8. rōgabhiṣagjitīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રોગભિષગ્જિતીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

બુદ્ધિમાનાત્મનઃ કાર્યગુરુલાઘવં કર્મફલમનુબન્ધં દેશકાલૌ ચ વિદિત્વા યુક્તિદર્શનાદ્ભિષગ્બુભૂષુઃ શાસ્ત્રમેવાદિતઃ પરીક્ષેત| વિવિધાનિ હિ શાસ્ત્રાણિ ભિષજાં પ્રચરન્તિ લોકે; તત્ર યન્મન્યેત સુમહદ્યશસ્વિધીરપુરુષાસેવિતમર્થબહુલમાપ્તજનપૂજિતં ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિહિતમપગતપુનરુક્તદોષમાર્ષં સુપ્રણીતસૂત્રભાષ્યસઙ્ગ્રહક્રમં સ્વાધારમનવપતિતશબ્દમકષ્ટશબ્દં પુષ્કલાભિધાનં ક્રમાગતાર્થમર્થતત્ત્વવિનિશ્ચયપ્રધાનં સઙ્ગતાર્થમસઙ્કુલપ્રકરણમાશુપ્રબોધકં લક્ષણવચ્ચોદાહરણવચ્ચ, તદભિપ્રપદ્યેત શાસ્ત્રમ્| શાસ્ત્રં હ્યેવંવિધમમલ ઇવાદિત્યસ્તમો વિધૂય પ્રકાશયતિ સર્વમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તતોઽનન્તરમાચાર્યં પરીક્ષેત; તદ્યથા- પર્યવદાતશ્રુતં પરિદૃષ્ટકર્માણં દક્ષં દક્ષિણં શુચિં જિતહસ્તમુપકરણવન્તં સર્વેન્દ્રિયોપપન્નં પ્રકૃતિજ્ઞં પ્રતિપત્તિજ્ઞમનુપસ્કૃતવિદ્યમનહઙ્કૃતમનસૂયકમકોપનં ક્લેશક્ષમં શિષ્યવત્સલમધ્યાપકં જ્ઞાપનસમર્થં ચેતિ| એવઙ્ગુણો હ્યાચાર્યઃ સુક્ષેત્રમાર્તવો મેઘ ઇવ શસ્યગુણૈઃ સુશિષ્યમાશુ વૈદ્યગુણૈઃ સમ્પાદયતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તમુપસૃત્યારિરાધયિષુરુપચરેદગ્નિવચ્ચ દેવવચ્ચ રાજવચ્ચ પિતૃવચ્ચ ભર્તૃવચ્ચાપ્રમત્તઃ| તતસ્તત્પ્રસાદાત્ કૃત્સ્નં શાસ્ત્રમધિગમ્ય શાસ્ત્રસ્ય દૃઢતાયામભિધાનસ્ય સૌષ્ઠવેઽર્થસ્ય વિજ્ઞાને વચનશક્તૌ ચ ભૂયો ભૂયઃ પ્રયતેત સમ્યક્||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

તત્રોપાયાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- અધ્યયનમ્, અધ્યાપનં, તદ્વિદ્યસમ્ભાષા ચેત્યુપાયાઃ||૬|| તત્રાયમધ્યયનવિધિઃ- કલ્યઃ કૃતક્ષણઃ પ્રાતરુત્થાયોપવ્યૂષં વા કૃત્વાઽઽવશ્યકમુપસ્પૃશ્યોદકં દેવર્ષિગોબ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યેભ્યો નમસ્કૃત્ય સમે શુચૌ દેશે સુખોપવિષ્ટો મનઃપુરઃસરાભિર્વાગ્ભિઃસૂત્રમનુક્રામન્ પુનઃ પુનરાવર્તયેદ્ બુદ્ધ્વા સમ્યગનુપ્રવિશ્યાર્થતત્ત્વં સ્વદોષપરિહારાર્થં પરદોષપ્રમાણાર્થં ચ; એવં મધ્યન્દિનેઽપરાહ્ણે રાત્રૌ ચ શશ્વદપરિહાપયન્નધ્યયનમભ્યસ્યેત્| ઇત્યધ્યયનવિધિઃ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

અથાધ્યાપનવિધિઃ- અધ્યાપને કૃતબુદ્ધિરાચાર્યઃ શિષ્યમેવાદિતઃ પરીક્ષેત; તદ્યથા- પ્રશાન્તમાર્યપ્રકૃતિકમક્ષુદ્રકર્માણમૃજુચક્ષુર્મુખનાસાવંશં તનુરક્તવિશદજિહ્વમવિકૃતદન્તૌષ્ઠમમિન્મિનં ધૃતિમન્તમનહઙ્કૃતં મેધાવિનં વિતર્કસ્મૃતિસમ્પન્નમુદારસત્ત્વં તદ્વિદ્યકુલજમથવા તદ્વિદ્યવૃત્તં તત્ત્વાભિનિવેશિનમવ્યઙ્ગમવ્યાપન્નેન્દ્રિયં નિભૃતમનુદ્ધતમર્થતત્ત્વભાવકમકોપનમવ્યસનિનં શીલશૌચાચારાનુરાગદાક્ષ્યપ્રાદક્ષિણ્યોપપન્નમધ્યયનાભિકામમર્થવિજ્ઞાને કર્મદર્શને ચાનન્યકાર્યમલુબ્ધમનલસં સર્વભૂતહિતૈષિણમાચાર્યસર્વાનુશિષ્ટિપ્રતિકરમનુરક્તં ચ, એવઙ્ગુણસમુદિતમધ્યાપ્યમાહુઃ||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

એવંવિધમધ્યયનાર્થિનમુપસ્થિતમારિરાધયિષુમાચાર્યોઽનુભાષેત - ઉદગયને શુક્લપક્ષે પ્રશસ્તેઽહનિ તિષ્યહસ્તશ્રવણાશ્વયુજામન્યતમેન નક્ષત્રેણ યોગમુપગતે ભગવતિ શશિનિ કલ્યાણે કલ્યાણે ચ કરણે મૈત્રે મુહૂર્તે મુણ્ડઃ કૃતોપવાસઃ સ્નાતઃ કાષાયવસ્ત્રસંવીતઃ સગન્ધહસ્તઃ સમિધોઽગ્નિમાજ્યમુપલેપનમુદકુમ્ભાન્ માલ્યદામદીપહિરણ્યહેમરજતમણિમુક્તાવિદ્રુમક્ષૌમપરિધીન્ કુશલાજસર્ષપાક્ષતાંશ્ચ શુક્લાનિ સુમનાંસિ ગ્રથિતાગ્રથિતાનિ મેધ્યાન્ ભક્ષ્યાન્ ગન્ધાંશ્ચ ઘૃષ્ટાનાદાયોપતિષ્ઠસ્વેતિ||૯|| સ તથા કુર્યાત્||૧૦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

તમુપસ્થિતમાજ્ઞાય સમે શુચૌ દેશે પ્રાક્પ્રવણે ઉદક્પ્રવણે વા ચતુષ્કિષ્કુમાત્રં ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલં ગોમયોદકેનોપલિપ્તં કુશાસ્તીર્ણં સુપરિહિતં પરિધિભિશ્ચતુર્દિશં યથોક્તચન્દનોદકુમ્ભક્ષૌમહેમહિરણ્યરજતમણિમુક્તાવિદ્રુમાલઙ્કૃતં મેધ્યભક્ષ્યગન્ધશુક્લપુષ્પલાજસર્ષપાક્ષતોપશોભિતં કૃત્વા, તત્ર પાલાશીભિરૈઙ્ગુદીભિરૌદુમ્બરીભિર્માધુકીભિર્વા સમિદ્ભિરગ્નિમુપસમાધાય પ્રાઙ્મુખઃ શુચિરધ્યયનવિધિમનુવિધાય મધુસર્પિર્ભ્યાં ત્રિસ્ત્રિર્જુહુયાદગ્નિમાશીઃસમ્પ્રયુક્તૈર્મન્ત્રૈર્બ્રહ્માણમગ્નિં ધન્વન્તરિં પ્રજાપતિમશ્વિનાવિન્દ્રમૃષીંશ્ચ સૂત્રકારાનભિમન્ત્રયમાણઃ પૂર્વં સ્વાહેતિ||૧૧|| શિષ્યશ્ચૈનમન્વાલભેત| હુત્વા ચ પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિક્રામેત્| પરિક્રમ્ય બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયેત્; ભિષજશ્ચાભિપૂજયેત્||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

અથૈનમગ્નિસકાશે બ્રાહ્મણસકાશે ભિષક્સકાશે ચાનુશિષ્યાત્- બ્રહ્મચારિણા શ્મશ્રુધારિણ સત્યવાદિનાઽમાંસાદેન મેધ્યસેવિના નિર્મત્સરેણાશસ્ત્રધારિણા ચ ભવિતવ્યં, ન ચ તે મદ્વચનાત્ કિઞ્ચિદકાર્યં સ્યાદન્યત્ર રાજદ્વિષ્ટાત્ પ્રાણહરાદ્વિપુલાદધર્મ્યાદનર્થસમ્પ્રયુક્તાદ્વાઽપ્યર્થાત્; મદર્પણેન મત્પ્રધાનેન મદધીનેન મત્પ્રિયહિતાનુવર્તિના ચ શશ્વદ્ભવિતવ્યં, પુત્રવદ્દાસવદર્થિવચ્ચોપચરતાઽનુવસ્તવ્યોઽહમ્ , અનુત્સેકેનાવહિતેનાનન્યમનસા વિનીતેનાવેક્ષ્યાવેક્ષ્યકારિણાઽનસૂયકેન ચાભ્યનુજ્ઞાતેન પ્રવિચરિતવ્યમ્, અનુજ્ઞાતેન (ચાનનુજ્ઞાતેન ચ) પ્રવિચરતા પૂર્વં ગુર્વર્થોપાહરણે યથાશક્તિ પ્રયતિતવ્યં, કર્મસિદ્ધિમર્થસિદ્ધં યશોલાભં પ્રેત્ય ચ સ્વર્ગમિચ્છતા ભિષજા ત્વયા ગોબ્રાહ્મણમાદૌ કૃત્વા સર્વપ્રાણભૃતાં શર્માશાસિતવ્યમહરહરુત્તિષ્ઠતા ચોપવિશતા ચ, સર્વાત્મના ચાતુરાણામારોગ્યાય પ્રયતિતવ્યં, જીવિતહેતોરપિ ચાતુરેભ્યો નાભિદ્રોગ્ધવ્યં, મનસાઽપિ ચ પરસ્ત્રિયો નાભિગમનીયાસ્તથા સર્વમેવ પરસ્વં, નિભૃતવેશપરિચ્છદેન ભવિતવ્યમ્, અશૌણ્ડેનાપાપેનાપાપસહાયેન ચ, શ્લક્ષ્ણશુક્લધર્મ્યશર્મ્યધન્યસત્યહિતમિતવચસા દેશકાલવિચારિણા સ્મૃતિમતા જ્ઞાનોત્થાનોપકરણસમ્પત્સુ નિત્યં યત્નવતા ચ; ન ચ કદાચિદ્રાજદ્વિષ્ટાનાં રાજદ્વેષિણાં વા મહાજનદ્વિષ્ટાનાં મહાજનદ્વેષિણાં વાઽપ્યૌષધમનુવિધાતવ્યં, તથા સર્વેષામત્યર્થવિકૃતદુષ્ટદુઃખશીલાચારોપચારાણામનપવાદપ્રતિકારણાં મુમૂર્ષૂણાં ચ, તથૈવાસન્નિહિતેશ્વરાણાં સ્ત્રીણામનધ્યક્ષાણાં વા; ન ચ કદાચિત્ સ્ત્રીદત્તમામિષમાદાતવ્યમનનુજ્ઞાતં ભર્ત્રાઽથવાઽધ્યક્ષેણ, આતુરકુલં ચાનુપ્રવિશતા વિદિતેનાનુમતપ્રવેશિના સાર્ધં પુરુષેણ સુસંવીતેનાવાક્શિરસા સ્મૃતિમતા સ્તિમિતેનાવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય મનસા સર્વમાચરતા સમ્યગનુપ્રવેષ્ટવ્યમ્, અનુપ્રવિશ્ય ચ વાઙ્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ન ક્વચિત્ પ્રણિધાતવ્યાન્યન્યત્રાતુરાદાતુરોપકારાર્થાદાતુરગતેષ્વન્યેષુ વા ભાવેષુ, ન ચાતુરકુલપ્રવૃત્તયો બહિર્નિશ્ચારયિતવ્યાઃ, હ્રસિતં ચાયુષઃ પ્રમાણમાતુરસ્ય જાનતાઽપિ ત્વયા ન વર્ણયિતવ્યં તત્ર યત્રોચ્યમાનમાતુરસ્યાન્યસ્ય વાઽપ્યુપઘાતાય સમ્પદ્યતે; જ્ઞાનવતાઽપિ ચ નાત્યર્થમાત્મનો જ્ઞાને વિકત્થિતવ્યમ્, આપ્તાદપિ હિ વિકત્થમાનાદત્યર્થમુદ્વિજન્ત્યનેકે||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ન ચૈવ હ્યસ્તિ સુતરમાયુર્વેદસ્ય પારં, તસ્માદપ્રમત્તઃ શશ્વદભિયોગમસ્મિન્ ગચ્છેત્, એતચ્ચ કાર્યમ્, એવમ્ભૂયશ્ચ વૃત્તસૌષ્ઠવમનસૂયતા પરેભ્યોઽપ્યાગમયિતવ્યં, કૃત્સ્નો હિ લોકો બુદ્ધિમતામાચાર્યઃ શત્રુશ્ચાબુદ્ધિમતામ્, અતશ્ચાભિસમીક્ષ્ય બુદ્ધિમતાઽમિત્રસ્યાપિ ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પૌષ્ટિકં લૌક્યમભ્યુપદિશતો વચઃ શ્રોતવ્યમનુવિધાતવ્યં ચેતિ| અતઃ પરમિદં બ્રૂયાત્- દેવતાગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યેષુ તે નિત્યં સમ્યગ્વર્તિતવ્યં, તેષુ તે સમ્યગ્વર્તમાનસ્યાયમગ્નિઃ સર્વગન્ધરસરત્નબીજાનિ યથેરિતાશ્ચ દેવતાઃ શિવાય સ્યુઃ, અતોઽન્યથા વર્તમાનસ્યાશિવાયેતિ| એવં બ્રુવતિ ચાચાર્યે શિષ્યઃ ‘તથા’ ઇતિ બ્રૂયાત્| યથોપદેશં ચ કુર્વન્નધ્યાપ્યઃ, અતોઽન્યથા ત્વનધ્યાપ્યઃ| અધ્યાપ્યમધ્યાપયન્ હ્યાચાર્યો યથોક્તૈશ્ચાધ્યાપનફલૈર્યોગમાપ્નોત્યન્યૈશ્ચાનુક્તૈઃ શ્રેયસ્કરૈર્ગુણૈઃ શિષ્યમાત્માનં ચ યુનક્તિ| ઇત્યધ્યાપનવિધિરુક્તઃ||૧૪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

સમ્ભાષાવિધિમત ઊર્ધ્વં વ્યાખ્યાસ્યામઃ- ભિષક્ ભિષજા સહ સમ્ભાષેત| તદ્વિદ્યસમ્ભાષા હિ જ્ઞાનાભિયોગસંહર્ષકરી ભવતિ, વૈશારદ્યમપિ ચાભિનિર્વર્તયતિ, વચનશક્તિમપિ ચાધત્તે, યશશ્ચાભિદીપયતિ, પૂર્વશ્રુતે ચ સન્દેહવતઃ પુનઃ શ્રવણાચ્છ્રુતસંશયમપકર્ષતિ, શ્રુતે ચાસન્દેહવતો ભૂયોઽધ્યવસાયમભિનિર્વર્તયતિ, અશ્રુતમપિ ચ કઞ્ચિદર્થં શ્રોત્રવિષયમાપાદયતિ, યચ્ચાચાર્યઃ શિષ્યાય શુશ્રૂષવે પ્રસન્નઃ ક્રમેણોપદિશતિ ગુહ્યાભિમતમર્થજાતં તત્ પરસ્પરેણ સહ જલ્પન્ પિણ્ડેન વિજિગીષુરાહ સંહર્ષાત્, તસ્માત્તદ્વિદ્યસમ્ભાષામભિપ્રશંસન્તિ કુશલાઃ||૧૫|| દ્વિવિધા તુ ખલુ તદ્વિદ્યસમ્ભાષા ભવતિ- સન્ધાયસમ્ભાષા, વિગૃહ્યસમ્ભાષા ચ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

તત્ર જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનશક્તિસમ્પન્નેનાકોપનેનાનુપસ્કૃતવિદ્યેનાનસૂયકેનાનુનેયેનાનુનયકોવિદેન ક્લેશક્ષમેણ પ્રિયસમ્ભાષણેન ચ સહ સન્ધાયસમ્ભાષા વિધીયતે| તથાવિધેન સહ કથયન્ વિસ્રબ્ધઃ કથયેત્, પૃચ્છેદપિ ચ વિસ્રબ્ધઃ, પૃચ્છતે ચાસ્મૈ વિસ્રબ્ધાય વિશદમર્થં બ્રૂયાત્, ન ચ નિગ્રહભયાદુદ્વિજેત, નિગૃહ્ય ચૈનં ન હૃષ્યેત્, ન ચ પરેષુ વિકત્થેત, ન ચ મોહાદેકાન્તગ્રાહી સ્યાત્, ન ચાવિદિતમર્થમનુવર્ણયેત્, સમ્યક્ ચાનુનયેનાનુનયેત્, તત્ર ચાવહિતઃ સ્યાત્| ઇત્યનુલોમસમ્ભાષાવિધિઃ||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

અત ઊર્ધ્વમિતરેણ સહ વિગૃહ્ય સમ્ભાષાયાં જલ્પેચ્છ્રેયસા યોગમાત્મનઃ પશ્યન્| પ્રાગેવ ચ જલ્પાજ્જલ્પાન્તરં પરાવરાન્તરં પરિષદ્વિશેષાંશ્ચ સમ્યક્ પરીક્ષેત| સમ્યક્પરીક્ષા હિ બુદ્ધિમતાં કાર્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકાલૌ શંસતિ, તસ્માત્ પરીક્ષામભિપ્રશંસન્તિ કુશલાઃ| પરીક્ષમાણસ્તુ ખલુ પરાવરાન્તરમિમાન્ જલ્પકગુણાઞ્ શ્રેયસ્કરાન્દોષવતશ્ચ પરીક્ષેત સમ્યક્; તદ્યથા- શ્રુતં વિજ્ઞાનં ધારણં પ્રતિભાનં વચનશક્તિરિતિ, એતાન્ ગુણાન્ શ્રેયસ્કરાનાહુઃ; ઇમાન્ પુનર્દોષવતઃ, તદ્યથા- કોપનત્વમવૈશારદ્યં ભીરુત્વમધારણત્વમનવહિતત્વમિતિ| એતાન્ ગુણાન્ ગુરુલાઘવતઃ પરસ્ય ચૈવાત્મનશ્ચ તુલયેત્||૧૮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

તત્ર ત્રિવિધઃ પરઃ સમ્પદ્યતે- પ્રવરઃ, પ્રત્યવરઃ, સમો વા, ગુણવિનિક્ષેપતઃ; નત્વેવ કાર્ત્સ્ન્યેન||૧૯|| પરિષત્તુ ખલુ દ્વિવિધા- જ્ઞાનવતી, મૂઢપરિષચ્ચ| સૈવ દ્વિવિધા સતી ત્રિવિધા પુનરનેન કારણવિભાગેન- સુહૃત્પરિષત્, ઉદાસીનપરિષત્, પ્રતિનિવિષ્ટપરિષચ્ચેતિ | તત્ર પ્રતિનિવિષ્ટાયાં પરિષદિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનશક્તિસમ્પન્નાયાં મૂઢાયાં વા ન કથં ચિત્ કેનચિત્ સહ જલ્પો વિધીયતે; મૂઢાયાં તુ સુહૃત્પરિષદ્યુદાસીનાયાં વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનશક્તીરન્તરેણાપ્યદીપ્તયશસા મહાજનવિદ્વિષ્ટેનાપિ સહ જલ્પો વિધીયતે| તદ્વિધેન ચ સહ કથયતા આવિદ્ધદીર્ઘસૂત્રસઙ્કુલૈર્વાક્યદણ્ડકૈઃ કથયિતવ્યમ્, અતિહૃષ્ટં મુહુર્મુહુરુપહસતા પરં નિરૂપયતા ચ પર્ષદમાકારૈર્બ્રુવતશ્ચાસ્ય વાક્યાવકાશો ન દેયઃ; કષ્ટશબ્દં ચ બ્રુવતા વક્તવ્યો નોચ્યતે, અથવા પુનર્હીના તે પ્રતિજ્ઞા, ઇતિ| પુનશ્ચાહૂ(હ્વ)યમાનઃ પ્રતિવક્તવ્યઃ- પરિસંવત્સરો ભવાન્ શિક્ષસ્વ તાવત્; ન ત્વયા ગુરુરુપાસિતો નૂનમ્, અથવા પર્યાપ્તમેતાવત્તે; સકૃદપિ હિ પરિક્ષેપિકં નિહતં નિહતમાહુરિતિ નાસ્ય યોગઃ કર્તવ્યઃ કથઞ્ચિત્| અપ્યેવં શ્રેયસા સહ વિગૃહ્ય વક્તવ્યમિત્યાહુરેકે; નત્વેવં જ્યાયસા સહ વિગ્રહં પ્રશંસન્તિ કુશલાઃ||૨૦||

Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24

પ્રત્યવરેણ તુ સહ સમાનાભિમતેન વા વિગૃહ્ય જલ્પતા સુહૃત્પરિષદિ કથયિતવ્યમ્, અથવાઽપ્યુદાસીનપરિષદ્યવધાનશ્રવણજ્ઞાનવિજ્ઞાનોપધારણવચનપ્રતિવચનશક્તિસમ્પન્નાયાં કથયતા ચાવહિતેન પરસ્ય સાદ્ગુણ્યદોષબલમવેક્ષિતવ્યં, સમવેક્ષ્ય ચ યત્રૈનં શ્રેષ્ઠં મન્યેત નાસ્ય તત્ર જલ્પં યોજયેદનાવિષ્કૃતમયોગં કુર્વન્; યત્ર ત્વેનમવરં મન્યેત તત્રૈવૈનમાશુ નિગૃહ્ણીયાત્| તત્ર ખલ્વિમે પ્રત્યવરાણામાશુ નિગ્રહે ભવન્ત્યુપાયાઃ; તદ્યથા- શ્રુતહીનં મહતા સૂત્રપાઠેનાભિભવેત્, વિજ્ઞાનહીનં પુનઃ કષ્ટશબ્દેન વાક્યેન, વાક્યધારણાહીનમાવિદ્ધદીર્ઘસૂત્રસઙ્કુલૈર્વાક્યદણ્ડકૈઃ, પ્રતિભાહીનં પુનર્વચનેનૈકવિધેનાનેકાર્થવાચિના , વચનશક્તિહીનમર્ધોક્તસ્ય વાક્યસ્યાક્ષેપેણ , અવિશારદમપત્રપણેન, કોપનમાયાસનેન, ભીરું વિત્રાસનેન, અનવહિતં નિયમનેનેતિ| એવમેતૈરુપાયૈઃ પરમવરમભિભવેચ્છીઘ્રમ્||૨૧|| તત્ર શ્લોકૌ- વિગૃહ્ય કથયેદ્યુક્ત્યા યુક્તં ચ ન નિવારયેત્| વિગૃહ્યભાષા તીવ્રં હિ કેષાઞ્ચિદ્દ્રોહમાવહેત્||૨૨|| નાકાર્યમસ્તિ ક્રુદ્ધસ્ય નાવાચ્યમપિ વિદ્યતે| કુશલા નાભિનન્દન્તિ કલહં સમિતૌ સતામ્||૨૩|| એવં પ્રવૃત્તે વાદે કુર્યાત્||૨૪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

પ્રાગેવ તાવદિદં કર્તું યતેત- સન્ધાય પર્ષદાઽયનભૂતમાત્મનઃ પ્રકરણમાદેશયિતવ્યં, યદ્વા પરસ્ય ભૃશદુર્ગં સ્યાત્, પક્ષમથવા પરસ્ય ભૃશં વિમુખમાનયેત્; પરિષદિ ચોપસંહિતાયામશક્યમસ્માભિર્વક્તુમ્, એષૈવ તે પરિષદ્યથેષ્ટં યથાયોગં યથાભિપ્રાયં વાદં વાદમર્યાદાં ચ સ્થાપયિષ્યતીત્યુક્ત્વા તૂષ્ણીમાસીત||૨૫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

તત્રેદં વાદમર્યાદાલક્ષણં ભવતિ- ઇદં વાચ્યમ્, ઇદમવાચ્યમ્, એવં પરાજિતો ભવતીતિ||૨૬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ઇમાનિ તુ ખલુ પદાનિ ભિષગ્વાદમાર્ગજ્ઞાનાર્થમધિગમ્યાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- વાદઃ, દ્રવ્યં, ગુણાઃ, કર્મ, સામાન્યં, વિશેષઃ, સમવાયઃ, પ્રતિજ્ઞા, સ્થાપના, પ્રતિષ્ઠાપના, હેતુઃ, દૃષ્ટાન્તઃ, ઉપનયઃ, નિગમનમ્, ઉત્તરં, સિદ્ધાન્તઃ, શબ્દઃ, પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનમ્, ઐતિહ્યમ્, ઔપમ્યં, સંશયઃ, પ્રયોજનં, સવ્યભિચારં, જિજ્ઞાસા, વ્યવસાયઃ, અર્થપ્રાપ્તિઃ, સમ્ભવઃ, અનુયોજ્યમ્, અનનુયોજ્યમ્, અનુયોગઃ, પ્રત્યનુયોગઃ, વાક્યદોષઃ, વાક્યપ્રશંસા, છલમ્, અહેતુઃ, અતીતકાલમ્, ઉપાલમ્ભઃ, પરિહારઃ, પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, અભ્યનુજ્ઞા, હેત્વન્તરમ્, અર્થાન્તરં, નિગ્રહસ્થાનમિતિ||૨૭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

તત્ર વાદો નામ સ યત્ પરેણ સહ શાસ્ત્રપૂર્વકં વિગૃહ્ય કથયતિ| સ ચ દ્વિવિધઃ સઙ્ગ્રહેણ- જલ્પઃ, વિતણ્ડા ચ| તત્ર પક્ષાશ્રિતયોર્વચનં જલ્પઃ, જલ્પવિપર્યયો વિતણ્ડા| યથા- એકસ્ય પક્ષઃ પુનર્ભવોઽસ્તીતિ, નાસ્તીત્યપરસ્ય; તૌ ચ સ્વસ્વપક્ષહેતુભિઃ સ્વસ્વપક્ષં સ્થાપયતઃ, પરપક્ષમુદ્ભાવયતઃ, એષ જલ્પઃ| જલ્પવિપર્યયો વિતણ્ડા| વિતણ્ડા નામ પરપક્ષે દોષવચનમાત્રમેવ||૨૮||

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

દ્રવ્ય-ગુણ-કર્મ-સામાન્ય-વિશેષ-સમવાયાઃ સ્વલક્ષણૈઃ શ્લોકસ્થાને પૂર્વમુક્તાઃ||૨૯|| અથ પ્રતિજ્ઞા- પ્રતિજ્ઞા નામ સાધ્યવચનં; યથા- નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ||૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

અથ સ્થાપના- સ્થાપના નામ તસ્યા એવ પ્રતિજ્ઞાયા હેતુદૃષ્ટાન્તોપનયનિગમનૈઃ સ્થાપના| પૂર્વં હિ પ્રતિજ્ઞા, પશ્ચાત્ સ્થાપના, કિં હ્યપ્રતિજ્ઞાતં સ્થાપયિષ્યતિ; યથા- નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા; હેતુઃ- અકૃતકત્વાદિતિ; દૃષ્ટાન્તઃ - યથાઽઽકાશમિતિ; ઉપનયઃ- યથા ચાકૃતકમાકાશં, તચ્ચ નિત્યં, તથા પુરુષ ઇતિ; નિગમનં- તસ્માન્નિત્ય ઇતિ||૩૧||

Adhikarana 22 (32) · Śloka 32

અથ પ્રતિષ્ઠાપના- પ્રતિષ્ઠાપના નામ યા તસ્યા એવ પરપ્રતિજ્ઞાયા વિપરીતાર્થસ્થાપના| યથા- અનિત્યઃ પુરુષ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ; હેતુઃ- ઐન્દ્રિયકત્વાદિતિ; દૃષ્ટાન્તઃ- યથા ઘટ ઇતિ, ઉપનયો- યથા ઘટ ઐન્દ્રિયકઃ સ ચાનિત્યઃ, તથા ચાયમિતિ; નિગમનં- તસ્માદનિત્ય ઇતિ||૩૨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

અથ હેતુઃ- હેતુર્નામોપલબ્ધિકારણં; તત્ પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનમ્, ઐતિહ્યમ્, ઔપમ્યમિતિ; એભિર્હેતુભિર્યદુપલભ્યતે તત્ તત્ત્વમ્||૩૩||

Adhikarana 24 (34) · Śloka 34

અથ દૃષ્ટાન્તઃ- દૃષ્ટાન્તો નામ યત્ર મૂર્ખવિદુષાં બુદ્ધિસામ્યં, યો વર્ણ્યં વર્ણયતિ | યથા- અગ્નિરુષ્ણઃ, દ્રવમુદકં, સ્થિરા પૃથિવી, આદિત્યઃ પ્રકાશક ઇતિ; યથા આદિત્યઃ પ્રકાશકસ્તથા સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં પ્રકાશકમિતિ||૩૪||

Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36

ઉપનયો નિગમનં ચોક્તં સ્થાપનાપ્રતિષ્ઠાપનાવ્યાખ્યાયામ્||૩૫|| અથોત્તરમ્- ઉત્તરં નામ સાધર્મ્યોપદિષ્ટે હેતૌ વૈધર્મ્યવચનં, વૈધર્મ્યોપદિષ્ટે વા હેતૌ સાધર્મ્યવચનમ્| યથા- ‘હેતુસધર્માણો વિકારાઃ, શીતકસ્ય હિ વ્યાધેર્હેતુભિઃ સાધર્મ્યં હિમશિશિરવાતસંસ્પર્શાઃ’, ઇતિ બ્રુવતઃ પરો બ્રૂયાત્- હેતુવિધર્માણો વિકારાઃ, યથા શરીરાવયવાનાં દાહૌષ્ણ્યકોથપ્રપચને હેતુવૈધર્મ્યં હિમશિશિરવાતસંસ્પર્શા ઇતિ| એતત્ સવિપર્યયમુત્તરમ્||૩૬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

અથ સિદ્ધાન્તઃ- સિદ્ધાન્તો નામ સ યઃ પરીક્ષકૈર્બહુવિધં પરીક્ષ્ય હેતુભિશ્ચ સાધયિત્વા સ્થાપ્યતે નિર્ણયઃ| સ ચતુર્વિધઃ- સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ, પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ, અધિકરણસિદ્ધાન્તઃ, અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તશ્ચેતિ| તત્ર સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તો નામ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સર્વસ્મિંસ્તન્ત્રે તત્તત્ પ્રસિદ્ધં; યથા સન્તિ નિદાનાનિ, સન્તિ વ્યાધયઃ, સન્તિ સિદ્ધ્યુપાયાઃ સાધ્યાનામિતિ| પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તો નામ તસ્મિંસ્તસ્મિન્નેકૈકસ્મિંસ્તન્ત્રે તત્તત્ પ્રસિદ્ધં; યથા- અન્યત્રાષ્ટૌ રસાઃ ષડત્ર, પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યત્ર ષડિન્દ્રિયાણ્યન્યત્ર તન્ત્રે, વાતાદિકૃતાઃ સર્વે વિકારા યથાઽન્યત્ર, અત્ર વાતાદિકૃતા ભૂતકૃતાશ્ચ પ્રસિદ્ધાઃ| અધિકરણસિદ્ધાન્તો નામ સ યસ્મિન્નધિકરણે પ્રસ્તૂયમાને સિદ્ધાન્યન્યાન્યપ્યધિકરણાનિ ભવન્તિ, યથા- ‘ન મુક્તઃ કર્માનુબન્ધિકં કુરુતે, નિસ્પૃહત્વાત્ ઇતિ પ્રસ્તુતે સિદ્ધાઃ કર્મફલ-મોક્ષ-પુરુષ-પ્રેત્યભાવા ભવન્તિ| અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તો નામ સ યમર્થમસિદ્ધમપરીક્ષિતમનુપદિષ્ટમહેતુકં વા વાદકાલેઽભ્યુપગચ્છન્તિ ભિષજઃ; તદ્યથા- દ્રવ્યં પ્રધાનમિતિ કૃત્વા વક્ષ્યામઃ, ગુણાઃ પ્રધાનમિતિ કૃત્વા વક્ષ્યામઃ, વીર્યં પ્રધાનમિતિ કૃત્વા વક્ષ્યામઃ, ઇત્યેવમાદિઃ| ઇતિ ચતુર્વિધઃ સિદ્ધાન્તઃ||૩૭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

અથ શબ્દઃ- શબ્દો નામ વર્ણસમામ્નાયઃ; સ ચતુર્વિધઃ- દૃષ્ટાર્થશ્ચ, અદૃષ્ટાર્થશ્ચ, સત્યશ્ચ, અનૃતશ્ચેતિ| તત્ર દૃષ્ટાર્થો નામ- ત્રિભિર્હેતુભિર્દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ, ષડ્ભિરુપક્રમૈશ્ચ પ્રશામ્યન્તિ, સતિ શ્રોત્રાદિસદ્ભાવે શબ્દાદિગ્રહણમિતિ| અદૃષ્ટાર્થઃ પુનઃ- અસ્તિ પ્રેત્યભાવઃ, અસ્તિ મોક્ષ ઇતિ| સત્યો નામ- યથાર્થભૂતઃ; સન્ત્યાયુર્વેદોપદેશાઃ, સન્તિ સિદ્ધ્યુપાયાઃ સાધ્યાનાં વ્યાધીનાં, સન્ત્યારમ્ભફલાનીતિ| સત્યવિપર્યયશ્ચાનૃતઃ||૩૮||

Adhikarana 28 (39) · Śloka 39

અથ પ્રત્યક્ષં- પ્રત્યક્ષં નામ તદ્યદાત્મના ચેન્દ્રિયૈશ્ચ સ્વયમુપલભ્યતે; તત્રાત્મપ્રત્યક્ષાઃ સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષાદયઃ, શબ્દાદયસ્ત્વિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષાઃ||૩૯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

અથાનુમાનમ્- અનુમાનં નામ તર્કો યુક્ત્યપેક્ષઃ; યથા- અગ્નિં જરણશક્ત્યા, બલં વ્યાયામશક્ત્યા, શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદિગ્રહણેનેત્યેવમાદિ||૪૦||

Adhikarana 30 (41) · Śloka 41

અથૈતિહ્યમ્- ઐતિહ્યં નામાપ્તોપદેશો વેદાદિઃ||૪૧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

અથૌપમ્યમ્- ઔપમ્યં નામ યદન્યેનાન્યસ્ય સાદૃશ્યમધિકૃત્ય પ્રકાશનં; યથા- દણ્ડેન દણ્ડકસ્ય, ધનુષા ધનુઃસ્તમ્ભસ્ય, ઇષ્વાસેનાઽઽરોગ્યદસ્યેતિ||૪૨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

અથ સંશયઃ- સંશયો નામ સન્દેહલક્ષણાનુસન્દિગ્ધેષ્વર્થેષ્વનિશ્ચયઃ ; યથા- દૃષ્ટા હ્યાયુષ્મલ્લક્ષણૈરુપેતાશ્ચાનુપેતાશ્ચ તથા સક્રિયાશ્ચાક્રિયાશ્ચ પુરુષાઃ શીઘ્રભઙ્ગાશ્ચિરજીવિનશ્ચ, એતદુભયદૃષ્ટત્વાત્ સંશયઃ- કિમસ્તિ ખલ્વકાલમૃત્યુરુત નાસ્તીતિ||૪૩||

Adhikarana 33 (44) · Śloka 44

અથ પ્રયોજનં- પ્રયોજનં નામ યદર્થમારભ્યન્ત આરમ્ભાઃ; યથા- યદ્યકાલમૃત્યુરસ્તિ તતોઽહમાત્માનમાયુષ્યૈરુપચરિષ્યામ્યનાયુષ્યાણિ ચ પરિહરિષ્યામિ, કથં મામકાલમૃત્યુઃ પ્રસહેતેતિ||૪૪||

Adhikarana 34 (45) · Śloka 45

અથ સવ્યભિચારં- સવ્યભિચારં નામ યદ્વ્યભિચરણં; યથા- ભવેદિદમૌષધમસ્મિન્ વ્યાધૌ યૌગિકમથવા નેતિ||૪૫||

Adhikarana 35 (46) · Śloka 46

અથ જિજ્ઞાસા- જિજ્ઞાસા નામ પરીક્ષા; યથા ભેષજપરીક્ષોત્તરકાલમુપદેક્ષ્યતે||૪૬||

Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48

અથ વ્યવસાયઃ- વ્યવસાયો નામ નિશ્ચયઃ; યથા- વાતિક એવાયં વ્યાધિઃ, ઇદમેવાસ્ય ભેષજં ચેતિ||૪૭|| અથાર્થપ્રાપ્તિઃ- અર્થપ્રાપ્તિર્નામ યત્રૈકેનાર્થેનોક્તેનાપરસ્યાર્થસ્યાનુક્તસ્યાપિ સિદ્ધિઃ; યથા- નાયં સન્તર્પણસાધ્યો વ્યાધિરિત્યુક્તે ભવત્યર્થપ્રાપ્તિઃ- અપતર્પણસાધ્યોઽયમિતિ, નાનેન દિવા ભોક્તવ્યમિત્યુક્તે ભવત્યર્થપ્રાપ્તિઃ- નિશિ ભોક્તવ્યમિતિ||૪૮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

અથ સમ્ભવઃ- યો યતઃ સમ્ભવતિ સ તસ્ય સમ્ભવઃ; યથા- ષડ્ધાતવો ગર્ભસ્ય, વ્યાધેરહિતં, હિતમારોગ્યસ્યેતિ||૪૯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 50

અથાનુયોજ્યમ્- અનુયોજ્યં નામ યદ્વાક્યં વાક્યદોષયુક્તં તત્| સામાન્યતો વ્યાહૃતેષ્વર્થેષુ વા વિશેષગ્રહણાર્થં યદ્વાક્યં તદપ્યનુયોજ્યં; યથા- ‘સંશોધનસાધ્યોઽયં વ્યાધિઃ’ ઇત્યુક્તે ‘કિં વમનસાધ્યોઽયં, કિંવા વિરેચનસાધ્યઃ’ ઇત્યનુયુજ્યતે||૫૦||

Adhikarana 39 (51) · Śloka 51

અથાનનુયોજ્યમ્- અનનુયોજ્યં નામાતો વિપર્યયેણ; યથા- અયમસાધ્યઃ||૫૧||

Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53

અથાનુયોગઃ- અનુયોગો નામ સ યત્ તદ્વિદ્યાનાં તદ્વિદ્યૈરેવ સાર્ધં તન્ત્રે તન્ત્રૈકદેશે વા પ્રશ્નઃપ્રશ્નૈકદેશો વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનવચનપ્રતિવચનપરીક્ષાર્થમાદિશ્યતે| યથા- ‘નિત્યઃ પુરુષઃ’ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતે યત્ પરઃ ‘કો હેતુઃ’ ઇત્યાહ, સોઽનુયોગઃ||૫૨|| અથ પ્રત્યનુયોગઃ- પ્રત્યનુયોગો નામાનુયોગસ્યાનુયોગઃ; યથા- અસ્યાનુયોગસ્ય પુનઃ કો હેતુરિતિ||૫૩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

અથ વાક્યદોષઃ- વાક્યદોષો નામ યથા ખલ્વસ્મિન્નર્થે ન્યૂનમ્, અધિકમ્, અનર્થકમ્, અપાર્થકં, વિરુદ્ધં ચેતિ; એતાનિ હ્યન્તરેણ ન પ્રકૃતોઽર્થઃ પ્રણશયેત્| તત્ર ન્યૂનં- પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનામન્યતમેનાપિ ન્યૂનં ન્યૂનં ભવતિ; યદ્વા બહૂપદિષ્ટહેતુકમેકેન હેતુના સાધ્યતે તચ્ચ ન્યૂનમ્| અથાધિકમ્- અધિકં નામ યન્ન્યૂનવિપરીતં, યદ્વાઽઽયુર્વેદે ભાષ્યમાણે બાર્હસ્પત્યમૌશનસમન્યદ્વા યત્કિઞ્ચિદપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થમુચ્યતે, યદ્વા સમ્બદ્ધાર્થમપિ દ્વિરભિધીયતે તત્ પુનરુક્તદોષત્વાદધિકં; તચ્ચ પુનરુક્તં દ્વિવિધમ્- અર્થપુનરુક્તં, શબ્દપુનરુક્તં ચ; તત્રાર્થપુનરુક્તં યથા- ભેષજમૌષધં સાધનમિતિ, શબ્દપુનરુક્તં પુનર્ભેષજં ભેષજમિતિ| અથાનર્થકમ્- અનર્થકં નામ યદ્વચનમક્ષરગ્રામમાત્રમેવ સ્યાત્ પઞ્ચવર્ગવન્ન ચાર્થતો ગૃહ્યતે| અથાપાર્થકમ્- અપાર્થકં નામ યદર્થવચ્ચ પરસ્પરેણાસંયુજ્યમાનાર્થકં; યથા- ચક્ર-ન(ત)ક્ર-વંશ-વજ્ર-નિશાકરા ઇતિ| અથ વિરુદ્ધં- વિરુદ્ધં નામ યદ્દૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તસમયૈર્વિરુદ્ધં; તત્ર પૂર્વં દૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવુક્તૌઃ સમયઃ પુનસ્ત્રિધા ભવતિ; યથા- આયુર્વૈદિકસમયઃ, યાજ્ઞિકસમયઃ, મોક્ષશાસ્ત્રિકસમયશ્ચેતિ; તત્રાયુર્વૈદિકસમયઃ- ચતુષ્પાદં ભેષજમિતિ, યાજ્ઞિકસમયઃ- આલભ્યા યજમાનૈઃ પશવ ઇતિ, મોક્ષશાસ્ત્રિકસમયઃ- સર્વભૂતેષ્વહિંસેતિ; તત્ર સ્વસમયવિપરીતમુચ્યમાનં વિરુદ્ધં ભવતિ| ઇતિ વાક્યદોષાઃ||૫૪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

અથ વાક્યપ્રશંસા- વાક્યપ્રશંસા નામ યથા ખલ્વસ્મિન્નર્થે ત્વન્યૂનમ્, અનધિકમ્, અર્થવત્, અનપાર્થકમ્, અવિરુદ્ધમ્, અધિગતપદાર્થં ચેતિ યત્તદ્વાક્યમનનુયોજ્યમિતિ પ્રશસ્યતે||૫૫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

અથ ચ્છલં- છલં નામ પરિશઠમર્થાભાસમનર્થકં વાગ્વસ્તુમાત્રમેવ| તદ્દ્વિવિધં- વાક્છલં, સામાન્યચ્છલં ચ| તત્ર વાક્છલં નામ યથા- કશ્ચિદ્બ્રૂયાત્- નવતન્ત્રોઽયં ભિષગિતિ, અથ ભિષગ્ બ્રૂયાત્- નાહં નવતન્ત્ર એકતન્ત્રોઽહમિતિ; પરો બ્રૂયાત્- નાહં બ્રવીમિ નવ તન્ત્રાણિ તવેતિ, અપિ તુ નવાભ્યસ્તં તે તન્ત્રમિતિ; ભિષક્ બ્રૂયાત્- ન મયા નવાભ્યસ્તં તન્ત્રમ્, અનેકધાઽભ્યસ્તં મયા તન્ત્રમિતિ; એતદ્વાક્છલમ્| સામાન્યચ્છલં નામ યથા- વ્યાધિપ્રશમનાયૌષધમિત્યુક્તે, પરો બ્રૂયાત્- સત્ સત્પ્રશમનાયેતિ કિં નુ ભવાનાહ; સન્ હિ રોગઃ, સદૌષધં; યદિ ચ સત્ સત્પ્રશમનાય ભવતિ, તત્ર સત્ કાસઃ, સત્ ક્ષયઃ, સત્સામાન્યાત્ કાસસ્તે ક્ષયપ્રશમનાય ભવિષ્યતીતિ| એતત્ સામાન્યચ્છલમ્||૫૬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

અથાહેતુઃ- અહેતુર્નામપ્રકરણસમઃ, સંશયસમઃ, વર્ણ્યસમશ્ચેતિ| તત્ર પ્રકરણસમો નામાહેતુર્યથા- અન્યઃ શરીરાદાત્મા નિત્ય ઇતિ; પરો બ્રૂયાત્- યસ્માદન્યઃ શરીરાદાત્મા, તસ્માન્નિત્યઃ; શરીરં હ્યનિત્યમતો વિધર્મિણા ચાત્મના ભવિતવ્યમિત્યેષ ચાહેતુઃ; નહિ ય એવ પક્ષઃ સ એવ હેતુરિતિ| સંશયસમો નામાહેતુર્ય એવ સંશયહેતુઃ સ એવ સંશયચ્છેદહેતુઃ; યથા- અયમાયુર્વેદૈકદેશમાહ, કિન્ન્વયં ચિકિત્સકઃ સ્યાન્ન વેતિ સંશયે પરો બ્રૂયાત્- યસ્માદયમાયુર્વેદૈકદેશમાહ તસ્માચ્ચિકિત્સકોઽયમિતિ, ન ચ સંશયચ્છેદહેતું વિશેષયતિ, એષ ચાહેતુઃ; ન હિ ય એવ સંશયહેતુઃ, સ એવ સંશયચ્છેદહેતુર્ભવતિ| વર્ણ્યસમો નામાહેતુઃ- યો હેતુર્વર્ણ્યાવિશિષ્ટઃ; યથા- કશ્ચિદ્બૂયાત્- અસ્પર્શત્વાદ્બુદ્ધિરનિત્યા શબ્દવદિતિ; અત્ર વર્ણ્યઃ શબ્દો બુદ્ધિરપિ વર્ણ્યા, તદુભયવર્ણ્યાવિશિષ્ટત્વાદ્વર્ણ્યસમોઽપ્યહેતુઃ||૫૭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

અથાતીતકાલમ્- અતીતકાલં નામ યત્ પૂર્વં વાચ્યં તત્ પશ્ચાદુચ્યતે, તત્ કાલાતીતત્વાદગ્રાહ્યં ભવતીતિ; પૂર્વં વા નિગ્રહપ્રાપ્તમનિગૃહ્ય પરિગૃહ્ય પક્ષાન્તરિતં પશ્ચાન્નિગૃહીતે, તત્તસ્યાતીતકાલત્વાન્નિગ્રહવચનમસમર્થં ભવતીતિ||૫૮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

અથોપાલમ્ભઃ- ઉપાલમ્ભો નામ હેતોર્દોષવચનં; યથા- પૂર્વમહેતવો હેત્વાભાસા વ્યાખ્યાતાઃ||૫૯||

Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61

અથ પરિહારઃ- પરિહારો નામ તસ્યૈવ દોષવચનસ્ય પરિહરણં; યથા- નિત્યમાત્મનિ શરીરસ્થે જીવલિઙ્ગાન્યુપલભ્યન્તે, તસ્ય ચાપગમાન્નોપલભ્યન્તે, તસ્માદન્યઃ શરીરાદાત્મા નિત્યશ્ચેતિ||૬૦|| અથ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ- પ્રતિજ્ઞાહાનિર્નામ સા પૂર્વપરિગૃહીતાં પ્રતિજ્ઞાં પર્યનુયુક્તો યત્ પરિત્યજતિ, યથા પ્રાક્ પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા નિત્યઃ પુરુષ ઇતિ, પર્યનુયુક્તસ્ત્વાહ- અનિત્ય ઇતિ||૬૧||

Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64

અથાભ્યનુજ્ઞા- અભ્યનુજ્ઞા નામ સા ય ઇષ્ટાનિષ્ટાભ્યુપગમઃ||૬૨|| અથ હેત્વન્તરં- હેત્વન્તરં નામ પ્રકૃતહેતૌ વાચ્યે યદ્વિકૃતહેતુમાહ||૬૩|| અથાર્થાન્તરમ્- અર્થાન્તરં નામૈકસ્મિન્ વક્તવ્યેઽપરં યદાહ| યથા- જ્વરલક્ષણે વાચ્યે પ્રમેહલક્ષણમાહ||૬૪||

Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66

અથ નિગ્રહસ્થાનં- નિગ્રહસ્થાનં નામ પરાજયપ્રાપ્તિઃ; તચ્ચ ત્રિરભિહિતસ્ય વાક્યસ્યાપરિજ્ઞાનં પરિષદિ વિજ્ઞાનવત્યાં, યદ્વા અનનુયોજ્યસ્યાનુયોગોઽનુયોજ્યસ્ય ચાનનુયોગઃ| પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, અભ્યનુજ્ઞા, કાલાતીતવચનમ્, અહેતુઃ, ન્યૂનમ્, અધિકં, વ્યર્થમ્, અનર્થકં, પુનરુક્તં, વિરુદ્ધં, હેત્વન્તરમ્, અર્થાન્તરં ચ નિગ્રહસ્થાનમ્||૬૫|| ઇતિ વાદમાર્ગપદાનિ યથોદ્દેશમભિનિર્દિષ્ટાનિ ભવન્તિ||૬૬||

Adhikarana 50 (67) · Śloka 67

વાદસ્તુ ખલુ ભિષજાં પ્રવર્તમાનો પ્રવર્તેતાયુર્વેદ એવ, નાન્યત્ર| અત્ર હિ વાક્યપ્રતિવાક્યવિસ્તરાઃ કેવલાશ્ચોપપત્તયઃ સર્વાધિકરણેષુ| તાઃ સર્વાઃ સમવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય સર્વં વાક્યં બ્રૂયાત્, નાપ્રકૃતકમશાસ્ત્રમપરીક્ષિતમસાધકમાકુલમવ્યાપકં વા| સર્વં ચ હેતુમદ્બ્રૂયાત્| હેતુમન્તો હ્યકલુષાઃ સર્વ એવ વાદવિગ્રહાશ્ચિકિત્સિતે કારણભૂતાઃ, પ્રશસ્તબુદ્ધિવર્ધકત્વાત્; સર્વારમ્ભસિદ્ધિં હ્યાવહત્યનુપહતા બુદ્ધિઃ||૬૭||

Adhikarana 51 (68) · Śloka 68

ઇમાનિ ખલુ તાવદિહ કાનિચિત્ પ્રકરણાનિ ભિષજાં જ્ઞાનાર્થમુપદેક્ષ્યામઃ| જ્ઞાનપૂર્વકં હિ કર્મણાં સમારમ્ભં પ્રશંસન્તિ કુશલાઃ| જ્ઞાત્વા હિ કારણ-કરણ-કાર્યયોનિ-કાર્ય-કાર્યફલાનુબન્ધ-દેશ-કાલ-પ્રવૃત્ત્યુપાયાન્ સમ્યગભિનિર્વર્તમાનઃ કાર્યાભિનિર્વૃત્તાવિષ્ટફલાનુબન્ધં કાર્યમભિનિર્વર્તયત્યનતિમહતા યત્નેન કર્તા||૬૮||

Adhikarana 52 (69) · Śloka 69

તત્ર કારણં નામ તદ્ યત્ કરોતિ, સ એવ હેતુઃ, સ કર્તા||૬૯||

Adhikarana 53 (70) · Śloka 70

કરણં પુનસ્તદ્ યદુપકરણાયોપકલ્પતે કર્તુઃ કાર્યાભિનિર્વૃત્તૌ પ્રયતમાનસ્ય||૭૦||

Adhikarana 54 (71) · Śloka 71

કાર્યયોનિસ્તુ સા યા વિક્રિયમાણા કાર્યત્વમાપદ્યતે||૭૧||

Adhikarana 55 (72) · Śloka 72

કાર્યં તુ તદ્યસ્યાભિનિર્વૃત્તિમભિસન્ધાય કર્તા પ્રવર્તતે||૭૨||

Adhikarana 56 (73) · Śloka 73

કાર્યફલં પુનસ્તદ્ યત્પ્રયોજના કાર્યાભિનિર્વૃત્તિરિષ્યતે||૭૩||

Adhikarana 57 (74) · Śloka 74

અનુબન્ધઃ ખલુ સ યઃ કર્તારમવશ્યમનુબધ્નાતિ કાર્યાદુત્તરકાલં કાર્યનિમિત્તઃ શુભો વાઽપ્યશુભો ભાવઃ||૭૪||

Adhikarana 58 (75) · Śloka 75

દેશસ્ત્વધિષ્ઠાનમ્||૭૫||

Adhikarana 59 (76) · Śloka 76

કાલઃ પુનઃ પરિણામઃ||૭૬||

Adhikarana 60 (77) · Śloka 77

પ્રવૃત્તિસ્તુ ખલુ ચેષ્ટા કાર્યાર્થા; સૈવ ક્રિયા, કર્મ, યત્નઃ, કાર્યસમારમ્ભશ્ચ||૭૭||

Adhikarana 61 (78) · Śloka 78

ઉપાયઃ પુનસ્ત્રયાણાં કારણાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ સમ્યક્ કાર્યકાર્યફલાનુબન્ધવર્જ્યાનાં, કાર્યાણામભિનિર્વર્તક ઇત્યતસ્તૂપાયઃ ; કૃતે નોપાયાર્થોઽસ્તિ, ન ચ વિદ્યતે તદાત્વે, કૃતાચ્ચોત્તરકાલં ફલં, ફલાચ્ચાનુબન્ધ ઇતિ||૭૮||

Adhikarana 62 (79) · Śloka 79

એતદ્દશવિધમગ્રે પરીક્ષ્યં, તતોઽનન્તરં કાર્યાર્થા પ્રવૃત્તિરિષ્ટા| તસ્માદ્ભિષક્ કાર્યં ચિકીર્ષુઃ પ્રાક્ કાર્યસમારમ્ભાત્ પરીક્ષયા કેવલં પરીક્ષ્યં પરીક્ષ્ય કર્મ સમારભેત કર્તુમ્||૭૯||

Adhikarana 63 (80) · Śloka 80

તત્ર ચેદ્ભિષગભિષગ્વા ભિષજં કશ્ચિદેવં ખલુ પૃચ્છેદ્- વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનાનિ પ્રયોક્તુકામેન ભિષજા કતિવિધયા પરીક્ષયા કતિવિધમેવ પરીક્ષ્યં, કશ્ચાત્ર પરીક્ષ્યવિશેષઃ, કથં ચ પરીક્ષિતવ્યઃ, કિમ્પ્રયોજના ચ પરીક્ષા, ક્વ ચ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, ક્વ ચ નિવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે ચ કિં નૈષ્ઠિકં, કાનિ ચ વમનાદીનાં ભેષજદ્રવ્યાણ્યુપયોગં ગચ્છન્તીતિ||૮૦||

Adhikarana 64 (81) · Śloka 81

સ એવં પૃષ્ટો યદિ મોહયિતુમિચ્છેત્, બ્રૂયાદેનં- બહુવિધા હિ પરીક્ષા તથા પરીક્ષ્યવિધિભેદઃ, કતમેન વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ ભિન્નયા પરીક્ષયા કેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ પરીક્ષ્યસ્ય ભિન્નસ્ય ભેદાગ્રં ભવાન્ પૃચ્છત્યાખ્યાયમાનં ; નેદાનીં ભવતોઽન્યેન વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ ભિન્નયા પરીક્ષયાઽન્યેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ પરીક્ષ્યસ્ય ભિન્નસ્યાભિલષિતમર્થં શ્રોતુમહમન્યેન પરીક્ષાવિધિભેદેનાન્યેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ પરીક્ષ્યં ભિત્ત્વાઽન્યથાઽઽચક્ષાણ ઇચ્છાં પૂરયેયમિતિ||૮૧||

Adhikarana 65 (82) · Śloka 82

સ યદુત્તરં બ્રૂયાત્તત્ સમીક્ષ્યોત્તરં વાચ્યં સ્યાદ્યથોક્તં ચ પ્રતિવચનવિધિમવેક્ષ્ય; સમ્યક્ યદિ તુ બ્રૂયાન્ન ચૈનં મોહયિતુમિચ્છેત્, પ્રાપ્તં તુ વચનકાલં મન્યેત, કામમસ્મૈ બ્રૂયાદાપ્તમેવ નિખિલેન||૮૨||

Adhikarana 66 (83) · Śloka 83

દ્વિવિધા તુ ખલુ પરીક્ષા જ્ઞાનવતાં- પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચ| એતદ્ધિ દ્વયમુપદેશશ્ચ પરીક્ષા સ્યાત્| એવમેષા દ્વિવિધા પરીક્ષા, ત્રિવિધા વા સહોપદેશેન||૮૩||

Adhikarana 67 (84) · Śloka 84

દશવિધં તુ પરીક્ષ્યં કારણાદિ યદુક્તમગ્રે, તદિહ ભિષગાદિષુ સંસાર્ય સન્દર્શયિષ્યામઃ- ઇહ કાર્યપ્રાપ્તૌ કારણં ભિષક્, કરણં પુનર્ભેષજં, કાર્યયોનિર્ધાતુવૈષમ્યં, કાર્યં ધાતુસામ્યં, કાર્યફલં સુખાવાપ્તિઃ, અનુબન્ધઃ ખલ્વાયુઃ, દેશો ભૂમિરાતુરશ્ચ, કાલઃ પુનઃ સંવત્સરશ્ચાતુરાવસ્થા ચ, પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિકર્મસમારમ્ભઃ, ઉપાયસ્તુ ભિષગાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ સમ્યક્| ઇહાપ્યસ્યોપાયસ્ય વિષયઃ પૂર્વેણૈવોપાયવિશેષેણ વ્યાખ્યાતઃ| ઇતિ કારણાદીનિ દશ દશસુ ભિષગાદિષુ સંસાર્ય સન્દર્શિતાનિ, તથૈવાનુપૂર્વ્યૈતદ્દશવિધં પરીક્ષ્યમુક્તં ચ||૮૪||

Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86

તસ્ય યો યો વિશેષો યથા યથા ચ પરીક્ષિતવ્યઃ, સ તથા તથા વ્યાખ્યાસ્યતે||૮૫|| કારણં ભિષગિત્યુક્તમગ્રે, તસ્ય પરીક્ષા- ભિષઙ્નામ યો ભિષજ્યતિ, યઃ સૂત્રાર્થપ્રયોગકુશલઃ, યસ્ય ચાયુઃ સર્વથા વિદિતં યથાવત્| સ ચ સર્વધાતુસામ્યં ચિકીર્ષન્નાત્માનમેવાદિતઃ પરીક્ષેત ગુણિષુ ગુણતઃ કાર્યાભિનિર્વૃત્તિં પશ્યન્, કચ્ચિદહમસ્ય કાર્યસ્યાભિનિર્વર્તને સમર્થો ન વેતિ; તત્રેમે ભિષગ્ગુણા યૈરુપપન્નો ભિષગ્ધાતુસામ્યાભિનિર્વર્તને સમર્થો ભવતિ; તદ્યથા- પર્યવદાતશ્રુતતા, પરિદૃષ્ટકર્મતા, દાક્ષ્યં, શૌચં, જિતહસ્તતા, ઉપકરણવત્તા, સર્વેન્દ્રિયોપપન્નતા, પ્રકૃતિજ્ઞતા, પ્રતિપત્તિજ્ઞાતા ચેતિ||૮૬||

Adhikarana 69 (87) · Śloka 87

કરણં પુનર્ભેષજમ્| ભેષજં નામ તદ્યદુપકરણાયોપકલ્પતે ભિષજો ધાતુસામ્યાભિનિર્વૃત્તૌ પ્રયતમાનસ્ય વિશેષતશ્ચોપાયાન્તેભ્યઃ| તદ્દ્વિવિધં વ્યપાશ્રયભેદાત્- દૈવવ્યપાશ્રયં, યુક્તિવ્યપાશ્રયં ચેતિ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં- મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદિ, યુક્તિવ્યપાશ્રયં- સંશોધનોપશમને ચેષ્ટાશ્ચ દૃષ્ટફલાઃ| એતચ્ચૈવ ભેષજમઙ્ગભેદાદપિ દ્વિવિધં- દ્રવ્યભૂતમઃ, અદ્રવ્યભૂતં ચ| તત્ર યદદ્રવ્યભૂતં તદુપાયાભિપ્લુતમ્| ઉપાયો નામ ભયદર્શનવિસ્માપનવિસ્મારણક્ષોભણહર્ષણભર્ત્સનવધબન્ધસ્વપ્નસંવાહનાદિરમૂર્તો ભાવવિશેષો યથોક્તાઃ સિદ્ધ્યુપાયાશ્ચોપાયાભિપ્લુતા ઇતિ| યત્તુ દ્રવ્યભૂતં તદ્વમનાદિષુ યોગમુપૈતિ| તસ્યાપીયં પરીક્ષા- ઇદમેવમ્પ્રકૃત્યૈવઙ્ગુણમેવમ્પ્રભાવમસ્મિન્ દેશે જાતમસ્મિન્નૃતાવેવં ગૃહીતમેવં નિહિતમેવમુપસ્કૃતમનયા ચ માત્રયા યુક્તમસ્મિન્ વ્યાધાવેવંવિધસ્ય પુરુષસ્યૈવતાવન્તં દોષમપકર્ષત્યુપશમયતિ વા, યદન્યદપિ ચૈવંવિધં ભેષજં ભવેત્તચ્ચાનેન વિશેષેણ યુક્તમિતિ||૮૭||

Adhikarana 70 (88) · Śloka 88

કાર્યયોનિર્ધાતુવૈષમ્યં, તસ્ય લક્ષણં વિકારાગમઃ| પરીક્ષા ત્વસ્ય વિકારપ્રકૃતેશ્ચૈવોનાતિરિક્તલિઙ્ગવિશેષાવેક્ષણં વિકારસ્ય ચ સાધ્યાસાધ્યમૃદુદારુણલિઙ્ગવિશેષાવેક્ષણમિતિ||૮૮||

Adhikarana 71 (89) · Śloka 89

કાર્યં ધાતુસામ્યં, તસ્ય લક્ષણં વિકારોપશમઃ| પરીક્ષા ત્વસ્ય- રુગુપશમનં, સ્વરવર્ણયોગઃ, શરીરોપચયઃ, બલવૃદ્ધિઃ, અભ્યવહાર્યાભિલાષઃ, રુચિરાહારકાલે, અભ્યવહૃતસ્ય ચાહારસ્ય કાલે સમ્યગ્જરણં, નિદ્રાલાભો યથાકાલં, વૈકારિણાં ચ સ્વપ્નાનામદર્શનં, સુખેન ચ પ્રતિબોધનં, વાતમૂત્રપુરીષરેતસાં મુક્તિઃ, સર્વાકારૈર્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચાવ્યાપત્તિરિતિ||૮૯||

Adhikarana 72 (90) · Śloka 90

કાર્યફલં સુખાવાપ્તિઃ, તસ્ય લક્ષણં- મનોબુદ્ધીન્દ્રિયશરીરતુષ્ટિઃ||૯૦||

Adhikarana 73 (91) · Śloka 91

અનુબન્ધસ્તુ ખલ્વાયુઃ, તસ્ય લક્ષણં- પ્રાણૈઃ સહ સંયોગઃ||૯૧||

Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93

દેશસ્તુ ભૂમિરાતુરશ્ચ||૯૨|| તત્ર ભૂમિપરીક્ષા આતુરપરિજ્ઞાનહેતોર્વા સ્યાદૌષધપરિજ્ઞાનહેતોર્વા| તત્ર તાવદિયમાતુરપરિજ્ઞાનહેતોઃ| તદ્યથા- અયં કસ્મિન્ ભૂમિદેશે જાતઃ સંવૃદ્ધો વ્યાધિતો વા; તસ્મિંશ્ચ ભૂમિદેશે મનુષ્યાણામિદમાહારજાતમ્, ઇદં વિહારજાતમ્, ઇદમાચારજાતમ્, એતાવચ્ચ બલમ્, એવંવિધં સત્ત્વમ્, એવંવિધં સાત્મ્યમ્, એવંવિધો દોષઃ, ભક્તિરિયમ્, ઇમે વ્યાધયઃ, હિતમિદમ્, અહિતમિદમિતિ પ્રાયોગ્રહણેન | ઔષધપરિજ્ઞાનહેતોસ્તુ કલ્પેષુ ભૂમિપરીક્ષા વક્ષ્યતે||૯૩||

Adhikarana 75 (94) · Śloka 94

આતુરસ્તુ ખલુ કાર્યદેશઃ| તસ્ય પરીક્ષા આયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનહેતોર્વા સ્યાદ્, બલદોષપ્રમાણજ્ઞાનહેતોર્વા| તત્ર તાવદિયં બલદોષપ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ; દોષપ્રમાણાનુરૂપો હિ ભેષજપ્રમાણવિકલ્પો બલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષો ભવતિ| સહસા હ્યતિબલમૌષધમપરીક્ષકપ્રયુક્તમલ્પબલમાતુરમતિપાતયેત્; ન હ્યતિબલાન્યાગ્નેયવાયવીયાન્યૌષધાન્યગ્નિક્ષારશસ્ત્રકર્માણિ વા શક્યન્તેઽલ્પબલૈઃ સોઢુમ્; અસહ્યાતિતીક્ષ્ણવેગત્વાદ્ધિતાનિ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સ્યુઃ| એતચ્ચૈવ કારણમપેક્ષમાણા હીનબલમાતુરમવિષાદકરૈર્મૃદુસુકુમારપ્રાયૈરુત્તરોત્તરગુરુભિરવિભ્રમૈરનાત્યયિકૈશ્ચોપચરન્ત્યૌષધૈઃ; વિશેષતશ્ચ નારીઃ, તા હ્યનવસ્થિતમૃદુવિવૃતવિક્લવહૃદયાઃ પ્રાયઃ સુકુમાર્યોઽબલાઃ પરસંસ્તભ્યાશ્ચ| તથા બલવતિ બલવદ્વ્યાધિપરિગતે સ્વલ્પબલમૌષધમપરીક્ષકપ્રયુક્તમસાધકમેવ ભવતિ| તસ્માદાતુરં પરીક્ષેત પ્રકૃતિતશ્ચ, વિકૃતિતશ્ચ, સારતશ્ચ, સંહનનતશ્ચ, પ્રમાણતશ્ચ, સાત્મ્યતશ્ચ, સત્ત્વતશ્ચ, આહારશક્તિતશ્ચ, વ્યાયામશક્તિતશ્ચ, વયસ્તશ્ચેતિ, બલપ્રમાણવિશેષગ્રહણહેતોઃ||૯૪||

Adhikarana 76 (95) · Śloka 95

તત્ર પ્રકૃત્યાદીન્ ભાવાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ | તદ્યથા- શુક્રશોણિતપ્રકૃતિં, કાલગર્ભાશયપ્રકૃતિં, આતુરાહારવિહારપ્રકૃતિં, મહાભૂતવિકારપ્રકૃતિં ચ ગર્ભશરીરમપેક્ષતે| એતાનિ હિ યેન યેન દોષેણાધિકેનૈકેનાનેકેન વા સમનુબધ્યન્તે, તેન તેન દોષેણ ગર્ભોઽનુબધ્યતે; તતઃ સા સા દોષપ્રકૃતિરુચ્યતે મનુષ્યાણાં ગર્ભાદિપ્રવૃત્તા| તસ્માચ્છ્લેષ્મલાઃ પ્રકૃત્યા કેચિત્, પિત્તલાઃ કેચિત્, વાતલાઃ કેચિત્, સંસૃષ્ટાઃ કેચિત્, સમધાતવઃ કેચિદ્ભવન્તિ| તેષાં હિ લક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૯૫||

Adhikarana 77 (96) · Śloka 96

શ્લેષ્મા હિ સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણમૃદુમધુરસારસાન્દ્રમન્દસ્તિમિતગુરુશીતવિજ્જલાચ્છઃ| તસ્ય સ્નેહાચ્છ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધાઙ્ગાઃ, શ્લક્ષ્ણત્વાચ્છ્લક્ષ્ણાઙ્ગાઃ, મૃદુત્વાદ્દૃષ્ટિસુખસુકુમારાવદાતગાત્રાઃ, માધુર્યાત્ પ્રભૂતશુક્રવ્યવાયાપત્યાઃ, સારત્વાત્ સારસંહતસ્થિરશરીરાઃ, સાન્દ્રત્વાદુપચિતપરિપૂર્ણસર્વાઙ્ગાઃ, મન્દત્વાન્મન્દચેષ્ટાહારવ્યાહારાઃ, સ્તૈમિત્યાદશીઘ્રારમ્ભક્ષોભવિકારાઃ, ગુરુત્વાત્ સારાધિષ્ઠિતાવસ્થિતગતયઃ, શૈત્યાદલ્પક્ષુત્તૃષ્ણાસન્તાપસ્વેદદોષાઃ, વિજ્જલત્વાત્ સુશ્લિષ્ટસારસન્ધિબન્ધનાઃ, તથાઽચ્છત્વાત્ પ્રસન્નદર્શનાનનાઃ પ્રસન્નસ્નિગ્ધવર્ણસ્વરાશ્ચ ભવન્તિ| ત એવઙ્ગુણયોગાચ્છ્લેષ્મલા બલવન્તો વસુમન્તો વિદ્યાવન્ત ઓજસ્વિનઃ શાન્તા આયુષ્મન્તશ્ચ ભવન્તિ||૯૬||

Adhikarana 78 (97) · Śloka 97

પિત્તમુષ્ણં તીક્ષ્ણં દ્રવં વિસ્રમમ્લં કટુકઞ્ચ| તસ્યૌષ્ણ્યાત્ પિત્તલા ભવન્ત્યુષ્ણાસહા, ઉષ્ણમુખાઃ, સુકુમારાવદાતગાત્રાઃ , પ્રભૂતવિપ્લુવ્યઙ્ગતિલપિડકાઃ, ક્ષુત્પિપાસાવન્તઃ, ક્ષિપ્રવલીપલિતખાલિત્યદોષાઃ, પ્રાયોમૃદ્વલ્પકપિલશ્મશ્રુલોમકેશાશ્ચ; તૈક્ષ્ણ્યાત્તીક્ષ્ણપરાક્રમાઃ, તીક્ષ્ણાગ્નયઃ, પ્રભૂતાશનપાનાઃ, ક્લેશાસહિષ્ણવો, દન્દશૂકાઃ; દ્રવત્વાચ્છિથિલમૃદુસન્ધિમાંસાઃ, પ્રભૂતસૃષ્ટસ્વેદમૂત્રપુરીષાશ્ચ; વિસ્રત્વાત્ પ્રભૂતપૂતિકક્ષાસ્યશિરઃશરીરગન્ધાઃ; કટ્વમ્લત્વાદલ્પશુક્રવ્યવાયાપત્યાઃ; ત એવઙ્ગુણયોગાત્ પિત્તલા મધ્યબલા મધ્યાયુષો મધ્યજ્ઞાનવિજ્ઞાનવિત્તોપકરણવન્તશ્ચ ભવન્તિ||૯૭||

Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99

વાતસ્તુ રૂક્ષલઘુચલબહુશીઘ્રશીતપરુષવિશદઃ| તસ્ય રૌક્ષ્યાદ્વાતલા રૂક્ષાપચિતાલ્પશરીરાઃ પ્રતતરૂક્ષક્ષામસન્નસક્તજર્જરસ્વરા જાગરૂકાશ્ચ ભવન્તિ, લઘુત્વાલ્લઘુચપલગતિચેષ્ટાહારવ્યાહારાઃ, ચલત્વાદનવસ્થિતસન્ધ્યક્ષિભ્રૂહન્વોષ્ઠજિહ્વાશિરઃસ્કન્ધપાણિપાદાઃ, બહુત્વાદ્બહુપ્રલાપકણ્ડરાસિરાપ્રતાનાઃ, શીઘ્રત્વાચ્છ્રીઘ્રસમારમ્ભક્ષોભવિકારાઃ શીઘ્રત્રાસરાગવિરાગાઃ શ્રુતગ્રાહિણોઽલ્પસ્મૃતયશ્ચ, શૈત્યાચ્છીતાસહિષ્ણવઃ પ્રતતશીતકોદ્વેપકસ્તમ્ભાઃ, પારુષ્યાત્ પરુષકેશશ્મશ્રુરોમનખદશનવદનપાણિપાદાઃ, વૈશદ્યાત્ સ્ફુટિતાઙ્ગાવયવાઃ સતતસન્ધિશબ્દગામિનશ્ચ ભવન્તિ; ત એવઙ્ગુણયોગાદ્વાતલાઃ પ્રાયેણાલ્પબલાશ્ચાલ્પાયુષશ્ચાલ્પાપત્યાશ્ચાલ્પસાધનાશ્ચાલ્પધનાશ્ચ ભવન્તિ||૯૮|| સંસર્ગાત્ સંસૃષ્ટલક્ષણાઃ||૯૯||

Adhikarana 80 (100) · Śloka 100

સર્વગુણસમુદિતાસ્તુ સમધાતવઃ| ઇત્યેવં પ્રકૃતિતઃ પરીક્ષેત||૧૦૦||

Adhikarana 81 (101) · Śloka 101

વિકૃતિતશ્ચેતિ વિકૃતિરુચ્યતે વિકારઃ| તત્ર વિકારં હેતુ-દોષ-દૂષ્ય-પ્રકૃતિ-દેશ-કાલ-બલવિશેષૈર્લિઙ્ગતશ્ચ પરીક્ષેત, ન હ્યન્તરેણ હેત્વાદીનાં બલવિશેષં વ્યાધિબલવિશેષોપલબ્ધિઃ| યસ્ય હિ વ્યાધેર્દોષ-દૂષ્ય-પ્રકૃતિ-દેશ-કાલ-બલસામ્યં ભવતિ, મહચ્ચ હેતુલિઙ્ગબલં, સ વ્યાધિર્બલવાન્ ભવતિ; તદ્વિપર્યયાચ્ચાલ્પબલઃ; મધ્યબલસ્તુ દોષદૂષ્યાદીનામન્યતમસામાન્યાદ્ધેતુલિઙ્ગમધ્યબલત્વાચ્ચોપલભ્યતે||૧૦૧||

Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115

સારતશ્ચેતિ સારાણ્યષ્ટૌ પુરુષાણાં બલમાનવિશેષજ્ઞાનાર્થમુપદિશ્યન્તે; તદ્યથા- ત્વગ્રક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રસત્ત્વાનીતિ||૧૦૨|| તત્ર સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણમૃદુપ્રસન્નસૂક્ષ્માલ્પગમ્ભીરસુકુમારલોમા સપ્રભેવ ચ ત્વક્ ત્વક્સારાણામ્| સા સારતા સુખસૌભાગ્યૈશ્વર્યોપભોગબુદ્ધિવિદ્યારોગ્યપ્રહર્ષણાન્યાયુષ્યત્વં ચાચષ્ટે||૧૦૩|| કર્ણાક્ષિમુખજિહ્વાનાસૌષ્ઠપાણિપાદતલનખલલાટમેહનં સ્નિગ્ધરક્તવર્ણં શ્રીમદ્ભ્રાજિષ્ણુ રક્તસારાણામ્| સા સારતા સુખમુદ્ધતાં મેધાં મનસ્વિત્વં સૌકુમાર્યમનતિબલમક્લેશસહિષ્ણુત્વમુષ્ણાસહિષ્ણુત્વં ચાચષ્ટે||૧૦૪|| શઙ્ખલલાટકૃકાટિકાક્ષિગણ્ડહનુગ્રીવાસ્કન્ધોદરકક્ષવક્ષઃપાણિપાદસન્ધયઃ સ્થિરગુરુશુભમાંસોપચિતા માંસસારાણામ્| સા સારતા ક્ષમાં ધૃતિમલૌલ્યં વિત્તં વિદ્યાં સુખમાર્જવમારોગ્યં બલમાયુશ્ચ દીર્ઘમાચષ્ટે||૧૦૫|| વર્ણસ્વરનેત્રકેશલોમનખદન્તૌષ્ઠમૂત્રપુરીષેષુ વિશેષતઃ સ્નેહો મેદઃસારાણામ્| સા સારતા વિત્તૈશ્વર્યસુખોપભોગપ્રદાનાન્યાર્જવં સુકુમારોપચારતાં ચા ચષ્ટે||૧૦૬|| પાર્ષ્ણિગુલ્ફજાન્વરત્નિજત્રુચિબુકશિરઃપર્વસ્થૂલાઃ સ્થૂલાસ્થિનખદન્તાશ્ચાસ્થિસારાઃ| તે મહોત્સાહાઃ ક્રિયાવન્તઃ ક્લેશસહાઃ સારસ્થિરશરીરા ભવન્ત્યાયુષ્મન્તશ્ચ||૧૦૭|| મૃદ્વઙ્ગા બલવન્તઃ સ્નિગ્ધવર્ણસ્વરાઃ સ્થૂલદીર્ઘવૃત્તસન્ધયશ્ચ મજ્જસારાઃ| તે દીર્ઘાયુષો બલવન્તઃ શ્રુતવિત્તવિજ્ઞાનાપત્યસમ્માનભાજશ્ચ ભવન્તિ||૧૦૮|| સૌમ્યાઃ સૌમ્યપ્રેક્ષિણઃ ક્ષીરપૂર્ણલોચના ઇવ પ્રહર્ષબહુલાઃ સ્નિગ્ધવૃત્તસારસમસંહતશિખરદશનાઃ પ્રસન્નસ્નિગ્ધવર્ણસ્વરા ભ્રાજિષ્ણવો મહાસ્ફિચશ્ચ શુક્રસારાઃ| તે સ્ત્રીપ્રિયોપભોગા બલવન્તઃ સુખૈશ્વર્યારોગ્યવિત્તસમ્માનાપત્યભાજશ્ચ ભવન્તિ||૧૦૯|| સ્મૃતિમન્તો ભક્તિમન્તઃ કૃતજ્ઞાઃ પ્રાજ્ઞાઃ શુચયો મહોત્સાહા દક્ષા ધીરાઃ સમરવિક્રાન્તયોધિનસ્ત્યક્તવિષાદાઃ સુવ્યવસ્થિતગતિગમ્ભીરબુદ્ધિચેષ્ટાઃ કલ્યાણાભિનિવેશિનશ્ચ સત્ત્વસારાઃ| તેષાં સ્વલક્ષણૈરેવ ગુણા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૧૦|| તત્ર સર્વૈઃ સારૈરુપેતાઃ પુરુષા ભવન્ત્યતિબલાઃ પરમસુખયુક્તાઃ ક્લેશસહાઃ સર્વારમ્ભેષ્વાત્મનિ જાતપ્રત્યયાઃ કલ્યાણાભિનિવેશિનઃ સ્થિરસમાહિતશરીરાઃ સુસમાહિતગતયઃ સાનુનાદસ્નિગ્ધગમ્ભીરમહાસ્વરાઃ સુખૈશ્વર્યવિત્તોપભોગસમ્માનભાજો મન્દજરસો મન્દવિકારાઃ પ્રાયસ્તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યાશ્ચિરજીવિનશ્ચ||૧૧૧|| અતો વિપરીતાસ્ત્વસારાઃ||૧૧૨|| મધ્યાનાં મધ્યૈઃસારવિશેષૈર્ગુણવિશેષા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૧૩|| ઇતિ સારાણ્યષ્ટૌ પુરુષાણાં બલપ્રમાણવિશેષજ્ઞાનાર્થમુપદિષ્ટાનિ ભવન્તિ||૧૧૪|| કથં નુ શરીરમાત્રદર્શનાદેવ ભિષઙ્મુહ્યેદયમુપચિતત્વાદ્બલવાન્, અયમલ્પબલઃ કૃશત્વાત્, મહાબલોઽયં મહાશરીરત્વાત્, અયમલ્પશરીરત્વાદલ્પબલ ઇતિ; દૃશ્યન્તે હ્યલ્પશરીરાઃ કૃશાશ્ચૈકે બલવન્તઃ; તત્ર પિપીલિકાભારહરણવત્ સિદ્ધિઃ| અતશ્ચ સારતઃ પરીક્ષેતેત્યુક્તમ્ ||૧૧૫||

Adhikarana 83 (116) · Śloka 116

સંહનનતશ્ચેતિ સંહનનં, સંહતિઃ , સંયોજનમિત્યેકોઽર્થઃ| તત્ર સમસુવિભક્તાસ્થિ, સુબદ્ધસન્ધિ, સુનિવિષ્ટમાંસશોણિતં, સુસંહતં શરીરમિત્યુચ્યતે| તત્ર સુસંહતશરીરાઃ પુરુષા બલવન્તઃ, વિપર્યયેણાલ્પબલાઃ, મધ્યત્વાત્ સંહનનસ્ય મધ્યબલા ભવન્તિ||૧૧૬||

Adhikarana 84 (117) · Śloka 117

પ્રમાણતશ્ચેતિ શરીરપ્રમાણં પુનર્યથાસ્વેનાઙ્ગુલિપ્રમાણેનોપદેક્ષ્યતે ઉત્સેધવિસ્તારાયામૈર્યથાક્રમમ્| તત્ર પાદૌ ચત્વારિ ષટ્ ચતુર્દશાઙ્ગુલાનિ, જઙ્ઘે ત્વષ્ટાદશાઙ્ગુલે ષોડશાઙ્ગુલપરિક્ષેપે ચ, જાનુની ચતુરઙ્ગુલે ષોડશાઙ્ગુલપરિક્ષેપે, ત્રિંશદઙ્ગુલપરિક્ષેપાવષ્ટાદશાઙ્ગુલાવૂરુ, ષડઙ્ગુલદીર્ઘૌ વૃષણાવષ્ટાઙ્ગુલપરિણાહૌ, શેફઃ ષડઙ્ગુલદીર્ઘં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહં, દ્વાદશાઙ્ગુલિપરિણાહો ભગઃ, ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તારા કટી, દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિરઃ, દશાઙ્ગુલવિસ્તારં દ્વાદશાઙ્ગુલમુદરં, દશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણે દ્વાદશાઙ્ગુલાયામે પાર્શ્વે, દ્વાદશાઙ્ગુલં સ્તનાન્તરં, દ્વ્યઙ્ગુલં સ્તનપર્યન્તં, ચતુર્વિશત્યઙ્ગુલવિશાલં દ્વાદશાઙ્ગુલોત્સેધમુરઃ, દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમ્, અષ્ટાઙ્ગુલૌ સ્કન્ધૌ, ષડઙ્ગુલાવંસૌ, ષોડશાઙ્ગુલૌ પ્રબાહૂ, પઞ્ચદશાઙ્ગુલૌ પ્રપાણી, હસ્તૌ દ્વાદશાઙ્ગુલૌ , કક્ષાવષ્ટાઙ્ગુલૌ, ત્રિકં દ્વાદશાઙ્ગુલોત્સેધમ્, અષ્ટાદશાઙ્ગુલોત્સેધં પૃષ્ઠં, ચતુરઙ્ગુલોત્સેધા દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલપરિણાહા શિરોધરા, દ્વાદશાઙ્ગુલોત્સેધં ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલપરિણાહમાનનં, પઞ્ચાઙ્ગુલમાસ્યં, ચિબુકૌષ્ઠકર્ણાક્ષિમધ્યનાસિકાલલાટં ચતુરઙ્ગુલં, ષોડશાઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલપરિણાહં શિરઃ; ઇતિ પૃથક્ત્વેનાઙ્ગાવયવાનાં માનમુક્તમ્| કેવલં પુનઃશરીરમઙ્ગુલિપર્વાણિ ચતુરશીતિઃ| તદાયામવિસ્તારસમં સમુચ્યતે| તત્રાયુર્બલમોજઃ સુખમૈશ્વર્યં વિત્તમિષ્ટાશ્ચાપરે ભાવા ભવન્ત્યાયત્તાઃ પ્રમાણવતિ શરીરે; વિપર્યયસ્ત્વતો હીનેઽધિકે વા||૧૧૭||

Adhikarana 85 (118) · Śloka 118

સાત્મ્યતશ્ચેતિ સાત્મ્યં નામ તદ્યત્ સાતત્યેનોપસેવ્યમાનમુપશેતે| તત્ર યે ઘૃતક્ષીરતૈલમાંસરસસાત્મ્યાઃ સર્વરસસાત્મ્યાશ્ચ તે બલવન્તઃ ક્લેશસહાશ્ચિરજીવિનશ્ચ ભવન્તિ, રૂક્ષસાત્મ્યાઃ પુનરેકરસસાત્મ્યાશ્ચ યે તે પ્રાયેણાલ્પબલા અલ્પક્લેશસહા અલ્પાયુષોઽલ્પસાધનાશ્ચ ભવન્તિ, વ્યામિશ્રસાત્મ્યાસ્તુ યે તે મધ્યબલાઃ સાત્મ્યનિમિત્તતો ભવન્તિ||૧૧૮||

Adhikarana 86 (119) · Śloka 119

સત્ત્વતશ્ચેતિ સત્ત્વમુચ્યતે મનઃ| તચ્છરીરસ્ય તન્ત્રકમાત્મસંયોગાત્| તત્ ત્રિવિધં બલભેદેન- પ્રવરં, મધ્યમ્, અવરં ચેતિ; અતશ્ચ પ્રવરમધ્યાવરસત્ત્વાઃ પુરુષા ભવન્તિ| તત્ર પ્રવરસત્ત્વાઃ સત્ત્વસારાસ્તે સારેષૂપદિષ્ટાઃ, સ્વલ્પશરીરા હ્યપિ તે નિજાગન્તુનિમિત્તાસુ મહતીષ્વપિ પીડાસ્વવ્યથા દૃશ્યન્તે સત્ત્વગુણવૈશેષ્યાત્; મધ્યસત્ત્વાસ્ત્વપરાનાત્મન્યુપનિધાય સંસ્તમ્ભયન્ત્યાત્મનાઽઽત્માનં પરૈર્વાઽપિ સંસ્તભ્યન્તે; હીનસત્ત્વાસ્તુ નાત્મના નાપિ પરૈઃ સત્ત્વબલં પ્રતિ શક્યન્તે ઉપસ્તમ્ભયિતું, મહાશરીરા હ્યપિ તે સ્વલ્પાનામપિ વેદનાનામસહા દૃશ્યન્તે, સન્નિહિતભયશોકલોભમોહમાના રૌદ્રભૈરવદ્વિષ્ટબીભત્સવિકૃતસઙ્કથાસ્વપિ ચ પશુપુરુષમાંસશોણિતાનિ ચાવેક્ષ્ય વિષાદવૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છોન્માદભ્રમપ્રપતનાનામન્યતમમાપ્નુવન્ત્યથવા મરણમિતિ||૧૧૯||

Adhikarana 87 (120) · Śloka 120

આહારશક્તિતશ્ચેતિ આહારશક્તિરભ્યવહરણશક્ત્યા જરણશક્તયા ચ પરીક્ષ્યા; બલાયુષી હ્યાહારાયત્તે||૧૨૦||

Adhikarana 88 (121) · Śloka 121

વ્યાયામશક્તિતશ્ચેતિ વ્યાયામશક્તિરપિ કર્મશક્ત્યા પરીક્ષ્યા| કર્મશક્ત્યા હ્યનુમીયતે બલત્રૈવિધ્યમ્ ||૧૨૧||

Adhikarana 89 (122) · Śloka 122

વયસ્તશ્ચેતિ કાલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષિણી હિ શરીરાવસ્થા વયોઽભિધીયતે| તદ્વયો યથાસ્થૂલભેદેન ત્રિવિધં- બાલં, મધ્યં, જીર્ણમિતિ| તત્ર બાલમપરિપક્વધાતુમજાતવ્યઞ્જનં સુકુમારમક્લેશસહમસમ્પૂર્ણબલં શ્લેષ્મધાતુપ્રાયમાષોડશવર્ષં, વિવર્ધમાનધાતુગુણં પુનઃ પ્રાયેણાનવસ્થિતસત્ત્વમાત્રિંશદ્વર્ષમુપદિષ્ટં; મધ્યં પુનઃ સમત્વાગતબલવીર્યપૌરુષપરાક્રમગ્રહણધારણસ્મરણવચનવિજ્ઞાનસર્વધાતુગુણં બલસ્થિતમવસ્થિતસત્ત્વમવિશીર્યમાણધાતુગુણં પિત્તધાતુપ્રાયમાષષ્ટિવર્ષમુપદિષ્ટમ્; અતઃ પરં હીયમાનધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યપૌરુષપરાક્રમગ્રહણધારણસ્મરણવચનવિજ્ઞાનં ભ્રશ્યમાનધાતુગુણં વાયુધાતુપ્રાયં ક્રમેણ જીર્ણમુચ્યતે આવર્ષશતમ્| વર્ષશતં ખલ્વાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે; સન્તિ ચ પુનરધિકોનવર્ષશતજીવિનોઽપિ મનુષ્યાઃ; તેષાં વિકૃતિવર્જ્યૈઃ પ્રકૃત્યાદિબલવિશેષૈરાયુષો લક્ષણતશ્ચ પ્રમાણમુપલભ્ય વયસસ્ત્રિત્વં વિભજેત્||૧૨૨||

Adhikarana 90 (123) · Śloka 123

એવં પ્રકૃત્યાદીનાં વિકૃતિવર્જ્યાનાં ભાવાનાં પ્રવરમધ્યાવરવિભાગેન બલવિશેષં વિભજેત્| વિકૃતિબલત્રૈવિધ્યેન તુ દોષબલં ત્રિવિધમનુમીયતે| તતો ભૈષજ્યસ્ય તીક્ષ્ણમૃદુમધ્યવિભાગેન ત્રૈવિધ્યં વિભજ્ય યથાદોષં ભૈષજ્યમવચારયેદિતિ||૧૨૩||

Adhikarana 91 (124) · Śloka 124

આયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ પુનરિન્દ્રિયેષુ જાતિસૂત્રીયે ચ લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યન્તે||૧૨૪||

Adhikarana 92 (125) · Śloka 125

કાલઃ પુનઃ સંવત્સરશ્ચાતુરાવસ્થા ચ| તત્ર સંવત્સરો દ્વિધા ત્રિધા ષોઢા દ્વાદશધા ભૂયશ્ચાપ્યતઃ પ્રવિભજ્યતે તત્તત્કાર્યમભિસમીક્ષ્ય| અત્ર ખલુ તાવત્ ષોઢા પ્રવિભજ્ય કાર્યમુપદેક્ષ્યતે- હેમન્તો ગ્રીષ્મો વર્ષાશ્ચેતિ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણાસ્ત્રય ઋતવો ભવન્તિ, તેષામન્તરેષ્વિતરે સાધારણલક્ષણાસ્ત્રય ઋતવઃ- પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તા ઇતિ| પ્રાવૃડિતિ પ્રથમઃ પ્રવૃષ્ટઃ કાલઃ, તસ્યાનુબન્ધો હિ વર્ષાઃ| એવમેતે સંશોધનમધિકૃત્ય ષટ્ વિભજ્યન્તે ઋતવઃ||૧૨૫||

Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127

તત્ર સાધારણલક્ષણેષ્વૃતુષુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિર્વિધીયતે, નિવૃત્તિરિતરેષુ| સાધારણલક્ષણા હિ મન્દશીતોષ્ણવર્ષત્વાત્ સુખતમાશ્ચ ભવન્ત્યવિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામ્, ઇતરે પુનરત્યર્થશીતોષ્ણવર્ષત્વાદ્દુઃખતમાશ્ચ ભવન્તિ વિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામ્||૧૨૬|| તત્ર હેમન્તે હ્યતિમાત્રશીતોપહતત્વાચ્છરીરમસુખોપપન્નં ભવત્યતિશીતવાતાધ્માતમતિદારુણીભૂતમવબદ્ધદોષં ચ, ભેષજં પુનઃ સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમતિશીતોપહતત્વાન્મન્દવીર્યત્વમાપદ્યતે, તસ્માત્તયોઃ સંયોગે સંશોધનમયોગાયોપપદ્યતે શરીરમપિ ચ વાતોપદ્રવાય| ગ્રીષ્મે પુનર્ભૃશોષ્ણોપહતત્વાચ્છરીરમસુખોપપન્નં ભવત્યુષ્ણવાતાતપાધ્માતમતિશિથિલમત્યર્થપ્રવિલીનદોષં, ભેષજં પુનઃ સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમુષ્ણાનુગમનાત્તીક્ષ્ણતરત્વમાપદ્યતે, તસ્માત્તયોઃ સંયોગે સંશોધનમતિયોગાયોપપદ્યતે શરીરમપિ પિપાસોપદ્રવાય| વર્ષાસુ તુ મેઘજલાવતતે ગૂઢાર્કચન્દ્રતારે ધારાકુલે વિયતિ ભૂમૌ પઙ્કજલપટલસંવૃતાયામત્યર્થોપક્લિન્નશરીરેષુ ભૂતેષુ વિહતસ્વભાવેષુ ચ કેવલેષ્વૌષધગ્રામેષુ તોયતોયદાનુગતમારુતસંસર્ગાદ્ ગુરુપ્રવૃત્તીનિ વમનાદીનિ ભવન્તિ, ગુરુસમુત્થાનાનિ ચ શરીરાણિ| તસ્માદ્વમનાદીનાં નિવૃત્તિર્વિધીયતે વર્ષાન્તેષ્વૃતુષુ , ન ચેદાત્યયિકં કર્મ| આત્યયિકે પુનઃ કર્મણિ કામમૃતું વિકલ્પ્ય કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથર્તુગુણવિપરીતેન ભેષજં સંયોગસંસ્કારપ્રમાણવિકલ્પેનોપપાદ્ય પ્રમાણવીર્યસમં કૃત્વા તતઃ પ્રયોજયેદુત્તમેન યત્નેનાવહિતઃ||૧૨૭||

Adhikarana 94 (128) · Śloka 128

આતુરાવસ્થાસ્વપિ તુ કાર્યાકાર્યં પ્રતિ કાલાકાલસઞ્જ્ઞા; તદ્યથા- અસ્યામવસ્થાયામસ્ય ભેષજસ્યાકાલઃ , કાલઃ પુનરન્યસ્યેતિ; એતદપિ હિ ભવત્યવસ્થાવિશેષેણ; તસ્માદાતુરાવસ્થાસ્વપિ હિ કાલાકાલસઞ્જ્ઞા| તસ્ય પરીક્ષા- મુહુર્મુહુરાતુરસ્ય સર્વાવસ્થાવિશેષાવેક્ષણં યથાવદ્ભેષજપ્રયોગાર્થમ્| ન હ્યતિપતિતકાલમપ્રાપ્તકાલં વા ભેષજમુપયુજ્યમાનં યૌગિકં ભવતિ; કાલો હિ ભૈષજ્યપ્રયોગપર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ||૧૨૮||

Adhikarana 95 (129) · Śloka 129

પ્રવૃત્તિસ્તુ પ્રતિકર્મસમારમ્ભઃ| તસ્ય લક્ષણં ભિષગૌષધાતુરપરિચારકાણાં ક્રિયાસમાયોગઃ||૧૨૯||

Adhikarana 96 (130) · Śloka 130

ઉપાયઃ પુનર્ભિષગાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ સમ્યક્| તસ્ય લક્ષણં- ભિષગાદીનાં યથોક્તગુણસમ્પત્ દેશકાલપ્રમાણસાત્મ્યક્રિયાદિભિશ્ચ સિદ્ધિકારણૈઃ સમ્યગુપપાદિતસ્યૌષધસ્યાવચારણમિતિ||૧૩૦||

Adhikarana 97 (131) · Śloka 131

એવમેતે દશ પરીક્ષ્યવિશેષાઃ પૃથક્ પૃથક્ પરીક્ષિતવ્યા ભવન્તિ||૧૩૧||

Adhikarana 98 (132) · Śloka 132

પરીક્ષાયાસ્તુ ખલુ પ્રયોજનં પ્રતિપત્તિજ્ઞાનમ્| પ્રતિપત્તિર્નામ યો વિકારો યથા પ્રતિપત્તવ્યસ્તસ્ય તથાઽનુષ્ઠાનજ્ઞાનમ્||૧૩૨||

Adhikarana 99 (133) · Śloka 133

યત્ર તુ ખલુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, યત્ર ચ નિવૃત્તિઃ, તદ્વ્યાસતઃ સિદ્ધિષૂત્તરમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩૩||

Adhikarana 100 (134) · Śloka 134

પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે તુ ગુરુલાઘવં સમ્પ્રધાર્ય સમ્યગધ્યવસ્યેદન્યતરનિષ્ઠાયામ્| સન્તિ હિ વ્યાધયઃ શાસ્ત્રેષૂત્સર્ગાપવાદૈરુપક્રમં પ્રતિ નિર્દિષ્ટાઃ| તસ્માદ્ગુરુલાઘવં સમ્પ્રધાર્ય સમ્યગધ્યવસ્યેદિત્યુક્તમ્||૧૩૪||

Adhikarana 101 (135) · Śloka 135

યાનિ તુ ખલુ વમનાદિષુ ભેષજદ્રવ્યાણ્યુપયોગં ગચ્છન્તિ તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| તદ્યથા- ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકુટજકૃતવેધનફલાનિ, ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવપત્રપુષ્પાણિ આરગ્વધવૃક્ષકમદનસ્વાદુકણ્ટકપાઠાપાટલાશાર્ઙ્ગેષ્ટામૂર્વાસપ્તપર્ણનક્તમાલપિચુમર્દપટોલસુષવીગુડૂચી- ચિત્રકસોમવલ્કશતાવરીદ્વીપીશિગ્રુમૂલકષાયૈઃ, મધુકમધૂકકોવિદારકર્વુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પાપ્રત્યક્પુષ્પાકષાયૈશ્ચ, એલાહરેણુપ્રિયઙ્ગુપૃથ્વીકાકુસ્તુમ્બુરુતગરનલદહ્રીવેરતાલીશોશીરકષાયૈશ્ચ , ઇક્ષુકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષુવાલિકાદર્ભપોટગલકાલઙ્કૃ(ઙ્ક)તકષાયૈશ્ચ, સુમનાસૌમનસ્યાયનીહરિદ્રાદારુહરિદ્રાવૃશ્ચીરપુનર્નવામહાસહાક્ષુદ્રસહાકષાયૈશ્ચ, શાલ્મલિશાલ્મલિકભદ્રપર્ણ્યેલાપર્ણ્યુપોદિકોદ્દાલકધન્વનરાજાદનોપચિત્રાગોપીશૃઙ્ગાટિકાકષાયૈશ્ચ, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરસર્ષપફાણિતક્ષીરક્ષારલવણોદકૈશ્ચ, યથાલાભં યથેષ્ટં વાઽપ્યુપસંસ્કૃત્ય વર્તિક્રિયાચૂર્ણાવલેહસ્નેહકષાયમાંસરસયવાગૂયૂષકામ્બલિકક્ષીરોપધેયાન્મોદકાનન્યાંશ્ચ ભક્ષ્યપ્રકારાન્ વિવિધાનનુવિધાય યથાર્હં વમનાર્હાય દદ્યાદ્વિધિવદ્વમનમ્| ઇતિ કલ્પસઙ્ગ્રહો વમનદ્રવ્યાણામ્| કલ્પમેષાં વિસ્તારેણોત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩૫||

Adhikarana 102 (136) · Śloka 136

વિરેચનદ્રવ્યાણિ તુ શ્યામાત્રિવૃચ્ચતુરઙ્ગુલતિલ્વકમહાવૃક્ષસપ્તલાશઙ્ખિનીદન્તીદ્રવન્તીનાં ક્ષીરમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલાનિ યથાયોગં તૈસ્તૈઃ ક્ષીરમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલૈર્વિક્લિપ્તાવિક્લિપ્તૈઃ , અજગન્ધાશ્વગન્ધાજશૃઙ્ગીક્ષીરિણીનીલિનીક્લીતકકષાયૈશ્ચ, પ્રકીર્યોદકીર્યામસૂરવિદલાકમ્પિલ્લકવિડઙ્ગગવાક્ષીકષાયૈશ્ચ, પીલુપ્રિયાલમૃદ્વીકાકાશ્મર્યપરૂષકબદરદાડિમામલકહરીતકીબિભીતકવૃશ્ચીરપુનર્નવાવિદારિગન્ધાદિકષાયૈશ્ચ, સીધુસુરાસૌવીરકતુષોદકમૈરેયમેદકમદિરામધુમધૂલકધાન્યામ્લકુવલબદરખર્જૂરકર્કન્ધુભિશ્ચ, દધિદધિમણ્ડોદશ્વિદ્ભિશ્ચ, ગોમહિષ્યજાવીનાં ચ ક્ષીરમૂત્રૈર્યથાલાભં યથેષ્ટં વાઽપ્યુપસંસ્કૃત્ય વર્તિક્રિયાચૂર્ણાસવલેહસ્નેહકષાયમાંસરસયૂષકામ્બલિકયવાગૂક્ષીરોપધેયાન્ મોદકાનન્યાંશ્ચ ભક્ષ્યપ્ર(વિ)કારાન્ વિવિધાંશ્ચ યોગાનનુવિધાય યથાર્હં વિરેચનાર્હાય દદ્યાદ્વિરેચનમ્| ઇતિ કલ્પસઙ્ગ્રહો વિરેચનદ્રવ્યાણામ્| કલ્પમેષાં વિસ્તરેણ યથાવદુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩૬||

Adhikarana 103 (137) · Śloka 137

આસ્થાપનેષુ તુ ભૂયિષ્ઠકલ્પાનિ દ્રવ્યાણિ યાનિ યોગમુપયાન્તિ તેષુ તેષ્વવસ્થાન્તરેષ્વાતુરાણાં, તાનિ દ્રવ્યાણિ નામતો વિસ્તરેણોપદિશ્યમાનાન્યપરિસઙ્ખ્યેયાનિ સ્યુરતિબહુત્વાત્; ઇષ્ટશ્ચાનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરોપદેશસ્તન્ત્રે, ઇષ્ટં ચ કેવલં જ્ઞાનં, તસ્માદ્રસત એવ તાન્યત્ર વ્યાખ્યાસ્યામઃ| રસસંસર્ગવિકલ્પવિસ્તરો હ્યેષામપરિસઙ્ખ્યેયઃ, સમવેતાનાં રસાનામંશાંશબલવિકલ્પાતિબહુત્વાત્| તસ્માદ્દ્રવ્યાણાં ચૈકદેશમુદાહરણાર્થં રસેષ્વનુવિભજ્ય રસૈકૈકશ્યેન ચ નામલક્ષણાર્થં ષડાસ્થાપનસ્કન્ધા રસતોઽનુવિભજ્ય વ્યાખ્યાસ્તન્તે||૧૩૭||

Adhikarana 104 (138) · Śloka 138

યત્તુ ષડ્વિધમાસ્થાપનમેકરસમિત્યાચક્ષતે ભિષજઃ, તદ્દુર્લભતમં સંસૃષ્ટરસભૂયિષ્ઠત્વાદ્દ્રવ્યાણામ્| તસ્માન્મધુરાણિ મધુરપ્રાયાણિ મધુરવિપાકાનિ મધુરપ્રભાવાણિ ચ મધુરસ્કન્ધે મધુરાણ્યેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યન્તે, તથેતરાણિ દ્રવ્યાણ્યપિ||૧૩૮||

Adhikarana 105 (139) · Śloka 139

તદ્યથા- જીવકર્ષભકૌ જીવન્તી વીરા તામલકી કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણ્યસનપર્ણી મધુપર્ણી મેદા મહામેદા કર્કટશૃઙ્ગી શૃઙ્ગાટિકા છિન્નરુહા ચ્છત્રાઽતિચ્છત્રા શ્રાવણી મહાશ્રાવણી સહદેવા વિશ્વદેવા શુક્લા ક્ષીરશુક્લા બલાઽતિબલા વિદારી ક્ષીરવિદારી ક્ષુદ્રસહા મહાસહા ઋષ્યગન્ધાઽશ્વગન્ધા વૃશ્ચીરઃ પુનર્નવા બૃહતી કણ્ટકારિકોરુબૂકો મોરટઃ શ્વદંષ્ટ્રા સંહર્ષા શતાવરી શતપુષ્પા મધૂકપુષ્પી યષ્ટીમધુ મધૂલિકા મૃદ્વીકા ખર્જૂરં પરૂષકમાત્મગુપ્તા પુષ્કરબીજં કશેરુકં રાજકશેરુકં રાજાદનં કતકં કાશ્મર્યં શીતપાક્યોદનપાકી તાલખર્જૂરમસ્તકમિક્ષુરિક્ષુવાલિકા દર્ભઃ કુશઃ કાશઃ શાલિર્ગુન્દ્રેત્કટકઃ શરમૂલં રાજક્ષવકઃ ઋષ્યપ્રોક્તા દ્વારદા ભારદ્વાજી વનત્રપુષ્યભીરુપત્રી હંસપાદી કાકનાસિકા કુલિઙ્ગાક્ષી ક્ષીરવલ્લી કપોલવલ્લી કપોતવલ્લી સોમવલ્લી ગોપવલ્લી મધુવલ્લી ચેતિ; એષામેવંવિધાનામન્યેષાં ચ મધુરવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેન સુપ્રક્ષાલિતાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય પયસાઽર્ધોદકેનાભ્યાસિચ્ય સાધયેદ્દર્વ્યા સતતમવઘટ્ટયન્; તદુપયુક્તભૂયિષ્ઠેઽમ્ભસિ ગતરસેષ્વૌષધેષુ પયસિ ચાનુપદગ્ધે સ્થાલીમુપહૃત્ય સુપરિપૂતં પયઃ સુખોષ્ણં ઘૃતતૈલવસામજ્જલવણફાણિતોપહિતં બસ્તિં વાતવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્; શીતં તુ મધુસર્પિર્ભ્યામુપસંસૃજ્ય પિત્તવિકારિણે વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ મધુરસ્કન્ધઃ||૧૩૯||

Adhikarana 106 (140) · Śloka 140

આમ્રામ્રાતકલકુચકરમર્દવૃક્ષામ્લામ્લવેતસકુવલબદરદાડિમમાતુલુઙ્ગગણ્ડીરામલકનન્દીતકશીતક- તિન્તિણ્ડીકદન્તશઠૈરાવતકકોશામ્રધન્વનાનાં ફલાનિ, પત્રાણિ ચામ્રાતકાશ્મન્તકચાઙ્ગેરીણાં ચતુર્વિધાનાં ચામ્લિકાનાં દ્વયોશ્ચ કોલયોશ્ચામશુષ્કયોર્દ્વયોશ્ચૈવ શુષ્કામ્લિકયોર્ગ્રામ્યારણ્યયોઃ, આસવદ્રવ્યાણિ ચ સુરાસૌવીરકતુષોદકમૈરેયમેદકમદિરામધુશુક્તશીધુદધિદધિમણ્ડોદશ્વિદ્ધાન્યામ્લાદીનિ ચ, એષામેવંવિધાનામન્યેષાં ચામ્લવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા દ્રવૈઃ સ્થાલ્યામભ્યાસિચ્ય સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવત્તૈલવસામજ્જલવણફાણિતોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં વાતવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇત્યમ્લસ્કન્ધઃ||૧૪૦||

Adhikarana 107 (141) · Śloka 141

સૈન્ધવસૌવર્ચલકાલવિડપાક્યાનૂપકૂપ્યવાલુકૈલમૌલકસામુદ્રરોમકૌદ્ભિદૌષરપાટેયકપાંશુજાન્યેવમ્પ્રકારાણિ ચાન્યાનિ લવણવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનિ, એતાન્યમ્લોપહિતાન્યુષ્ણોદકોપહિતાનિ વા સ્નેહવન્તિ સુખોષ્ણં બસ્તિં વાતવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ લવણસ્કન્ધઃ||૧૪૧||

Adhikarana 108 (142) · Śloka 142

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલહસ્તિપિપ્પલીચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચાજમોદાર્દ્રકવિડઙ્ગકુસ્તુમ્બુરુપીલુતેજોવત્યેલાકુષ્ઠ- ભલ્લાતકાસ્થિહિઙ્ગુનિર્યાસકિલિમમૂલકસર્ષપલશુનકરઞ્જશિગ્રુકમધુશિગ્રુકખરપુષ્પભૂસ્તૃણસુમુખસુરસકુઠેરકાર્જક- ગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકક્ષારમૂત્રપિત્તાનીતિ; એષામેવંવિધાનાં ચાન્યેષાં કટુકવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા ગોમૂત્રેણ સહ સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવન્મધુતૈલલવણોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં શ્લેષ્મવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ કટુકસ્કન્ધઃ||૧૪૨||

Adhikarana 109 (143) · Śloka 143

ચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલનિમ્બતુમ્બુરુકુટજહરિદ્રાદારુહરિદ્રામુસ્તમૂર્વાકિરાતતિક્તકકટુકરોહિણીત્રાયમાણા- કારવેલ્લિકાકરીરકરવીરકેબુકકઠિલ્લકવૃષમણ્ડૂકપર્ણીકર્કોટકવાર્તાકુકર્કશકાકમાચીકાકોદુમ્બરિકાસુષવ્યતિવિષા- પટોલકુલકપાઠાગુડૂચીવેત્રાગ્રવેતસવિકઙ્કતબકુલસોમવલ્કસપ્તપર્ણસુમનાર્કાવલ્ગુજવચાતગરાગુરુવાલકોશીરાણીતિ , એષામેવંવિધાનાં ચાન્યેષાં તિક્તવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેનાભ્યાસિચ્ય સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવન્મધુતૈલલવણોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં શ્લેષ્મવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્, શીતં તુ મધુસર્પિર્ભ્યામપસંસૃજ્ય પિત્તવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્| ઇતિ તિક્તસ્કન્ધઃ||૧૪૩||

Adhikarana 110 (144) · Śloka 144

પ્રિયઙ્ગ્વનન્તામ્રાસ્થ્યમ્બષ્ઠકીકટ્વઙ્ગલોધ્રમોચરસસમઙ્ગાધાતકીપુષ્પપદ્માપદ્મકેશરજમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટ- કપીતનોદુમ્બરાશ્વત્થભલ્લાતકાસ્થ્યશ્મન્તકશિરીષશિંશપાસોમવલ્કતિન્દુકપ્રિયાલબદરખદિર- સપ્તપર્ણાશ્વકર્ણસ્યન્દનાર્જુનારિમેદૈલવાલુકપરિપેલવકદમ્બશલ્લકીજિઙ્ગિનીકાશકશેરુકરાજકશેરુકટ્ફલવંશ- પદ્મકાશોકશાલધવસર્જભૂર્જશણખરપુષ્પાપુરશમીમાચીકવરકતુઙ્ગાજકર્ણસ્ફૂર્જકબિભીતકકુમ્ભીપુષ્કરબીજ- બિસમૃણાલતાલખર્જૂરતરુણાનીતિ , એષામેવંવિધાનાં ચાન્યેષાં કષાયવર્ગપરિસઙ્ખ્યાતાનામૌષધદ્રવ્યાણાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેનાભ્યાસિચ્ય સાધયિત્વોપસંસ્કૃત્ય યથાવન્મધુતૈલલવણોપહિતં સુખોષ્ણં બસ્તિં શ્લેષ્મવિકારિણે વિધિજ્ઞો વિધિવદ્દદ્યાત્, શીતં તુ મધુસર્પિર્ભ્યામુપસંસૃજ્ય પિત્તવિકારિણે દદ્યાત્| ઇતિ કષાયસ્કન્ધઃ||૧૪૪||

Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146

તત્ર શ્લોકાઃ- ષડ્વર્ગાઃ પરિસઙ્ખ્યાતા ય એતે રસભેદતઃ| આસ્થાપનમભિપ્રેત્ય તાન્વિદ્યાત્સાર્વયૌગિકાન્||૧૪૫|| સર્વશો હિ પ્રણિહિતાઃ સર્વરોગેષુ જાનતા| સર્વાન્રોગાન્નિયચ્છન્તિ યેભ્ય આસ્થાપનં હિતમ્||૧૪૬||

Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148

યેષાં યેષાં પ્રશાન્ત્યર્થં યે યે ન પરિકીર્તિતાઃ| દ્રવ્યવર્ગા વિકારાણાં તેષાં તે પરિકોપકાઃ||૧૪૭|| ઇત્યેતે ષડાસ્થાપનસ્કન્ધા રસતોઽનુવિભજ્ય વ્યાખ્યાતાઃ||૧૪૮||

Adhikarana 113 (149) · Śloka 149

તેભ્યો ભિષગ્બુદ્ધિમાન્ પરિસઙ્ખ્યાતમપિ યદ્યદ્દ્રવ્યમયૌગિકં મન્યેત, તત્તદપકર્ષયેત્; યદ્યચ્ચાનુક્તમપિ યૌગિકં મન્યેત, તત્તદ્વિદધ્યાત્; વર્ગમપિ વર્ગેણોપસંસૃજેદેકમેકેનાનેકેન વા યુક્તિં પ્રમાણીકૃત્ય| પ્રચરણમિવ ભિક્ષુકસ્ય બીજમિવ કર્ષકસ્ય સૂત્રં બુદ્ધિમતામલ્પમપ્યનલ્પજ્ઞાનાય ભવતિ; તસ્માદ્બુદ્ધિમતામૂહાપોહવિતર્કાઃ, મન્દબુદ્ધેસ્તુ યથોક્તાનુગમનમેવ શ્રેયઃ| યથોક્તં હિ માર્ગમનુગચ્છન્ ભિષક્ સંસાધયતિ કાર્યમનતિમહત્ત્વાદ્વા વિનિપાતયત્યનતિહ્રસ્વત્વાદુદાહરણસ્યેતિ||૧૪૯||

Adhikarana 114 (150) · Śloka 150

અતઃ પરમનુવાસનદ્રવ્યાણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ| અનુવાસનં તુ સ્નેહ એવ| સ્નેહસ્તુ દ્વિવિધઃ- સ્થાવરાત્મકઃ, જઙ્ગમાત્મકશ્ચ| તત્ર સ્થાવરાત્મકઃ સ્નેહસ્તૈલમતૈલં ચ| તદ્દ્વયં તૈલમેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યામઃ, સર્વતસ્તૈલપ્રાધાન્યાત્| જઙ્ગમાત્મકસ્તુ વસા, મજ્જા, સર્પિરિતિ| તેષાં તૈલવસામજ્જસર્પિષાં યથાપૂર્વં શ્રેષ્ઠં વાતશ્લેષ્મવિકારેષ્વનુવાસનીયેષુ, યથોત્તરં તુ પિત્તવિકારેષુ, સર્વ એવ વા સર્વવિકારેષ્વપિ યોગમુપયાન્તિ સંસ્કારવિધિવિશેષાદિતિ||૧૫૦||

Adhikarana 115 (151) · Śloka 151

શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ પુનરપામાર્ગપિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગશિગ્રુશિરીષતુમ્બુરુપિલ્વજાજ્યમોદાવાર્તાકીપૃથ્વીકૈલાહરેણુકાફલાનિ ચ, સુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકહરિદ્રાશૃઙ્ગવેરમૂલકલશુનતર્કારીસર્ષપપત્રાણિ ચ, અર્કાલર્કકુષ્ઠનાગદન્તીવચાપામાર્ગશ્વેતાજ્યોતિષ્મતીગવાક્ષીગણ્ડીરપુષ્પ્યવાક્પુષ્પીવૃશ્ચિકાલીવયસ્થાતિવિષામૂલાનિ ચ, હરિદ્રાશૃઙ્ગવેરમૂલકલશુનકન્દાશ્ચ, લોધ્રમદનસપ્તપર્ણનિમ્બાર્કપુષ્પાણિ ચ, દેવદાર્વગુરુસરલશલ્લકીજિઙ્ગિન્યસનહિઙ્ગુનિર્યાસાશ્ચ, તેજોવતીવરાઙ્ગેઙ્ગુદીશોભાઞ્જનકબૃહતીકણ્ટકારિકાત્વચશ્ચેતિ| શિરોવિરેચનં સપ્તવિધં, ફલ-પત્ર-મૂલ-કન્દ-પુષ્પ-નિર્યાસ-ત્વગાશ્રયભેદાત્| લવણકટુતિક્તકષાયાણિ ચેન્દ્રિયોપશયાનિ તથાઽપરાણ્યનુક્તાન્યપિ દ્રવ્યાણિ યથાયોગવિહિતાનિ શિરોવિરેચનાર્થમુપદિશ્યન્ત ઇતિ||૧૫૧||

Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154

તત્ર શ્લોકાઃ- લક્ષણાચાર્યશિષ્યાણાં પરીક્ષા કારણં ચ યત્| અધ્યેયાધ્યાપનવિધી સમ્ભાષાવિધિરેવ ચ||૧૫૨|| ષડ્ભિરૂનાનિ પઞ્ચાશદ્વાદમાર્ગપદાનિ ચ| પદાનિ દશ ચાન્યાનિ કારણાદીનિ તત્ત્વતઃ||૧૫૩|| સમ્પ્રશ્નશ્ચ પરીક્ષાદેર્નવકો વમનાદિષુ| ભિષગ્જિતીયે રોગાણાં વિમાને સમ્પ્રકાશિતઃ||૧૫૪||

Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157

બહુવિધમિદમુક્તમર્થજાતં બહુવિધવાક્યવિચિત્રમર્થકાન્તમ્| બહુવિધશુભશબ્દસન્ધિયુક્તં બહુવિધવાદનિસૂદનં પરેષામ્||૧૫૫|| ઇમાં મતિં બહુવિધહેતુસંશ્રયાં વિજજ્ઞિવાન્ પરમતવાદસૂદનીમ્| ન સજ્જતે પરવચનાવમર્દનૈર્ન શક્યતે પરવચનૈશ્ચ મર્દિતુમ્||૧૫૬|| દોષાદીનાં તુ ભાવાનાં સર્વેષામેવ હેતુમત્| માનાત્ સમ્યગ્વિમાનાનિ નિરુક્તાનિ વિભાગશઃ||૧૫૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને રોગભિષગ્જિતીયવિમાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| (અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે| અનેનાવધિના સ્થાનં વિમાનાનાં સમર્થિતમ્|)|