુરુષા બલવન્તઃ, વિપર્યયેણાલ્પબલાઃ, મધ્યત્વાત્ સંહનનસ્ય મધ્યબલા ભવન્તિ||૧૧૬||

સંહતિરિતિ નિબિડસન્ધાનતેત્યર્થઃ||૧૧૬||

Adhikarana 84 (117) · Śloka 117

પ્રમાણતશ્ચેતિ શરીરપ્રમાણં પુનર્યથાસ્વેનાઙ્ગુલિપ્રમાણેનોપદેક્ષ્યતે ઉત્સેધવિસ્તારાયામૈર્યથાક્રમમ્| તત્ર પાદૌ ચત્વારિ ષટ્ ચતુર્દશાઙ્ગુલાનિ, જઙ્ઘે ત્વષ્ટાદશાઙ્ગુલે ષોડશાઙ્ગુલપરિક્ષેપે ચ, જાનુની ચતુરઙ્ગુલે ષોડશાઙ્ગુલપરિક્ષેપે, ત્રિંશદઙ્ગુલપરિક્ષેપાવષ્ટાદશાઙ્ગુલાવૂરુ, ષડઙ્ગુલદીર્ઘૌ વૃષણાવષ્ટાઙ્ગુલપરિણાહૌ, શેફઃ ષડઙ્ગુલદીર્ઘં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહં, દ્વાદશાઙ્ગુલિપરિણાહો ભગઃ, ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તારા કટી, દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિરઃ, દશાઙ્ગુલવિસ્તારં દ્વાદશાઙ્ગુલમુદરં, દશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણે દ્વાદશાઙ્ગુલાયામે પાર્શ્વે, દ્વાદશાઙ્ગુલં સ્તનાન્તરં, દ્વ્યઙ્ગુલં સ્તનપર્યન્તં, ચતુર્વિશત્યઙ્ગુલવિશાલં દ્વાદશાઙ્ગુલોત્સેધમુરઃ, દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમ્, અષ્ટાઙ્ગુલૌ સ્કન્ધૌ, ષડઙ્ગુલાવંસૌ, ષોડશાઙ્ગુલૌ પ્રબાહૂ, પઞ્ચદશાઙ્ગુલૌ પ્રપાણી, હસ્તૌ દ્વાદશાઙ્ગુલૌ , કક્ષાવષ્ટાઙ્ગુલૌ, ત્રિકં દ્વાદશાઙ્ગુલોત્સેધમ્, અષ્ટાદશાઙ્ગુલોત્સેધં પૃષ્ઠં, ચતુરઙ્ગુલોત્સેધા દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલપરિણાહા શિરોધરા, દ્વાદશાઙ્ગુલોત્સેધં ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલપરિણાહમાનનં, પઞ્ચાઙ્ગુલમાસ્યં, ચિબુકૌષ્ઠકર્ણાક્ષિમધ્યનાસિકાલલાટં ચતુરઙ્ગુલં, ષોડશાઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલપરિણાહં શિરઃ; ઇતિ પૃથક્ત્વેનાઙ્ગાવયવાનાં માનમુક્તમ્| કેવલં પુનઃશરીરમઙ્ગુલિપર્વાણિ ચતુરશીતિઃ| તદાયામવિસ્તારસમં સમુચ્યતે| તત્રાયુર્બલમોજઃ સુખમૈશ્વર્યં વિત્તમિષ્ટાશ્ચાપરે ભાવા ભવન્ત્યાયત્તાઃ પ્રમાણવતિ શરીરે; વિપર્યયસ્ત્વતો હીનેઽધિકે વા||૧૧૭||

પ્રમાણતશ્ચેત્યાદિના પ્રશસ્તં પ્રમાણમઙ્ગાવયવાનામાહ| પાદૌ ઉત્સેધેન ચત્વારિ, વિસ્તારેણ ષટ્, દૈર્ઘ્યેણ ચતુર્દશાઙ્ગુલાનીતિ યથાક્રમં ભવતઃ| જઙ્ઘા જાન્વધસ્તાદુચ્યતે| પરિક્ષેપઃ પરિણાહઃ| જાનુઃ જઙ્ઘોરુસન્ધિઃ| પરિણાહપરિમાણં ચ યદુચ્યતે તન્મધ્યસ્થાનસ્ય, તેનાસમપરિણાહમાનેષુ જઙ્ઘાદિષુ મધ્યસ્થાનમેતજ્જ્ઞેયમ્| કઠ્યા ઉત્સેધપરિમાણં નોક્તં, તસ્યા ઉત્સેધસ્યોર્વન્તરાધિસન્ધિત્વેન પૃથગુત્સેધપ્રમાણસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્| પ્રબાહુરંસાદર્વાક્ કફોણિપર્યન્તમ્| પ્રપાણિઃ કફોણ્યધસ્તાત્| ત્રિકમિતિ ગુદાસ્થ્નઃ પ્રભૃતિ કટીકપાલોર્ધ્વપર્યન્તમ્| ચિબુકં ચ ઓષ્ઠશ્ચ કર્ણૌ ચ અક્ષિમધ્યં ચ નાસિકા ચ લલાટં ચ પ્રતિ પ્રતિ ચતુરઙ્ગુલમ્| ષડઙ્ગુલોત્સેધં શિર ઇતિ પૃષ્ઠમનુ ગ્રીવાયા ઉપરિ જ્ઞેયમ્| કેવલમિતિ પાદતલાત્ પ્રભૃતિ શિરઃપર્યન્તં ચતુરશીત્યઙ્ગુલં ભવતિ, એવં સાર્ધત્રિહસ્તપ્રમાણત્વં શરીરસ્ય સ્વહસ્તેન ભવતિ| અત્ર ચ પ્રત્યવયવોત્સેધેન ચતુરશીત્યઙ્ગુલાદધિકં યચ્છરીરં ભવતિ, તદવયવાનામવયવાન્તરદૈર્ધ્યાનુપ્રવિષ્ટાનાં ગ્રહણાત્; તેન પ્રત્યવયવદૈર્ધ્યમાનેન ન ચતુરશીત્યઙ્ગુલં ગણનીયં કિં તુ સમુદિતમેવ શરીરમ્| તત્ર પાદસ્યાઙ્ગુલાનિ ચત્વારિ, જઙ્ઘાયા અષ્ટાદશ, જાનુનશ્ચત્વારિ, ઊર્વોરષ્ટાદશ, પૃષ્ઠસ્યાષ્ટાદશ, ગ્રીવાયાશ્ચત્વારિ, શિરસઃ ષટ્, એવં ચતુરશીત્યઙ્ગુલાનિ ઘટન્તે| સુશ્રુતેન સમં યોઽત્ર માનવિરોધઃ સોઽત્રાઙ્ગુલિમાનભેદાચ્છમયિતવ્યઃ| તત્ર હિ સવિંશમઙ્ગુલિશતં પુરુષમાનમુક્તમ્| તેન તત્રાઙ્ગુલિ(લ)માનમેવાલ્પં જ્ઞેયમ્| આયામવિસ્તારસમમિતિ યથોક્તપ્રત્યવયવાયામવિસ્તારયુક્તં; કિંવા, યાવતાઽઽયામેન ચતુરશીત્યઙ્ગુલં, તાવદ્યદિ વિસ્તૃતબાહુદ્વયપ્રમાણેન ચ વિસ્તારેણ શરીરં ભવતિ, તદા આયામવિસ્તારસમં ભવતિ| તત્રેતિ યથોક્તપ્રમાણવતિ શરીરે ઇતિ યોજનીયમ્| હીને ઇતિ હીનપ્રમાણે| અધિકે ઇતિ અધિકપ્રમાણે||૧૧૭||

Adhikarana 85 (118) · Śloka 118

સાત્મ્યતશ્ચેતિ સાત્મ્યં નામ તદ્યત્ સાતત્યેનોપસેવ્યમાનમુપશેતે| તત્ર યે ઘૃતક્ષીરતૈલમાંસરસસાત્મ્યાઃ સર્વરસસાત્મ્યાશ્ચ તે બલવન્તઃ ક્લેશસહાશ્ચિરજીવિનશ્ચ ભવન્તિ, રૂક્ષસાત્મ્યાઃ પુનરેકરસસાત્મ્યાશ્ચ યે તે પ્રાયેણાલ્પબલા અલ્પક્લેશસહા અલ્પાયુષોઽલ્પસાધનાશ્ચ ભવન્તિ, વ્યામિશ્રસાત્મ્યાસ્તુ યે તે મધ્યબલાઃ સાત્મ્યનિમિત્તતો ભવન્તિ||૧૧૮||

સાત્મ્યતશ્ચેત્યત્ર સાત્મ્યશબ્દેન ઓકસાત્મ્યમુચ્યતે, પ્રકૃતિસાત્મ્યાદીનાં ભેષજાદિપરીક્ષયૈવ પરીક્ષિતત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્| અલ્પસાધના ઇતિ અલ્પભેષજાઃ, એકરસસાત્મ્યાનાં પઞ્ચરસા અસાત્મ્યત્વેનાપથ્યા ઇતિ ભાવઃ||૧૧૮||

Adhikarana 86 (119) · Śloka 119

સત્ત્વતશ્ચેતિ સત્ત્વમુચ્યતે મનઃ| તચ્છરીરસ્ય તન્ત્રકમાત્મસંયોગાત્| તત્ ત્રિવિધં બલભેદેન- પ્રવરં, મધ્યમ્, અવરં ચેતિ; અતશ્ચ પ્રવરમધ્યાવરસત્ત્વાઃ પુરુષા ભવન્તિ| તત્ર પ્રવરસત્ત્વાઃ સત્ત્વસારાસ્તે સારેષૂપદિષ્ટાઃ, સ્વલ્પશરીરા હ્યપિ તે નિજાગન્તુનિમિત્તાસુ મહતીષ્વપિ પીડાસ્વવ્યથા દૃશ્યન્તે સત્ત્વગુણવૈશેષ્યાત્; મધ્યસત્ત્વાસ્ત્વપરાનાત્મન્યુપનિધાય સંસ્તમ્ભયન્ત્યાત્મનાઽઽત્માનં પરૈર્વાઽપિ સંસ્તભ્યન્તે; હીનસત્ત્વાસ્તુ નાત્મના નાપિ પરૈઃ સત્ત્વબલં પ્રતિ શક્યન્તે ઉપસ્તમ્ભયિતું, મહાશરીરા હ્યપિ તે સ્વલ્પાનામપિ વેદનાનામસહા દૃશ્યન્તે, સન્નિહિતભયશોકલોભમોહમાના રૌદ્રભૈરવદ્વિષ્ટબીભત્સવિકૃતસઙ્કથાસ્વપિ ચ પશુપુરુષમાંસશોણિતાનિ ચાવેક્ષ્ય વિષાદવૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છોન્માદભ્રમપ્રપતનાનામન્યતમમાપ્નુવન્ત્યથવા મરણમિતિ||૧૧૯||

તન્ત્રકમિતિ પ્રેરક ધારકં ચ| તે સારેષૂપદિષ્ટા ઇતિ ય એવ સત્ત્વસારાસ્ત એવ પ્રવરસત્ત્વા ઇતિ જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ| સત્ત્વગુણવૈશેષ્યાદિતિ સત્ત્વગુણેન સંસ્તમ્ભિતવેદનાવિકારત્વાદવ્યથા ઇવ દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| પરાનાત્મન્યુપનિધાયેતિ પરં વેદનાસહં દૃષ્ટ્વા, ‘ચેદયં વેદનાસહસ્તદહમપિ વેદનાસહો ભવામિ’ ઇતિ કૃત્વા વેદનાં સહત ઇત્યર્થઃ||૧૧૯||

Adhikarana 87 (120) · Śloka 120

આહારશક્તિતશ્ચેતિ આહારશક્તિરભ્યવહરણશક્ત્યા જરણશક્તયા ચ પરીક્ષ્યા; બલાયુષી હ્યાહારાયત્તે||૧૨૦||

જરણશક્ત્યા ચેતિવચનાદ્યો બહુ ભુઙ્ક્તે પરિણમયતિ ચ, અસાવાહારશક્તિમાનિહોચ્યતે, ન તુ વસ્તુગપરિણતિગૃહીતઃ||૧૨૦||

Adhikarana 88 (121) · Śloka 121

વ્યાયામશક્તિતશ્ચેતિ વ્યાયામશક્તિરપિ કર્મશક્ત્યા પરીક્ષ્યા| કર્મશક્ત્યા હ્યનુમીયતે બલત્રૈવિધ્યમ્ ||૧૨૧||

કર્મ ભારવહનાદિ, તત્ર શક્તિઃ કર્મશક્તિઃ||૧૨૧||

Adhikarana 89 (122) · Śloka 122

વયસ્તશ્ચેતિ કાલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષિણી હિ શરીરાવસ્થા વયોઽભિધીયતે| તદ્વયો યથાસ્થૂલભેદેન ત્રિવિધં- બાલં, મધ્યં, જીર્ણમિતિ| તત્ર બાલમપરિપક્વધાતુમજાતવ્યઞ્જનં સુકુમારમક્લેશસહમસમ્પૂર્ણબલં શ્લેષ્મધાતુપ્રાયમાષોડશવર્ષં, વિવર્ધમાનધાતુગુણં પુનઃ પ્રાયેણાનવસ્થિતસત્ત્વમાત્રિંશદ્વર્ષમુપદિષ્ટં; મધ્યં પુનઃ સમત્વાગતબલવીર્યપૌરુષપરાક્રમગ્રહણધારણસ્મરણવચનવિજ્ઞાનસર્વધાતુગુણં બલસ્થિતમવસ્થિતસત્ત્વમવિશીર્યમાણધાતુગુણં પિત્તધાતુપ્રાયમાષષ્ટિવર્ષમુપદિષ્ટમ્; અતઃ પરં હીયમાનધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યપૌરુષપરાક્રમગ્રહણધારણસ્મરણવચનવિજ્ઞાનં ભ્રશ્યમાનધાતુગુણં વાયુધાતુપ્રાયં ક્રમેણ જીર્ણમુચ્યતે આવર્ષશતમ્| વર્ષશતં ખલ્વાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે; સન્તિ ચ પુનરધિકોનવર્ષશતજીવિનોઽપિ મનુષ્યાઃ; તેષાં વિકૃતિવર્જ્યૈઃ પ્રકૃત્યાદિબલવિશેષૈરાયુષો લક્ષણતશ્ચ પ્રમાણમુપલભ્ય વયસસ્ત્રિત્વં વિભજેત્||૧૨૨||

વયઃસ્વરૂપમાહ- કાલેત્યાદિ| કાલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષિણીતિ કાલસ્ય પ્રમાણવિશેષેણ યોગાદ્ભવતીત્યર્થઃ| યથાસ્થૂલભેદેનેતિવચનાદ્ બાલબાલતરાદ્યવસ્થાભેદાદધિકમપિ વયો ભવતીતિ દર્શયતિ| બાલો દ્વિવિધઃ- અપરિપક્વધાતુરાષોડશવર્ષાત્, તથા વર્ધમાનધાતુરાત્રિશત્તમાત્ | તદેતયોર્બાલભેદયોરુપયુક્તત્વેન ભેદમાહ- તત્રેત્યાદિ| ષોડશવર્ષીયો હિ બાલોઽલ્પમૃદુભેષજોપચર્યત્વાદિના શાસ્ત્રે વક્તવ્યઃ, તદૂર્ધ્વં બાલોઽપિ નાલ્પભેષજત્વાદિના તથોપચર્યતે| ક્રમેણેતિ નૈકદૈવ, ષષ્ટિવર્ષાદૂર્ધ્વં ધાત્વાદિહાનિરિતિ દર્શયતિ| અસ્મિન્ કાલ ઇતિ કલૌ| અથાધિકવર્ષશતજીવિનાં કથં વયસ્ત્રિત્વં વિભક્તવ્યમિત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| પ્રકૃત્યાદયો દશ પરીક્ષ્યા અત્રૈવ પ્રકૃતિવિકૃતિસારેત્યાદિનોક્તાઃ; અત્ર વિકૃતિવર્જ્યાનામિત્યનેન વિકૃતેઃ પરિત્યાગઃ કૃતઃ| તેન પ્રકૃતિસારાદીનાં બલવિશેષૈઃ પ્રવરાવરમધ્યભેદભિન્નપ્રકૃત્યાદિભેદેન કૃતૈઃ પ્રવરાવરમધ્યરૂપૈરાયુષઃ પ્રમાણં પ્રવરાવરાદ્યુપલભ્ય વયસ્ત્રિત્વં વિભજનીયમ્| એતેન યસ્ય પ્રકૃતિબલમુત્તમં શ્લેષ્મપ્રકૃતેઃ સમપ્રકૃતેર્વા તસ્યાયુદીર્ઘં ભવતિ, હીને તુ પ્રકૃતિબલે હીનમ્; એવં સારાદાવપિ જ્ઞેયમ્| એવં વયઃપ્રકૃત્યાદીનાં સર્વેષામેવોત્તમેન બલેન યુક્તઃ સ શતાધિકં જીવતિ| તેન, તસ્ય વિંશતિવર્ષાધિકશતં યદ્યાયુરુપલભ્યતે, તદા પૂર્વોક્તવયોવિભાગાનુમાનાદાષટ્ત્રિંશદ્વર્ષાણિ સ બાલો ભવતિ, દ્વિસપ્તતિવર્ષશ્ચ સ મધ્યઃ, શેષે તુ વૃદ્ધઃ; યસ્તુ પ્રકૃત્યાદીનાં મધ્યમત્વેનાલ્પાયુરશીતિવર્ષોઽવધાર્યતે, સ પઞ્ચવિંશતિવર્ષાણિ બાલઃ, પઞ્ચાશતં મધ્યઃ, તતો વૃદ્ધ ઇત્યાદિ વિભજનીયમ્| ન કેવલં પ્રકૃત્યાદિનાઽઽયુરવધાર્યં, કિન્ત્વાયુર્લક્ષણૈરપિ શરીરપ્રતિબદ્ધૈઃ શારીરે વક્તવ્યૈરિત્યાહ - આયુષો લક્ષણતશ્ચેતિ| આયુર્લક્ષણેનાપિ વયોઽવધાર્ય બાલ્યાદિવયોવિભાગઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| અયં ચ સ્તોકન્યૂનાધિકશતાયુષાં બાલ્યાદિવિભાગઃ કર્તવ્યઃ; યેષાં તુ વિંશતિવર્ષાદિ પરમાયુષો માનં ન તેષાં તદનુમાનેન વયોભેદઃ, તે હ્યપ્રાપ્તમધ્યાવસ્થા એવ મ્રિયન્તે||૧૨૨||

Adhikarana 90 (123) · Śloka 123

એવં પ્રકૃત્યાદીનાં વિકૃતિવર્જ્યાનાં ભાવાનાં પ્રવરમધ્યાવરવિભાગેન બલવિશેષં વિભજેત્| વિકૃતિબલત્રૈવિધ્યેન તુ દોષબલં ત્રિવિધમનુમીયતે| તતો ભૈષજ્યસ્ય તીક્ષ્ણમૃદુમધ્યવિભાગેન ત્રૈવિધ્યં વિભજ્ય યથાદોષં ભૈષજ્યમવચારયેદિતિ||૧૨૩||

પ્રકૃત્યાદિવિભાગેન શરીરબલપરીક્ષામુક્તામુપસંહરતિ- એવમિત્યાદિ| દોષબલં તુ યથા શરીરરૂપદેશપરીક્ષયા પરીક્ષ્યં તદાહ- વિકૃતિબલેત્યાદિ||૧૨૩||

Adhikarana 91 (124) · Śloka 124

આયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ પુનરિન્દ્રિયેષુ જાતિસૂત્રીયે ચ લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યન્તે||૧૨૪||

શરીરબલદોષબલપરીક્ષાર્થં શરીરપરીક્ષાં પ્રતિજ્ઞાતામભિધાય પુનરાયુઃ પ્રમાણજ્ઞાનાર્થં શરીરપરીક્ષામતિદિશતિ- આયુષ ઇત્યાદિ| ઇન્દ્રિયેષ્વિતિ ઇન્દ્રિયસ્થાનાધ્યાયેષુ| તત્રેન્દ્રિયે વર્ણાદિવિકૃત્યા રિષ્ટરૂપયા હ્રસિતમાયુર્જ્ઞાતવ્યં, જાતિસૂત્રીયે શારીરે ચ જન્મપ્રતિબદ્ધૈર્લક્ષણૈર્દીર્ઘાયુષ્ટ્વમલ્પાયુષ્ટ્વં ચ જ્ઞાતવ્યમ્ ||૧૨૪||

Adhikarana 92 (125) · Śloka 125

કાલઃ પુનઃ સંવત્સરશ્ચાતુરાવસ્થા ચ| તત્ર સંવત્સરો દ્વિધા ત્રિધા ષોઢા દ્વાદશધા ભૂયશ્ચાપ્યતઃ પ્રવિભજ્યતે તત્તત્કાર્યમભિસમીક્ષ્ય| અત્ર ખલુ તાવત્ ષોઢા પ્રવિભજ્ય કાર્યમુપદેક્ષ્યતે- હેમન્તો ગ્રીષ્મો વર્ષાશ્ચેતિ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાસ્ત્રય ઋતવો ભવન્તિ, તેષામન્તરેષ્વિતરે સાધારણલક્ષણાસ્ત્રય ઋતવઃ- પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તા ઇતિ| પ્રાવૃડિતિ પ્રથમઃ પ્રવૃષ્ટઃ કાલઃ, તસ્યાનુબન્ધો હિ વર્ષાઃ| એવમેતે સંશોધનમધિકૃત્ય ષટ્ વિભજ્યન્તે ઋતવઃ||૧૨૫||

દેશપરીક્ષાં સમાપ્ય કાલપરીક્ષામાહ- કાલ ઇત્યાદિ| સંવત્સરોઽયનભેદેન દ્વિવિધઃ, શીતોષ્ણવર્ષભેદેન ત્રિવિધઃ, ઋતુભેદેન ષોઢા, માસભેદેન દ્વાદશધા, પક્ષભેદાચ્ચતુર્વિંશતિધા , પ્રહરાદિનાઽનેકધેતિ જ્ઞેયમ્| તત્તત્ કાર્યમિતિ અયનાદિજ્ઞેયભેદેન સમ્પાદ્યં કાર્યમિત્યર્થઃ| સાધારણ ઇતિ અનતિશીતોષ્ણવર્ષઃ| પ્રાવૃષં વિભજતે- પ્રાવૃડિત્યાદિ| પ્રથમપ્રવૃષ્ટશબ્દેનાઽઽષાઢશ્રાવણાવુચ્યેતે| એતચ્ચ દ્વિમાસમૃતુભેદભાગમાદિં કૃત્વા શેષમાસદ્વિકેન વર્ષાદયો યથાક્રમં જ્ઞેયાઃ| અયં ચ ઋતુક્રમો ન રસોત્પત્ત્યાદૌ, કિન્તુ શરીરશોધનપ્રવૃત્તાવેવેતિ દર્શયતા ‘સંશોધનમધિકૃત્ય’ ઇત્યુક્તમ્, એવમેવ ચ ક્રમં સિદ્ધૌ વક્ષ્યતિ- “પ્રાવૃટ્ શુક્રનભૌ જ્ઞેયૌ શરદૂર્જસહૌ પુનઃ| તપસ્યશ્ચ મધુશ્ચૈવ વસન્તઃ શોધનં પ્રતિ” (સિ.અ.૬) ઇતિ| અસ્મિન્નૃતુક્રમે શિશિરો નાસ્તિ| યે તુ બ્રુવતે- ગઙ્ગાયા દક્ષિણકૂલે વર્ષા બહુ ભવતિ તેન તત્ર પ્રાવૃડાદિક્રમઃ, ગઙ્ગોત્તરકૂલે શીતં બહુ ભવતિ તેન તત્ર હેમન્તશિશિરૌ ભવતઃ; ઉક્તં હિ કાશ્યપેન- યત્- “ભૂયો વર્ષતિ પર્જન્યો ગઙ્ગાયા દક્ષિણે જલમ્| તેન પ્રાવૃડવર્ષાખ્યૌ ઋતૂ તેષાં પ્રકલ્પિતૌ|| ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે હિમવદમ્બુસઙ્કુલે | ભૂયઃ શીતમતસ્તેષાં હેમન્તશિશિરાવૃતૂ” ઇતિ| એત્તચ્ચ ન, અત્ર ‘સંશોધનમધિકૃત્ય’ ઇતિ વચનાત્| યદિ દેશકૃતોઽયં ભેદઃ સ્યાત્તદા તમેવ ભેદકં બ્રૂયાત્, ન સંશોધનમ્| તેન, કાશ્યપોક્તદેશભેદેન પ્રાવૃડાદિક્રમો ન તાવદિહાભિમતઃ| અવિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામિતિ ન શરીરસ્ય કૃત્રિમતાપાદિતગુણેન ભેદકાઃ, તથૌષધસ્ય ચ ન પ્રમાણોત્કર્ષાપકર્ષભેદકારકા ઇત્યર્થઃ| વિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામિતિ યદાઽઽત્યયિકત્વેનાવશ્યકર્તવ્યા ભવન્તિ વમનાદયઃ, તદૌષધસ્ય કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથાવક્ષ્યમાણેન, તથા શરીરસ્ય ચ વિકલ્પકા ભવન્તિ||૧૨૫||

Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127

તત્ર સાધારણલક્ષણેષ્વૃતુષુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિર્વિધીયતે, નિવૃત્તિરિતરેષુ| સાધારણલક્ષણા હિ મન્દશીતોષ્ણવર્ષત્વાત્ સુખતમાશ્ચ ભવન્ત્યવિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામ્, ઇતરે પુનરત્યર્થશીતોષ્ણવર્ષત્વાદ્દુઃખતમાશ્ચ ભવન્તિ વિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામ્||૧૨૬|| તત્ર હેમન્તે હ્યતિમાત્રશીતોપહતત્વાચ્છરીરમસુખોપપન્નં ભવત્યતિશીતવાતાધ્માતમતિદારુણીભૂતમવબદ્ધદોષં ચ, ભેષજં પુનઃ સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમતિશીતોપહતત્વાન્મન્દવીર્યત્વમાપદ્યતે, તસ્માત્તયોઃ સંયોગે સંશોધનમયોગાયોપપદ્યતે શરીરમપિ ચ વાતોપદ્રવાય| ગ્રીષ્મે પુનર્ભૃશોષ્ણોપહતત્વાચ્છરીરમસુખોપપન્નં ભવત્યુષ્ણવાતાતપાધ્માતમતિશિથિલમત્યર્થપ્રવિલીનદોષં, ભેષજં પુનઃ સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમુષ્ણાનુગમનાત્તીક્ષ્ણતરત્વમાપદ્યતે, તસ્માત્તયોઃ સંયોગે સંશોધનમતિયોગાયોપપદ્યતે શરીરમપિ પિપાસોપદ્રવાય| વર્ષાસુ તુ મેઘજલાવતતે ગૂઢાર્કચન્દ્રતારે ધારાકુલે વિયતિ ભૂમૌ પઙ્કજલપટલસંવૃતાયામત્યર્થોપક્લિન્નશરીરેષુ ભૂતેષુ વિહતસ્વભાવેષુ ચ કેવલેષ્વૌષધગ્રામેષુ તોયતોયદાનુગતમારુતસંસર્ગાદ્ ગુરુપ્રવૃત્તીનિ વમનાદીનિ ભવન્તિ, ગુરુસમુત્થાનાનિ ચ શરીરાણિ| તસ્માદ્વમનાદીનાં નિવૃત્તિર્વિધીયતે વર્ષાન્તેષ્વૃતુષુ , ન ચેદાત્યયિકં કર્મ| આત્યયિકે પુનઃ કર્મણિ કામમૃતું વિકલ્પ્ય કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથર્તુગુણવિપરીતેન ભેષજં સંયોગસંસ્કારપ્રમાણવિકલ્પેનોપપાદ્ય પ્રમાણવીર્યસમં કૃત્વા તતઃ પ્રયોજયેદુત્તમેન યત્નેનાવહિતઃ||૧૨૭||

યથા હેમન્તાદિષુ દુઃખતમત્વં ભવતિ તદાહ- તત્ર હેમન્ત ઇત્યાદિ| અવબદ્ધદોષમિતિ અતિબદ્ધદોષમ્| તયોરિતિ યથોક્તશરીરભેષજયોઃ| તોયસ્ય તોયદાનુગતમારુતસ્ય ચ સંસર્ગસ્તસ્માત્| ગુરુપ્રવૃત્તીનીતિ ગુરોર્યથા ન સુખકારિણી પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, તથાઽસ્યાપીત્યર્થઃ; કિંવા બહુપ્રતિવિધેયપ્રવૃત્તીનિ ગુરુપ્રવૃત્તીનિ| ગુરુસમુત્થાનાનીતિ સંશોધનક્લિષ્ટાનિ શરીરાણિ તદા મહતા પ્રયત્નેન ચિરેણ ચ કાલેન પ્રકૃતિં પ્રાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ| વર્ષાન્તેષ્વિતિ હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાસુ| હેમન્તાદિષ્વપ્યાત્યયિકે વ્યાધૌ સંશોધનં દર્શયન્નાહ- ન ચેદિત્યાદિ| વિકલ્પ્યેતિ અલ્પગુણયુક્તં કૃત્વા| કૃત્રિમગુણોપધાનં યથા- શીતે શીતપ્રતીકારાર્થમુષ્ણસદનાદિકરણમ્; ઉક્તં ચાન્યત્ર- “શીતે શીતપ્રતીકારમુષ્ણે ચોષ્ણનિવારણમ્| કૃત્વા કુર્યાત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્”- (સુ.સૂ.અ.૩૫) ઇતિ| ઋતૌ પ્રતીકારં દર્શયિત્વા ભેષજપ્રતીકારમાહ- ભેષજમિત્યાદિ| સંયોગવિકલ્પો યથા- શીતે ત્રિવૃતાયા ઉષ્ણેન ગોમૂત્રેણાલોડનં; પ્રમાણવિકલ્પો યથા- અયોગપ્રતીકારાર્થમતિમાત્રત્રિવૃદ્દાનમિત્યાદિ| અત્ર ચ પ્રમાણવિકલ્પસ્તથા કર્તવ્યો યથા પ્રાણાવિરોધઃ સ્યાત્, તથા સંયોગવિકલ્પશ્ચ તથા કર્તવ્યો યથા વિરુદ્ધવીર્યભેષજમેલકો ન સ્યાદિતિ દર્શયન્નાહ- પ્રમાણવીર્યસમં કૃત્વેતિ||૧૨૬-૧૨૭||

Adhikarana 94 (128) · Śloka 128

આતુરાવસ્થાસ્વપિ તુ કાર્યાકાર્યં પ્રતિ કાલાકાલસઞ્જ્ઞા; તદ્યથા- અસ્યામવસ્થાયામસ્ય ભેષજસ્યાકાલઃ , કાલઃ પુનરન્યસ્યેતિ; એતદપિ હિ ભવત્યવસ્થાવિશેષેણ; તસ્માદાતુરાવસ્થાસ્વપિ હિ કાલાકાલસઞ્જ્ઞા| તસ્ય પરીક્ષા- મુહુર્મુહુરાતુરસ્ય સર્વાવસ્થાવિશેષાવેક્ષણં યથાવદ્ભેષજપ્રયોગાર્થમ્| ન હ્યતિપતિતકાલમપ્રાપ્તકાલં વા ભેષજમુપયુજ્યમાનં યૌગિકં ભવતિ; કાલો હિ ભૈષજ્યપ્રયોગપર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ||૧૨૮||

આતુરાવસ્થાલક્ષણં કાલમાહ- આતુરાવસ્થાસ્વિત્યાદિ| તત્રોદાહરણં યથા- નવજ્વરે ન કષાયકાલઃ, અતિક્રાન્તષડહે જ્વરે કષાયકાલ ઇત્યાદિ| ભૈષજ્યપ્રયોગપર્યાપ્તિમિતિ ભેષજપ્રયોગસાધ્યસિદ્ધિમિત્યર્થઃ ||૧૨૮||

Adhikarana 95 (129) · Śloka 129

પ્રવૃત્તિસ્તુ પ્રતિકર્મસમારમ્ભઃ| તસ્ય લક્ષણં ભિષગૌષધાતુરપરિચારકાણાં ક્રિયાસમાયોગઃ||૧૨૯||

કાલમભિધાય ક્રમપ્રાપ્તાં પ્રવૃત્તિમાહ- પ્રવૃત્તિસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રતિકર્મ ચિકિત્સા||૧૨૯||

Adhikarana 96 (130) · Śloka 130

ઉપાયઃ પુનર્ભિષગાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ સમ્યક્| તસ્ય લક્ષણં- ભિષગાદીનાં યથોક્તગુણસમ્પત્ દેશકાલપ્રમાણસાત્મ્યક્રિયાદિભિશ્ચ સિદ્ધિકારણૈઃ સમ્યગુપપાદિતસ્યૌષધસ્યાવચારણમિતિ||૧૩૦||

પરિશિષ્ટમુપાયમાહ- ઉપાય ઇત્યાદિ| યથોક્તગુણસમ્પદિત્યનેન સૌષ્ઠવમુક્તમ્||૧૩૦||

Adhikarana 97 (131) · Śloka 131

એવમેતે દશ પરીક્ષ્યવિશેષાઃ પૃથક્ પૃથક્ પરીક્ષિતવ્યા ભવન્તિ||૧૩૧||

એવમિત્યાદિના તુ સમ્યગભિવિધાનં બ્રૂતે||૧૩૧||

Adhikarana 98 (132) · Śloka 132

પરીક્ષાયાસ્તુ ખલુ પ્રયોજનં પ્રતિપત્તિજ્ઞાનમ્| પ્રતિપત્તિર્નામ યો વિકારો યથા પ્રતિપત્તવ્યસ્તસ્ય તથાઽનુષ્ઠાનજ્ઞાનમ્||૧૩૨||

કિંપ્રયોજના પરીક્ષેત્યસ્યોત્તરં- પરીક્ષાયાસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રતિપત્તિશબ્દાર્થં વિભજતે- ય ઇત્યાદિ| પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ અનુષ્ઠાનેન યોજયિતવ્યઃ||૧૩૨||

Adhikarana 99 (133) · Śloka 133

યત્ર તુ ખલુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, યત્ર ચ નિવૃત્તિઃ, તદ્વ્યાસતઃ સિદ્ધિષૂત્તરમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩૩||

‘ક્વ ચ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, ક્વ ચ નિવૃત્તિઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમતિદેશેનાહ- યત્ર ત્વિત્યાદિ||૧૩૩||

Adhikarana 100 (134) · Śloka 134

પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે તુ ગુરુલાઘવં સમ્પ્રધાર્ય સમ્યગધ્યવસ્યેદન્યતરનિષ્ઠાયામ્| સન્તિ હિ વ્યાધયઃ શાસ્ત્રેષૂત્સર્ગાપવાદૈરુપક્રમં પ્રતિ નિર્દિષ્ટાઃ| તસ્માદ્ગુરુલાઘવં સમ્પ્રધાર્ય સમ્યગધ્યવસ્યેદિત્યુક્તમ્||૧૩૪||

‘પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે કિં નૈષ્ઠિકમ્’ ઇત્યસ્યોત્તરં- પ્રવૃત્તીત્યાદિ| અધ્યવસ્યેદિતિ અધ્યવસાયં કુર્યાદિત્યર્થઃ| અન્યતરનિષ્ઠાયામિતિ અન્યતરપક્ષવ્યવસ્થાયામ્| અત્ર ગુરુલાઘવે જ્ઞાતે ગુરુપ્રતિક્રિયાનિશ્ચયોઽનુક્તોઽપિ જ્ઞાયતે; તેન શાસ્ત્રકારેણ ગુરુવ્યાધિપ્રતીકારનિષ્ઠાયામધ્યવસાયં કુર્યાદિતિ સાક્ષાન્ન કૃતમ્| એતદેવ ગુરુવ્યાધિપ્રતીકારં લઘુવ્યાધ્યુપપાદકેન વચનભઙ્ગ્યન્તરેણાહ- સન્તિ હીત્યાદિ| સમ્યગધ્યવસ્યેદિતિ ઉત્સર્ગલઘું પરિત્યજ્યાપવાદગુરુમુપક્રમ્યતયાઽધ્યવસ્યેત્; બલવન્તમુપદ્રવં વેત્યાદિના હિ દુર્બલં પરિત્યજ્ય બલવચ્ચિકિત્સામભિધાસ્યતિ||૧૩૪||

Adhikarana 101 (135) · Śloka 135

યાનિ તુ ખલુ વમનાદિષુ ભેષજદ્રવ્યાણ્યુપયોગં ગચ્છન્તિ તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકુટજકૃતવેધનફલાનિ, ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવપત્રપુષ્પાણિ આરગ્વધવૃક્ષકમદનસ્વાદુકણ્ટકપાઠાપાટલાશાર્ઙ્ગેષ્ટામૂર્વાસપ્તપર્ણનક્તમાલપિચુમર્દપટોલસુષવીગુડૂચી- ચિત્રકસોમવલ્કશતાવરીદ્વીપીશિગ્રુમૂલકષાયૈઃ, મધુકમધૂકકોવિદારકર્વુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પાપ્રત્યક્પુષ્પાકષાયૈશ્ચ, એલાહરેણુપ્રિયઙ્ગુપૃથ્વીકાકુસ્તુમ્બુરુતગરનલદહ્રીવેરતાલીશોશીરકષાયૈશ્ચ , ઇક્ષુકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષુવાલિકાદર્ભપોટગલકાલઙ્કૃ(ઙ્ક)તકષાયૈશ્ચ, સુમનાસૌમનસ્યાયનીહરિદ્રાદારુહરિદ્રાવૃશ્ચીરપુનર્નવામહાસહાક્ષુદ્રસહાકષાયૈશ્ચ, શાલ્મલિશાલ્મલિકભદ્રપર્ણ્યેલાપર્ણ્યુપોદિકોદ્દાલકધન્વનરાજાદનોપચિત્રાગોપીશૃઙ્ગાટિકાકષાયૈશ્ચ, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરસર્ષપફાણિતક્ષીરક્ષારલવણોદકૈશ્ચ, યથાલાભં યથેષ્ટં વાઽપ્યુપસંસ્કૃત્ય વર્તિક્રિયાચૂર્ણાવલેહસ્નેહકષાયમાંસરસયવાગૂયૂષકામ્બલિકક્ષીરોપધેયાન્મોદકાનન્યાંશ્ચ ભક્ષ્યપ્રકારાન્ વિવિધાનનુવિધાય યથાર્હં વમનાર્હાય દદ્યાદ્વિધિવદ્વમનમ્| ઇતિ કલ્પસઙ્ગ્રહો વમનદ્રવ્યાણામ્| કલ્પમેષાં વિસ્તારેણોત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩૫||

સમ્પ્રતિ ‘કાનિ ચ વમનાદિષુ ભેષજદ્રવ્યાણિ યોગં ગચ્છન્તિ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- યાનીત્યાદી| શાર્ઙ્ગેષ્ટા ગુઞ્જા, સોમવલ્કઃ ખદિરઃ; સુષવી કારવેલ્લકઃ| દ્વીપી કણ્ટકારી, દ્વીપિશત્રુરિતિ પાઠે શતાવરી જ્ઞેયા| વિદુલો વેતસઃ, શતપુષ્પા ઘણ્ટારવા, સદાપુષ્પા રક્તાર્કઃ | કાલઙ્કૃતો કાસમર્દઃ , પોટગલો હોગ્ગલઃ| સુમના જાતી, સૌમનસ્યાયની જાતિકલિકા જાતિકોષો વા| શાલ્મલિકો રોહિતકઃ, સ્વલ્પશાલ્મલિર્વા, ભદ્રપર્ણી ભાદાલી, એલાપર્ણી રાસ્ના, ઉદ્દાલઃ બહુવારઃ, ગોપી સારિવા| વર્તિક્રિયા વર્તિરૂપદીર્ઘભક્ષ્યકરણમ્| અત્ર ‘આરગ્વધાદિ’ ‘મધ્વાદિ’ ઇતિ પૃથગ્વર્ગકરણં પ્રાયઃ સમાનગુણતાં વિચ્છેદપાઠેન દર્શયિતું કૃતમ્| કલ્પનં કલ્પઃ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ| ઉત્તરકાલમિતિ કલ્પસ્થાને||૧૩૫||

Adhikarana 102 (136) · Śloka 136

વિરેચનદ્રવ્યાણિ તુ શ્યામાત્રિવૃચ્ચતુરઙ્ગુલતિલ્વકમહાવૃક્ષસપ્તલાશઙ્ખિનીદન્તીદ્રવન્તીનાં ક્ષીરમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલાનિ યથાયોગં તૈસ્તૈઃ ક્ષીરમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલૈર્વિક્લિપ્તાવિક્લિપ્તૈઃ , અજગન્ધાશ્વગન્ધાજશૃઙ્ગીક્ષીરિણીનીલિનીક્લીતકકષાયૈશ્ચ, પ્રકીર્યોદકીર્યામસૂરવિદલાકમ્પિલ્લકવિડઙ્ગગવાક્ષીકષાયૈશ્ચ, પીલુપ્રિયાલમૃદ્વીકાકાશ્મર્યપરૂષકબદરદાડિમામલકહરીતકીબિભીતકવૃશ્ચીરપુનર્નવાવિદારિગન્ધાદિકષાયૈશ્ચ, સીધુસુરાસૌવીરકતુષોદકમૈરેયમેદકમદિરામધુમધૂલકધાન્યામ્લકુવલબદરખર્જૂરકર્કન્ધુભિશ્ચ, દધિદધિમણ્ડોદશ્વિદ્ભિશ્ચ, ગોમહિષ્યજાવીનાં ચ ક્ષીરમૂત્રૈર્યથાલાભં યથેષ્ટં વાઽપ્યુપસંસ્કૃત્ય વર્તિક્રિયાચૂર્ણાસવલેહસ્નેહકષાયમાંસરસયૂષકામ્બલિકયવાગૂક્ષીરોપધેયાન્ મોદકાનન્યાંશ્ચ ભક્ષ્યપ્ર(વિ)કારાન્ વિવિધાંશ્ચ યોગાનનુવિધાય યથાર્હં વિરેચનાર્હાય દદ્યાદ્વિરેચનમ્| ઇતિ કલ્પસઙ્ગ્રહો વિરેચનદ્રવ્યાણામ્| કલ્પમેષાં વિસ્તરેણ યથાવદુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩૬||

વિક્લિપ્તિઃ દ્રવ્યાન્તરસંયોગઃ, અવિક્લિપ્તિઃ કેવલપ્રયોગઃ; તેન વિક્લિપ્તાવિક્લિપ્તૈરિતિ સંયુક્તાયુક્તૈરિત્યર્થઃ| ક્ષીરિણી દુગ્ધિકા, ક્લીતકં યષ્ટીમધુ| મસૂરવિદલા શ્યામલતા| પ્રથમં તુ શ્યામા શ્યામમૂલા ત્રિવૃદેવોક્તા||૧૩૬||

Adhikarana 103 (137) · Śloka 137

આસ્થાપનેષુ તુ ભૂયિષ્ઠકલ્પાનિ દ્રવ્યાણિ યાનિ યોગમુપયાન્તિ તેષુ તેષ્વવસ્થાન્તરેષ્વાતુરાણાં, તાનિ દ્રવ્યાણિ નામતો વિસ્તરેણોપદિશ્યમાનાન્યપરિસઙ્ખ્યેયાનિ સ્યુરતિબહુત્વાત્; ઇષ્ટશ્ચાનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરોપદેશસ્તન્ત્રે, ઇષ્ટં ચ કેવલં જ્ઞાનં, તસ્માદ્રસત એવ તાન્યત્ર વ્યાખ્યાસ્યામઃ| રસસંસર્ગવિકલ્પવિસ્તરો હ્યેષામપરિસઙ્ખ્યેયઃ, સમવેતાનાં રસાનામંશાંશબલવિકલ્પાતિબહુત્વાત્| તસ્માદ્દ્રવ્યાણાં ચૈકદેશમુદાહરણાર્થં રસેષ્વનુવિભજ્ય રસૈકૈકશ્યેન ચ નામલક્ષણાર્થં ષડાસ્થાપનસ્કન્ધા રસતોઽનુવિભજ્ય વ્યાખ્યાસ્તન્તે||૧૩૭||

ભૂયિષ્ઠકલ્પાનીતિ બહુપ્રયોગાણિ પ્રાયઃપ્રયોજ્યાનિ ચ| ઇષ્ટશ્ચાનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરોપદેશ ઇતિ અનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરેણ શાસ્ત્રે કથનમિષ્ટમ્| ઇષ્ટં ચ કેવલં જ્ઞાનમિતિ અનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરાભિધાનેન યદનુક્તં તસ્યાપિ યથાસામાન્યદ્વારા જ્ઞાનં ભવતિ તદપીષ્ટં ગ્રન્થકર્તુઃ શ્રોતુશ્ચેત્યર્થઃ| તસ્માદ્રસત એવેતિ રસં પ્રાધાન્યેનોદ્દિશ્ય રસાશ્રયદ્રવ્યસ્યાનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તારોપદેશેનેત્યર્થઃ| તાનીતિ આસ્થાપનોપયોગીનિ દ્રવ્યાણિ| અત્ર ચ રસદ્વારા નિર્દેશેઽપિ રસસંસર્ગસ્યાતિબહુત્વેન કૃત્સ્નદ્રવ્યનિર્દેશવદસઙ્ખ્યેયતા સ્યાદિતિ કૃત્વા ષડ્ભિરેવ રસૈર્નિર્દેશઃ કર્તવ્ય આસ્થાપનોપયોગિદ્રવ્યાણામિતિ દર્શયન્નાહ- રસેત્યાદિ| ઉદાહરણાર્થમિતિ મધુરાદિરસસ્યાધારભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્યોદાહરણાર્થમ્| રસેષ્વનુવિભજ્યેતિ રસેષુ મધુરાદિષુ દ્રવ્યાણામેકદેશમાધારતયોપદિશ્યેત્યર્થઃ| રસૈકૈકશ્યેનેતિ ન રસસંસર્ગેણ| નામલક્ષણાર્થં ષડાસ્થાપનસ્કન્ધા ઇતિ સાક્ષાદુક્તાનાં જીવકાદીનાં નામાર્થં, તથા અનુક્તાનાં મધુરાદિદ્રવ્યાણાં તજ્જાતીયત્વેન લક્ષણાર્થમાસ્થાપનયોગિદ્રવ્યસમૂહા વ્યાખ્યાસ્યન્ત ઇતિ; કિંવા, નામલક્ષણાર્થમિતિ નામજ્ઞાનાર્થમ્| આસ્થાપ્યતેઽનેનેતિ આસ્થાપનં જીવકાદિદ્રવ્યં; સ્કન્ધઃ સમૂહઃ| રસતોઽનુવિભજ્યેતિ મધુરાદિરસતયા નિર્દિશ્યેત્યર્થઃ||૧૩૭||

Adhikarana 104 (138) · Śloka 138

યત્તુ ષડ્વિધમાસ્થાપનમેકરસમિત્યાચક્ષતે ભિષજઃ, તદ્દુર્લભતમં સંસૃષ્ટરસભૂયિષ્ઠત્વાદ્દ્રવ્યાણામ્| તસ્માન્મધુરાણિ મધુરપ્રાયાણિ મધુરવિપાકાનિ મધુરપ્રભાવાણિ ચ મધુરસ્કન્ધે મધુરાણ્યેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યન્તે, તથેતરાણિ દ્રવ્યાણ્યપિ||૧૩૮||

અયં ચ મધુરાદિરસેન દ્રવ્યગણનિર્દેશો ન મધુરાદ્યેકરસસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય સઙ્ગ્રહેણ યથા પરૈરાખ્યાયતે તથાઽસ્માભિરપીષ્યતે, કિન્તુ યત્ર સત્યપિ રસાન્તરે મધુરાદયઃ પ્રધાનં, યદ્વા દ્રવ્યં મધુરાદિકાર્યકારિ વિપાકપ્રભાવાત્ , તદપિ મધુરાદિગણ એવાસ્માભિઃ પઠનીયમિતિ દર્શયન્નાહ- યત્ત્વિત્યાદિ| એકરસમિતિ શુદ્ધૈકરસમ્| મધુરપ્રાયાણીતિ ઉત્કૃષ્ટમધુરરસાનિ| તથેતરાણીતિ અમ્લાદીનિ અમ્લપ્રાયાણિ અમ્લપાકાનિ ચ અમ્લમેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યામઃ; તથા લવણાદિષ્વપ્યેવમેવ તથેતરાણીતિપદેન દર્શયતિ||૧૩૮||

Adhikarana 105 (139) · Śloka 139

તદ્યથા- જીવકર્ષભકૌ જીવન્તી વીરા તામલકી કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણ્યસનપર્ણી મધુપર્ણી મેદા મહામેદા કર્કટશૃઙ્ગી શૃઙ્ગાટિકા છિન્નરુહા ચ્છત્રાઽતિચ્છત્રા શ્રાવણી મહાશ્રાવણી સહદેવા વિશ્વદેવા શુક્લા ક્ષીરશુક્લા બલાઽતિબલા વિદારી ક્ષીરવિદારી ક્ષુદ્રસહા મહાસહા ઋષ્યગન્ધાઽશ્વગન્ધા વૃશ્ચીરઃ પુનર્નવા બૃહતી કણ્ટકારિકોરુબૂકો મોરટઃ શ્વદંષ્ટ્રા સંહર્ષા શતાવરી શતપુષ્પા મધૂકપુષ્પી યષ્ટીમધુ મધૂલિકા મૃદ્વીકા ખર્જૂરં પરૂષકમાત્મગુપ્તા પુષ્કરબીજં કશેરુકં રાજકશેરુકં રાજાદનં કતકં કાશ્મર્યં શીતપાક્યોદનપાકી તાલખર્જૂરમસ્તકમિક્ષુરિક્ષુવાલિકા દર્ભઃ કુશઃ કાશઃ શાલિર્ગુન્દ્રેત્કટકઃ શરમૂલં રાજક્ષવકઃ ઋષ્યપ્રોક્તા દ્વારદા ભારદ્વાજી વનત્રપુષ્યભીરુપત્રી હંસપાદી કાકનાસિકા કુલિઙ્ગાક્ષી ક્ષીરવલ્લી કપોલવલ્લી કપોતવલ્લી સોમવલ્લી ગોપવલ્લી મધુવલ્લી ચેતિ; એષામેવંવિધાનામન્યેષાં ચ મધુરવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેન સુપ્રક્ષાલિતાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય પયસાઽર્ધોદકેનાભ્યાસિચ્ય સાધયેદ્દર્વ્યા સતતમવઘટ્ટયન્; તદુપયુક્તભૂયિષ્ઠેઽમ્ભસિ ગતરસેષ્વૌષધેષુ પયસિ ચાનુપદગ્ધે સ્થાલીમુપહૃત્ય સુપરિપૂતં પયઃ સુખોષ્ણં ઘૃતતૈલવસામજ્જલવણફાણિતોપહિતં બસ્તિં વાતવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્; શીતં તુ મધુસર્પિર્ભ્યામુપસંસૃજ્ય પિત્તવિકારિણે વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ મધુરસ્કન્ધઃ||૧૩૯||

વીરા જાલન્ધરં શાકમ્| અસ(શ)નપર્ણી અપરાજિતા| મધુપર્ણી વિકઙ્કતમ્| છત્રા કોકિલાક્ષઃ| અતિચ્છત્રા અરુણકોકિલાક્ષઃ| મહાશ્રાવણી અલમ્બુષા| શુક્લા શર્કરા| ક્ષીરશુક્લા બૃહચ્છૃઙ્ગાટિકા | ક્ષુદ્રસહા કુમારી| ઋષ્યગન્ધા ઋષ્યજાઙ્ગલકઃ, બલાભેદો વા| મોરટઃ મૂર્વા| સંહર્ષા બન્દાકઃ| મધુકપર્ણી મધુકભેદઃ| મધૂલિકા મર્કટહસ્તતૃણમ્| રાજાદનં વેઞ્ચુલિકીતિ ખ્યાતમ્| કશેરુઃ ચિઞ્ચોડકઃ| રાજકશેરુઃ કશેરુભેદઃ| શીતપાકી શીતલા| ઓદનપાકી નીલઝિણ્ટી| ઋષ્યપ્રોક્તા બલાભેદઃ| દ્વારદા શાકતરુઃ| ભારદ્વાજી વનકાર્પાસી| વનત્રપુષી બૃહત્ફલા ગોડુમ્બા| અભીરુપત્રી શતાવરીભેદઃ| કુલિઙ્ગાક્ષી પેટિકા, કુલિઙ્ગાપાઠપક્ષે ઉચ્ચટા| ક્ષીરવલ્લી ક્ષીરલતા| કપોલપલ્લી ‘કવડવેણ્ડુઆ’ ઇતિ ખ્યાતા| કપોતવલ્લી સૂક્ષ્મૈલા| સોમવલ્લી સોમલતા| ગોપવલ્લી અનન્તમૂલમ્| મધુવલ્લી યષ્ટીમધુભેદઃ||૧૩૯||

Adhikarana 106 (140) · Śloka 140

આમ્રામ્રાતકલકુચકરમર્દવૃક્ષામ્લામ્લવેતસકુવલબદરદાડિમમાતુલુઙ્ગગણ્ડીરામલકનન્દીતકશીતક- તિન્તિણ્ડીકદન્તશઠૈરાવતકકોશામ્રધન્વનાનાં ફલાનિ, પત્રાણિ ચામ્રાતકાશ્મન્તકચાઙ્ગેરીણાં ચતુર્વિધાનાં ચામ્લિકાનાં દ્વયોશ્ચ કોલયોશ્ચામશુષ્કયોર્દ્વયોશ્ચૈવ શુષ્કામ્લિકયોર્ગ્રામ્યારણ્યયોઃ, આસવદ્રવ્યાણિ ચ સુરાસૌવીરકતુષોદકમૈરેયમેદકમદિરામધુશુક્તશીધુદધિદધિમણ્ડોદશ્વિદ્ધાન્યામ્લાદીનિ ચ, એષામેવંવિધાનામન્યેષાં ચામ્લવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા દ્રવૈઃ સ્થાલ્યામભ્યાસિચ્ય સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવત્તૈલવસામજ્જલવણફાણિતોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં વાતવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇત્યમ્લસ્કન્ધઃ||૧૪૦||

અમ્લસ્કન્ધે નન્દીતકઃ કર્પરનન્દી, શીતકઃ અમ્લલોટઃ, ઐરાવતઃ નાગરઙ્ગમ્| અમ્લિકા કન્દપ્રધાના કામરૂપે પ્રસિદ્ધા અમ્લિકાભેદ એવેત્યાહુઃ| દ્રવૈઃ સ્થિરાણીતિ દ્રવમજ્જનાત્ સ્થિરીભૂતાનીત્યર્થઃ(?)||૧૪૦||

Adhikarana 107 (141) · Śloka 141

સૈન્ધવસૌવર્ચલકાલવિડપાક્યાનૂપકૂપ્યવાલુકૈલમૌલકસામુદ્રરોમકૌદ્ભિદૌષરપાટેયકપાંશુજાન્યેવમ્પ્રકારાણિ ચાન્યાનિ લવણવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનિ, એતાન્યમ્લોપહિતાન્યુષ્ણોદકોપહિતાનિ વા સ્નેહવન્તિ સુખોષ્ણં બસ્તિં વાતવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ લવણસ્કન્ધઃ||૧૪૧||

કૂપ્યાદયો લવણભેદા દેશાન્તરપ્રસિદ્ધાઃ; તેન દેશાન્તરીયેભ્યો જ્ઞેયાઃ| રોમકં રૂમાનદીભવમ્||૧૪૧||

Adhikarana 108 (142) · Śloka 142

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલહસ્તિપિપ્પલીચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચાજમોદાર્દ્રકવિડઙ્ગકુસ્તુમ્બુરુપીલુતેજોવત્યેલાકુષ્ઠ- ભલ્લાતકાસ્થિહિઙ્ગુનિર્યાસકિલિમમૂલકસર્ષપલશુનકરઞ્જશિગ્રુકમધુશિગ્રુકખરપુષ્પભૂસ્તૃણસુમુખસુરસકુઠેરકાર્જક- ગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકક્ષારમૂત્રપિત્તાનીતિ; એષામેવંવિધાનાં ચાન્યેષાં કટુકવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા ગોમૂત્રેણ સહ સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવન્મધુતૈલલવણોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં શ્લેષ્મવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ કટુકસ્કન્ધઃ||૧૪૨||

તેજસ્વિની તેજોવતી| કિલિમં દેવદારુ||૧૪૨||

Adhikarana 109 (143) · Śloka 143

ચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલનિમ્બતુમ્બુરુકુટજહરિદ્રાદારુહરિદ્રામુસ્તમૂર્વાકિરાતતિક્તકકટુકરોહિણીત્રાયમાણા- કારવેલ્લિકાકરીરકરવીરકેબુકકઠિલ્લકવૃષમણ્ડૂકપર્ણીકર્કોટકવાર્તાકુકર્કશકાકમાચીકાકોદુમ્બરિકાસુષવ્યતિવિષા- પટોલકુલકપાઠાગુડૂચીવેત્રાગ્રવેતસવિકઙ્કતબકુલસોમવલ્કસપ્તપર્ણસુમનાર્કાવલ્ગુજવચાતગરાગુરુવાલકોશીરાણીતિ , એષામેવંવિધાનાં ચાન્યેષાં તિક્તવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેનાભ્યાસિચ્ય સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવન્મધુતૈલલવણોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં શ્લેષ્મવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્, શીતં તુ મધુસર્પિર્ભ્યામપસંસૃજ્ય પિત્તવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ તિક્તસ્કન્ધઃ||૧૪૩||

તિક્તવર્ગે કર્કશઃ પટોલભેદઃ||૧૪૩||

Adhikarana 110 (144) · Śloka 144

પ્રિયઙ્ગ્વનન્તામ્રાસ્થ્યમ્બષ્ઠકીકટ્વઙ્ગલોધ્રમોચરસસમઙ્ગાધાતકીપુષ્પપદ્માપદ્મકેશરજમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટ- કપીતનોદુમ્બરાશ્વત્થભલ્લાતકાસ્થ્યશ્મન્તકશિરીષશિંશપાસોમવલ્કતિન્દુકપ્રિયાલબદરખદિર- સપ્તપર્ણાશ્વકર્ણસ્યન્દનાર્જુનારિમેદૈલવાલુકપરિપેલવકદમ્બશલ્લકીજિઙ્ગિનીકાશકશેરુકરાજકશેરુકટ્ફલવંશ- પદ્મકાશોકશાલધવસર્જભૂર્જશણખરપુષ્પાપુરશમીમાચીકવરકતુઙ્ગાજકર્ણસ્ફૂર્જકબિભીતકકુમ્ભીપુષ્કરબીજ- બિસમૃણાલતાલખર્જૂરતરુણાનીતિ , એષામેવંવિધાનાં ચાન્યેષાં કષાયવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેનાભ્યાસિચ્ય સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવન્મધુતૈલલવણોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં શ્લેષ્મવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્, શીતં તુ મધુસર્પિર્ભ્યામુપસંસૃજ્ય પિત્તવિકારિણે દદ્યાત્| ઇતિ કષાયસ્કન્ધઃ||૧૪૪||

કષાયવર્ગે અશ્વકર્ણઃ પ્રિયાલશાલઃ, પરિપેલવં કૈવર્તમુસ્તકં, જિઙ્ગિની સ્વનામખ્યાતા, માચીકઃ દેવદારુઃ, અજકર્ણઃ શાલભેદઃ, કુમ્ભી ‘કુમ્ભીક’ ઇતિ ખ્યાતા, કિંવા હઠઃ, મૃણાલં મૃણાલનાલિકા, તાલખર્જૂરતરુણાનીતિ તાલખર્જૂરાઙ્કુરા ઇત્યર્થઃ| અત્ર ચ સ્કન્ધેષુ યદ્દ્રવ્યં સ્કન્ધદ્વયે પઠ્યતે તદુભયગુણયુક્તત્વેનોભયત્રપિ યોગીતિ જ્ઞેયમ્||૧૪૪||

Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146

તત્ર શ્લોકાઃ- ષડ્વર્ગાઃ પરિસઙ્ખ્યાતા ય એતે રસભેદતઃ| આસ્થાપનમભિપ્રેત્ય તાન્વિદ્યાત્સાર્વયૌગિકાન્||૧૪૫|| સર્વશો હિ પ્રણિહિતાઃ સર્વરોગેષુ જાનતા| સર્વાન્રોગાન્નિયચ્છન્તિ યેભ્ય આસ્થાપનં હિતમ્||૧૪૬||

સાર્વયૌગિકાનિતિ સર્વેષ્વાસ્થાપનસાધ્યેષુ રોગેષુ વાતવ્યાધિજ્વરગુલ્માદિષુ યથોક્તદોષસમ્બન્ધે સતિ યૌગિકાનિત્યર્થઃ| એતદેવ વિવૃણોતિ- સર્વશો હીત્યાદિ| સર્વશ ઇતિ સમસ્તવર્ગેણ અર્ધવર્ગેણ યથાલાભં વા||૧૪૫-૧૪૬||

Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148

યેષાં યેષાં પ્રશાન્ત્યર્થં યે યે ન પરિકીર્તિતાઃ| દ્રવ્યવર્ગા વિકારાણાં તેષાં તે પરિકોપકાઃ||૧૪૭|| ઇત્યેતે ષડાસ્થાપનસ્કન્ધા રસતોઽનુવિભજ્ય વ્યાખ્યાતાઃ||૧૪૮||

ઇદાનીં સર્વવર્ગાણાં સર્વેષ્વાસ્થાપનસાધ્યરોગેષુ યૌગિકત્વં યદુક્તં તત્ર પિત્તજ્વરે કટુવર્ગેણાસ્થાપનં પિત્તકરત્વાજ્જ્વરવર્ધકં ભવતિ, તેન ન દોષવિશેષેણ સર્વગણાનાં યૌગિકત્વમેતદુક્તં, કિન્તુ સામાન્યેન સર્વાસ્થાપનસાધ્યરોગહિતત્વં, દોષવિશેષેષુ તુ તત્ર તત્રાનનુગુણવર્ગસ્ય પ્રકોપકસ્ય નિષેધ એવેતિ દર્શયન્નાહ- યેષામિત્યાદિ| યેષાં યેષામિતિ વાતાદિવિકારાણામુક્તાનામિહ| તત્ર મધુરસ્કન્ધઃ કફપ્રશાન્ત્યર્થમનુક્તઃ, તેન કફવર્ધકઃ; એવમમ્લાદિવર્ગેષ્વપિ જ્ઞેયમ્| કિંવા સાર્વયૌગિકાનિત્યનેનોક્તાનાં વર્ગાણાં સમાસવ્યાસયોગેન સકલાસ્થાપનસાધ્યરોગહરત્વમુચ્યતે, ન પ્રત્યેકં; પ્રત્યેકં તુ વર્ગાણાં સાધ્યત્વેનાનુક્તરોગાહન્તૃત્વમુચ્યતે યેષામિત્યાદિના||૧૪૭-૧૪૮||

Adhikarana 113 (149) · Śloka 149

તેભ્યો ભિષગ્બુદ્ધિમાન્ પરિસઙ્ખ્યાતમપિ યદ્યદ્દ્રવ્યમયૌગિકં મન્યેત, તત્તદપકર્ષયેત્; યદ્યચ્ચાનુક્તમપિ યૌગિકં મન્યેત, તત્તદ્વિદધ્યાત્; વર્ગમપિ વર્ગેણોપસંસૃજેદેકમેકેનાનેકેન વા યુક્તિં પ્રમાણીકૃત્ય| પ્રચરણમિવ ભિક્ષુકસ્ય બીજમિવ કર્ષકસ્ય સૂત્રં બુદ્ધિમતામલ્પમપ્યનલ્પજ્ઞાનાય ભવતિ; તસ્માદ્બુદ્ધિમતામૂહાપોહવિતર્કાઃ, મન્દબુદ્ધેસ્તુ યથોક્તાનુગમનમેવ શ્રેયઃ| યથોક્તં હિ માર્ગમનુગચ્છન્ ભિષક્ સંસાધયતિ કાર્યમનતિમહત્ત્વાદ્વા વિનિપાતયત્યનતિહ્રસ્વત્વાદુદાહરણસ્યેતિ||૧૪૯||

સમ્પ્રત્યુક્તવર્ગેષુ વ્યાધ્યાદિપર્યાલોચનયા યૌગિકત્વમપેક્ષ્ય યૌગિકપ્રક્ષેપમયૌગિકોદ્ધરણં ચ દર્શયન્નાહ- તેભ્ય ઇત્યાદિ| બુદ્ધિમાનિતિપદેન બુદ્ધિમતૈવ પ્રક્ષેપોદ્ધારૌ ગણે કર્તવ્યૌ, નાલ્પબુદ્ધિનોહાપોહકરણાસમર્થેનેતિ દર્શયતિ| એકં વર્ગમેકેન વર્ગેણોપસૃજેદનેકેન વા વર્ગેણેતિ યોજ્યમ્| યુક્તિં પ્રમાણીકૃત્યેતિ ઇદમત્ર યૌગિકમિદમયૌગિકમિતિ ઊહં પ્રમાણીકૃત્યેત્યર્થઃ| પ્રચરણં ભિક્ષામૂલં તણ્ડુલાદિ પાત્રસ્થમ્| નનુ મન્દબુદ્ધેઃ કથં યથોક્તાનનુગમનં? યથોક્તમયૌગિકમૂહેન બુદ્ધિમન્તઃ પ્રતિપદ્યન્તે તત્રૈવ તન્મન્દધીઃ પ્રયુઞ્જાનો ન કથમનર્થમાવહેદિત્યાહ- યથોક્તં હીત્યાદિ| અનતિમહત્ત્વાદ્વા વિનિપાતયતીત્યનેન મન્દબુદ્ધેર્યથોક્તમાચરત ઊહં વિના ન મહતી વ્યાપદ્ભવતીતિ દર્શયતિ| યતઃ શાસ્ત્રે હિ યો વિધિર્યથોક્તઃ, સ પ્રાયો યૌગિક એવ ભવતિ તત્ર; યત્રાપિ શરીરાદિભેદેનાયૌગિકઃ, તત્રાપિ સ્તોકમાત્રેણ યૌગિક ઇત્યર્થઃ| અનતિહ્રસ્વત્વાદુદાહરણસ્યેતિ શાસ્ત્રે ઉદાહરણત્વેનોક્તસ્ય વિધેરનતિસઙ્ક્ષેપાદિત્યર્થઃ| એતેન યદિ સ્તોકં રોગસાધનોદાહરણં સ્યાત્, ઊહ્યમેવ બહુ, તદા મન્દબુદ્ધિઃ સાક્ષાદુદાહરણવિષયાજ્ઞાનાત્ તથા સ્વયમુહાક્ષમત્વાચ્ચ ન રોગશાન્તિલક્ષણં કાર્યં કર્તું ક્ષમઃ સ્યાત્; યતસ્તૂદાહરણાનિ બહૂનિ, તેન તૈરેવોદાહરણાત્મકપ્રયોગૌસ્તત્સાધ્યત્વેનોક્તવ્યાધીન્ સાધયતીતિ યુક્તમ્| ઇમૌ ચાવાપોદ્ધારૌ ગણોક્ત એવ દ્રવ્યે પ્રાયૌ જ્ઞેયૌ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “ગણોક્તમપિ યદ્દ્રવ્યં ભવેદ્વ્યાધાવયૌગિકમ્| તદુદ્ધરેત, પ્રક્ષિપેત્તુ યન્મન્યેદ્યૌગિકં તુ તત્” (સુ.ચિ.અ.૧) ઇતિ| યે તુ સંયોગમહિમ્ના કાર્યકરા અગસ્ત્યહરીતક્યાદયઃ, ન તેષ્વાવાપોદ્ધારૌ કર્તવ્યૌ| એનમેવ ચાર્થમભિપ્રેત્યોક્તં સુશ્રુતે- “એષ ચાગમસિદ્ધત્વાત્તથૈવ ફલદર્શનાત્| મન્ત્રવત્ સમ્પ્રયોક્તવ્યો ન મીમાંસ્યઃ કથઞ્ચન” (સુ.ચિ.અ.૧) ઇતિ||૧૪૯||

Adhikarana 114 (150) · Śloka 150

અતઃ પરમનુવાસનદ્રવ્યાણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| અનુવાસનં તુ સ્નેહ એવ| સ્નેહસ્તુ દ્વિવિધઃ- સ્થાવરાત્મકઃ, જઙ્ગમાત્મકશ્ચ| તત્ર સ્થાવરાત્મકઃ સ્નેહસ્તૈલમતૈલં ચ| તદ્દ્વયં તૈલમેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યામઃ, સર્વતસ્તૈલપ્રાધાન્યાત્| જઙ્ગમાત્મકસ્તુ વસા, મજ્જા, સર્પિરિતિ| તેષાં તૈલવસામજ્જસર્પિષાં યથાપૂર્વં શ્રેષ્ઠં વાતશ્લેષ્મવિકારેષ્વનુવાસનીયેષુ, યથોત્તરં તુ પિત્તવિકારેષુ, સર્વ એવ વા સર્વવિકારેષ્વપિ યોગમુપયાન્તિ સંસ્કારવિધિવિશેષાદિતિ||૧૫૦||

ક્રમપ્રાપ્તમનુવાસનદ્રવ્યમાહ- અતઃ પરમિત્યાદિ| અત્ર તૈલમિતિ તૈલભૂતં સર્ષપસ્નેહાદિ| તૈલપ્રાધાન્યાદિતિ સ્થાવરસ્નેહેષુ તિલતૈલસ્યૈવ પ્રાધાન્યાદિત્યર્થઃ| એતેન તૈલે યો વિધિઃ સ સાર્ષપાદૌ બોદ્ધવ્યઃ, તૈલશબ્દેન તુ સાર્ષપાદીનામિહ ગ્રહણં તિલભવસ્નેહસ્ય પ્રાધાન્યપ્રખ્યાપનાર્થં ; તૈલશબ્દેન સાર્ષપાદીનાં ગ્રહણં ભવત્યેવ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “નિષ્પત્તેસ્તદ્ગુણત્વાચ્ચ તૈલત્વમિતરેષ્વપિ” (સુ.સૂ.અ.૧૫) ઇતિ||૧૫૦||

Adhikarana 115 (151) · Śloka 151

શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ પુનરપામાર્ગપિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગશિગ્રુશિરીષતુમ્બુરુપિલ્વજાજ્યમોદાવાર્તાકીપૃથ્વીકૈલાહરેણુકાફલાનિ ચ, સુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકહરિદ્રાશૃઙ્ગવેરમૂલકલશુનતર્કારીસર્ષપપત્રાણિ ચ, અર્કાલર્કકુષ્ઠનાગદન્તીવચાપામાર્ગશ્વેતાજ્યોતિષ્મતીગવાક્ષીગણ્ડીરપુષ્પ્યવાક્પુષ્પીવૃશ્ચિકાલીવયસ્થાતિવિષામૂલાનિ ચ, હરિદ્રાશૃઙ્ગવેરમૂલકલશુનકન્દાશ્ચ, લોધ્રમદનસપ્તપર્ણનિમ્બાર્કપુષ્પાણિ ચ, દેવદાર્વગુરુસરલશલ્લકીજિઙ્ગિન્યસનહિઙ્ગુનિર્યાસાશ્ચ, તેજોવતીવરાઙ્ગેઙ્ગુદીશોભાઞ્જનકબૃહતીકણ્ટકારિકાત્વચશ્ચેતિ| શિરોવિરેચનં સપ્તવિધં, ફલ-પત્ર-મૂલ-કન્દ-પુષ્પ-નિર્યાસ-ત્વગાશ્રયભેદાત્| લવણકટુતિક્તકષાયાણિ ચેન્દ્રિયોપશયાનિ તથાઽપરાણ્યનુક્તાન્યપિ દ્રવ્યાણિ યથાયોગવિહિતાનિ શિરોવિરેચનાર્થમુપદિશ્યન્ત ઇતિ||૧૫૧||

પરિશેષ્યાચ્છિરોવિરેચનાન્યાહ- શિરોવિરેચનેત્યાદિ| ફલાનિ ચેતિ ચકારેણ તસ્માદુક્તદ્રવ્યાદઙ્ગાન્તરોપયોગં ચ દર્શયતિ| તેન શિગ્રોર્વક્ષ્યમાણત્વગુપયોગશ્ચ ભવતિ, એવમન્યત્રાપ્યુદાહાર્યમ્| સુમુખાદયઃ પર્ણાસભેદાઃ, તર્કારી જયન્તી| ગણ્ડીરપુષ્પી શમઠઃ, વયસ્થા બ્રાહ્મી| વરાઙ્ગં ગુડત્વક્| ઇન્દ્રિયોપશયાનીત્યનેન યાનિ લવણાદીનિ ઇન્દ્રિયાનુપઘાતકાનિ તાન્યેવ શિરોવિરેચને યોજ્યાનિ; તથાઽપરાણીતિ મધુરામ્લકષાયાણ્યપિ યાનિ શિરોવિરેચને યૌગિકાનિ||૧૫૧||

Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154

તત્ર શ્લોકાઃ- લક્ષણાચાર્યશિષ્યાણાં પરીક્ષા કારણં ચ યત્| અધ્યેયાધ્યાપનવિધી સમ્ભાષાવિધિરેવ ચ||૧૫૨|| ષડ્ભિરૂનાનિ પઞ્ચાશદ્વાદમાર્ગપદાનિ ચ| પદાનિ દશ ચાન્યાનિ કારણાદીનિ તત્ત્વતઃ||૧૫૩|| સમ્પ્રશ્નશ્ચ પરીક્ષાદેર્નવકો વમનાદિષુ| ભિષગ્જિતીયે રોગાણાં વિમાને સમ્પ્રકાશિતઃ||૧૫૪||

સઙ્ગ્રહે લક્ષણાચાર્યશિષ્યાણામિતિ શાસ્ત્રાચાર્યશિષ્યાણાં પરીક્ષા, લક્ષણં હિ શાસ્ત્રમુચ્યતે| કારણં ચ યદિતિ શાસ્ત્રાદિપરીક્ષાકારણં ચ યદિત્યર્થઃ, ‘એવમ્ભૂતં શાસ્ત્રમમલ ઇવાદિત્યઃ’ ઇત્યાદિશાસ્ત્રપરીક્ષાકારણમ્| આચાર્યપરીક્ષાકારણં તુ ‘એવંવિધો હ્યાચાર્યઃ’ ઇત્યાદિ| શિષ્યપરીક્ષાકારણં તુ ‘અધ્યાપ્યમધ્યાપયન્ હ્યાચાર્યઃ’ ઇત્યાદિ| અધ્યેયમ્ અધ્યેતવ્યં, તસ્ય વિધિરધ્યયનવિધિરેવ||૧૫૨-૧૫૪||

Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157

બહુવિધમિદમુક્તમર્થજાતં બહુવિધવાક્યવિચિત્રમર્થકાન્તમ્| બહુવિધશુભશબ્દસન્ધિયુક્તં બહુવિધવાદનિસૂદનં પરેષામ્||૧૫૫|| ઇમાં મતિં બહુવિધહેતુસંશ્રયાં વિજજ્ઞિવાન્ પરમતવાદસૂદનીમ્| ન સજ્જતે પરવચનાવમર્દનૈર્ન શક્યતે પરવચનૈશ્ચ મર્દિતુમ્||૧૫૬|| દોષાદીનાં તુ ભાવાનાં સર્વેષામેવ હેતુમત્| માનાત્ સમ્યગ્વિમાનાનિ નિરુક્તાનિ વિભાગશઃ||૧૫૭||

ઇદમુક્તમર્થજાતમિતિ લક્ષણાચાર્યશિષ્યપરીક્ષાદિરૂપમભિધેયજાતમુક્તમ્| અર્થકાન્તમિતિ યથા સમ્બદ્ધાર્થત્વાદિના ગુણેન કમનીયાર્થં ભવતિ તથોક્તમિત્યર્થઃ| શબ્દસ્ય વાક્યે યોજનં શબ્દસન્ધિઃ| દોષાદીનામિત્યાદિના વિમાનસ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહં કરોતિ| હેતુમદિતિ ઉપપત્તિમદ્યથા ભવતિ તથા દોષાદિમાનાદિત્યર્થઃ| નિરુક્તાનીતિ નિરુક્ત્યોક્તાનિ| નિરુક્તિશ્ચ દોષાદયો વિશેષેણ મીયન્તે જ્ઞાયન્તે એભિરિતિ વિમાનાનિ||૧૫૫-૧૫૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને રોગભિષગ્જિતીયવિમાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| (અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે| અનેનાવધિના સ્થાનં વિમાનાનાં સમર્થિતમ્|)|

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને રોગભિષગ્જિતીયવિમાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||