Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಧಿತರೂಪಭ್ರಾನ್ತಿಜ್ಞಾನಮುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ಬುದ್ಧಿದೋಷಾದ್ಭವತಿ, ತೇನ ವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧ್ಯುತ್ಪಾದಹೇತೂನಾಮಧ್ಯಯನಾಧ್ಯಾಪನತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಣಾಂ ಕಥನಾಯ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯಃ| ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಕಾರಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಸಾಧನಸ್ಯಾಧ್ಯಯನವಿಧ್ಯಾದೇಸ್ತಥಾ ಕರಣಕಾರಣಾದೇಶ್ಚಾಭಿಧಾನಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಬುದ್ಧಿಮಾನಾತ್ಮನಃ ಕಾರ್ಯಗುರುಲಾಘವಂ ಕರ್ಮಫಲಮನುಬನ್ಧಂ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ವಿದಿತ್ವಾ ಯುಕ್ತಿದರ್ಶನಾದ್ಭಿಷಗ್ಬುಭೂಷುಃ ಶಾಸ್ತ್ರಮೇವಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ|
ವಿವಿಧಾನಿ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಭಿಷಜಾಂ ಪ್ರಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇ; ತತ್ರ ಯನ್ಮನ್ಯೇತ ಸುಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿಧೀರಪುರುಷಾಸೇವಿತಮರ್ಥಬಹುಲಮಾಪ್ತಜನಪೂಜಿತಂ ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಹಿತಮಪಗತಪುನರುಕ್ತದೋಷಮಾರ್ಷಂ ಸುಪ್ರಣೀತಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಕ್ರಮಂ ಸ್ವಾಧಾರಮನವಪತಿತಶಬ್ದಮಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಧಾನಂ ಕ್ರಮಾಗತಾರ್ಥಮರ್ಥತತ್ತ್ವವಿನಿಶ್ಚಯಪ್ರಧಾನಂ ಸಙ್ಗತಾರ್ಥಮಸಙ್ಕುಲಪ್ರಕರಣಮಾಶುಪ್ರಬೋಧಕಂ ಲಕ್ಷಣವಚ್ಚೋದಾಹರಣವಚ್ಚ, ತದಭಿಪ್ರಪದ್ಯೇತ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್|
ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಮಮಲ ಇವಾದಿತ್ಯಸ್ತಮೋ ವಿಧೂಯ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಸರ್ವಮ್||೩||
View original
बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत|
विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसङ्ग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्|
शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्||३||
ಇಹಾಧ್ಯಯನವಿಧ್ಯಾದಿಷು ಕರ್ತವ್ಯೇಷು ಯಾದೃಕ್ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧ್ಯೇಯಂ, ತದೇವಾಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಿಪುರುಷಮುಪದರ್ಶ್ಯ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬುದ್ಧಿಮಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಗೌರವಂ ಬಹುಪ್ರಯಾಸಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ, ಲಾಘವಂ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಯಾಸಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೇತಿ ಕಾರ್ಯಗುರುಲಾಘವಮ್| ಕರ್ಮಫಲಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಫಲಮ್, ಏತಚ್ಚ ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಫಲಮೀಪ್ಸಿತಮ್| ಅನುಬನ್ಧಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಯೈವಾಯತೀಯಂ ಫಲಮ್| ದೇಶಕಾಲಾವಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯಕಾರ್ಯಾನುಗುಣೌ ದೇಶಕಾಲಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ಯುಕ್ತಿದರ್ಶನಾದುಪಪತ್ತಿದರ್ಶನಾದ್ಯದಿ ಭಿಷಗ್ಭವಿತುಮಿಚ್ಛುಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ತಾವದಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಯನಲಕ್ಷಣೇ ಕಾರ್ಯೇ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಗೌರವಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ ನ ವರ್ತತೇ, ಯಶ್ಚಾಯುರ್ವೇದಫಲೇನಾರೋಗ್ಯಾದಿನಾ ಅರ್ಥೀ ನ ಭವತಿ ಸ ಚ ತಥಾ, ಯಶ್ಚಾನುಪಾದೇಯಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನೇ ದೇಶೇ ಸ್ಥಿತಃ ಸ ಚ ತಥಾ, ಯಸ್ಯ ಚ ವಪುಷೋ ವಾರ್ಧಕ್ಯಲಕ್ಷಣಃ ಕಾಲಃ ಸ ಚಾಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಯನಾನ್ತಗಮನಾಶಕ್ತತ್ವಾದೇವ ಯಥೋಕ್ತಾನುಪಪತ್ತಿದರ್ಶನಾದ್ಭಿಷಗ್ಭವಿತುಂ ನೇಚ್ಛತಿ, ಅತೋ ನ ತಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಪರೀಕ್ಷಾಮಪ್ಯುಪದಿಶಾಮಃ; ಯಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತವಿಪರೀತಧರ್ಮಯೋಗೀ ಸ ಚಾಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಯನೋಪಾದಾನಾದ್ಭಿಷಗ್ಬುಭೂಷುಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ವಿವಿಧಾನೀತಿ ಅಗಣಿತಾನಿ| ಸುಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿ ಚ ಧೀರಪುರುಷಾಸೇವಿತಂ ಚ; ಕಿಂವಾ ಸುಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿಧೀರಪುರುಷೈರಾಸೇವಿತಮಿತಿ ವಿಗ್ರಹಃ| ಆಪ್ತಜನಪೂಜಿತಮಿತಿ ಬಹುವಿಧೈರಾಪ್ತೈರ್ಯಥಾರ್ಹಮನುಮತಮ್| ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮಧ್ಯಾಲ್ಪಬುದ್ಧಯಸ್ತ್ರಿವಿಧಾಃ ಶಿಷ್ಯಾಃ| ಅಪಗತಪುನರುಕ್ತಮಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ದೋಷಪಾಠಂ ಕರೋತಿ, ತೇನಾಧಿಕರಣವಶಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತತ್ ಪುನರುಕ್ತಮದೋಷಂ ಭವತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಅಧಿಕರಣವಶಾದ್ದುರ್ಗಾದ್ಗುಣದೋಷಪ್ರಾಪ್ತಿತೋಽರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ | ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಸಂಶಯತಃ ಶಿಷ್ಯಧಿಯಾಂ ಚಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್|| ಅಲ್ಪತೋಽನ್ತರಿತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಣೇಷ್ವಪಿ ಚ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿಸ್ತು| ಯತ್ತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಂ ನೇಷ್ಯತೇ ತದ್ವಿಭಾವ್ಯ ವಿವರಣಮ್” ಇತಿ| ಸ್ವಾಧಾರಮಿತಿ ಶೋಭನಾಭಿಧೇಯಮ್| ಅನವಪತಿತಮಿತಿ ಅಗ್ರಾಮ್ಯಶಬ್ದಮ್| ಅಕಷ್ಟಶಬ್ದಮಿತಿ ಅಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಚಾರ್ಯಶಬ್ದಂ, ಕಿಂವಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಭಿಧೇಯಶಬ್ದಮ್| ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಧಾನಮಿತಿ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಸಮರ್ಪಕವಾಕ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾಗತಾರ್ಥಮಿತಿ ಪರಿಪಾಟ್ಯಾಗತಾರ್ಥಮ್| ಸಙ್ಗತಾರ್ಥಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾರ್ಥಮ್| ಅಸಙ್ಕುಲಪ್ರಕರಣಮಿತಿ ಅಮಿಶ್ರೀಭೂತಪ್ರಕರಣಮ್ | ಲಕ್ಷಣವದಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಪ್ರಧಾನಾರ್ಥಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಾಖ್ಯಾಸಾಧಾರಣಧರ್ಮಕಥನವತ್; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಶಸ್ತಶಾಸ್ತ್ರಲಕ್ಷಣವತ್| ಉದಾಹರಣವದಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವತ್||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತೋಽನನ್ತರಮಾಚಾರ್ಯಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ತದ್ಯಥಾ- ಪರ್ಯವದಾತಶ್ರುತಂ ಪರಿದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾಣಂ ದಕ್ಷಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಶುಚಿಂ ಜಿತಹಸ್ತಮುಪಕರಣವನ್ತಂ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಪನ್ನಂ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಜ್ಞಮನುಪಸ್ಕೃತವಿದ್ಯಮನಹಙ್ಕೃತಮನಸೂಯಕಮಕೋಪನಂ ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮಂ ಶಿಷ್ಯವತ್ಸಲಮಧ್ಯಾಪಕಂ ಜ್ಞಾಪನಸಮರ್ಥಂ ಚೇತಿ|
ಏವಙ್ಗುಣೋ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಮಾರ್ತವೋ ಮೇಘ ಇವ ಶಸ್ಯಗುಣೈಃ ಸುಶಿಷ್ಯಮಾಶು ವೈದ್ಯಗುಣೈಃ ಸಮ್ಪಾದಯತಿ||೪||
View original
ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति|
एवङ्गुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति||४||
ಅಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಯಸ್ಮಾತ್ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಮಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ತಸ್ಯಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾಮಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷಮಿತಿ ಅವಾಮಬುದ್ಧಿಮ್| ಉಪಕರಣವನ್ತಮಿತಿ ಅನೇನಾನುಪಕರಣೇ ಗುರೌ ಚಿಕಿತ್ಸಾವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ ಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ನ ಭವತಿ| ಅನುಪಸ್ಕೃತವಿದ್ಯಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರಜ್ಞಾನೇನ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೋಪಸ್ಕೃತಾ ವಿದ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಯ ಆಯುರ್ವೇದಜ್ಞಃ ಸಞ್ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಭವತಿ, ಸ ತು ನಿತರಾಮುಪಾದೇಯಃ| ಆರ್ತವ ಇತಿ ಯಥೋಚಿತಕಾಲಭವಃ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತಮುಪಸೃತ್ಯಾರಿರಾಧಯಿಷುರುಪಚರೇದಗ್ನಿವಚ್ಚ ದೇವವಚ್ಚ ರಾಜವಚ್ಚ ಪಿತೃವಚ್ಚ ಭರ್ತೃವಚ್ಚಾಪ್ರಮತ್ತಃ|
ತತಸ್ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧಿಗಮ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ದೃಢತಾಯಾಮಭಿಧಾನಸ್ಯ ಸೌಷ್ಠವೇಽರ್ಥಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನೇ ವಚನಶಕ್ತೌ ಚ ಭೂಯೋ ಭೂಯಃ ಪ್ರಯತೇತ ಸಮ್ಯಕ್||೫||
View original
तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः|
ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्||५||
ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಬಹುದೃಷ್ಟಾನ್ತದರ್ಶನೇನ ಯೇನ ಯೇನ ಭಾವೇನಾಗ್ನ್ಯಾದಯಃ ಸೇವ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ತಥಾ ಗುರುಃ ಸೇವ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದೃಢತಾಯಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯೇ| ಅಭಿಧಾನಸ್ಯೇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಸ್ಯ| ವಚನಶಕ್ತೌ ಅರ್ಥಕೀರ್ತನಸಾಮರ್ಥ್ಯೇ||೫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ತತ್ರೋಪಾಯಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಅಧ್ಯಯನಮ್, ಅಧ್ಯಾಪನಂ, ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಚೇತ್ಯುಪಾಯಾಃ||೬||
ತತ್ರಾಯಮಧ್ಯಯನವಿಧಿಃ- ಕಲ್ಯಃ ಕೃತಕ್ಷಣಃ ಪ್ರಾತರುತ್ಥಾಯೋಪವ್ಯೂಷಂ ವಾ ಕೃತ್ವಾಽಽವಶ್ಯಕಮುಪಸ್ಪೃಶ್ಯೋದಕಂ ದೇವರ್ಷಿಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಸಮೇ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟೋ ಮನಃಪುರಃಸರಾಭಿರ್ವಾಗ್ಭಿಃಸೂತ್ರಮನುಕ್ರಾಮನ್ ಪುನಃ ಪುನರಾವರ್ತಯೇದ್ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ಸ್ವದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಪರದೋಷಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಂ ಚ; ಏವಂ ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇಽಪರಾಹ್ಣೇ ರಾತ್ರೌ ಚ ಶಶ್ವದಪರಿಹಾಪಯನ್ನಧ್ಯಯನಮಭ್ಯಸ್ಯೇತ್|
ಇತ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧಿಃ||೭||
View original
तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः- अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसम्भाषा चेत्युपायाः||६||
तत्रायमध्ययनविधिः- कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिःसूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यन्दिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्|
इत्यध्ययनविधिः||७||
ತತ್ರೇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಢತಾದೌ| ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಾಯಿನಾ ಸಹ ಸಮ್ಭಾಷಣಮ್ | ಕಲ್ಯಃ ನೀರೋಗಃ| ಕೃತಕ್ಷಣ ಇತಿ ಅನನ್ಯವ್ಯಾಪಾರತ್ವೇನಾಧ್ಯಯನಾಯ ಕೃತಕಾಲಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಾತರ್ವಾ ಉತ್ಥಾಯ, ಉಪವ್ಯೂಷಂ ವಾ ಉತ್ಥಾಯೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಉಪವ್ಯೂಷಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೇಷಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ| ಮನಪುರಃಸರಾಭಿರಿತಿ ಏಕಾಗ್ರಮನಃಪ್ರಣೀತಾಭಿಃ| ಸ್ವದೋಷಪರಿಹಾರಪರದೋಷಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಸ್ವಕೀಯಾಧ್ಯಯನದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ, ಪರಕೀಯಾಧ್ಯಯನದೋಷಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಂ ಪರಕೀಯಾಧ್ಯಯನದೋಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಮೀಯತೇಽನೇನೇತಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಮೀಪ್ಸಿತಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ ಬುದ್ಧ್ವಾಽರ್ಥತತ್ತ್ವಂ, ಬುದ್ಧ್ವಾ ಚಾಧೀಯಾನೋ ನಿರ್ದೋಷಾಧ್ಯಯನೋ ಭವತಿ, ಸಮ್ಯಗಧ್ಯಯನಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ಪರಸ್ಯ ಸದೋಷಮಧ್ಯಯನಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಇತ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧಿರಿತಿ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾಧ್ಯಯನವಿಧೇರುಪಸಂಹರಣಮ್| ಯಥೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾಽಧ್ಯಯನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಸುಸಙ್ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ| ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾಽಧ್ಯಯನಕಾಲವರ್ಜನಂ ವೇದಾಧ್ಯಯನೇ ನಿಷಿದ್ಧಮೇವಾತ್ರಾಪಿ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ನ ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಮ್||೬-೭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ಅಥಾಧ್ಯಾಪನವಿಧಿಃ- ಅಧ್ಯಾಪನೇ ಕೃತಬುದ್ಧಿರಾಚಾರ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯಮೇವಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಶಾನ್ತಮಾರ್ಯಪ್ರಕೃತಿಕಮಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಾಣಮೃಜುಚಕ್ಷುರ್ಮುಖನಾಸಾವಂಶಂ ತನುರಕ್ತವಿಶದಜಿಹ್ವಮವಿಕೃತದನ್ತೌಷ್ಠಮಮಿನ್ಮಿನಂ ಧೃತಿಮನ್ತಮನಹಙ್ಕೃತಂ ಮೇಧಾವಿನಂ ವಿತರ್ಕಸ್ಮೃತಿಸಮ್ಪನ್ನಮುದಾರಸತ್ತ್ವಂ ತದ್ವಿದ್ಯಕುಲಜಮಥವಾ ತದ್ವಿದ್ಯವೃತ್ತಂ ತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶಿನಮವ್ಯಙ್ಗಮವ್ಯಾಪನ್ನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿಭೃತಮನುದ್ಧತಮರ್ಥತತ್ತ್ವಭಾವಕಮಕೋಪನಮವ್ಯಸನಿನಂ ಶೀಲಶೌಚಾಚಾರಾನುರಾಗದಾಕ್ಷ್ಯಪ್ರಾದಕ್ಷಿಣ್ಯೋಪಪನ್ನಮಧ್ಯಯನಾಭಿಕಾಮಮರ್ಥವಿಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮದರ್ಶನೇ ಚಾನನ್ಯಕಾರ್ಯಮಲುಬ್ಧಮನಲಸಂ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೈಷಿಣಮಾಚಾರ್ಯಸರ್ವಾನುಶಿಷ್ಟಿಪ್ರತಿಕರಮನುರಕ್ತಂ ಚ, ಏವಙ್ಗುಣಸಮುದಿತಮಧ್ಯಾಪ್ಯಮಾಹುಃ||೮||
View original
अथाध्यापनविधिः- अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा- प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमव्यापन्नेन्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवङ्गुणसमुदितमध्याप्यमाहुः||८||
ಇಹ ಶಿಷ್ಯಗುಣೇಷು ಋಜುಚಕ್ಷುರ್ಮುಖನಾಸಾವಂಶತ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಸಹಜಲಕ್ಷಣತ್ವೇನೋಪಾದೇಯಾಃ; ಅತೋ ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೋ ಹಿ ಜಡೋ ಭವತಿ| ತದ್ವಿದ್ಯವೃತ್ತಮಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾಚಾರಮ್| ನಿಭೃತಮಿತಿ ವಿನೀತಮ್| ಅನುದ್ಧತಮಿತಿ ಅನಹಙ್ಕೃತಮ್| ಅನುರಾಗಶಬ್ದೇನಾಧ್ಯಾಯನಾನುರಾಗ ಉಚ್ಯತೇ, ಅನುರಕ್ತಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಗುರಾವನುರಕ್ತತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ದಾಕ್ಷ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾಽಪ್ಯನಲಸಮಿತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತೇನ ದಾಕ್ಷ್ಯಾದಾರಬ್ಧೇಽಪಿ ಕಾರ್ಯೇ ಬಹುಪ್ರಯಾಸಸಾಧ್ಯೇಽನಲಸಮಿತ್ಯಾಹ| ಅನುಶಿಷ್ಟಿಪ್ರತಿಕರಮಿತಿ ಆಜ್ಞಾಕರಮ್||೮||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
ಏವಂವಿಧಮಧ್ಯಯನಾರ್ಥಿನಮುಪಸ್ಥಿತಮಾರಿರಾಧಯಿಷುಮಾಚಾರ್ಯೋಽನುಭಾಷೇತ - ಉದಗಯನೇ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಶಸ್ತೇಽಹನಿ ತಿಷ್ಯಹಸ್ತಶ್ರವಣಾಶ್ವಯುಜಾಮನ್ಯತಮೇನ ನಕ್ಷತ್ರೇಣ ಯೋಗಮುಪಗತೇ ಭಗವತಿ ಶಶಿನಿ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಚ ಕರಣೇ ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತೇ ಮುಣ್ಡಃ ಕೃತೋಪವಾಸಃ ಸ್ನಾತಃ ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರಸಂವೀತಃ ಸಗನ್ಧಹಸ್ತಃ ಸಮಿಧೋಽಗ್ನಿಮಾಜ್ಯಮುಪಲೇಪನಮುದಕುಮ್ಭಾನ್ ಮಾಲ್ಯದಾಮದೀಪಹಿರಣ್ಯಹೇಮರಜತಮಣಿಮುಕ್ತಾವಿದ್ರುಮಕ್ಷೌಮಪರಿಧೀನ್ ಕುಶಲಾಜಸರ್ಷಪಾಕ್ಷತಾಂಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಾನಿ ಸುಮನಾಂಸಿ ಗ್ರಥಿತಾಗ್ರಥಿತಾನಿ ಮೇಧ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ಘೃಷ್ಟಾನಾದಾಯೋಪತಿಷ್ಠಸ್ವೇತಿ||೯||
ಸ ತಥಾ ಕುರ್ಯಾತ್||೧೦||
View original
एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत - उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति||९||
स तथा कुर्यात्||१०||
ತಿಷ್ಯಃ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರಮ್, ಅಶ್ವಯುಗ್ ಅಶ್ವಿನೀ| ಶಶಿನಿ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಇತಿ ಉಕ್ತನಕ್ಷತ್ರೇಷ್ವಧ್ಯಯನಾರ್ಥಿನೋ ಯತಃ ಶಶೀ ಕಲ್ಯಾಣಕರೋ ಭವತಿ, ಉದಿತ ಏವ ಶಶಿನ್ಯಧ್ಯಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತ ಇತಿ ಅನುಕೂಲೇ ಮುಹೂರ್ತೇ; ಮುಹೂರ್ತಾಶ್ಚ ಶಿವಭುಜಗಾದಯಃ| ಮುಣ್ಡಃ ಕೃತವಾಪನಃ| ಗನ್ಧೇನ ಯುಕ್ತೋ ಹಸ್ತಃ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲೋ ಗನ್ಧಹಸ್ತಃ| ಹಿರಣ್ಯಶಬ್ದೇನಾಘಟಿತಂ ಹೇಮ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಹೇಮಶಬ್ದೇನ ಚ ಘಟಿತಮ್| ಪರಿಧಯೋ ಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣಾ ಹೋಮಕುಣ್ಡಚತುಃಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ ಪಾಲಾಶಾದಿದಣ್ಡಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ಚೋಪಾರ್ಜಿತವಸ್ತುಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮೇವ ಫಲಪ್ರದಮಿತಿ ಋಷಿವಚನಾದುನ್ನೀಯತೇ, (ತೇನ ಅನ್ಯೋಪಾಹೃತಮಪೀಷ್ಟಗನ್ಧಾದಿ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್)||೯-೧೦||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
ತಮುಪಸ್ಥಿತಮಾಜ್ಞಾಯ ಸಮೇ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರವಣೇ ಉದಕ್ಪ್ರವಣೇ ವಾ ಚತುಷ್ಕಿಷ್ಕುಮಾತ್ರಂ ಚತುರಸ್ರಂ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಂ ಗೋಮಯೋದಕೇನೋಪಲಿಪ್ತಂ ಕುಶಾಸ್ತೀರ್ಣಂ ಸುಪರಿಹಿತಂ ಪರಿಧಿಭಿಶ್ಚತುರ್ದಿಶಂ ಯಥೋಕ್ತಚನ್ದನೋದಕುಮ್ಭಕ್ಷೌಮಹೇಮಹಿರಣ್ಯರಜತಮಣಿಮುಕ್ತಾವಿದ್ರುಮಾಲಙ್ಕೃತಂ ಮೇಧ್ಯಭಕ್ಷ್ಯಗನ್ಧಶುಕ್ಲಪುಷ್ಪಲಾಜಸರ್ಷಪಾಕ್ಷತೋಪಶೋಭಿತಂ ಕೃತ್ವಾ, ತತ್ರ ಪಾಲಾಶೀಭಿರೈಙ್ಗುದೀಭಿರೌದುಮ್ಬರೀಭಿರ್ಮಾಧುಕೀಭಿರ್ವಾ ಸಮಿದ್ಭಿರಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಶುಚಿರಧ್ಯಯನವಿಧಿಮನುವಿಧಾಯ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಸ್ತ್ರಿರ್ಜುಹುಯಾದಗ್ನಿಮಾಶೀಃಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಗ್ನಿಂ ಧನ್ವನ್ತರಿಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಶ್ವಿನಾವಿನ್ದ್ರಮೃಷೀಂಶ್ಚ ಸೂತ್ರಕಾರಾನಭಿಮನ್ತ್ರಯಮಾಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾಹೇತಿ||೧೧||
ಶಿಷ್ಯಶ್ಚೈನಮನ್ವಾಲಭೇತ|
ಹುತ್ವಾ ಚ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮಗ್ನಿಮನುಪರಿಕ್ರಾಮೇತ್|
ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚಯೇತ್; ಭಿಷಜಶ್ಚಾಭಿಪೂಜಯೇತ್||೧೨||
View original
तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुचौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसम्प्रयुक्तैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति||११||
शिष्यश्चैनमन्वालभेत|
हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्|
परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्||१२||
ಕಿಷ್ಕುರಿಹ ಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣಮ್| ಸುಪರಿಹಿತಮಿತಿ ಸುವೇಷ್ಟಿತಮ್| ಉಪಧಾಯೇತಿ ಆರೋಪ್ಯ| ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನ್ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಮನ್ತ್ರಯಮಾಣ ಆಚಾರ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮಗ್ನಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯೃಗ್ಭಿರಾಶೀಃಪ್ರಯುಕ್ತಾಭಿಃ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಸ್ವಾಹಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೋಮಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಶಿಷ್ಯಶ್ಚೈನಮನ್ವಾಲಮೇತೇತಿ ಶಿಷ್ಯೋಽಪಿ ಗುರುಹೋಮಾನನ್ತರಮೇವ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧-೧೨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ಅಥೈನಮಗ್ನಿಸಕಾಶೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಕಾಶೇ ಭಿಷಕ್ಸಕಾಶೇ ಚಾನುಶಿಷ್ಯಾತ್- ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾ ಶ್ಮಶ್ರುಧಾರಿಣ ಸತ್ಯವಾದಿನಾಽಮಾಂಸಾದೇನ ಮೇಧ್ಯಸೇವಿನಾ ನಿರ್ಮತ್ಸರೇಣಾಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಾ ಚ ಭವಿತವ್ಯಂ, ನ ಚ ತೇ ಮದ್ವಚನಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಾತ್ ಪ್ರಾಣಹರಾದ್ವಿಪುಲಾದಧರ್ಮ್ಯಾದನರ್ಥಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾದ್ವಾಽಪ್ಯರ್ಥಾತ್; ಮದರ್ಪಣೇನ ಮತ್ಪ್ರಧಾನೇನ ಮದಧೀನೇನ ಮತ್ಪ್ರಿಯಹಿತಾನುವರ್ತಿನಾ ಚ ಶಶ್ವದ್ಭವಿತವ್ಯಂ, ಪುತ್ರವದ್ದಾಸವದರ್ಥಿವಚ್ಚೋಪಚರತಾಽನುವಸ್ತವ್ಯೋಽಹಮ್ , ಅನುತ್ಸೇಕೇನಾವಹಿತೇನಾನನ್ಯಮನಸಾ ವಿನೀತೇನಾವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯಕಾರಿಣಾಽನಸೂಯಕೇನ ಚಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತೇನ ಪ್ರವಿಚರಿತವ್ಯಮ್, ಅನುಜ್ಞಾತೇನ (ಚಾನನುಜ್ಞಾತೇನ ಚ) ಪ್ರವಿಚರತಾ ಪೂರ್ವಂ ಗುರ್ವರ್ಥೋಪಾಹರಣೇ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಮರ್ಥಸಿದ್ಧಂ ಯಶೋಲಾಭಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚ ಸ್ವರ್ಗಮಿಚ್ಛತಾ ಭಿಷಜಾ ತ್ವಯಾ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾದೌ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಶರ್ಮಾಶಾಸಿತವ್ಯಮಹರಹರುತ್ತಿಷ್ಠತಾ ಚೋಪವಿಶತಾ ಚ, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಚಾತುರಾಣಾಮಾರೋಗ್ಯಾಯ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ, ಜೀವಿತಹೇತೋರಪಿ ಚಾತುರೇಭ್ಯೋ ನಾಭಿದ್ರೋಗ್ಧವ್ಯಂ, ಮನಸಾಽಪಿ ಚ ಪರಸ್ತ್ರಿಯೋ ನಾಭಿಗಮನೀಯಾಸ್ತಥಾ ಸರ್ವಮೇವ ಪರಸ್ವಂ, ನಿಭೃತವೇಶಪರಿಚ್ಛದೇನ ಭವಿತವ್ಯಮ್, ಅಶೌಣ್ಡೇನಾಪಾಪೇನಾಪಾಪಸಹಾಯೇನ ಚ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶುಕ್ಲಧರ್ಮ್ಯಶರ್ಮ್ಯಧನ್ಯಸತ್ಯಹಿತಮಿತವಚಸಾ ದೇಶಕಾಲವಿಚಾರಿಣಾ ಸ್ಮೃತಿಮತಾ ಜ್ಞಾನೋತ್ಥಾನೋಪಕರಣಸಮ್ಪತ್ಸು ನಿತ್ಯಂ ಯತ್ನವತಾ ಚ; ನ ಚ ಕದಾಚಿದ್ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಾನಾಂ ರಾಜದ್ವೇಷಿಣಾಂ ವಾ ಮಹಾಜನದ್ವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಮಹಾಜನದ್ವೇಷಿಣಾಂ ವಾಽಪ್ಯೌಷಧಮನುವಿಧಾತವ್ಯಂ, ತಥಾ ಸರ್ವೇಷಾಮತ್ಯರ್ಥವಿಕೃತದುಷ್ಟದುಃಖಶೀಲಾಚಾರೋಪಚಾರಾಣಾಮನಪವಾದಪ್ರತಿಕಾರಣಾಂ ಮುಮೂರ್ಷೂಣಾಂ ಚ, ತಥೈವಾಸನ್ನಿಹಿತೇಶ್ವರಾಣಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮನಧ್ಯಕ್ಷಾಣಾಂ ವಾ; ನ ಚ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ತ್ರೀದತ್ತಮಾಮಿಷಮಾದಾತವ್ಯಮನನುಜ್ಞಾತಂ ಭರ್ತ್ರಾಽಥವಾಽಧ್ಯಕ್ಷೇಣ, ಆತುರಕುಲಂ ಚಾನುಪ್ರವಿಶತಾ ವಿದಿತೇನಾನುಮತಪ್ರವೇಶಿನಾ ಸಾರ್ಧಂ ಪುರುಷೇಣ ಸುಸಂವೀತೇನಾವಾಕ್ಶಿರಸಾ ಸ್ಮೃತಿಮತಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನಾವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಮನಸಾ ಸರ್ವಮಾಚರತಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರವೇಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚ ವಾಙ್ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ನ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಣಿಧಾತವ್ಯಾನ್ಯನ್ಯತ್ರಾತುರಾದಾತುರೋಪಕಾರಾರ್ಥಾದಾತುರಗತೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ವಾ ಭಾವೇಷು, ನ ಚಾತುರಕುಲಪ್ರವೃತ್ತಯೋ ಬಹಿರ್ನಿಶ್ಚಾರಯಿತವ್ಯಾಃ, ಹ್ರಸಿತಂ ಚಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಾತುರಸ್ಯ ಜಾನತಾಽಪಿ ತ್ವಯಾ ನ ವರ್ಣಯಿತವ್ಯಂ ತತ್ರ ಯತ್ರೋಚ್ಯಮಾನಮಾತುರಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ವಾಽಪ್ಯುಪಘಾತಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ; ಜ್ಞಾನವತಾಽಪಿ ಚ ನಾತ್ಯರ್ಥಮಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನೇ ವಿಕತ್ಥಿತವ್ಯಮ್, ಆಪ್ತಾದಪಿ ಹಿ ವಿಕತ್ಥಮಾನಾದತ್ಯರ್ಥಮುದ್ವಿಜನ್ತ್ಯನೇಕೇ||೧೩||
View original
अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्- ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिण सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसम्प्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम् , अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोग्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसम्पत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थविकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकारणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय सम्पद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके||१३||
ತೇ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ತ್ವಯಾ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಪ್ರವಿಚರಿತವ್ಯಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಮ್| ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾದೌ ಕೃತ್ವೇತಿ ಪ್ರಥಮಂ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಶರ್ಮ ಆಶಾಸಿತವ್ಯಂ, ತತಶ್ಚೇತರೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್| ಉಪವಿಶತಾ ಚೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಶುಣ್ಡಾ ಮದ್ಯಶಾಲಾ, ತತ್ಪ್ರಚಾರೀ ಶೌಣ್ಡಃ; ಅಶೌಣ್ಡಸ್ತು ತದಪ್ರಚಾರೀ| ಶುಕ್ಲಮಿವ ಶುಕ್ಲಂ, ನಿರ್ದೋಷತ್ವಾದೇತದ್ವಚನಮ್| ಯತ್ನವತಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಾಜ್ಞೋ ದ್ವಿಷ್ಟೋ ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಃ, ಯಸ್ತು ರಾಜಾನಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸ ರಾಜದ್ವೇಷೀ| ಆಚಾರಸ್ಯೋಪಚರಣಮಾಚಾರೋಪಚಾರಃ| ಅನಧ್ಯಕ್ಷಾಣಾಂ ವಾ ನ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಪ್ರವೃತ್ತಯ ಇತಿ ವಾರ್ತಾಃ| ತತ್ರೇತಿ ನ ವರ್ಣಯಿತವ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಸ್ಯ ಆತುರಪುತ್ರಪಿತ್ರಾದೇಃ; ಅನ್ಯತ್ರ ಉದಾಸೀನೇ ಜೀವಿತಹ್ರಾಸಕಥನಂ ಯಶಸ್ಕರಮೇವ| ನ ವಿಕತ್ಥಿತವ್ಯಂ ನ ಶ್ಲಾಘಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಆಪ್ತಾದಪಿ ಹೀತಿ ಅತ್ರಾಪ್ತಃ ಸತ್ಯವಾಗುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸತ್ಯಮೇವಾಪ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಯಥಾಕಾಲಪ್ರಾಪ್ತಮೇವ ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ನ ಚೈವ ಹ್ಯಸ್ತಿ ಸುತರಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಪಾರಂ, ತಸ್ಮಾದಪ್ರಮತ್ತಃ ಶಶ್ವದಭಿಯೋಗಮಸ್ಮಿನ್ ಗಚ್ಛೇತ್, ಏತಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಮ್, ಏವಮ್ಭೂಯಶ್ಚ ವೃತ್ತಸೌಷ್ಠವಮನಸೂಯತಾ ಪರೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯಾಗಮಯಿತವ್ಯಂ, ಕೃತ್ಸ್ನೋ ಹಿ ಲೋಕೋ ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಾಚಾರ್ಯಃ ಶತ್ರುಶ್ಚಾಬುದ್ಧಿಮತಾಮ್, ಅತಶ್ಚಾಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮತಾಽಮಿತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಧನ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಪೌಷ್ಟಿಕಂ ಲೌಕ್ಯಮಭ್ಯುಪದಿಶತೋ ವಚಃ ಶ್ರೋತವ್ಯಮನುವಿಧಾತವ್ಯಂ ಚೇತಿ|
ಅತಃ ಪರಮಿದಂ ಬ್ರೂಯಾತ್- ದೇವತಾಗ್ನಿದ್ವಿಜಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯೇಷು ತೇ ನಿತ್ಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ತಿತವ್ಯಂ, ತೇಷು ತೇ ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ತಮಾನಸ್ಯಾಯಮಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಗನ್ಧರಸರತ್ನಬೀಜಾನಿ ಯಥೇರಿತಾಶ್ಚ ದೇವತಾಃ ಶಿವಾಯ ಸ್ಯುಃ, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯಾಶಿವಾಯೇತಿ|
ಏವಂ ಬ್ರುವತಿ ಚಾಚಾರ್ಯೇ ಶಿಷ್ಯಃ ‘ತಥಾ’ ಇತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್|
ಯಥೋಪದೇಶಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ನಧ್ಯಾಪ್ಯಃ, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ತ್ವನಧ್ಯಾಪ್ಯಃ|
ಅಧ್ಯಾಪ್ಯಮಧ್ಯಾಪಯನ್ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯೋ ಯಥೋಕ್ತೈಶ್ಚಾಧ್ಯಾಪನಫಲೈರ್ಯೋಗಮಾಪ್ನೋತ್ಯನ್ಯೈಶ್ಚಾನುಕ್ತೈಃ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರೈರ್ಗುಣೈಃ ಶಿಷ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಚ ಯುನಕ್ತಿ|
ಇತ್ಯಧ್ಯಾಪನವಿಧಿರುಕ್ತಃ||೧೪||
View original
न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्, एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति|
अतः परमिदं ब्रूयात्- देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति|
एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ‘तथा’ इति ब्रूयात्|
यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः|
अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति|
इत्यध्यापनविधिरुक्तः||१४||
ನ ಚೈವ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದೋಽಪಿ ಜ್ಞಾತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇನಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುದ್ಯಮಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ದುಸ್ತರೇ ಆಯುರ್ವೇದೇ| ಅನುಕ್ತಸದ್ವೃತ್ತಕರಣಾರ್ಥಮಾಹ- ಏತಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ|- ಏತಚ್ಚೇತಿ ‘ಅಥೈನಮಗ್ನಿಸಕಾಶೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮನುಷ್ಠೇಯಮ್| ಏವಮ್ಭೂಯಶ್ಚ ವೃತ್ತಸೌಷ್ಠವಮಿತಿ ಉಕ್ತಸದೃಶಂ ಚ ಸಾಧುವೃತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೌಕ್ಯಂ ಲೋಕಾನುಮತಮ್| ಇತಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ, ತೇನ ಯದೇವಾಮಿತ್ರಸ್ಯ ಧನ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ವಚಸ್ತದೇವಾನುವಿಧಾತವ್ಯಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಚ| ಯಥೋಕ್ತೈರಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇ; ನ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಧ್ಯಯನಫಲಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕ್ವಚಿದುಕ್ತಮ್||೧೪||
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
ಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಭಿಷಕ್ ಭಿಷಜಾ ಸಹ ಸಮ್ಭಾಷೇತ|
ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಹಿ ಜ್ಞಾನಾಭಿಯೋಗಸಂಹರ್ಷಕರೀ ಭವತಿ, ವೈಶಾರದ್ಯಮಪಿ ಚಾಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ವಚನಶಕ್ತಿಮಪಿ ಚಾಧತ್ತೇ, ಯಶಶ್ಚಾಭಿದೀಪಯತಿ, ಪೂರ್ವಶ್ರುತೇ ಚ ಸನ್ದೇಹವತಃ ಪುನಃ ಶ್ರವಣಾಚ್ಛ್ರುತಸಂಶಯಮಪಕರ್ಷತಿ, ಶ್ರುತೇ ಚಾಸನ್ದೇಹವತೋ ಭೂಯೋಽಧ್ಯವಸಾಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಅಶ್ರುತಮಪಿ ಚ ಕಞ್ಚಿದರ್ಥಂ ಶ್ರೋತ್ರವಿಷಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಯಚ್ಚಾಚಾರ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯಾಯ ಶುಶ್ರೂಷವೇ ಪ್ರಸನ್ನಃ ಕ್ರಮೇಣೋಪದಿಶತಿ ಗುಹ್ಯಾಭಿಮತಮರ್ಥಜಾತಂ ತತ್ ಪರಸ್ಪರೇಣ ಸಹ ಜಲ್ಪನ್ ಪಿಣ್ಡೇನ ವಿಜಿಗೀಷುರಾಹ ಸಂಹರ್ಷಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಮಭಿಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ||೧೫||
ದ್ವಿವಿಧಾ ತು ಖಲು ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಭವತಿ- ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾ, ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಚ||೧೬||
View original
सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः- भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत|
तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः||१५||
द्विविधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति- सन्धायसम्भाषा, विगृह्यसम्भाषा च||१६||
ಸಂಹರ್ಷಃ ಸ್ಪರ್ಧಾ, ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಭಿಯೋಗಸಂಹರ್ಷೌ ಕರೋತೀತಿ ಜ್ಞಾನಾಭಿಯೋಗಸಂಹರ್ಷಕರೀ| ವೈಶಾರದ್ಯಮಿತಿ ಪರವಚನಾಭಿಭವಪಾಣ್ಡಿತ್ಯಮ್; ಏತಚ್ಚ ಸಭಾಯಾಮಭ್ಯಾಸಾದ್ಭವತಿ| ಭೂಯೋಽಧ್ಯವಸಾಯಮಿತಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಮ್| ಅಥ ಕಥಂ ಶ್ರುತತ್ವಮಪಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗುಹ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ತದಾಹ- ಜಲ್ಪನ್ ಪಿಣ್ಡೇನೇತಿ|- ಪಿಣ್ಡೇನೇತಿ ಸಾರೋದ್ಧಾರೇಣ| ನನು ಗುಹ್ಯಶ್ಚೇತ್ ಸಾರತಸ್ತತ್ ಕಥಮಯಂ ವಿಜಿಗೀಷುಸ್ತಮಾಹೇತ್ಯಾಹ- ಸಂಹರ್ಷಾದಿತಿ| ಸ್ಪರ್ಧಯಾ ತು ಗುಹ್ಯೋಽಪ್ಯರ್ಥೋ ವಿಜಯಾರ್ಥಮಭಿಧೀಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾ ನಯೇ ‘ಸಂವಾದ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ತು ಜಲ್ಪವಿತಣ್ಡಾರೂಪಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೧೫-೧೬||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
ತತ್ರ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನೇನಾಕೋಪನೇನಾನುಪಸ್ಕೃತವಿದ್ಯೇನಾನಸೂಯಕೇನಾನುನೇಯೇನಾನುನಯಕೋವಿದೇನ ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮೇಣ ಪ್ರಿಯಸಮ್ಭಾಷಣೇನ ಚ ಸಹ ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾ ವಿಧೀಯತೇ|
ತಥಾವಿಧೇನ ಸಹ ಕಥಯನ್ ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ ಕಥಯೇತ್, ಪೃಚ್ಛೇದಪಿ ಚ ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ, ಪೃಚ್ಛತೇ ಚಾಸ್ಮೈ ವಿಸ್ರಬ್ಧಾಯ ವಿಶದಮರ್ಥಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನ ಚ ನಿಗ್ರಹಭಯಾದುದ್ವಿಜೇತ, ನಿಗೃಹ್ಯ ಚೈನಂ ನ ಹೃಷ್ಯೇತ್, ನ ಚ ಪರೇಷು ವಿಕತ್ಥೇತ, ನ ಚ ಮೋಹಾದೇಕಾನ್ತಗ್ರಾಹೀ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚಾವಿದಿತಮರ್ಥಮನುವರ್ಣಯೇತ್, ಸಮ್ಯಕ್ ಚಾನುನಯೇನಾನುನಯೇತ್, ತತ್ರ ಚಾವಹಿತಃ ಸ್ಯಾತ್|
ಇತ್ಯನುಲೋಮಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿಃ||೧೭||
View original
तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते|
तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्|
इत्यनुलोमसम्भाषाविधिः||१७||
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿಮಾಹ| ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ ಕಥಯೇದಿತಿ ಜಲ್ಪವಿತಣ್ಡೋಕ್ತನಿಗ್ರಹಾಭೀತಃ| ಕಥಯೇದಿತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್| ನಿಗೃಹ್ಯ ಚೈನಂ ನ ಹೃಷ್ಯೇದಿತಿ ಅನುಲೋಮಸಮ್ಭಾಷಾರೂಪವಾದೇ ಚ ಯಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಾನಿ ತತ್ತ್ವವಿಘಾತೀನಿ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾಪಸಿದ್ಧಾನ್ತನ್ಯೂನಾಧಿಕರೂಪಾಣಿ, ತೈರಪಿ ನಿಗೃಹ್ಯ ನ ಹೃಷ್ಯೇತ್| ಜಲ್ಪೋಕ್ತನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಾನಿ ತ್ವತ್ರಾಗ್ರಾಹ್ಯಾಣ್ಯೇವ| ಅವಿದಿತಮಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದಿನೋಽವಿದಿತಮ್| ಅನುನಯೇಚ್ಚ ಸಮ್ಯಗನುನಯೇನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತೇನ ಚಾತ್ರ ಛಲಜಾತಿಪ್ರಯೋಗೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಶಿಕ್ಷಯತಿ| ತತ್ರ ಚಾವಹಿತಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಯಗನುನಯೇಽವಧಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್||೧೭||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತರೇಣ ಸಹ ವಿಗೃಹ್ಯ ಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಂ ಜಲ್ಪೇಚ್ಛ್ರೇಯಸಾ ಯೋಗಮಾತ್ಮನಃ ಪಶ್ಯನ್|
ಪ್ರಾಗೇವ ಚ ಜಲ್ಪಾಜ್ಜಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಪರಾವರಾನ್ತರಂ ಪರಿಷದ್ವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ|
ಸಮ್ಯಕ್ಪರೀಕ್ಷಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಕಾಲೌ ಶಂಸತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪರೀಕ್ಷಾಮಭಿಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ|
ಪರೀಕ್ಷಮಾಣಸ್ತು ಖಲು ಪರಾವರಾನ್ತರಮಿಮಾನ್ ಜಲ್ಪಕಗುಣಾಞ್ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾನ್ದೋಷವತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಸಮ್ಯಕ್; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ರುತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಧಾರಣಂ ಪ್ರತಿಭಾನಂ ವಚನಶಕ್ತಿರಿತಿ, ಏತಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾನಾಹುಃ; ಇಮಾನ್ ಪುನರ್ದೋಷವತಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಕೋಪನತ್ವಮವೈಶಾರದ್ಯಂ ಭೀರುತ್ವಮಧಾರಣತ್ವಮನವಹಿತತ್ವಮಿತಿ|
ಏತಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಗುರುಲಾಘವತಃ ಪರಸ್ಯ ಚೈವಾತ್ಮನಶ್ಚ ತುಲಯೇತ್||೧೮||
View original
अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य सम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्|
प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत|
सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः|
परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान्दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा- श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा- कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति|
एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्||१८||
ಇತರೇಣೇತಿ ಅವಿಶಿಷ್ಟೇನ| ವಾದೇ ತು ವಿಶಿಷ್ಟೋ ಗುರುರ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ವಾಽಧಿಕೃತಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ನ್ಯಾಯೇ- “ತಂ ಶಿಷ್ಯಗುರುಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವಿಶಿಷ್ಟಶ್ರೇಯೋರ್ಥಿಭಿರನಸೂಯುಭಿರಭ್ಯುಪೇಯಾತ್” (ನ್ಯಾ. ದ. ೪/೨/೪೦) ಇತಿ| ಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಮಿತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಕಥೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಜಲ್ಪೇ ವಿತಣ್ಡಾಯಾಂ ಚೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪರಾವರಾನ್ತರಮಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದಿನ ಆತ್ಮನಶ್ಚ ಪ್ರತಿಭಾದಿವಿಶೇಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಲ್ಪಾನ್ತರಮಿತಿ ಸಾಮಯಿಕಸರ್ವಾರ್ಥಾದಿವಿಶೇಷಿತಂ ಜಲ್ಪಕವಿಶೇಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
ತತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ- ಪ್ರವರಃ, ಪ್ರತ್ಯವರಃ, ಸಮೋ ವಾ, ಗುಣವಿನಿಕ್ಷೇಪತಃ; ನತ್ವೇವ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ||೧೯||
ಪರಿಷತ್ತು ಖಲು ದ್ವಿವಿಧಾ- ಜ್ಞಾನವತೀ, ಮೂಢಪರಿಷಚ್ಚ|
ಸೈವ ದ್ವಿವಿಧಾ ಸತೀ ತ್ರಿವಿಧಾ ಪುನರನೇನ ಕಾರಣವಿಭಾಗೇನ- ಸುಹೃತ್ಪರಿಷತ್, ಉದಾಸೀನಪರಿಷತ್, ಪ್ರತಿನಿವಿಷ್ಟಪರಿಷಚ್ಚೇತಿ |
ತತ್ರ ಪ್ರತಿನಿವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಪರಿಷದಿ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಮೂಢಾಯಾಂ ವಾ ನ ಕಥಂ ಚಿತ್ ಕೇನಚಿತ್ ಸಹ ಜಲ್ಪೋ ವಿಧೀಯತೇ; ಮೂಢಾಯಾಂ ತು ಸುಹೃತ್ಪರಿಷದ್ಯುದಾಸೀನಾಯಾಂ ವಾ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತೀರನ್ತರೇಣಾಪ್ಯದೀಪ್ತಯಶಸಾ ಮಹಾಜನವಿದ್ವಿಷ್ಟೇನಾಪಿ ಸಹ ಜಲ್ಪೋ ವಿಧೀಯತೇ|
ತದ್ವಿಧೇನ ಚ ಸಹ ಕಥಯತಾ ಆವಿದ್ಧದೀರ್ಘಸೂತ್ರಸಙ್ಕುಲೈರ್ವಾಕ್ಯದಣ್ಡಕೈಃ ಕಥಯಿತವ್ಯಮ್, ಅತಿಹೃಷ್ಟಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುರುಪಹಸತಾ ಪರಂ ನಿರೂಪಯತಾ ಚ ಪರ್ಷದಮಾಕಾರೈರ್ಬ್ರುವತಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾವಕಾಶೋ ನ ದೇಯಃ; ಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ಚ ಬ್ರುವತಾ ವಕ್ತವ್ಯೋ ನೋಚ್ಯತೇ, ಅಥವಾ ಪುನರ್ಹೀನಾ ತೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಇತಿ|
ಪುನಶ್ಚಾಹೂ(ಹ್ವ)ಯಮಾನಃ ಪ್ರತಿವಕ್ತವ್ಯಃ- ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋ ಭವಾನ್ ಶಿಕ್ಷಸ್ವ ತಾವತ್; ನ ತ್ವಯಾ ಗುರುರುಪಾಸಿತೋ ನೂನಮ್, ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮೇತಾವತ್ತೇ; ಸಕೃದಪಿ ಹಿ ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಕಂ ನಿಹತಂ ನಿಹತಮಾಹುರಿತಿ ನಾಸ್ಯ ಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕಥಞ್ಚಿತ್|
ಅಪ್ಯೇವಂ ಶ್ರೇಯಸಾ ಸಹ ವಿಗೃಹ್ಯ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುರೇಕೇ; ನತ್ವೇವಂ ಜ್ಯಾಯಸಾ ಸಹ ವಿಗ್ರಹಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ||೨೦||
View original
तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते- प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्न्येन||१९||
परिषत्तु खलु द्विविधा- ज्ञानवती, मूढपरिषच्च|
सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन- सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति |
तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथं चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते|
तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति|
पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः- परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्|
अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः||२०||
ಗುಣವಿನಿಕ್ಷೇಪತ ಇತಿ ಗುಣಪರಿಮಾಣಾದುತ್ಕೃಷ್ಟಗುಣತ್ವೇನ ಪ್ರವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಪ್ರತ್ಯವರಃ ಹೀನಗುಣಃ, ಸಮಗುಣಃ ಸಮೋ ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನತ್ವೇವ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತಿ ನ ಕುಲಶೀಲಧರ್ಮಾದಿನಾಽಪಿ ಪ್ರವರಾದಿರಿಹಾಭಿಪ್ರೇತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂಢಪರಿಷದಿತ್ಯತ್ರ ಮೂಢೇವ ಮೂಢಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕೃತ್ಯೇ, ಸರ್ವಥಾ ಮೂಢಾಯಾಂ ತು ನ ಕಶ್ಚಿದ್ಬ್ರೂತೇ| ನ ಕೇನಚಿದಿತಿ ನಾಧಮೇನಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆವಿದ್ಧಂ ವಕ್ರಮ್| ಕಥಯಿತವ್ಯಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಉಪಹಸತಾ ಪರಂ ಪ್ರತಿವಾದಿನಮ್| ತಥಾ ಪರಿಷದಂ ನಿರೂಪಯತಾ ಆಕಾರೈರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಷ್ಟಶಬ್ದಮಿತಿ ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಮ್| ನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ತ್ವಯಾ ನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ; ಕಷ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯ ಹ್ಯರ್ಥಂ ಮೂಢಾ ಪರಿಷನ್ನ ಜಾನಾತ್ಯೇವ, ತತಶ್ಚ ಕಷ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯಾನರ್ಥಕತಾಯಾಃ ಪರಿಷದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ | ತಥಾ ಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ವದಂಸ್ತ್ವೇವಂ ವಾಚ್ಯಂ- ಹೀನಾ ತೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೇತಿ| ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋಽಧ್ಯಯನಂ ಗುರುಮುಪಾಸ್ಥಾಯ ಪುನರಧೀಷ್ವ| ಪರ್ಯಾಪ್ತಮೇತಾವತ್ತ ಇತಿ ‘ಪಕ್ಷಾವಸಾದಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಕಮಿತಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಿಕಶಬ್ದಮ್| ನಾಸ್ಯ ಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ನ ಸಕೃತ್ಪರಾಭೂತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಕಹೇತುನಾ ಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ರೇಯಸಾ ಸಮಂ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಮೇಕೀಯಮತಮಾಹ; ನತ್ವೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತ್ಮಮತಮಾಹ||೧೯-೨೦||
Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24
ಪ್ರತ್ಯವರೇಣ ತು ಸಹ ಸಮಾನಾಭಿಮತೇನ ವಾ ವಿಗೃಹ್ಯ ಜಲ್ಪತಾ ಸುಹೃತ್ಪರಿಷದಿ ಕಥಯಿತವ್ಯಮ್, ಅಥವಾಽಪ್ಯುದಾಸೀನಪರಿಷದ್ಯವಧಾನಶ್ರವಣಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೋಪಧಾರಣವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಕಥಯತಾ ಚಾವಹಿತೇನ ಪರಸ್ಯ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯದೋಷಬಲಮವೇಕ್ಷಿತವ್ಯಂ, ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ಯತ್ರೈನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮನ್ಯೇತ ನಾಸ್ಯ ತತ್ರ ಜಲ್ಪಂ ಯೋಜಯೇದನಾವಿಷ್ಕೃತಮಯೋಗಂ ಕುರ್ವನ್; ಯತ್ರ ತ್ವೇನಮವರಂ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ರೈವೈನಮಾಶು ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್|
ತತ್ರ ಖಲ್ವಿಮೇ ಪ್ರತ್ಯವರಾಣಾಮಾಶು ನಿಗ್ರಹೇ ಭವನ್ತ್ಯುಪಾಯಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ರುತಹೀನಂ ಮಹತಾ ಸೂತ್ರಪಾಠೇನಾಭಿಭವೇತ್, ವಿಜ್ಞಾನಹೀನಂ ಪುನಃ ಕಷ್ಟಶಬ್ದೇನ ವಾಕ್ಯೇನ, ವಾಕ್ಯಧಾರಣಾಹೀನಮಾವಿದ್ಧದೀರ್ಘಸೂತ್ರಸಙ್ಕುಲೈರ್ವಾಕ್ಯದಣ್ಡಕೈಃ, ಪ್ರತಿಭಾಹೀನಂ ಪುನರ್ವಚನೇನೈಕವಿಧೇನಾನೇಕಾರ್ಥವಾಚಿನಾ , ವಚನಶಕ್ತಿಹೀನಮರ್ಧೋಕ್ತಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾಕ್ಷೇಪೇಣ , ಅವಿಶಾರದಮಪತ್ರಪಣೇನ, ಕೋಪನಮಾಯಾಸನೇನ, ಭೀರುಂ ವಿತ್ರಾಸನೇನ, ಅನವಹಿತಂ ನಿಯಮನೇನೇತಿ|
ಏವಮೇತೈರುಪಾಯೈಃ ಪರಮವರಮಭಿಭವೇಚ್ಛೀಘ್ರಮ್||೨೧||
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ವಿಗೃಹ್ಯ ಕಥಯೇದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಚ ನ ನಿವಾರಯೇತ್|
ವಿಗೃಹ್ಯಭಾಷಾ ತೀವ್ರಂ ಹಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ದ್ರೋಹಮಾವಹೇತ್||೨೨||
ನಾಕಾರ್ಯಮಸ್ತಿ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ನಾವಾಚ್ಯಮಪಿ ವಿದ್ಯತೇ|
ಕುಶಲಾ ನಾಭಿನನ್ದನ್ತಿ ಕಲಹಂ ಸಮಿತೌ ಸತಾಮ್||೨೩||
ಏವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾದೇ ಕುರ್ಯಾತ್||೨೪||
View original
प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्|
तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा- श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः, प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना , वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण , अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति|
एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्||२१||
तत्र श्लोकौ- विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्|
विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद्द्रोहमावहेत्||२२||
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते|
कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्||२३||
एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्||२४||
ಸಾದ್ಗುಣ್ಯಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗುಣತಾಯಾಸ್ತಥಾ ದೋಷಸ್ಯ ಬಲಂ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯದೋಷಬಲಮ್| ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮನ್ಯೇತೇತಿ ಯತ್ರ ವಾದವಿಷಯೇ ಪ್ರತಿವಾದಿನಮಧಿಕಂ ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಪರಸ್ಯ ಪುರಃಸರವಾದವಿಷಯೇ ತಥಾ ವಾದೋ ನಿವರ್ತನೀಯಃ, ಯಥಾ ಆವಿಷ್ಕೃತಃ ಪ್ರಕಟೀಕೃತಃ ಸಭಾಯಾಂ ನಾಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್; ಅನಭೀಷ್ಟವಿಷಯೇ ತಥಾ ವಾದನಿವೃತ್ತಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಯಥಾ ಕೋಽಪಿ ನ ಜಾನಾತ್ಯೇವಂ ತತ್ರ ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರೈವೇತಿ ತತ್ರೈವ ಹೀನಪಕ್ಷೇ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಮಹತಾ ಸೂತ್ರಪಾಠೇನೇತಿ ಶ್ರುತಹೀನೋ ಹ್ಯಪರಿಚಯಾದ್ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಪಾಠಂ ಕರ್ತುಮಕ್ಷಮಃ | ವಿಜ್ಞಾನಹೀನಮಿತಿ ಅಜ್ಞಾತಾರ್ಥಮ್| ನಾನಾರ್ಥವಾಚಿನೇತಿ ಅನೇಕಾರ್ಥವಾಚಿನಾ, ಏಕವಿಧೇನೇತಿ ಏಕವಿಧೇನ ಶಬ್ದೇನ; ಪ್ರತಿಭಾಹೀನೋ ಹ್ಯನೇಕಾರ್ಥಂ ನಾವಧಾರಯತಿ ಯತ್ ಕೇನಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾಯಂ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽನೇನ ಶಬ್ದ ಇತಿ| ವಚನಶಕ್ತಿಹೀನೋಽರ್ಧೋಕ್ತವಾಕ್ಯಾಕ್ಷೇಪಾನ್ನ ಪುನರ್ವಕ್ತಂ ಕ್ಷಮೋ ಭವತೀತಿ ದೃಷ್ಟಮ್| ಅವಿಶಾರದಮಿತಿ ಅದೃಷ್ಟಸಭಮ್; ಅದೃಷ್ಟಸಭೋ ಹ್ಯಪತ್ರಪಣೇನಾತೀವ ಲಜ್ಜಿತಃ ಸನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಏವಮಿತಿ ‘ತದ್ಯಥಾ ಶ್ರುತಹೀನಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮ್| ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾದೇ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೨೧-೨೪||
Adhikarana 16 (25) · Śloka 25
ಪ್ರಾಗೇವ ತಾವದಿದಂ ಕರ್ತುಂ ಯತೇತ- ಸನ್ಧಾಯ ಪರ್ಷದಾಽಯನಭೂತಮಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಕರಣಮಾದೇಶಯಿತವ್ಯಂ, ಯದ್ವಾ ಪರಸ್ಯ ಭೃಶದುರ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್, ಪಕ್ಷಮಥವಾ ಪರಸ್ಯ ಭೃಶಂ ವಿಮುಖಮಾನಯೇತ್; ಪರಿಷದಿ ಚೋಪಸಂಹಿತಾಯಾಮಶಕ್ಯಮಸ್ಮಾಭಿರ್ವಕ್ತುಮ್, ಏಷೈವ ತೇ ಪರಿಷದ್ಯಥೇಷ್ಟಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯಥಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಾದಂ ವಾದಮರ್ಯಾದಾಂ ಚ ಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತೀತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸೀತ||೨೫||
View original
प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत- सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत||२५||
ತಥಾಽಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾದೇ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಗೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯನಭೂತಮಿತಿ ಅಭ್ಯಾಸಾನ್ಮಾರ್ಗೀಭೂತಮಿವ ಅಭ್ಯಸ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಸ್ಯ ಭೃಶದುರ್ಗಮಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದಿನೋಽವಿದಿತತ್ವೇನ ದುರ್ಗಮಿವ ದುರ್ಗಂ; ತತ್ ಪೂರ್ವಂ ಸನ್ಧಿತಯಾ ಪರಿಷದಾಽಽದೇಶಯೇತ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಪಕ್ಷಮಥವೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಾದಿನಃ ಪಕ್ಷಂ ಭೃಶಮತ್ಯರ್ಥಂ ಸಭಾಯಾಂ ಯಥಾ ವಿಮುಖಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ವಾದಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್; ಏತೇನ ನಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕೋ ನಾಸ್ತಿ ಕರ್ಮಫಲಮಿತ್ಯಾದಿ ಯದಿ ಪರಸ್ಯ ಪಕ್ಷೋ ಭವತಿ, ತದೈತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕದ್ವಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಪಕ್ಷಸಾಧನಮುಚ್ಯತೇ, ತದೇವ ಪರಿಷದಪಿ ಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಉಪಸಂಹಿತಾಯಾಮಿತಿ ಸನ್ಧಿನಾ ಯುಕ್ತಾಯಾಂ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸೀತೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಉಪಸಂಹಿತಾ ಹಿ ಪರಿಷತ್ ಪರೋಕ್ಷೋಣಾಭಿಮತತ್ವೇನೋಪದರ್ಶಿತಮೇವ ಸರ್ವಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ, ತದಲಮಿಹಾತ್ಯರ್ಥವಚನೇನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಖಣ್ಡಕೇನೇತಿ ಭಾವಃ||೨೫||
Adhikarana 17 (26) · Śloka 26
ತತ್ರೇದಂ ವಾದಮರ್ಯಾದಾಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ- ಇದಂ ವಾಚ್ಯಮ್, ಇದಮವಾಚ್ಯಮ್, ಏವಂ ಪರಾಜಿತೋ ಭವತೀತಿ||೨೬||
View original
तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति- इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति||२६||
ವಾದಮರ್ಯಾದಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇದಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾದಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ವಿಗೃಹ್ಯ ಪಕ್ಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷವಚನಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಯಾ ತು ತತ್ತ್ವಬುಭುತ್ಸೋರ್ವಾದ ಉಕ್ತಃ||೨೬||
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
ಇಮಾನಿ ತು ಖಲು ಪದಾನಿ ಭಿಷಗ್ವಾದಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಧಿಗಮ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾದಃ, ದ್ರವ್ಯಂ, ಗುಣಾಃ, ಕರ್ಮ, ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ವಿಶೇಷಃ, ಸಮವಾಯಃ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಸ್ಥಾಪನಾ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ, ಹೇತುಃ, ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ, ಉಪನಯಃ, ನಿಗಮನಮ್, ಉತ್ತರಂ, ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಶಬ್ದಃ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಮ್, ಐತಿಹ್ಯಮ್, ಔಪಮ್ಯಂ, ಸಂಶಯಃ, ಪ್ರಯೋಜನಂ, ಸವ್ಯಭಿಚಾರಂ, ಜಿಜ್ಞಾಸಾ, ವ್ಯವಸಾಯಃ, ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಸಮ್ಭವಃ, ಅನುಯೋಜ್ಯಮ್, ಅನನುಯೋಜ್ಯಮ್, ಅನುಯೋಗಃ, ಪ್ರತ್ಯನುಯೋಗಃ, ವಾಕ್ಯದೋಷಃ, ವಾಕ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ, ಛಲಮ್, ಅಹೇತುಃ, ಅತೀತಕಾಲಮ್, ಉಪಾಲಮ್ಭಃ, ಪರಿಹಾರಃ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ, ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾ, ಹೇತ್ವನ್ತರಮ್, ಅರ್ಥಾನ್ತರಂ, ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮಿತಿ||೨೭||
View original
इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा- वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति||२७||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾದಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವಾದಾಭಿಜ್ಞೇಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾದೀನ್ಯುಪದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇಮಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಭಿಷಜಾಂ ವಾದಮಾರ್ಗೋ ಭಿಷಗ್ವಾದಮಾರ್ಗಃ| ವಾದಾದಯಃ ಸ್ವಯಮೇವಾಚಾರ್ಯೇಣಾಗ್ರೇ ವಿವ್ರಿಯನ್ತ ಇತಿ ನೇಹ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕಥನೇ ವಿವ್ರಿಯನ್ತೇ||೨೭||
Adhikarana 19 (28) · Śloka 28
ತತ್ರ ವಾದೋ ನಾಮ ಸ ಯತ್ ಪರೇಣ ಸಹ ಶಾಸ್ತ್ರಪೂರ್ವಕಂ ವಿಗೃಹ್ಯ ಕಥಯತಿ|
ಸ ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ- ಜಲ್ಪಃ, ವಿತಣ್ಡಾ ಚ|
ತತ್ರ ಪಕ್ಷಾಶ್ರಿತಯೋರ್ವಚನಂ ಜಲ್ಪಃ, ಜಲ್ಪವಿಪರ್ಯಯೋ ವಿತಣ್ಡಾ|
ಯಥಾ- ಏಕಸ್ಯ ಪಕ್ಷಃ ಪುನರ್ಭವೋಽಸ್ತೀತಿ, ನಾಸ್ತೀತ್ಯಪರಸ್ಯ; ತೌ ಚ ಸ್ವಸ್ವಪಕ್ಷಹೇತುಭಿಃ ಸ್ವಸ್ವಪಕ್ಷಂ ಸ್ಥಾಪಯತಃ, ಪರಪಕ್ಷಮುದ್ಭಾವಯತಃ, ಏಷ ಜಲ್ಪಃ|
ಜಲ್ಪವಿಪರ್ಯಯೋ ವಿತಣ್ಡಾ|
ವಿತಣ್ಡಾ ನಾಮ ಪರಪಕ್ಷೇ ದೋಷವಚನಮಾತ್ರಮೇವ||೨೮||
View original
तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति|
स च द्विविधः सङ्ग्रहेण- जल्पः, वितण्डा च|
तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा|
यथा- एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः|
जल्पविपर्ययो वितण्डा|
वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव||२८||
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾದಲಕ್ಷಣಮ್| ಇಹ ವಾದಶಬ್ದೇನ ವಿಗೃಹ್ಯವಾದೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ತತ್ತ್ವಬುಭುತ್ಸುವಾದಸ್ತು ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಯೈವೋಕ್ತಃ| ಶಾಸ್ತ್ರಪೂರ್ವಕಮಿತ್ಯನೇನಾರ್ಥಾದಿಕಲಹವಾದಂ ನಿಷೇಧತಿ| ತತ್ರ ವಾದೇ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾರೂಪತ್ವಾದೇವ ಛಲಜಾತಿನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಾನಂ ವಿಜಿಗೀಷಾಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೋ ಲಭ್ಯತೇ| ಪಕ್ಷಾಶ್ರಿತಯೋರಿತಿ ಪಕ್ಷಂ ಸಾಧಯತೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ, ವಿತಣ್ಡಾಯಾಮಪ್ಯುತ್ತರವಾದಿನಃ ಪರಪಕ್ಷದೂಷಣಲಕ್ಷಣಃ ಪಕ್ಷೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಂ ಸ್ವಮತಂ ನ ಸಾಧಯತೀತಿ ಭೇದಃ| ಯಥೈಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಜಲ್ಪೋದಾಹರಣಮ್| ಪರಪಕ್ಷೇ ದೋಷವಚನಮಾತ್ರಮಿತ್ಯನೇನ ನ ಸ್ವಪಕ್ಷಸಾಧನವಚನಂ ವೈತಣ್ಡಿಕಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೮||
Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30
ದ್ರವ್ಯ-ಗುಣ-ಕರ್ಮ-ಸಾಮಾನ್ಯ-ವಿಶೇಷ-ಸಮವಾಯಾಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾಃ||೨೯||
ಅಥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ನಾಮ ಸಾಧ್ಯವಚನಂ; ಯಥಾ- ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ||೩೦||
View original
द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः||२९||
अथ प्रतिज्ञा- प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा- नित्यः पुरुष इति||३०||
ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ||೨೯-೩೦||
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
ಅಥ ಸ್ಥಾಪನಾ- ಸ್ಥಾಪನಾ ನಾಮ ತಸ್ಯಾ ಏವ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾ ಹೇತುದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಪನಯನಿಗಮನೈಃ ಸ್ಥಾಪನಾ|
ಪೂರ್ವಂ ಹಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಪಶ್ಚಾತ್ ಸ್ಥಾಪನಾ, ಕಿಂ ಹ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತಿ; ಯಥಾ- ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ; ಹೇತುಃ- ಅಕೃತಕತ್ವಾದಿತಿ; ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ - ಯಥಾಽಽಕಾಶಮಿತಿ; ಉಪನಯಃ- ಯಥಾ ಚಾಕೃತಕಮಾಕಾಶಂ, ತಚ್ಚ ನಿತ್ಯಂ, ತಥಾ ಪುರುಷ ಇತಿ; ನಿಗಮನಂ- ತಸ್ಮಾನ್ನಿತ್ಯ ಇತಿ||೩೧||
View original
अथ स्थापना- स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना|
पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापयिष्यति; यथा- नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः- अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः - यथाऽऽकाशमिति; उपनयः- यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं- तस्मान्नित्य इति||३१||
ಸ್ಥಾಪಯತಿ ಸಿದ್ಧಮರ್ಥಂ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧಯತೀತಿ ಸ್ಥಾಪನಾ| ಸಾ ಚ ಸಾಧ್ಯಂ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಾಧಯತಿ| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಽಪಿ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾಪನಾ ಭವತಿ, ಯತಃ ಪಞ್ಚಾವಯವಮೇವಾನುಮಾನಂ ಭವತಿ, ಸಾ ತ್ವಿಹ ಸ್ಥಾಪ್ಯತ್ವೇನೈವ ಲಬ್ಧೇತಿ ನ ಸ್ಥಾಪನಾಯಾಮಿಹೋದಾಹೃತಾ||೩೧||
Adhikarana 22 (32) · Śloka 32
ಅಥ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ- ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ನಾಮ ಯಾ ತಸ್ಯಾ ಏವ ಪರಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಸ್ಥಾಪನಾ|
ಯಥಾ- ಅನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ; ಹೇತುಃ- ಐನ್ದ್ರಿಯಕತ್ವಾದಿತಿ; ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ- ಯಥಾ ಘಟ ಇತಿ, ಉಪನಯೋ- ಯಥಾ ಘಟ ಐನ್ದ್ರಿಯಕಃ ಸ ಚಾನಿತ್ಯಃ, ತಥಾ ಚಾಯಮಿತಿ; ನಿಗಮನಂ- ತಸ್ಮಾದನಿತ್ಯ ಇತಿ||೩೨||
View original
अथ प्रतिष्ठापना- प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना|
यथा- अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा ; हेतुः- ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः- यथा घट इति, उपनयो- यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं- तस्मादनित्य इति||३२||
ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾಪದಂ ಪ್ರಥಮಂ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯವಸರಪ್ರಾಪ್ತಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ನಾಮೇತಿ ತಸ್ಯಾ ಏವೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ‘ಸ್ಥಾಪನಾ ನಾಮ’ ಇತ್ಯಾದಾವಪಿ ಪುನರುಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾಪದಗತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ವಿಪರೀತಾರ್ಥಸ್ಥಾಪನೇತಿ; ಪ್ರತಿಶಬ್ದೋಽಯಂ ವಿಪರೀತಾರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಂ ಚ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕ್ಯಾಂ ಪ್ರಕರಣಸಮಾಖ್ಯಂ ಹೇತುದೂಷಣಮ್||೩೨||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
ಅಥ ಹೇತುಃ- ಹೇತುರ್ನಾಮೋಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣಂ; ತತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಮ್, ಐತಿಹ್ಯಮ್, ಔಪಮ್ಯಮಿತಿ; ಏಭಿರ್ಹೇತುಭಿರ್ಯದುಪಲಭ್ಯತೇ ತತ್ ತತ್ತ್ವಮ್||೩೩||
View original
अथ हेतुः- हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्||३३||
ಹೇತುಶ್ಚಾವಿನಾಭಾವಲಿಙ್ಗವಚನಂ ಯದ್ಯಪಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಾಹಕಾಣಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯೇವ ಯಥೋಕ್ತಹೇತುಮೂಲತ್ವೇನ ಹೇತುಶಬ್ದೇನಾಹೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಉಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ತತ್ತತ್ತ್ವಮಿತಿ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩||
Adhikarana 24 (34) · Śloka 34
ಅಥ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ- ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ನಾಮ ಯತ್ರ ಮೂರ್ಖವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಂ, ಯೋ ವರ್ಣ್ಯಂ ವರ್ಣಯತಿ |
ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿರುಷ್ಣಃ, ದ್ರವಮುದಕಂ, ಸ್ಥಿರಾ ಪೃಥಿವೀ, ಆದಿತ್ಯಃ ಪ್ರಕಾಶಕ ಇತಿ; ಯಥಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಪ್ರಕಾಶಕಸ್ತಥಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶಕಮಿತಿ||೩೪||
View original
अथ दृष्टान्तः- दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति |
यथा- अग्निरुष्णः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा साङ्ख्यज्ञानं प्रकाशकमिति||३४||
ಮೂರ್ಖವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಲೌಕಿಕಾನಾಂ ಪಣ್ಡಿತಾನಾಂ ಚ ಯೋಽರ್ಥೋಽವಿವಾದಸಿದ್ಧಃ ಸ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತಿ, ನ ಪಣ್ಡಿತಮಾತ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಯೋಽಪಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತ ಉಚ್ಯತೇ, ಸ ಯಾವನ್ನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧ್ಯತೇ, ನ ತಾವದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತತಾಮಾಸಾದಯತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಮಾತ್ರೇಣ ಸಾಧ್ಯಸಾಧರ್ಮ್ಯಭಾವಾದಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಯೋ ವರ್ಣ್ಯಂ ವರ್ಣಯತಿ; ಯಃ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸಿದ್ಧಸಾಧ್ಯಸಾಧನಸಮ್ಬನ್ಧಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧಯತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಗ್ನ್ಯಾದಯಶ್ಚ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವೇನೋದಾಹೃತಾಃ; ತೇನೈತೇಷಾಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನೋದಾಹರಣಮಾದಿತ್ಯಾದಿವತ್ ಕ್ವಚಿದ್ದ್ವನ್ದ್ವೇಽಯಮಯಮಿವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೪||
Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36
ಉಪನಯೋ ನಿಗಮನಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ಥಾಪನಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮ್||೩೫||
ಅಥೋತ್ತರಮ್- ಉತ್ತರಂ ನಾಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯೋಪದಿಷ್ಟೇ ಹೇತೌ ವೈಧರ್ಮ್ಯವಚನಂ, ವೈಧರ್ಮ್ಯೋಪದಿಷ್ಟೇ ವಾ ಹೇತೌ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವಚನಮ್|
ಯಥಾ- ‘ಹೇತುಸಧರ್ಮಾಣೋ ವಿಕಾರಾಃ, ಶೀತಕಸ್ಯ ಹಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ಹೇತುಭಿಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಹಿಮಶಿಶಿರವಾತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ’, ಇತಿ ಬ್ರುವತಃ ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಹೇತುವಿಧರ್ಮಾಣೋ ವಿಕಾರಾಃ, ಯಥಾ ಶರೀರಾವಯವಾನಾಂ ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಕೋಥಪ್ರಪಚನೇ ಹೇತುವೈಧರ್ಮ್ಯಂ ಹಿಮಶಿಶಿರವಾತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾ ಇತಿ|
ಏತತ್ ಸವಿಪರ್ಯಯಮುತ್ತರಮ್||೩೬||
View original
उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्||३५||
अथोत्तरम्- उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्|
यथा- ‘हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः’, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्- हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति|
एतत् सविपर्ययमुत्तरम्||३६||
ಉತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತರಶಬ್ದೇನೇಹ ಜಾತ್ಯುತ್ತರಮುತ್ತರಾಭಾಸಮೀಪ್ಸಿತಂ; ಯತೋಽಸಾಧಕಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾತ್ರಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಮೇವೋತ್ತರವಿಕರಣೇ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ನ್ಯಾಯೇ- “ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಜಾತಿಃ” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೨/೧೮) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಾ ಜಾತ್ಯುತ್ತರಾ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸಮಾದಯೋಽಪ್ಯನುಕ್ತಾ ಇಹೈವಾನುಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಹೇತುಸಧರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಹೇತುಸದೃಶಾಃ| ಶೀತಕಃ ಶೀತಂ, ಹಿಮಶಿಶಿರವಾತಗತಾಃ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಶೀತಸ್ಯ ಹೇತುಭಿಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜನಾ| ತೇನ ಹಿಮಾದೀನಾಂ ಹೇತೂನಾಂ ಯೇ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತೇ ಶೀತಕೇಽಪೀತಿ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಹೇತುವಿಕಾರಯೋರಿತಿ| ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದೀ ವದೇತ್| ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಕೋಥಪ್ರಪಚನೇ ‘ವಿಕಾರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಹೇತುವೈಧರ್ಮ್ಯಂ ಹೇತುವೈಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಹಿಮಾದಿಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಹಿಮಾದಿಜನ್ಯಸ್ಪರ್ಶಾಃ, ಶರೀರಾವಯವದಾಹಾದಿವಿಕಾರೇ ಉಷ್ಣೇ ವಿಸದೃಶಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ತಾವದ್ ವೈಧರ್ಮ್ಯೋಕ್ತೇ ಹೇತೌ ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಯದಾ ಹೇತುಸಾಮ್ಯಮುತ್ತರಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ವಿಪರ್ಯಯೋ ಭವತಿ| ಏವಮೇವೋದಾಹರಣದ್ವಯಂ ಸವಿಪರ್ಯಯಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮುತ್ತರಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫-೩೬||
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
ಅಥ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ- ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ಸ ಯಃ ಪರೀಕ್ಷಕೈರ್ಬಹುವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಹೇತುಭಿಶ್ಚ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ ನಿರ್ಣಯಃ|
ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ- ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಅಧಿಕರಣಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಅಭ್ಯುಪಗಮಸಿದ್ಧಾನ್ತಶ್ಚೇತಿ|
ತತ್ರ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ತತ್ತತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ಯಥಾ ಸನ್ತಿ ನಿದಾನಾನಿ, ಸನ್ತಿ ವ್ಯಾಧಯಃ, ಸನ್ತಿ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಿತಿ|
ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನೇಕೈಕಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ತತ್ತತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ಯಥಾ- ಅನ್ಯತ್ರಾಷ್ಟೌ ರಸಾಃ ಷಡತ್ರ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತ್ರ ಷಡಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯತ್ರ ತನ್ತ್ರೇ, ವಾತಾದಿಕೃತಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಕಾರಾ ಯಥಾಽನ್ಯತ್ರ, ಅತ್ರ ವಾತಾದಿಕೃತಾ ಭೂತಕೃತಾಶ್ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ|
ಅಧಿಕರಣಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ಸ ಯಸ್ಮಿನ್ನಧಿಕರಣೇ ಪ್ರಸ್ತೂಯಮಾನೇ ಸಿದ್ಧಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯಧಿಕರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯಥಾ- ‘ನ ಮುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಾನುಬನ್ಧಿಕಂ ಕುರುತೇ, ನಿಸ್ಪೃಹತ್ವಾತ್ ಇತಿ ಪ್ರಸ್ತುತೇ ಸಿದ್ಧಾಃ ಕರ್ಮಫಲ-ಮೋಕ್ಷ-ಪುರುಷ-ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ|
ಅಭ್ಯುಪಗಮಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ಸ ಯಮರ್ಥಮಸಿದ್ಧಮಪರೀಕ್ಷಿತಮನುಪದಿಷ್ಟಮಹೇತುಕಂ ವಾ ವಾದಕಾಲೇಽಭ್ಯುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜಃ; ತದ್ಯಥಾ- ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ಗುಣಾಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಃ|
ಇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ||೩೭||
View original
अथ सिद्धान्तः- सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः|
स चतुर्विधः- सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति|
तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति|
प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा- अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः|
अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा- ‘न मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफल-मोक्ष-पुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति|
अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा- द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः|
इति चतुर्विधः सिद्धान्तः||३७||
ಬಹುವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಹೇತುಭಿಃ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಂ- ನಿರ್ಣಯ ಇತಿ; ನಿರ್ಣೀಯತ ಇತಿ ನಿರ್ಣಯಃ| ಏತಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಲಕ್ಷಣಮಭ್ಯುಪಗಮಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ತತ್ರ ಬುದ್ಧಿವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವೇನ ಚೋಕ್ತಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಿದ್ಧಾನ್ತಂ ವಿಭಜತೇ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ಷಡ್ರಸಾ ಅಷ್ಟೌ ರಸಾ ಇತಿ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೇಽಪಿ ವಾದೇ ಸ್ವಯುಕ್ತಿವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಬಲಾತ್ತು ಸಿದ್ಧಾನ್ತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದೌ ಅಧಿಕರಣೇ ಇತಿ ಅಭಿಧೇಯಪ್ರಧಾನತ್ವೇ | ಅನ್ಯಾನ್ಯಪೀತಿ ಸಾಕ್ಷಾದನಭಿಧೀಯಮಾನಾನ್ಯಪಿ| ಅನುಬಧ್ನಾತೀತಿ ಆನುಬನ್ಧಿಕಂ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇಽಪ್ಯನುಗಾಮೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಮುಕ್ತಿಃ, ಸರ್ವಥಾಮುಕ್ತಸ್ತ್ವಶರೀರತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮ ನ ಕರೋತಿ; ಕಿಂವಾ ಆನುಬನ್ಧಿಕಂ ವಿಶೇಷೇಣ ನ ಕರೋತಿ| ಸಿದ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದೀಹ ಕರ್ಮಫಲಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾಽಪಿ ಕ್ರಿಯತೇ ಕರ್ಮ, ಫಲೋದ್ವಿಗ್ನೋ ಹ್ಯಯಂ ನ ತತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ; ಯದಿ ಚ ಮೋಕ್ಷೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಮುಕ್ತ ಇತಿ ವಚನಂ ನ ಸ್ಯಾತ್; ತಥಾ ಯದಿ ಚ ಪುರುಷೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕಸ್ಯ ವಾ ಬನ್ಧಃ, ಕಸ್ಯ ವಾ ಮೋಕ್ಷಃ ಸ್ಯಾತ್; ಯದಾ ಜನ್ಮಾನ್ತರಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕರ್ಮಣೋ ಜನ್ಮಾನ್ತರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಮನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ; ನ ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿವದತಾ ಅಧಿಕರಣಬಲಾದೇವ ಸಿದ್ಧಾಃ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತ್ವೇನ ಕರ್ಮಫಲಾದಯಃ ಸ್ವೀಕೃತಾ ಭವನ್ತಿ| ಅಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮ್- ಅಪರೀಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯಾದಿ||೩೭||
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
ಅಥ ಶಬ್ದಃ- ಶಬ್ದೋ ನಾಮ ವರ್ಣಸಮಾಮ್ನಾಯಃ; ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ- ದೃಷ್ಟಾರ್ಥಶ್ಚ, ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥಶ್ಚ, ಸತ್ಯಶ್ಚ, ಅನೃತಶ್ಚೇತಿ|
ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾರ್ಥೋ ನಾಮ- ತ್ರಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರ್ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ, ಷಡ್ಭಿರುಪಕ್ರಮೈಶ್ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ, ಸತಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಸದ್ಭಾವೇ ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಹಣಮಿತಿ|
ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥಃ ಪುನಃ- ಅಸ್ತಿ ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಃ, ಅಸ್ತಿ ಮೋಕ್ಷ ಇತಿ|
ಸತ್ಯೋ ನಾಮ- ಯಥಾರ್ಥಭೂತಃ; ಸನ್ತ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾಃ, ಸನ್ತಿ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ, ಸನ್ತ್ಯಾರಮ್ಭಫಲಾನೀತಿ|
ಸತ್ಯವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚಾನೃತಃ||೩೮||
View original
अथ शब्दः- शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः- दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति|
तत्र दृष्टार्थो नाम- त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति|
अदृष्टार्थः पुनः- अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति|
सत्यो नाम- यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति|
सत्यविपर्ययश्चानृतः||३८||
ಶಬ್ದಶಬ್ದೇನೇಹ ಸಙ್ಕೇತಬಲಾದರ್ಥಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ವರ್ಣಮಾಲೋಚ್ಯತೇ| ಆಪ್ತೋಪದೇಶಶಬ್ದಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಃ- ಪರಮಾಪ್ತಬ್ರಹ್ಮಾದಿಪ್ರಣೀತಃ, ತಥಾ ಲೌಕಿಕಾಪ್ತಪ್ರಣೀತಶ್ಚ; ಐತಿಹ್ಯಶಬ್ದೇನ ಪರಮಾಪ್ತಪ್ರಣೀತೋಽವರುದ್ಧಃ, ಲೌಕಿಕಾಪ್ತಪ್ರಣೀತಶ್ಚ ಶಬ್ದೈಕದೇಶರೂಪಃ ಸತ್ಯಪ್ರಕಾರವಿಹಿತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ವರ್ಣಸಮಾಮ್ನಾಯ ಇತಿ ವರ್ಣಮೇಲಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಣಾನಾಂ ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಸಹಸ್ಥಾಯಿನಾಂ ಮೇಲಕೋ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕಸ್ಮೃತಿಸಮಾನರೂಪಿತ್ವೇನ ಕಿಂವಾ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾನುಭವಜನಿತಸಂಸ್ಕಾರಸಹಿತಾನ್ತ್ಯವರ್ಣಾನುಭವಾರೋಹೇಣ ಮೇಲಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ದೃಷ್ಟಾರ್ಥ ಇತಿ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರೋಪಲಬ್ಧಿಯೋಗ್ಯಾರ್ಥಃ| ತ್ರಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರಿತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದಿಭಿಃ| ಷಡುಪಕ್ರಮಾ ಲಙ್ಘನಾದಯೋ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೀಯೋಕ್ತಾಃ| ಏತೇಷಾಂ ವಾಕ್ಯಾನಾಮಿಹೈವ ದೃಶ್ಯತೇಽರ್ಥ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾರ್ಥತ್ವಮ್| ಸತ್ಯವಿಪರ್ಯಯಃ- ‘ನ ಸನ್ತ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ||೩೮||
Adhikarana 28 (39) · Śloka 39
ಅಥ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ನಾಮ ತದ್ಯದಾತ್ಮನಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೈಶ್ಚ ಸ್ವಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ; ತತ್ರಾತ್ಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಃ ಸುಖದುಃಖೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಾದಯಃ, ಶಬ್ದಾದಯಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಃ||೩೯||
View original
अथ प्रत्यक्षं- प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः||३९||
ಆತ್ಮನೇತಿ ಮನಸಾ, ತೇನ ಮಾನಸಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಸುಖಾದ್ಯಮವರುಧ್ಯತೇ| ಇನ್ದ್ರಿಯೈಶ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಬಾಹ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸ್ವಯಮುಪಲಭ್ಯತ ಇತಿ ಸಾಕ್ಷಾದುಪಲಭ್ಯತೇ; ಅನೇನ ಚೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಾರೇ ಸತ್ಯಪಿ ಯದನುಮಾನವಿಜ್ಞಾನಂ ತದಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೯||
Adhikarana 29 (40) · Śloka 40
ಅಥಾನುಮಾನಮ್- ಅನುಮಾನಂ ನಾಮ ತರ್ಕೋ ಯುಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಃ; ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ, ಬಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತ್ಯಾ, ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಹಣೇನೇತ್ಯೇವಮಾದಿ||೪೦||
View original
अथानुमानम्- अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा- अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि||४०||
ತರ್ಕೋ ಯುಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷ ಇತ್ಯನುಮಾನಲಕ್ಷಣಂ ವಿವಿಧರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಏವ ವ್ಯಾಕೃತಮ್| ಅನುಮಾನೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ||೪೦||
Adhikarana 30 (41) · Śloka 41
ಅಥೈತಿಹ್ಯಮ್- ಐತಿಹ್ಯಂ ನಾಮಾಪ್ತೋಪದೇಶೋ ವೇದಾದಿಃ||೪೧||
View original
अथैतिह्यम्- ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः||४१||
ಅಲೌಕಿಕಾಪ್ತೋಪದೇಶ ಐತಿಹ್ಯಪದೇನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ವೇದಾದಿರಿತಿ||೪೧||
Adhikarana 31 (42) · Śloka 42
ಅಥೌಪಮ್ಯಮ್- ಔಪಮ್ಯಂ ನಾಮ ಯದನ್ಯೇನಾನ್ಯಸ್ಯ ಸಾದೃಶ್ಯಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾಶನಂ; ಯಥಾ- ದಣ್ಡೇನ ದಣ್ಡಕಸ್ಯ, ಧನುಷಾ ಧನುಃಸ್ತಮ್ಭಸ್ಯ, ಇಷ್ವಾಸೇನಾಽಽರೋಗ್ಯದಸ್ಯೇತಿ||೪೨||
View original
अथौपम्यम्- औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा- दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति||४२||
ಯದನ್ಯೇನೇತ್ಯಾದೌ ಅನ್ಯೇನೇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ, ಅನ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ಯ| ಸಾದೃಶ್ಯಮಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಸಾದೃಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸಞ್ಜ್ಞಿಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತಯಾ ಅಧಿಕೃತ್ಯ; ಯದಾ ತು ಭಟ್ಟನಯೇನೋಪಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ತದಾ ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತಯಾ ಅಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಯೋಜನೀಯಂ, ತೇಷಾಂ ಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರತಿಪತ್ತಿರುಪಮಾನಾರ್ಥಃ| ನ್ಯಾಯೇ ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸಞ್ಜ್ಞಿಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರತೀತಿರುಪಮಾನಫಲಂ, ತಚ್ಚ ಪ್ರಥಮವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದ್ಭವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರ- “ಪ್ರಸಿದ್ಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಮುಪಮಾನಮ್” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೧/೬) ಇತಿ| ದಣ್ಡೇನ ದಣ್ಡಕಸ್ಯೇತಿ ದಣ್ಡೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇನಾಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ಯ ದಣ್ಡಕಸ್ಯ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಪ್ತಾಚ್ಛ್ರುತವಾನ್ ಕುಮ್ಭಕಾರದಣ್ಡವದ್ವಿಕಾರದರ್ಶನೇ ಸತ್ಯಯಮಸೌ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ, ಕಿಂವಾ ಭಟ್ಟನಯೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ದಣ್ಡಗತಂ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಪ್ರಸಿದ್ಧದಣ್ಡಕಾಖ್ಯವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧಿತಯಾ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹರಣೇ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಇಷ್ವಾಸೇನೇತಿ ಇಷುಮೋಕ್ಷಕೇಣ, ಯಥಾ ಇಷುಮೋಕ್ಷಕೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯೇಽನತಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೇ ನಾಪರಾಧ್ಯತೇ, ತಥಾಽಽರೋಗ್ಯದೇನ ವೈದ್ಯೈನ ವೈದ್ಯಗುಣೈರಾತುರಂ ಸಾಧಯತಾ||೪೨||
Adhikarana 32 (43) · Śloka 43
ಅಥ ಸಂಶಯಃ- ಸಂಶಯೋ ನಾಮ ಸನ್ದೇಹಲಕ್ಷಣಾನುಸನ್ದಿಗ್ಧೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವನಿಶ್ಚಯಃ ; ಯಥಾ- ದೃಷ್ಟಾ ಹ್ಯಾಯುಷ್ಮಲ್ಲಕ್ಷಣೈರುಪೇತಾಶ್ಚಾನುಪೇತಾಶ್ಚ ತಥಾ ಸಕ್ರಿಯಾಶ್ಚಾಕ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಪುರುಷಾಃ ಶೀಘ್ರಭಙ್ಗಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ, ಏತದುಭಯದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಸಂಶಯಃ- ಕಿಮಸ್ತಿ ಖಲ್ವಕಾಲಮೃತ್ಯುರುತ ನಾಸ್ತೀತಿ||೪೩||
View original
अथ संशयः- संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः ; यथा- दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः- किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति||४३||
ಸನ್ದೇಹಲಕ್ಷಣಾನುಸನ್ದಿಗ್ಧೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯನೇನ ಸನ್ದೇಹಯೋಗ್ಯಂ ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನೇನ ಚ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತ “ಸಮಾನಾನೇಕಧರ್ಮೋಪಪತ್ತೇಃ” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೧/೨೩) ಇತ್ಯಾದಿವಚನಾದ್ ವಿಷಯಂ ಸಂಶಯಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಂಶಯಲಕ್ಷಣಮ್ “ಅನಿಶ್ಚಯಃ” ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಅನಿಶ್ಚಯಃ ಪಾಕ್ಷಿಕವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಾವಮರ್ಶಕರಂ ಜ್ಞಾನಂ, ಯಥಾ- ಸ್ಥಾಣುರ್ವಾ ಪುರುಷೋ ವೇತಿ| ದೃಷ್ಟಾ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸಂಶಯೋತ್ಪತ್ತಿಸಾಮಗ್ರೀಮಾಹ| ತತ್ರಾಯುಷ್ಯಲಕ್ಷಣೋಪೇತಾನಾಮಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶೀಘ್ರಭಙ್ಗೇ ತಥಾ ಸಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಚಿರಜೀವನೇ ದೃಷ್ಟೇ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಿಃ| ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚಾಕಾಲಮೃತ್ಯುರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಿಃ||೪೩||
Adhikarana 33 (44) · Śloka 44
ಅಥ ಪ್ರಯೋಜನಂ- ಪ್ರಯೋಜನಂ ನಾಮ ಯದರ್ಥಮಾರಭ್ಯನ್ತ ಆರಮ್ಭಾಃ; ಯಥಾ- ಯದ್ಯಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತಿ ತತೋಽಹಮಾತ್ಮಾನಮಾಯುಷ್ಯೈರುಪಚರಿಷ್ಯಾಮ್ಯನಾಯುಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಪರಿಹರಿಷ್ಯಾಮಿ, ಕಥಂ ಮಾಮಕಾಲಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಸಹೇತೇತಿ||೪೪||
View original
अथ प्रयोजनं- प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा- यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति||४४||
ಯದರ್ಥಮಿತಿ ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್| ಪ್ರಸಹೇತೇತಿ ಮಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೪||
Adhikarana 34 (45) · Śloka 45
ಅಥ ಸವ್ಯಭಿಚಾರಂ- ಸವ್ಯಭಿಚಾರಂ ನಾಮ ಯದ್ವ್ಯಭಿಚರಣಂ; ಯಥಾ- ಭವೇದಿದಮೌಷಧಮಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ಯೌಗಿಕಮಥವಾ ನೇತಿ||೪೫||
View original
अथ सव्यभिचारं- सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा- भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति||४५||
ಸವ್ಯಭಿಚಾರಮಿತಿ ಅನೈಕಾನ್ತಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ ನೇತಿ ನ ಭವೇದಿತಿ| ಅನೈಕಾನ್ತಿಕಂ ಚಾತ್ರೌಷಧಂ ಯೌಗಿಕತ್ವಾಯೌಗಿಕತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಶಯಜನಕಮೇವ; ತೇನ ಸಂಶಯೇನ ಸಮಭೇಕತಾ ನ ಶಙ್ಕನೀಯಾಽನೈಕಾನ್ತಿಕಸ್ಯ||೪೫||
Adhikarana 35 (46) · Śloka 46
ಅಥ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ- ಜಿಜ್ಞಾಸಾ ನಾಮ ಪರೀಕ್ಷಾ; ಯಥಾ ಭೇಷಜಪರೀಕ್ಷೋತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೪೬||
View original
अथ जिज्ञासा- जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते||४६||
ಉತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ಇಹೈವ ಪರೀಕ್ಷಾಪ್ರಕರಣೇ; ಕಿಂವಾ ರಸಾಯನೇ “ಭೇಷಜಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಚ ತತ್” (ಚಿ.ಅ.೧ಪಾ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೪೬||
Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48
ಅಥ ವ್ಯವಸಾಯಃ- ವ್ಯವಸಾಯೋ ನಾಮ ನಿಶ್ಚಯಃ; ಯಥಾ- ವಾತಿಕ ಏವಾಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ, ಇದಮೇವಾಸ್ಯ ಭೇಷಜಂ ಚೇತಿ||೪೭||
ಅಥಾರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ- ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನಾಮ ಯತ್ರೈಕೇನಾರ್ಥೇನೋಕ್ತೇನಾಪರಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾನುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸಿದ್ಧಿಃ; ಯಥಾ- ನಾಯಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಭವತ್ಯರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ- ಅಪತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋಽಯಮಿತಿ, ನಾನೇನ ದಿವಾ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಭವತ್ಯರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ- ನಿಶಿ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ||೪೮||
View original
अथ व्यवसायः- व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा- वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति||४७||
अथार्थप्राप्तिः- अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा- नायं सन्तर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- निशि भोक्तव्यमिति||४८||
ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತಿ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಉಕ್ತೇನೇತಿ ವಚನಾಚ್ಛ್ರುತಾರ್ಥಾಪತ್ತಿರೇವ ವಿವಕ್ಷಿತಾ, ದೃಷ್ಟಾರ್ಥಾಪತ್ತಿರಪಿ ತ್ವೇತತ್ಸಾಮಾನ್ಯತ್ವೇನೈವ ಜ್ಞೇಯಾ| ಇಯಂ ಚಾರ್ಥಾಪತ್ತಿರನ್ಯಥೋಪಪತ್ತ್ಯಾ ನ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ನ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತಾ, ಯಾ ತು ದೋಷರಹಿತಾ ಸಾಽನುಮಾನಾನ್ತರ್ಗತೈವೇತಿ ಭಾವಃ| ಯೋ ಹ್ಯಪತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋಽಪಿ ನ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ಪ್ರತಿ ‘ನಾಯಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯಃ’ ಇತಿವಚನಮೇವಾಸಮರ್ಥವಿಶೇಷಣತಯಾ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಾಪತ್ತಿರ್ನೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ, ಉಭಯಥಾಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯೇ ಹಿ ‘ಅಸಾಧ್ಯಃ’ ಇತ್ಯೇತಾವದೇವ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹರಣೇ ಜ್ಞೇಯಮ್||೪೭-೪೮||
Adhikarana 37 (49) · Śloka 49
ಅಥ ಸಮ್ಭವಃ- ಯೋ ಯತಃ ಸಮ್ಭವತಿ ಸ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ; ಯಥಾ- ಷಡ್ಧಾತವೋ ಗರ್ಭಸ್ಯ, ವ್ಯಾಧೇರಹಿತಂ, ಹಿತಮಾರೋಗ್ಯಸ್ಯೇತಿ||೪೯||
View original
अथ सम्भवः- यो यतः सम्भवति स तस्य सम्भवः; यथा- षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति||४९||
ಸಮ್ಭವತಿ ವಿದ್ಯತೇ ಅಸ್ಮಾದಿತಿ ಸಮ್ಭವಃ, ಕಾರಣಂ ಹಿ ಅವ್ಯಕ್ತಸ್ವಜನ್ಮಕಾರ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಯತಃ ಕಾರಣಂ ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದಿಮತೇ ಕಾರ್ಯಯುಕ್ತಮೇವ| ತೇನ ಷಡ್ಧಾತೌ ಗರ್ಭೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಏವಮಹಿತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿರಸ್ತ್ಯೇವ, ಸ ಉತ್ತರಕಾಲಂ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮತೇನೋಕ್ತಮ್| ತತಶ್ಚ ಯದನ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಭವೋದಾಹರಣಮುಕ್ತಂ ಯಥಾ- ‘ಸಮ್ಭವತಿ ಖಾರ್ಯಾಂ ದ್ರೋಣ’ ಇತ್ಯಾದಿ, ತತ್ಸಮಾನಮೇತದಪ್ಯುದಾಹರಣಂ ಭವತಿ||೪೯||
Adhikarana 38 (50) · Śloka 50
ಅಥಾನುಯೋಜ್ಯಮ್- ಅನುಯೋಜ್ಯಂ ನಾಮ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯದೋಷಯುಕ್ತಂ ತತ್|
ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವ್ಯಾಹೃತೇಷ್ವರ್ಥೇಷು ವಾ ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ತದಪ್ಯನುಯೋಜ್ಯಂ; ಯಥಾ- ‘ಸಂಶೋಧನಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ‘ಕಿಂ ವಮನಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ, ಕಿಂವಾ ವಿರೇಚನಸಾಧ್ಯಃ’ ಇತ್ಯನುಯುಜ್ಯತೇ||೫೦||
View original
अथानुयोज्यम्- अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्|
सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा- ‘संशोधनसाध्योऽयं व्याधिः’ इत्युक्ते ‘किं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यः’ इत्यनुयुज्यते||५०||
ಅನುಯೋಜ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ- ಸಾಮಾನ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ||೫೦||
Adhikarana 39 (51) · Śloka 51
ಅಥಾನನುಯೋಜ್ಯಮ್- ಅನನುಯೋಜ್ಯಂ ನಾಮಾತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ; ಯಥಾ- ಅಯಮಸಾಧ್ಯಃ||೫೧||
View original
अथाननुयोज्यम्- अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा- अयमसाध्यः||५१||
ಅನನುಯೋಜ್ಯಮಾಹ- ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣೇತಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನುಯೋಜ್ಯದ್ವಯೋದಾಹರಣವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫೧||
Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53
ಅಥಾನುಯೋಗಃ- ಅನುಯೋಗೋ ನಾಮ ಸ ಯತ್ ತದ್ವಿದ್ಯಾನಾಂ ತದ್ವಿದ್ಯೈರೇವ ಸಾರ್ಧಂ ತನ್ತ್ರೇ ತನ್ತ್ರೈಕದೇಶೇ ವಾ ಪ್ರಶ್ನಃಪ್ರಶ್ನೈಕದೇಶೋ ವಾ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಮಾದಿಶ್ಯತೇ|
ಯಥಾ- ‘ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತೇ ಯತ್ ಪರಃ ‘ಕೋ ಹೇತುಃ’ ಇತ್ಯಾಹ, ಸೋಽನುಯೋಗಃ||೫೨||
ಅಥ ಪ್ರತ್ಯನುಯೋಗಃ- ಪ್ರತ್ಯನುಯೋಗೋ ನಾಮಾನುಯೋಗಸ್ಯಾನುಯೋಗಃ; ಯಥಾ- ಅಸ್ಯಾನುಯೋಗಸ್ಯ ಪುನಃ ಕೋ ಹೇತುರಿತಿ||೫೩||
View original
अथानुयोगः- अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नःप्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते|
यथा- ‘नित्यः पुरुषः’ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ‘को हेतुः’ इत्याह, सोऽनुयोगः||५२||
अथ प्रत्यनुयोगः- प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा- अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति||५३||
ಅನುಯೋಗಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶ್ನ ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಯಥೋಕ್ತಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಪ್ರಶ್ನೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಯಥಾಽತ್ರೈವ ‘ತತ್ರ ಚೇದ್ಭಿಷಕ್ ಭಿಷಜಂ ಪೃಚ್ಛೇದ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾವದುಕ್ತಂ ತತ್ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಅತ್ರೈವ ಚೈಕದೇಶೋಽಪಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ||೫೨-೫೩||
Adhikarana 41 (54) · Śloka 54
ಅಥ ವಾಕ್ಯದೋಷಃ- ವಾಕ್ಯದೋಷೋ ನಾಮ ಯಥಾ ಖಲ್ವಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ನ್ಯೂನಮ್, ಅಧಿಕಮ್, ಅನರ್ಥಕಮ್, ಅಪಾರ್ಥಕಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ಚೇತಿ; ಏತಾನಿ ಹ್ಯನ್ತರೇಣ ನ ಪ್ರಕೃತೋಽರ್ಥಃ ಪ್ರಣಶಯೇತ್|
ತತ್ರ ನ್ಯೂನಂ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹೇತೂದಾಹರಣೋಪನಯನಿಗಮನಾನಾಮನ್ಯತಮೇನಾಪಿ ನ್ಯೂನಂ ನ್ಯೂನಂ ಭವತಿ; ಯದ್ವಾ ಬಹೂಪದಿಷ್ಟಹೇತುಕಮೇಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸಾಧ್ಯತೇ ತಚ್ಚ ನ್ಯೂನಮ್|
ಅಥಾಧಿಕಮ್- ಅಧಿಕಂ ನಾಮ ಯನ್ನ್ಯೂನವಿಪರೀತಂ, ಯದ್ವಾಽಽಯುರ್ವೇದೇ ಭಾಷ್ಯಮಾಣೇ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಮೌಶನಸಮನ್ಯದ್ವಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಪ್ರತಿಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ, ಯದ್ವಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥಮಪಿ ದ್ವಿರಭಿಧೀಯತೇ ತತ್ ಪುನರುಕ್ತದೋಷತ್ವಾದಧಿಕಂ; ತಚ್ಚ ಪುನರುಕ್ತಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್- ಅರ್ಥಪುನರುಕ್ತಂ, ಶಬ್ದಪುನರುಕ್ತಂ ಚ; ತತ್ರಾರ್ಥಪುನರುಕ್ತಂ ಯಥಾ- ಭೇಷಜಮೌಷಧಂ ಸಾಧನಮಿತಿ, ಶಬ್ದಪುನರುಕ್ತಂ ಪುನರ್ಭೇಷಜಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ|
ಅಥಾನರ್ಥಕಮ್- ಅನರ್ಥಕಂ ನಾಮ ಯದ್ವಚನಮಕ್ಷರಗ್ರಾಮಮಾತ್ರಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ ಪಞ್ಚವರ್ಗವನ್ನ ಚಾರ್ಥತೋ ಗೃಹ್ಯತೇ|
ಅಥಾಪಾರ್ಥಕಮ್- ಅಪಾರ್ಥಕಂ ನಾಮ ಯದರ್ಥವಚ್ಚ ಪರಸ್ಪರೇಣಾಸಂಯುಜ್ಯಮಾನಾರ್ಥಕಂ; ಯಥಾ- ಚಕ್ರ-ನ(ತ)ಕ್ರ-ವಂಶ-ವಜ್ರ-ನಿಶಾಕರಾ ಇತಿ|
ಅಥ ವಿರುದ್ಧಂ- ವಿರುದ್ಧಂ ನಾಮ ಯದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತಸಿದ್ಧಾನ್ತಸಮಯೈರ್ವಿರುದ್ಧಂ; ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಸಿದ್ಧಾನ್ತಾವುಕ್ತೌಃ ಸಮಯಃ ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಆಯುರ್ವೈದಿಕಸಮಯಃ, ಯಾಜ್ಞಿಕಸಮಯಃ, ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಿಕಸಮಯಶ್ಚೇತಿ; ತತ್ರಾಯುರ್ವೈದಿಕಸಮಯಃ- ಚತುಷ್ಪಾದಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ, ಯಾಜ್ಞಿಕಸಮಯಃ- ಆಲಭ್ಯಾ ಯಜಮಾನೈಃ ಪಶವ ಇತಿ, ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಿಕಸಮಯಃ- ಸರ್ವಭೂತೇಷ್ವಹಿಂಸೇತಿ; ತತ್ರ ಸ್ವಸಮಯವಿಪರೀತಮುಚ್ಯಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ|
ಇತಿ ವಾಕ್ಯದೋಷಾಃ||೫೪||
View original
अथ वाक्यदोषः- वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनम्, अधिकम्, अनर्थकम्, अपार्थकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्थः प्रणशयेत्|
तत्र न्यूनं- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्|
अथाधिकम्- अधिकं नाम यन्न्यूनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किञ्चिदप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते, यद्वा सम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्- अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा- भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति|
अथानर्थकम्- अनर्थकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते|
अथापार्थकम्- अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा- चक्र-न(त)क्र-वंश-वज्र-निशाकरा इति|
अथ विरुद्धं- विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौः समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा- आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, मोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयः- चतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयः- आलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयः- सर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति|
इति वाक्यदोषाः||५४||
ವಾಕ್ಯದೋಷಾನುದಾಹರತಿ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥ ಇತಿವಚನೇನ ಛಲಹೇತ್ವಾಭಾಸಾದಿಪದಗೃಹೀತಾನಪಿ ವಾಕ್ಯದೋಷತ್ವೇನ ದರ್ಶಯತಿ; ಛಲಾದಯೋ ಹಿ ವಾಕ್ಯದೋಷಾ ಏವ, ಪರಂ ಪೃಥಗ್ಗೃಹೀತತ್ವಾದಿಹ ನೋಚ್ಯನ್ತೇ; ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಸಿದ್ಧಾದಯೋಽನಯಾ ಭಾಷಯಾ ಸೂಚ್ಯನ್ತೇ ವಾಕ್ಯದೋಷಾಃ| ಯದ್ವೇತ್ಯಾದೌ ಯದಾ ಪುರುಷನಿತ್ಯತ್ವೇ ಯೇ ಹೇತವ ಉಕ್ತಾ ‘ಅನಾದಿತ್ವಾತ್, ಅಕೃತಕತ್ವಾತ್, ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ್’ ಇತಿ, ತೇಷು ಯದಿ ಸಕಲಹೇತ್ವಭಿಧಾನಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಏಕಂ ಹೇತುಂ ಬ್ರೂತೇ, ತದಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥಸ್ಯ ನ್ಯೂನಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನ್ಯೂನಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯದಾ ಹೇತುರ್ವಕ್ತವ್ಯಸ್ತದಾ ಏಕ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯೋ ಯುಜ್ಯತೇ, ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್; ತೇನ ತತ್ರ ಬಹುಹೇತುಕಥನಮೇವಾಧಿಕತ್ವಾದ್ದೋಷ ಏವ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಕೃತ ಇತಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಃ| ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಮೌಶನಸಂ ಚ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಅಪ್ರತಿಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥಮಿತ್ಯನೇನ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾದ್ಯಪಿ ಯದಿ ಧನೈಷಣಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಗತಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಸ್ತೋಕಕ್ರಮೇಣೋಚ್ಯಮಾನಮಾಯುರ್ವೇದೋಪಕಾರಕತ್ವೇನ ನಾಧಿಕಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪುನರಕ್ತದೋಷಾದಿತಿ ದೋಷವತಃ ಪುನರುಕ್ತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷವತ್ತ್ವಂ ಚ ಯಥಾ ಪುನರುಕ್ತಸ್ಯ, ತಥೋಕ್ತಮೇವ| ಪಞ್ಚವರ್ಗವದಿತಿ ಕ-ಖ-ಗ-ಘ-ಙಾದಿವರ್ಗಸಮುದಾಯವತ್, ತತ್ರ ತ್ವಭಿಧೇಯೋಽರ್ಥೋ ನ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಅರ್ಥವದಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪದರೂಪತಯಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಮ್| ಪರಸ್ಪರೇಣಾಯುಜ್ಯಮಾನಮಿತಿ ವಾಕ್ಯರೂಪತಯಾಽರ್ಥಾಪ್ರತ್ಯಾಯಕಂ; ಚಕ್ರಾದಯೋ ಹಿ ಶಬ್ದಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ ನ ವಾಕ್ಯರೂಪಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿರುದ್ಧೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಯಥಾ ಶೀತಂ ಜಲಂ ತಾಪಕಂ ತಥಾ ಜ್ವರೋಽಪೀತಿ| ಸಿದ್ಧಾನ್ತವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ವೈದ್ಯೋ ಬ್ರೂತೇ- ನ ಭೇಷಜಂ ರೋಗಹರಮಿತಿ; ಆಯುರ್ವೇದೇ ಚತುಷ್ಪಾದಮೇವ ಭೇಷಜಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತ ಏವ, ತಥಾ ಚತುಷ್ಪಾದಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸಮಯಕೃತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಏವಂ ಯಾಜ್ಞಿಕಾನಾಮಾಲಭ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸಮಯಕೃತಾ| ತತ್ರ ಯದಿ ಸ್ವಸಮಯವಿಪರೀತಮಭಿದಧಾತಿ ತದಾ ಸಮಯವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ||೫೪||
Adhikarana 42 (55) · Śloka 55
ಅಥ ವಾಕ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ- ವಾಕ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ ನಾಮ ಯಥಾ ಖಲ್ವಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ತ್ವನ್ಯೂನಮ್, ಅನಧಿಕಮ್, ಅರ್ಥವತ್, ಅನಪಾರ್ಥಕಮ್, ಅವಿರುದ್ಧಮ್, ಅಧಿಗತಪದಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಯತ್ತದ್ವಾಕ್ಯಮನನುಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೫೫||
View original
अथ वाक्यप्रशंसा- वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते||५५||
ಅನನುಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ನಾನುಯೋಗಾರ್ಹಮ್||೫೫||
Adhikarana 43 (56) · Śloka 56
ಅಥ ಚ್ಛಲಂ- ಛಲಂ ನಾಮ ಪರಿಶಠಮರ್ಥಾಭಾಸಮನರ್ಥಕಂ ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮೇವ|
ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ- ವಾಕ್ಛಲಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಂ ಚ|
ತತ್ರ ವಾಕ್ಛಲಂ ನಾಮ ಯಥಾ- ಕಶ್ಚಿದ್ಬ್ರೂಯಾತ್- ನವತನ್ತ್ರೋಽಯಂ ಭಿಷಗಿತಿ, ಅಥ ಭಿಷಗ್ ಬ್ರೂಯಾತ್- ನಾಹಂ ನವತನ್ತ್ರ ಏಕತನ್ತ್ರೋಽಹಮಿತಿ; ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ನಾಹಂ ಬ್ರವೀಮಿ ನವ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ತವೇತಿ, ಅಪಿ ತು ನವಾಭ್ಯಸ್ತಂ ತೇ ತನ್ತ್ರಮಿತಿ; ಭಿಷಕ್ ಬ್ರೂಯಾತ್- ನ ಮಯಾ ನವಾಭ್ಯಸ್ತಂ ತನ್ತ್ರಮ್, ಅನೇಕಧಾಽಭ್ಯಸ್ತಂ ಮಯಾ ತನ್ತ್ರಮಿತಿ; ಏತದ್ವಾಕ್ಛಲಮ್|
ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಂ ನಾಮ ಯಥಾ- ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನಾಯೌಷಧಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ, ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಸತ್ ಸತ್ಪ್ರಶಮನಾಯೇತಿ ಕಿಂ ನು ಭವಾನಾಹ; ಸನ್ ಹಿ ರೋಗಃ, ಸದೌಷಧಂ; ಯದಿ ಚ ಸತ್ ಸತ್ಪ್ರಶಮನಾಯ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಸತ್ ಕಾಸಃ, ಸತ್ ಕ್ಷಯಃ, ಸತ್ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕಾಸಸ್ತೇ ಕ್ಷಯಪ್ರಶಮನಾಯ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ|
ಏತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಮ್||೫೬||
View original
अथ च्छलं- छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव|
तद्द्विविधं- वाक्छलं, सामान्यच्छलं च|
तत्र वाक्छलं नाम यथा- कश्चिद्ब्रूयात्- नवतन्त्रोऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्- नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्- नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्- न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्|
सामान्यच्छलं नाम यथा- व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो ब्रूयात्- सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति|
एतत् सामान्यच्छलम्||५६||
ಛಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಶಠಮಿತಿ ವಞ್ಚನಾಪ್ರವೃತ್ತಮ್| ಅರ್ಥವದಿವಾಭಾಸತ ಇತ್ಯರ್ಥಾಭಾಸಃ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಅಪಾರ್ಥಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಗತಸಮೀಚೀನಾರ್ಥತ್ವೇನ ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಛಲಂ ಹ್ಯಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಾದರ್ಥಾನ್ತರಂ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯ ಪರವಚನೋಪಘಾತಾಯ ಪ್ರತಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ನ್ಯಾಯೇ “ವಚನವಿಘಾತೋಽರ್ಥವಿಕಲ್ಪೋಪಪತ್ತ್ಯಾ ಚ್ಛಲಮ್” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೨/೧೦) ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಾಕ್ಛಲೇ ಏವೋಪಚಾರಚ್ಛಲಂ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದೋಕ್ತೇ ಹ್ಯರ್ಥೇ ವಕ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾದರ್ಥಾನ್ತರಕಲ್ಪನಾ ವಾಕ್ಛಲಂ; ತೇನ ‘ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮಞ್ಚಶಬ್ದೋ ಮುಖ್ಯಃ ಸನ್ ಮಞ್ಚೇ ವರ್ತತೇ, ಉಪಚಾರಾತ್ತು ಮಞ್ಚಸ್ಥೇಷು ಪುರುಷೇಷು ಮಞ್ಚಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೇ ಸತಿ ‘ಕಥಮಚೇತನಾ ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತಿ’?, ಇತ್ಯಾಕ್ಷೇಪೋ ವಾಕ್ಛಲ ಏವ ಪ್ರವಿಶತೀತಿ ಭಾವಃ| ನವತನ್ತ್ರೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಕ್ತಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಲಕ್ಷಣಮತ್ರಾನುಕ್ತಂ, ತತ್ರ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮೇವ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯಥಾ- ‘ಸಮ್ಭವತೋಽರ್ಥಸ್ಯಾತಿಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾದಸಮ್ಭೂತಾರ್ಥಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಮ್’ (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೨/೧೩) ಇತಿ| ಸತ್ ಸತ್ಪ್ರಶಮಾಯೇತಿ ಸತಾ ಸತಃ ಪ್ರಶಮಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ತವ ಮತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಚ್ಛಲವಾದೀ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಕರೋತಿ, ತೇನಾವಿವಕ್ಷಿತೇನ ಸತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಂ ಭವತಿ||೫೬||
Adhikarana 44 (57) · Śloka 57
ಅಥಾಹೇತುಃ- ಅಹೇತುರ್ನಾಮಪ್ರಕರಣಸಮಃ, ಸಂಶಯಸಮಃ, ವರ್ಣ್ಯಸಮಶ್ಚೇತಿ|
ತತ್ರ ಪ್ರಕರಣಸಮೋ ನಾಮಾಹೇತುರ್ಯಥಾ- ಅನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯ ಇತಿ; ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಯಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾನ್ನಿತ್ಯಃ; ಶರೀರಂ ಹ್ಯನಿತ್ಯಮತೋ ವಿಧರ್ಮಿಣಾ ಚಾತ್ಮನಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯೇಷ ಚಾಹೇತುಃ; ನಹಿ ಯ ಏವ ಪಕ್ಷಃ ಸ ಏವ ಹೇತುರಿತಿ|
ಸಂಶಯಸಮೋ ನಾಮಾಹೇತುರ್ಯ ಏವ ಸಂಶಯಹೇತುಃ ಸ ಏವ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಃ; ಯಥಾ- ಅಯಮಾಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಮಾಹ, ಕಿನ್ನ್ವಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ಸ್ಯಾನ್ನ ವೇತಿ ಸಂಶಯೇ ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಯಸ್ಮಾದಯಮಾಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಮಾಹ ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಕೋಽಯಮಿತಿ, ನ ಚ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಂ ವಿಶೇಷಯತಿ, ಏಷ ಚಾಹೇತುಃ; ನ ಹಿ ಯ ಏವ ಸಂಶಯಹೇತುಃ, ಸ ಏವ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುರ್ಭವತಿ|
ವರ್ಣ್ಯಸಮೋ ನಾಮಾಹೇತುಃ- ಯೋ ಹೇತುರ್ವರ್ಣ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟಃ; ಯಥಾ- ಕಶ್ಚಿದ್ಬೂಯಾತ್- ಅಸ್ಪರ್ಶತ್ವಾದ್ಬುದ್ಧಿರನಿತ್ಯಾ ಶಬ್ದವದಿತಿ; ಅತ್ರ ವರ್ಣ್ಯಃ ಶಬ್ದೋ ಬುದ್ಧಿರಪಿ ವರ್ಣ್ಯಾ, ತದುಭಯವರ್ಣ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ವರ್ಣ್ಯಸಮೋಽಪ್ಯಹೇತುಃ||೫೭||
View original
अथाहेतुः- अहेतुर्नामप्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति|
तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा- अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्- यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति|
संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा- अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किन्न्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्- यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति|
वर्ण्यसमो नामाहेतुः- यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा- कश्चिद्बूयात्- अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दवदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः||५७||
ಅಹೇತುಃ ಅಸಾಧಕಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕ್ರಿಯತೇ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾಧಿಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಕರಣಂ ಪಕ್ಷಃ , ತೇನ ಸಮಃ ಪ್ರಕರಣಸಮಃ| ಅನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾಂ ಶರೀರಾದನ್ಯತ್ವಂ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚಾತ್ಮನಃ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತೋ ವಿಧರ್ಮಿಣೇತಿ ಶರೀರಾದನಿತ್ಯಾದ್ವಿಧರ್ಮಿಣಾ ನಿತ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯ ಏವ ಪಕ್ಷ ಇತ್ಯನೇನಾನ್ಯತ್ವಂ ಚ ಶರೀರಾದಾತ್ಮನೋ ನ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಸತಿ ಹಿ ನಿತ್ಯತ್ವೇ ಚೇತನಾಧಾರಸ್ಯ ಶರೀರಾದನ್ಯತ್ವಮಪಿ ಸಿಧ್ಯತಿ; ಚಾರ್ವಾಕಪಕ್ಷೇ ತು ಶರೀರಮೇವ ಚೇತನಮನಿತ್ಯಂ ಚೇತಿ ತಂ ಪ್ರತ್ಯುಭಯಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಂ; ನ ಚ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧನಂ ಭವತಿ, ಅಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಯಮಾಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಮಾಹೇತಿ ಆಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಾಭಿಧಾನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಚಿಕಿತ್ಸಕಗಮಕತ್ವೇನ ಸಂಶಯಹೇತುಃ, ಏಕದೇಶಕಥನಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನಭ್ಯಾಸೇಽಪಿ ಕುತಶ್ಚಿಚ್ಛ್ರವಣಾದಪಿ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ನ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಂ ವಿಶೇಷಯತೀತಿ ನ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷ ಚಾಹೇತುರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತೋ ಹೇತುರಹೇತುಃ ಸಂಶಯೋಚ್ಛೇದೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಣ್ಯೇನ ಸಾಧ್ಯೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ಸಮ ಇತಿ ವರ್ಣ್ಯಸಮಃ| ವರ್ಣ್ಯಃ ಶಬ್ದ ಇತಿ ಅಸ್ಪರ್ಶತ್ವಯೋಗಾದನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಶಬ್ದೋಽಪಿ ಸಾಧ್ಯಃ, ನ ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತಿ| ಉಭಯವರ್ಣ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತಿ ಉಭಯತ್ರ ವರ್ಣ್ಯೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇ ಚ ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೭||
Adhikarana 45 (58) · Śloka 58
ಅಥಾತೀತಕಾಲಮ್- ಅತೀತಕಾಲಂ ನಾಮ ಯತ್ ಪೂರ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ ತತ್ ಪಶ್ಚಾದುಚ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಾಲಾತೀತತ್ವಾದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಭವತೀತಿ; ಪೂರ್ವಂ ವಾ ನಿಗ್ರಹಪ್ರಾಪ್ತಮನಿಗೃಹ್ಯ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಿತಂ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿಗೃಹೀತೇ, ತತ್ತಸ್ಯಾತೀತಕಾಲತ್ವಾನ್ನಿಗ್ರಹವಚನಮಸಮರ್ಥಂ ಭವತೀತಿ||೫೮||
View original
अथातीतकालम्- अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति||५८||
ಯತ್ ಪೂರ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ ತತ್ ಪಶ್ಚಾದುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಯಥಾ ನಿಗಮನಮಭಿಧಾಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞೋಚ್ಯತೇ| ನಿಗ್ರಹಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ನಿಗ್ರಹಣೀಯಂ ಜ್ಞಾತಮ್||೫೮||
Adhikarana 46 (59) · Śloka 59
ಅಥೋಪಾಲಮ್ಭಃ- ಉಪಾಲಮ್ಭೋ ನಾಮ ಹೇತೋರ್ದೋಷವಚನಂ; ಯಥಾ- ಪೂರ್ವಮಹೇತವೋ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೫೯||
View original
अथोपालम्भः- उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथा- पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः||५९||
ಹೇತೋರ್ದೋಷವಚನಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಲಾತ್ಯಯಾಪದಿಷ್ಟಾಸಿದ್ಧಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪೀಹಾನುಕ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್; ಉದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ತ್ವಹೇತವ ಉಕ್ತಾಃ| ಹೇತುವದಾಭಾಸನ್ತ ಇತಿ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾಃ||೫೯||
Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61
ಅಥ ಪರಿಹಾರಃ- ಪರಿಹಾರೋ ನಾಮ ತಸ್ಯೈವ ದೋಷವಚನಸ್ಯ ಪರಿಹರಣಂ; ಯಥಾ- ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮನಿ ಶರೀರಸ್ಥೇ ಜೀವಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಯ ಚಾಪಗಮಾನ್ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯಶ್ಚೇತಿ||೬೦||
ಅಥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿರ್ನಾಮ ಸಾ ಪೂರ್ವಪರಿಗೃಹೀತಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಪರ್ಯನುಯುಕ್ತೋ ಯತ್ ಪರಿತ್ಯಜತಿ, ಯಥಾ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ, ಪರ್ಯನುಯುಕ್ತಸ್ತ್ವಾಹ- ಅನಿತ್ಯ ಇತಿ||೬೧||
View original
अथ परिहारः- परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा- नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति||६०||
अथ प्रतिज्ञाहानिः- प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह- अनित्य इति||६१||
ಯಥಾ ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಕರಣಸಮತ್ವೇನೋಕ್ತಹೇತೌ ದೋಷಮುದ್ಧರತಿ| ನಿತ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ| ಜೀವಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಸ್ಮರಣಾದೀನಿ| ತಸ್ಯಾಪಗಮಾನ್ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯನೇನ ಮೃತಶರೀರೇ ಚೇತನಾದ್ಯಭಾವಾದನ್ಯದೇವ ತತ್ಕಾರಣಮುನ್ನೀಯತೇ, ಯದಪಗಮಾನ್ನ ಚೇತಯತೇ ಮೃತಶರೀರಂ, ತಸ್ಮಾದನ್ಯತ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಸಿದ್ಧಂ, ತತಶ್ಚ ಶರೀರಾದನ್ಯತ್ವಾಚ್ಛರೀರವಿಧರ್ಮಿತ್ವೇನ ಪೂರ್ವವ್ಯುತ್ಪಾದಿತೇನ ನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ನಿತ್ಯಶ್ಚೇತಿ||೬೦-೬೧||
Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64
ಅಥಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾ- ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾ ನಾಮ ಸಾ ಯ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಾಭ್ಯುಪಗಮಃ||೬೨||
ಅಥ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ- ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ನಾಮ ಪ್ರಕೃತಹೇತೌ ವಾಚ್ಯೇ ಯದ್ವಿಕೃತಹೇತುಮಾಹ||೬೩||
ಅಥಾರ್ಥಾನ್ತರಮ್- ಅರ್ಥಾನ್ತರಂ ನಾಮೈಕಸ್ಮಿನ್ ವಕ್ತವ್ಯೇಽಪರಂ ಯದಾಹ|
ಯಥಾ- ಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ ವಾಚ್ಯೇ ಪ್ರಮೇಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ||೬೪||
View original
अथाभ्यनुज्ञा- अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः||६२||
अथ हेत्वन्तरं- हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह||६३||
अथार्थान्तरम्- अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह|
यथा- ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह||६४||
ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಾಭ್ಯುಪಗಮೋ ಯಥಾ- “ಭವಾನ್ ಚೌರ” ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಸ್ವದೋಷಮಪರಿಹೃತ್ಯ ವಚನಂ- ಭವಾನಪಿ ಚೌರ ಇತಿ| ಏತದ್ಧಿ ವಚನಂ ಸ್ವೀಯಮನಿಷ್ಟಂ ಚೌರತ್ವಂ ಪರಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟಂ ಚೌರತ್ವಮಭ್ಯನುಜಾನಾತಿ| ತದೇವಂ ವಚನಂ ನ್ಯಾಯೇ “ಮತಾನುಜ್ಞಾ” ಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ||೬೨-೬೪||
Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66
ಅಥ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಂ- ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಂ ನಾಮ ಪರಾಜಯಪ್ರಾಪ್ತಿಃ; ತಚ್ಚ ತ್ರಿರಭಿಹಿತಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಪರಿಷದಿ ವಿಜ್ಞಾನವತ್ಯಾಂ, ಯದ್ವಾ ಅನನುಯೋಜ್ಯಸ್ಯಾನುಯೋಗೋಽನುಯೋಜ್ಯಸ್ಯ ಚಾನನುಯೋಗಃ|
ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ, ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾ, ಕಾಲಾತೀತವಚನಮ್, ಅಹೇತುಃ, ನ್ಯೂನಮ್, ಅಧಿಕಂ, ವ್ಯರ್ಥಮ್, ಅನರ್ಥಕಂ, ಪುನರುಕ್ತಂ, ವಿರುದ್ಧಂ, ಹೇತ್ವನ್ತರಮ್, ಅರ್ಥಾನ್ತರಂ ಚ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮ್||೬೫||
ಇತಿ ವಾದಮಾರ್ಗಪದಾನಿ ಯಥೋದ್ದೇಶಮಭಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೬೬||
View original
अथ निग्रहस्थानं- निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः|
प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्||६५||
इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति||६६||
ನಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಪರಾಜಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಿವ ಸ್ಥಾನಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮ್| ಪರಿಷದಿ ವಿಜ್ಞಾನವತ್ಯಾಮಿತ್ಯನೇನ ಯದಿ ಪರಿಷತ್ತಸ್ಯ ತ್ರಿರಭಿಹಿತಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ಪ್ರತಿವಾದೀ ಚ ನ ಜಾನಾತಿ, ತದಾ ತಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯಾನಪ್ಯುಕ್ತಾನೇವ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನತ್ವೇನಾಹ - ಅನನುಯೋಜ್ಯಸ್ಯಾನುಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ವ್ಯಾಕೃತಾ ಏವ| ಅತ್ರ ಚಾಪ್ರತಿಭಾದಯೋಽಪಿ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಾ ಅನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾ ಬುದ್ಧಿಮದ್ಭಿಃ, ಆಯುವೇದೇ ತಥಾವಿಧೋಪಕಾರಕತ್ವಾಭಾವಾದೇತತ್ ಪ್ರಪಞ್ಚವಿಷಯಮಪಿ ನ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಂ; ನ್ಯಾಯವಿದಾಂ ತ್ವೇತದನುಕ್ತಮಪಿ ಸುಗಮಮೇವ , ತದವೇದಿನಾಂ ಚ ಮನಾಕ್ಪ್ರಪಞ್ಚೋಕ್ತಮಪಿ ನಾಲಂ ಜ್ಞಾನಾಯೇತ್ಯಲಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ||೬೫-೬೬||
Adhikarana 50 (67) · Śloka 67
ವಾದಸ್ತು ಖಲು ಭಿಷಜಾಂ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ಪ್ರವರ್ತೇತಾಯುರ್ವೇದ ಏವ, ನಾನ್ಯತ್ರ|
ಅತ್ರ ಹಿ ವಾಕ್ಯಪ್ರತಿವಾಕ್ಯವಿಸ್ತರಾಃ ಕೇವಲಾಶ್ಚೋಪಪತ್ತಯಃ ಸರ್ವಾಧಿಕರಣೇಷು|
ತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಸರ್ವಂ ವಾಕ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನಾಪ್ರಕೃತಕಮಶಾಸ್ತ್ರಮಪರೀಕ್ಷಿತಮಸಾಧಕಮಾಕುಲಮವ್ಯಾಪಕಂ ವಾ|
ಸರ್ವಂ ಚ ಹೇತುಮದ್ಬ್ರೂಯಾತ್|
ಹೇತುಮನ್ತೋ ಹ್ಯಕಲುಷಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ವಾದವಿಗ್ರಹಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಕಾರಣಭೂತಾಃ, ಪ್ರಶಸ್ತಬುದ್ಧಿವರ್ಧಕತ್ವಾತ್; ಸರ್ವಾರಮ್ಭಸಿದ್ಧಿಂ ಹ್ಯಾವಹತ್ಯನುಪಹತಾ ಬುದ್ಧಿಃ||೬೭||
View original
वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र|
अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु|
ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा|
सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्|
हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धिं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः||६७||
ಇದಾನೀಂ ಯಥೋಕ್ತವಾದ ಏವಾಯುರ್ವೇದೇ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯಿಭಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಏವಮ್ಭೂತಸ್ಯೈವ ವಾದಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ- ವಾದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಾದವಿಷಯಾಃ ಸನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಅತ್ರ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಧಿಕರಣೇಷು ‘ಸನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅವ್ಯಾಪಕಂ ವೇತಿ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾದೋ ವಿಗ್ರಹಃ ಶರೀರಮಿವ ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಾದವಿಗ್ರಹಾ ಜಲ್ಪಭೇದಾ ವಿತಣ್ಡಾಭೇದಾಶ್ಚ| ಪ್ರಶಸ್ತಬುದ್ಧಿಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಕಥಂ ವಾದಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ| ನ ಕೇವಲಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಿದ್ಧಿಂ ಕರೋತ್ಯನುಪಹತಾ ಬುದ್ಧಿಃ, ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಾರಮ್ಭಸಿದ್ಧಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೬೭||
Adhikarana 51 (68) · Śloka 68
ಇಮಾನಿ ಖಲು ತಾವದಿಹ ಕಾನಿಚಿತ್ ಪ್ರಕರಣಾನಿ ಭಿಷಜಾಂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ|
ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಂ ಹಿ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಮಾರಮ್ಭಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ|
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹಿ ಕಾರಣ-ಕರಣ-ಕಾರ್ಯಯೋನಿ-ಕಾರ್ಯ-ಕಾರ್ಯಫಲಾನುಬನ್ಧ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಾನ್ ಸಮ್ಯಗಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನಃ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಾವಿಷ್ಟಫಲಾನುಬನ್ಧಂ ಕಾರ್ಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತ್ಯನತಿಮಹತಾ ಯತ್ನೇನ ಕರ್ತಾ||೬೮||
View original
इमानि खलु तावदिह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञानार्थमुपदेक्ष्यामः|
ज्ञानपूर्वकं हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः|
ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-काल-प्रवृत्त्युपायान् सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिर्वृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्यमभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता यत्नेन कर्ता||६८||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಬುದ್ಧೇರ್ವರ್ಧನಕಾರಣತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇಣಾಯುರ್ವೇದೋಪಯುಕ್ತಕಾರಣಾದ್ಯಭಿಧಾಯಕಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಕರಣಾನಿ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧನಾನ್ಯಭಿಧಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ಇಮಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯಕಾರ್ಯಾನುಗುಣಪದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾನಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ತಾನ್ಯಾಹ- ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನ ಇತಿ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನ ವರ್ತಮಾನಃ| ಇಷ್ಟಂ ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಫಲಮನುಬನ್ಧಶ್ಚಾಯತೀಯಫಲಂ ಯಸ್ಯ ತದಿಷ್ಟಫಲಾನುಬನ್ಧಮ್||೬೮||
Adhikarana 52 (69) · Śloka 69
ತತ್ರ ಕಾರಣಂ ನಾಮ ತದ್ ಯತ್ ಕರೋತಿ, ಸ ಏವ ಹೇತುಃ, ಸ ಕರ್ತಾ||೬೯||
View original
तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति, स एव हेतुः, स कर्ता||६९||
ಉಕ್ತಾನಿ ಕಾರಣಾದೀನಿ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಯದಿತಿ ಕಾರಣಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಾನ್ನಪುಂಸಕಮ್| ಕರೋತೀತಿ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ಕರೋತಿ| ತೇನೇಹ ಕಾರಣಶಬ್ದೇನ ಸ್ವತನ್ತ್ರಕಾರಣಂ ಕರ್ತೃಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ||೬೯||
Adhikarana 53 (70) · Śloka 70
ಕರಣಂ ಪುನಸ್ತದ್ ಯದುಪಕರಣಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ ಕರ್ತುಃ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಪ್ರಯತಮಾನಸ್ಯ||೭೦||
View original
करणं पुनस्तद् यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य||७०||
ಕರಣಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಕರಣಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕರಣಾಯೇತಿ ಕರ್ತುಃ ಸಮ್ಪಾದ್ಯೇ ಕಾರ್ಯೇ ಸನ್ನಿಹಿತಂ ಸಹಕಾರಿತಯಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ| ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಾವಿತಿ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ| ಯತಮಾನಸ್ಯೇತಿ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ವತಃ| ಏತೇನ ಯಃ ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣಾನ್ತರಪ್ರೇರಕಃ, ಸ ಚಾತ್ರ ಕರ್ತಾ ಕಾರಣಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯತ್ತು ಕರ್ತ್ರಧೀನವ್ಯಾಪಾರೇ ಸಾಧಕತಮಂ, ತತ್ ಕರಣಮ್| ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚ ತಸ್ಯೈವ ಮುಖ್ಯಂ ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಯತ್ನಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತರಕಾರಣಪ್ರೇರಕೋ ಭವತಿ, ಅಚೇತನೇ ತು ಕರ್ತೃತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯವಿವಕ್ಷಯಾ ಭಾಕ್ತಃ||೭೦||
Adhikarana 54 (71) · Śloka 71
ಕಾರ್ಯಯೋನಿಸ್ತು ಸಾ ಯಾ ವಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ||೭೧||
View original
कार्ययोनिस्तु सा या विक्रियमाणा कार्यत्वमापद्यते||७१||
ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಯೋನಿಃ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಯೋನಿಃ| ಯೇತ್ಯಾದಿ ಯಾ ಯೋನಿಃ ಕಾರಣರೂಪಾ ವಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ರೂಪಾನ್ತರಮಾಪದ್ಯಮಾನಾ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ ಕಾರ್ಯರೂಪಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಘಟಸ್ಯ ಮೃತ್ತಿಕಾ ಕಾರ್ಯಯೋನಿಃ; ಮೃದೇವ ಹ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಘಟೋ ಭವತಿ||೭೧||
Adhikarana 55 (72) · Śloka 72
ಕಾರ್ಯಂ ತು ತದ್ಯಸ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಮಭಿಸನ್ಧಾಯ ಕರ್ತಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೭೨||
View original
कार्यं तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसन्धाय कर्ता प्रवर्तते||७२||
ಅಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಮಭಿಸನ್ಧಾಯೇತಿ ಕರ್ತವ್ಯತಾಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ಥಿರೀಕೃತ್ಯ||೭೨||
Adhikarana 56 (73) · Śloka 73
ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಪುನಸ್ತದ್ ಯತ್ಪ್ರಯೋಜನಾ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ||೭೩||
View original
कार्यफलं पुनस्तद् यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते||७३||
ಕಾರ್ಯಫಲಶಬ್ದೇನೇಹ ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯಥಾ- ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಯ ಘಟಕರಣೇ ತನ್ಮೂಲ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಃ; ಅನುಬನ್ಧಸ್ತ್ವಾಯತೀಯಂ ಫಲಂ, ಯಥಾ- ಘಟಮೂಲ್ಯವಿನಿಯೋಗಃ ಕುಟುಮ್ಬಪೋಷಣಾದೌ||೭೩||
Adhikarana 57 (74) · Śloka 74
ಅನುಬನ್ಧಃ ಖಲು ಸ ಯಃ ಕರ್ತಾರಮವಶ್ಯಮನುಬಧ್ನಾತಿ ಕಾರ್ಯಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತಃ ಶುಭೋ ವಾಽಪ್ಯಶುಭೋ ಭಾವಃ||೭೪||
View original
अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः||७४||
ಅನುಬಧ್ನಾತೀತಿ ಉತ್ತರಕಾಲಂ ಕರ್ತಾರಮುಪತಿಷ್ಠತೇ| ಶುಭೋ ವಾಽಪ್ಯಶುಭೋ ವೇತಿ ಶುಭಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಶುಭಃ, ಅಶುಭಸ್ಯ ಚಾಶುಭಃ||೭೪||
Adhikarana 58 (75) · Śloka 75
ದೇಶಸ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾನಮ್||೭೫||
View original
देशस्त्वधिष्ठानम्||७५||
ದೇಶಸ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಾನುಗುಣೋಽನನುಗುಣೋ ವಾ ಆಧಾರರೂಪೋ ದೇಶಃ||೭೫||
Adhikarana 59 (76) · Śloka 76
ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಪರಿಣಾಮಃ||೭೬||
View original
कालः पुनः परिणामः||७६||
ಪರಿಣಾಮ ಇತಿ ಪರಿಣಾಮೀ ಋತ್ವಯನಾದಿರೂಪಃ ಕಾಲಃ| ತೇನ ನಿತ್ಯಗಂ ಕಾಲಂ ನಿರಸ್ಯತಿ, ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣತ್ವೇನ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯನಪೇಕ್ಷಣೀಯತ್ವಾತ್||೭೬||
Adhikarana 60 (77) · Śloka 77
ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತು ಖಲು ಚೇಷ್ಟಾ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಾ; ಸೈವ ಕ್ರಿಯಾ, ಕರ್ಮ, ಯತ್ನಃ, ಕಾರ್ಯಸಮಾರಮ್ಭಶ್ಚ||೭೭||
View original
प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था; सैव क्रिया, कर्म, यत्नः, कार्यसमारम्भश्च||७७||
ಪ್ರವೃತ್ತೇಶ್ಚೇಷ್ಟಾದಿಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯಾ ಏವ ಲಕ್ಷಣಮ್||೭೭||
Adhikarana 61 (78) · Śloka 78
ಉಪಾಯಃ ಪುನಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಕಾರ್ಯಕಾರ್ಯಫಲಾನುಬನ್ಧವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ, ಕಾರ್ಯಾಣಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಕ ಇತ್ಯತಸ್ತೂಪಾಯಃ ; ಕೃತೇ ನೋಪಾಯಾರ್ಥೋಽಸ್ತಿ, ನ ಚ ವಿದ್ಯತೇ ತದಾತ್ವೇ, ಕೃತಾಚ್ಚೋತ್ತರಕಾಲಂ ಫಲಂ, ಫಲಾಚ್ಚಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ||೭೮||
View original
उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक् कार्यकार्यफलानुबन्धवर्ज्यानां, कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपायः ; कृते नोपायार्थोऽस्ति, न च विद्यते तदात्वे, कृताच्चोत्तरकालं फलं, फलाच्चानुबन्ध इति||७८||
ಉಪಾಯಮಾಹ- ಉಪಾಯಃ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌಷ್ಠವಮಿತಿ ಸುಷ್ಠುತ್ವಂ ಕರ್ತ್ರಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಾನುಗುಣಯೋಗಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಾನುಗುಣ್ಯೇನಾವಸ್ಥಾನಂ, ಯಥಾ- ಭೇಷಜಸ್ಯ ಶಿರೋವಿರೇಚನಕಾರಕಸ್ಯ ತಾಪನಪಿಚುದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ; ಯಥಾ ವಾ ಪಟಕಾರಣಾನಾಂ ತನ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಪಟವಾಪನಯೋಗ್ಯತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್| ಏತಚ್ಚೋಪಾಯರೂಪಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಕಾರ್ಯಾದಿತ್ರಿಕರಹಿತಾನಾಂ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಾಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾನ್ತರಮಾಹ - ಕಾರ್ಯಾಣಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಕ ಇತ್ಯತಸ್ತೂಪಾಯ ಇತಿ| ಅಸತ್ಯುಪಾಯೇ ಕಾರಣಾದೀನಿ ಕಾರ್ಯಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಾದಿಷೂಪಾಯತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಾಯೋ ಹಿ ಕಾರ್ಯಕಾರಕಃ, ತತ್ರ ಕೃತೇ ಉತ್ಪನ್ನೇ ಕಾರ್ಯೇ ನೋಪಾಯಾರ್ಥೋಽಸ್ತಿ, ನ ಹಿ ಕೃತಂ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯತೇ; ತೇನ ಕಾರ್ಯಗತಮಪ್ಯುಪಾಯತ್ವಂ ನ ಪುನಃ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪಾದೇ ಸ್ವೀಕುರ್ಮಃ| ಅಥಾನುತ್ಪನ್ನೇ ಕಾರ್ಯೇ ಉಪಾಯರೂಪತಾ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ನ ಚ ವಿದ್ಯತೇ ತದಾತ್ವೇ; ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ತದಾತ್ವೇ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಕಾರ್ಯಮೇವ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ತದಾತ್ವೇಽಪ್ಯುಪಾಯತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ನಾಸ್ತೀತಿ| ಯದಾ ಚ ಕಾರ್ಯ ಏವೋಪಾಯತ್ವಮುಪಾಯೋತ್ತರಕಾಲೀನತ್ವೇನ ನಾಸ್ತಿ ತದಾ ಕಾರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲಜಯೋಃ ಫಲಾನುಬನ್ಧಯೋರಪಿ ಉಪಾಯಾರ್ಥೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಕೃತಾಚ್ಚೋತ್ತರಕಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ||೭೮||
Adhikarana 62 (79) · Śloka 79
ಏತದ್ದಶವಿಧಮಗ್ರೇ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ, ತತೋಽನನ್ತರಂ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿಷ್ಟಾ|
ತಸ್ಮಾದ್ಭಿಷಕ್ ಕಾರ್ಯಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಪ್ರಾಕ್ ಕಾರ್ಯಸಮಾರಮ್ಭಾತ್ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ಕೇವಲಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಕರ್ಮ ಸಮಾರಭೇತ ಕರ್ತುಮ್||೭೯||
View original
एतद्दशविधमग्रे परीक्ष्यं, ततोऽनन्तरं कार्यार्था प्रवृत्तिरिष्टा|
तस्माद्भिषक् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्यसमारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्||७९||
ಉಪಸಂಹರತಿ- ಏತದಿತ್ಯಾದಿ||೭೯||
Adhikarana 63 (80) · Śloka 80
ತತ್ರ ಚೇದ್ಭಿಷಗಭಿಷಗ್ವಾ ಭಿಷಜಂ ಕಶ್ಚಿದೇವಂ ಖಲು ಪೃಚ್ಛೇದ್- ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಿ ಪ್ರಯೋಕ್ತುಕಾಮೇನ ಭಿಷಜಾ ಕತಿವಿಧಯಾ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ಕತಿವಿಧಮೇವ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ, ಕಶ್ಚಾತ್ರ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷಃ, ಕಥಂ ಚ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಃ, ಕಿಮ್ಪ್ರಯೋಜನಾ ಚ ಪರೀಕ್ಷಾ, ಕ್ವ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ವ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ಚ ಕಿಂ ನೈಷ್ಠಿಕಂ, ಕಾನಿ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ||೮೦||
View original
तत्र चेद्भिषगभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं खलु पृच्छेद्- वमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परीक्षितव्यः, किम्प्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति||८०||
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಂ ಕಾರಣಾದಿದಶಕಂ ವೈದ್ಯೋಪಯುಕ್ತಭಿಷಗಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯಿತುಂ ತತ್ರ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಕರಣಮಾರಭತೇ| ಅಭಿಷಗ್ವೇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭಿಷಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕತಿವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮಿತಿ ಕತಿಪ್ರಕಾರಂ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಮ್| ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನುಗುಣನಿವೃತ್ತ್ಯನುಗುಣಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಯೋರೇಕತ್ರ ಮೇಲಕೇ| ಕಿಂ ನೈಷ್ಠಿಕಮಿತಿ ನಿಷ್ಠಾ ನಿಶ್ಚಯಸ್ತದ್ಭವಂ ನೈಷ್ಠಿಕಂ; ಕಿಂ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮೦||
Adhikarana 64 (81) · Śloka 81
ಸ ಏವಂ ಪೃಷ್ಟೋ ಯದಿ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇತ್, ಬ್ರೂಯಾದೇನಂ- ಬಹುವಿಧಾ ಹಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ತಥಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಧಿಭೇದಃ, ಕತಮೇನ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ನಯಾ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ಕೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಭಿನ್ನಸ್ಯ ಭೇದಾಗ್ರಂ ಭವಾನ್ ಪೃಚ್ಛತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನಂ ; ನೇದಾನೀಂ ಭವತೋಽನ್ಯೇನ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ನಯಾ ಪರೀಕ್ಷಯಾಽನ್ಯೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಭಿನ್ನಸ್ಯಾಭಿಲಷಿತಮರ್ಥಂ ಶ್ರೋತುಮಹಮನ್ಯೇನ ಪರೀಕ್ಷಾವಿಧಿಭೇದೇನಾನ್ಯೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಭಿತ್ತ್ವಾಽನ್ಯಥಾಽಽಚಕ್ಷಾಣ ಇಚ್ಛಾಂ ಪೂರಯೇಯಮಿತಿ||೮೧||
View original
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं- बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं ; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति||८१||
ಯದಿ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇದಿತಿ ಯದಿ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಪ್ರವೃತ್ತತ್ವೇನ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೇತಿ ಬಹುವಿಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಧಿರೂಪೋ ಭೇದೋ ವಿಧಿಭೇದಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರಮಿತಿ ಕಾರಣಾನ್ತರಮ್| ಭೇದಾಗ್ರಮಿತಿ ಭೇದಪರಿಮಾಣಂ, ಭೇದಪರಿಮಾಣಂ ಚೇಹ ಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ| ಆಖ್ಯಾಯಮಾನಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಕಿಮರ್ಥಮೇವಂ ಪುನಃ ಪೃಚ್ಛಸೀತ್ಯಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ- ನೇದಾನೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭವತೋಽನ್ಯಥಾ ಶ್ರೋತುಮಭಿಲಷಿತಮರ್ಥಮಹಮನ್ಯಥಾಽಽಚಕ್ಷಾಣೋ ನ ಭವತ ಇಚ್ಛಾಂ ಪೂರಯೇಯಂ; ತೇನ ತ್ವಮೇವ ತಾವದ್ವಿಶೇಷಯಿತ್ವಾ ಪೃಚ್ಛೇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯದಾ ತು, ‘ವೇದಾನೀಂ ನ ಪೂರಯೇಯಮ್ ’ ಇತಿಪಾಠಃ, ತದಾ ವೇದಾನೀಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ಆಚಕ್ಷಾಣ ಇಚ್ಛಾಂ ನ ಪೂರಯೇಯಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ, ನೇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಯುಜ್ಯತೇ| ತೇನ, ಕತಮೇನ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣಾಖ್ಯಾಯಮಾನಂ ಭವಾನಿಚ್ಛತಿ, ಕೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣಾಖ್ಯಾಯಮಾನಮಿಚ್ಛತಿ ನ, ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇದಾನೀಮಿತ್ಯಾದಿ ತು ಪೂರ್ವವದಾಶಙ್ಕಾಯಾಂ ವಚನಮ್| ಏತದ್ವಿಶೇಷಪೃಚ್ಛಯಾ ಪೃಚ್ಛಕೋ ವ್ಯಾಕುಲೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಭವತಃ ಶ್ರೋತುಮಭಿಲಷಿತಮನ್ಯಥಾ ಆಚಕ್ಷಾಣ ಇತಿ ಯೋಜನಾ||೮೧||
Adhikarana 65 (82) · Śloka 82
ಸ ಯದುತ್ತರಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ತತ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೋತ್ತರಂ ವಾಚ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಥೋಕ್ತಂ ಚ ಪ್ರತಿವಚನವಿಧಿಮವೇಕ್ಷ್ಯ; ಸಮ್ಯಕ್ ಯದಿ ತು ಬ್ರೂಯಾನ್ನ ಚೈನಂ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇತ್, ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತು ವಚನಕಾಲಂ ಮನ್ಯೇತ, ಕಾಮಮಸ್ಮೈ ಬ್ರೂಯಾದಾಪ್ತಮೇವ ನಿಖಿಲೇನ||೮೨||
View original
स यदुत्तरं ब्रूयात्तत् समीक्ष्योत्तरं वाच्यं स्याद्यथोक्तं च प्रतिवचनविधिमवेक्ष्य; सम्यक् यदि तु ब्रूयान्न चैनं मोहयितुमिच्छेत्, प्राप्तं तु वचनकालं मन्येत, काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन||८२||
ತತ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ತದ್ವಚನಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಯದೌಪಯಿಕಂ ಭವತಿ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಪ್ರತಿವಚನವಿಧಿಮಿತ್ಯತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಾವುಕ್ತಮವೇಕ್ಷ್ಯೋತ್ತರಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಯದಿ ತು ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಯದಿ ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ಉಚಿತಮ್, ಉಚಿತೇ ಹಿ ವಚನಕಾಲೇ ವಕ್ತವ್ಯಮೇವ; ಆಪ್ತಮೇವೇತಿ ಯಥಾರ್ಥಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೨||
Adhikarana 66 (83) · Śloka 83
ದ್ವಿವಿಧಾ ತು ಖಲು ಪರೀಕ್ಷಾ ಜ್ಞಾನವತಾಂ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಂ ಚ|
ಏತದ್ಧಿ ದ್ವಯಮುಪದೇಶಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸ್ಯಾತ್|
ಏವಮೇಷಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ಪರೀಕ್ಷಾ, ತ್ರಿವಿಧಾ ವಾ ಸಹೋಪದೇಶೇನ||೮೩||
View original
द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां- प्रत्यक्षम्, अनुमानं च|
एतद्धि द्वयमुपदेशश्च परीक्षा स्यात्|
एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा सहोपदेशेन||८३||
ತದೇವ ಯಥಾರ್ಥಮುತ್ತರಂ ಪೂರ್ವಪ್ರಶ್ನೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾಹ- ದ್ವಿವಿಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞಾನವತಾಮಿತ್ಯಾಪ್ತೋಪದೇಶರೂಪಶಾಸ್ತ್ರಜನಿತಜ್ಞಾನವತಾಮ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಪರೀಕ್ಷಾತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಏತದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಾಯಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ವಾ ತ್ರಿವಿಧರೋಗವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಏವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್||೮೩||
Adhikarana 67 (84) · Śloka 84
ದಶವಿಧಂ ತು ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಕಾರಣಾದಿ ಯದುಕ್ತಮಗ್ರೇ, ತದಿಹ ಭಿಷಗಾದಿಷು ಸಂಸಾರ್ಯ ಸನ್ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ- ಇಹ ಕಾರ್ಯಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕಾರಣಂ ಭಿಷಕ್, ಕರಣಂ ಪುನರ್ಭೇಷಜಂ, ಕಾರ್ಯಯೋನಿರ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ, ಕಾರ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ, ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಸುಖಾವಾಪ್ತಿಃ, ಅನುಬನ್ಧಃ ಖಲ್ವಾಯುಃ, ದೇಶೋ ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ, ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಸಂವತ್ಸರಶ್ಚಾತುರಾವಸ್ಥಾ ಚ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಸಮಾರಮ್ಭಃ, ಉಪಾಯಸ್ತು ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್|
ಇಹಾಪ್ಯಸ್ಯೋಪಾಯಸ್ಯ ವಿಷಯಃ ಪೂರ್ವೇಣೈವೋಪಾಯವಿಶೇಷೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ|
ಇತಿ ಕಾರಣಾದೀನಿ ದಶ ದಶಸು ಭಿಷಗಾದಿಷು ಸಂಸಾರ್ಯ ಸನ್ದರ್ಶಿತಾನಿ, ತಥೈವಾನುಪೂರ್ವ್ಯೈತದ್ದಶವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮುಕ್ತಂ ಚ||೮೪||
View original
दशविधं तु परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे, तदिह भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शयिष्यामः- इह कार्यप्राप्तौ कारणं भिषक्, करणं पुनर्भेषजं, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः, अनुबन्धः खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च, कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च, प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः, उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवोपायविशेषेण व्याख्यातः|
इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शितानि, तथैवानुपूर्व्यैतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तं च||८४||
ಭಿಷಗಾದಿಷು ಸಂಸಾರ್ಯೇತಿ ಭಿಷಗಾದೀನಿ ಚೋಪಯುಕ್ತಾನ್ಯುದಾಹರಣಾನಿ ಕೃತ್ವಾ| ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ ವಿಷಮತಾಂ ಗತಾ ಧಾತವಃ; ಧಾತವ ಏವ ಹಿ ವಿಷಮಾಮವಸ್ಥಾಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸಮಾವಸ್ಥಾಮಾಪದ್ಯಮಾನಾ ಆರೋಗ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತಯಾ ಕಾರ್ಯಯೋನಿತಾಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ| ಸುಖಾವಾಪ್ತಿರಿತಿ ಅರೋಗ್ಯಾವಾಪ್ತಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ” (ಸೂ.ಅ.೯) ಇತಿ| ಆಯುಶ್ಚಾನುಬನ್ಧಫಲರೂಪಂ ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ರೋಗಿಗತಂ ನ ವೈದ್ಯಗತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವೈದ್ಯೇನ ಕಾಙ್ಕ್ಷಿತತ್ವಾದ್ವೈದ್ಯಗತಮೇವ ತದ್ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನಾನುಬನ್ಧಲಕ್ಷಣೇ ಕರ್ತಾರಮಭಿಪ್ರೈತೀತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದುಪಪನ್ನಮ್| ಕರ್ತಾ ಹ್ಯತ್ರ ಭಿಷಕ್, ತೇನಾತುರಗತಮಪ್ಯಾಯುರ್ಭಿಷಗಪೇಕ್ಷಿತತ್ವೇನ ಭಿಷಜ ಏವ ಫಲಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಇಹಾಪ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕಾರ್ಯಫಲಾನುಬನ್ಧವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಯಥೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನೋಪಾಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೮೪||
Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86
ತಸ್ಯ ಯೋ ಯೋ ವಿಶೇಷೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಚ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಃ, ಸ ತಥಾ ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯತೇ||೮೫||
ಕಾರಣಂ ಭಿಷಗಿತ್ಯುಕ್ತಮಗ್ರೇ, ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಭಿಷಙ್ನಾಮ ಯೋ ಭಿಷಜ್ಯತಿ, ಯಃ ಸೂತ್ರಾರ್ಥಪ್ರಯೋಗಕುಶಲಃ, ಯಸ್ಯ ಚಾಯುಃ ಸರ್ವಥಾ ವಿದಿತಂ ಯಥಾವತ್|
ಸ ಚ ಸರ್ವಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಚಿಕೀರ್ಷನ್ನಾತ್ಮಾನಮೇವಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಗುಣಿಷು ಗುಣತಃ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಂ ಪಶ್ಯನ್, ಕಚ್ಚಿದಹಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಭಿನಿರ್ವರ್ತನೇ ಸಮರ್ಥೋ ನ ವೇತಿ; ತತ್ರೇಮೇ ಭಿಷಗ್ಗುಣಾ ಯೈರುಪಪನ್ನೋ ಭಿಷಗ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾಭಿನಿರ್ವರ್ತನೇ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪರ್ಯವದಾತಶ್ರುತತಾ, ಪರಿದೃಷ್ಟಕರ್ಮತಾ, ದಾಕ್ಷ್ಯಂ, ಶೌಚಂ, ಜಿತಹಸ್ತತಾ, ಉಪಕರಣವತ್ತಾ, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಪನ್ನತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞತಾ, ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಜ್ಞಾತಾ ಚೇತಿ||೮೬||
View original
तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः, स तथा तथा व्याख्यास्यते||८५||
कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा- भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्|
स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्थो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञाता चेति||८६||
ಕಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷಃ? ಕಥಂ ಚ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಃ? ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನದ್ವಯೋತ್ತರಂ ದಾತುಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಯೋ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಯೋ ಯೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮತ್ವಾದಿಃ ಸಜಾತೀಯಾದ್ವೈದ್ಯಾತುರಾದೇಸ್ತಥಾ ವಿಜಾತೀಯಾಚ್ಚ ಭೇಷಜಾದೇರ್ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯೋದಾಹರಣಂ ‘ಕಚ್ಚಿದಹಮಸ್ಯ’ ಇತ್ಯೇವಂ(ಪ್ರಕಾರ)ಗ್ರನ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಭಿಷಜ್ಯತಿ ಚಿಕಿತ್ಸತಿ| ಸರ್ವಥೇತಿ ಹಿತಾಹಿತಸುಖದುಃಖತ್ವಾದಿನಾ| ಸ ಚೇತಿ ಕಾರಣಂ ಭಿಷಙ್ನ ಪರೇಣ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಃ, ಕಿಂ ತ್ವಾತ್ಮನಾಽಪ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ | ಅಥ ಕಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯಾಹ- ಗುಣಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾನಂ ಗುಣಯೋಗತಯಾ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣತ ಇತಿ ಹೇತೌ ಪಞ್ಚಮೀ| ಕಚ್ಚಿದಿತಿ ಇಚ್ಛಾಪ್ರಕಾಶನೇ| ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಉತ್ಪನ್ನಾಯಾಮಾಪದಿ ಝಟಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರಣಮ್||೮೫-೮೬||
Adhikarana 69 (87) · Śloka 87
ಕರಣಂ ಪುನರ್ಭೇಷಜಮ್|
ಭೇಷಜಂ ನಾಮ ತದ್ಯದುಪಕರಣಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ ಭಿಷಜೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಪ್ರಯತಮಾನಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಶ್ಚೋಪಾಯಾನ್ತೇಭ್ಯಃ|
ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಭೇದಾತ್- ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಚೇತಿ|
ತತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ- ಮನ್ತ್ರೌಷಧಿಮಣಿಮಙ್ಗಲಬಲ್ಯುಪಹಾರಹೋಮನಿಯಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪವಾಸಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಪ್ರಣಿಪಾತಗಮನಾದಿ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ- ಸಂಶೋಧನೋಪಶಮನೇ ಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಫಲಾಃ|
ಏತಚ್ಚೈವ ಭೇಷಜಮಙ್ಗಭೇದಾದಪಿ ದ್ವಿವಿಧಂ- ದ್ರವ್ಯಭೂತಮಃ, ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಚ|
ತತ್ರ ಯದದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ತದುಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಮ್|
ಉಪಾಯೋ ನಾಮ ಭಯದರ್ಶನವಿಸ್ಮಾಪನವಿಸ್ಮಾರಣಕ್ಷೋಭಣಹರ್ಷಣಭರ್ತ್ಸನವಧಬನ್ಧಸ್ವಪ್ನಸಂವಾಹನಾದಿರಮೂರ್ತೋ ಭಾವವಿಶೇಷೋ ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಶ್ಚೋಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಾ ಇತಿ|
ಯತ್ತು ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ತದ್ವಮನಾದಿಷು ಯೋಗಮುಪೈತಿ|
ತಸ್ಯಾಪೀಯಂ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಇದಮೇವಮ್ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವಙ್ಗುಣಮೇವಮ್ಪ್ರಭಾವಮಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಜಾತಮಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವೇವಂ ಗೃಹೀತಮೇವಂ ನಿಹಿತಮೇವಮುಪಸ್ಕೃತಮನಯಾ ಚ ಮಾತ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಮಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಾವೇವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯೈವತಾವನ್ತಂ ದೋಷಮಪಕರ್ಷತ್ಯುಪಶಮಯತಿ ವಾ, ಯದನ್ಯದಪಿ ಚೈವಂವಿಧಂ ಭೇಷಜಂ ಭವೇತ್ತಚ್ಚಾನೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಯುಕ್ತಮಿತಿ||೮೭||
View original
करणं पुनर्भेषजम्|
भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः|
तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं चेति|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः|
एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं- द्रव्यभूतमः, अद्रव्यभूतं च|
तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्|
उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्त्सनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति|
यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति|
तस्यापीयं परीक्षा- इदमेवम्प्रकृत्यैवङ्गुणमेवम्प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति||८७||
ವಿಶೇಷತಶ್ಚೋಪಾಯಾನ್ತೇಭ್ಯ ಇತ್ಯನೇನ ಕಾರ್ಯಯೋನಿಪ್ರವೃತ್ತಿದೇಶಕಾಲೋಪಾಯೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದ್ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ತುರುಪಕರಣಂ ಭವತಿ ತತ್ ಕರಣಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಾರ್ಯಯೋನಿರ್ಹಿ ಲೋಕೇ ವಿಕಾರ್ಯಕರ್ಮತಯಾ ಸಾಧಕತಮಾತ್ ಕರಣಾತ್ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಯೋಸ್ತು ಕರ್ತೃಕರಣಾದಿಧರ್ಮತ್ವೇನ ನ ಕರಣಸಞ್ಜ್ಞಾ, ದೇಶಕಾಲೌ ತು ನ ಸಾಧಕತಮೌ; ತೇನೋಪಾಯಾನ್ತೇಭ್ಯೋ ಯಥೋಕ್ತವಿಶೇಷೇಣ ಯತ್ ಕರ್ತುರುಪಕರಣಂ ಭವತಿ, ತತ್ ಕರಣಮ್| ಅತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ತು ಸತ್ತ್ವಾವಜಯೋಽಪಿ ಭೇಷಜಮವರುದ್ಧಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ಸತ್ತ್ವಾವಜಯೋ ಹಿ ದೃಷ್ಟದ್ವಾರೋಪಕಾರೀ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯೇ, ತಥಾಽದೃಷ್ಟದ್ವಾರೋಪಕಾರೀ ತು ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯೇ ಪ್ರವಿಶತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯವ್ಯಾಕರಣೇ- ಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಫಲಾ ಇತಿ| ಚೇಷ್ಟಾಶಬ್ದೇನ ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾಽಪಿ ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಲಕ್ಷಣಾ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪುನರೌಷಧಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಅಙ್ಗಭೇದಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಂ ಶರೀರಂ ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಯಾವತ್; ತೇನ ಸ್ವರೂಪಭೇದಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ದ್ರವ್ಯರೂಪಮ್ ಏವಮದ್ರವ್ಯರೂಪಮ್| ಉಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಮಿತಿ ಉಪಾಯವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ಉಪಾಯಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಭಯಾದಯೋಽಮೂರ್ತಾ ಭಾವಾ ನ ಸಾಕ್ಷಾದಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಶರೀರಸ್ಥಿತಾನೇವ ವಾತಾದೀನ್ ತಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಮತ್ವೇನೋತ್ಪಾದ್ಯಮಾನಾನ್ ಯೇನಾರೋಗ್ಯಂ ಭವತಿ, ನ ಹ್ಯಮೂರ್ತಾನಿ ಮೂರ್ತಾನಾಂ ಶರೀರಧಾತೂನಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಭೇಷಜಂ ತು ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಸಮಶರೀರೋತ್ಪಾದೇ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಭವತ್ಯೇವ, ತೇನ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧಕತಮತ್ವಂ ಸಾಧುಃ ಅಮೂರ್ತಾನಾಂ ತು ಭಯಾದೀನಾಂ ನ ಭೇಷಜವತ್ ಸಾಧಕತಮತ್ವಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಜನ್ಯ ಏವ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇ ತೇಷಾಮುಪಾಯತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಏವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭಯಾದೀನಾಮುಪಾಯತ್ವಂ, ಸ್ಥೂಲಯಾ ತು ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭೇಷಜತ್ವಮಪೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಭಯಾದಿಷು ಭೇಷಜವ್ಯವಹಾರಶ್ಚಾಚಾರ್ಯಾಭಿಮತೋ ದ್ವಿವಿಧಭೇಷಜೇಽರ್ಥೇಽದ್ರವ್ಯಭೂತಭಯಾದಿಗ್ರಹಣಾದುನ್ನೀಯತೇ | ನ ಕೇವಲಮದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಭೇಷಜಮುಪಾಯವ್ಯಾಪ್ತಂ, ಕಿಂ ತ್ವನ್ಯೇಽಪಿ ಪರಿಚಾರಕಾದಯ ಉಪಾಯಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಾ ಏವೇತ್ಯಾಹ- ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಶ್ಚೇತಿ| ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಃ ಪರಿಚಾರಕಾದಯೋಽತ್ರ ದಶವಿಧಪರೀಕ್ಷ್ಯೇ ಸಾಕ್ಷಾದನುಕ್ತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಉಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಾ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ಉಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಮಿತಿ ಉಪಾಯಮಿಶ್ರಿತಮ್| ತತ್ರ ಭಯಾದ್ಯಮೂರ್ತಭೇಷಜ ಏವ ಯಥೋಕ್ತಾ ಉಪಾಯಾಃ ಕಾರಣಾದಿಸೌಷ್ಠವಸಮ್ಯಗಭಿವಿಧಾನರೂಪಾ ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಭೇಷಜಪಕ್ಷಗೃಹೀತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ಭಯಾದಿಷು ತಥೋಪಾಯಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯೇಷು ಚ ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಭೇಷಜಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯೇ ತು ‘ಉಪಾಯಾನ್ತಾಭಿಪ್ಲುತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ದೇಶಕಾಲಾವೇವ ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಭೇಷಜಮಿತಿ ವದನ್ತಿ; ವದನ್ತಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದೇನ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಾದ್ಯುಪಯೋಜನೀಯಂ ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ನಾತಿಮನೋಹಾರಿ| ಅನೇನ ಚೇತಿ ಸಾಧನಭೂತೇನ ಚ ‘ಏವಮ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೇನ ತಥಾ ಸಾಧ್ಯೇನ ಚ ‘ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಯುಕ್ತಮಭೂದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮೭||
Adhikarana 70 (88) · Śloka 88
ಕಾರ್ಯಯೋನಿರ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಕಾರಾಗಮಃ|
ಪರೀಕ್ಷಾ ತ್ವಸ್ಯ ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚೈವೋನಾತಿರಿಕ್ತಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಣಂ ವಿಕಾರಸ್ಯ ಚ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೃದುದಾರುಣಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಣಮಿತಿ||೮೮||
View original
कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, तस्य लक्षणं विकारागमः|
परीक्षा त्वस्य विकारप्रकृतेश्चैवोनातिरिक्तलिङ्गविशेषावेक्षणं विकारस्य च साध्यासाध्यमृदुदारुणलिङ्गविशेषावेक्षणमिति||८८||
ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೇರಿತಿ ವಿಕಾರಕಾರಣಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೮||
Adhikarana 71 (89) · Śloka 89
ಕಾರ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಕಾರೋಪಶಮಃ|
ಪರೀಕ್ಷಾ ತ್ವಸ್ಯ- ರುಗುಪಶಮನಂ, ಸ್ವರವರ್ಣಯೋಗಃ, ಶರೀರೋಪಚಯಃ, ಬಲವೃದ್ಧಿಃ, ಅಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಭಿಲಾಷಃ, ರುಚಿರಾಹಾರಕಾಲೇ, ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯ ಚಾಹಾರಸ್ಯ ಕಾಲೇ ಸಮ್ಯಗ್ಜರಣಂ, ನಿದ್ರಾಲಾಭೋ ಯಥಾಕಾಲಂ, ವೈಕಾರಿಣಾಂ ಚ ಸ್ವಪ್ನಾನಾಮದರ್ಶನಂ, ಸುಖೇನ ಚ ಪ್ರತಿಬೋಧನಂ, ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷರೇತಸಾಂ ಮುಕ್ತಿಃ, ಸರ್ವಾಕಾರೈರ್ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಾವ್ಯಾಪತ್ತಿರಿತಿ||೮೯||
View original
कार्यं धातुसाम्यं, तस्य लक्षणं विकारोपशमः|
परीक्षा त्वस्य- रुगुपशमनं, स्वरवर्णयोगः, शरीरोपचयः, बलवृद्धिः, अभ्यवहार्याभिलाषः, रुचिराहारकाले, अभ्यवहृतस्य चाहारस्य काले सम्यग्जरणं, निद्रालाभो यथाकालं, वैकारिणां च स्वप्नानामदर्शनं, सुखेन च प्रतिबोधनं, वातमूत्रपुरीषरेतसां मुक्तिः, सर्वाकारैर्मनोबुद्धीन्द्रियाणां चाव्यापत्तिरिति||८९||
ಸರ್ವಾಕಾರೈರಿತಿ ಸರ್ವಶುಭಲಕ್ಷಣೈಃ||೮೯||
Adhikarana 72 (90) · Śloka 90
ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಸುಖಾವಾಪ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಶರೀರತುಷ್ಟಿಃ||೯೦||
View original
कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं- मनोबुद्धीन्द्रियशरीरतुष्टिः||९०||
ಸುಖಾವಾಪ್ತಿರಿತಿ ಆತ್ಮಗುಣಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಃ||೯೦||
Adhikarana 73 (91) · Śloka 91
ಅನುಬನ್ಧಸ್ತು ಖಲ್ವಾಯುಃ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಪ್ರಾಣೈಃ ಸಹ ಸಂಯೋಗಃ||೯೧||
View original
अनुबन्धस्तु खल्वायुः, तस्य लक्षणं- प्राणैः सह संयोगः||९१||
ಪ್ರಾಣೈಃ ಸಹ ಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಲಕ್ಷಣೇನ ವಾಯುನಾ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದಸ್ಯಾಯುಷೋ ಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಯೋರಭೇದಃ ||೯೧||
Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93
ದೇಶಸ್ತು ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ||೯೨||
ತತ್ರ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ಆತುರಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ ಸ್ಯಾದೌಷಧಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ|
ತತ್ರ ತಾವದಿಯಮಾತುರಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ|
ತದ್ಯಥಾ- ಅಯಂ ಕಸ್ಮಿನ್ ಭೂಮಿದೇಶೇ ಜಾತಃ ಸಂವೃದ್ಧೋ ವ್ಯಾಧಿತೋ ವಾ; ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಭೂಮಿದೇಶೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಿದಮಾಹಾರಜಾತಮ್, ಇದಂ ವಿಹಾರಜಾತಮ್, ಇದಮಾಚಾರಜಾತಮ್, ಏತಾವಚ್ಚ ಬಲಮ್, ಏವಂವಿಧಂ ಸತ್ತ್ವಮ್, ಏವಂವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್, ಏವಂವಿಧೋ ದೋಷಃ, ಭಕ್ತಿರಿಯಮ್, ಇಮೇ ವ್ಯಾಧಯಃ, ಹಿತಮಿದಮ್, ಅಹಿತಮಿದಮಿತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ |
ಔಷಧಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋಸ್ತು ಕಲ್ಪೇಷು ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೯೩||
View original
देशस्तु भूमिरातुरश्च||९२||
तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः|
तद्यथा- अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन |
औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते||९३||
ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ದೇಶಮಾಹ- ದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆತುರಶಬ್ದೇನೇಹ ಶಙ್ಕ್ಯಮಾನಾತುರ್ಯತಯಾ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೋಪಪಾದನೀಯಃ ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸೋಽಪಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತ ಏವ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಮ್| ಪರಿಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಃ, ತೇನಾತುರಸ್ಯ ಸಕಲದೇಶಕೃತವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ಞಾನಮಾತುರಪರಿಜ್ಞಾನಮ್| ಏವಂ ಭೇಷಜಪರಿಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ದೇಶಕೃತವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಂ ಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಂವೃದ್ಧ ಇತಿ ವರ್ಧಿತಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಹಿತಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ದೇಶಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಪರೀತಗುಣಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ, ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ನೈಕಾನ್ತತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೇನ ಚ ದೇಶೇನಾಹಾರಾದ್ಯನುಮಾನಂ ನ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಕಿಂ ತು ಪ್ರಾಯೋಭಾವೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಲ್ಪೇಷ್ವಿತಿ ಮದನಾದಿಕಲ್ಪೇಷು| ತತ್ರ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಥಮ ಏವ ಕಲ್ಪೇ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ, ತಥಾಽಪ್ಯನ್ತರಕಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ತದರ್ಥಸ್ಯಾತಿದೇಶೇನ ಕಥನಾದ್ಬಹುವಚನಂ ಕೃತಮ್, ಉತ್ತರಕಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಥೋಕ್ತ ಏವ ದೇಶೇ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣೀತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೯೨-೯೩||
Adhikarana 75 (94) · Śloka 94
ಆತುರಸ್ತು ಖಲು ಕಾರ್ಯದೇಶಃ|
ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಆಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ ಸ್ಯಾದ್, ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ|
ತತ್ರ ತಾವದಿಯಂ ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ; ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾನುರೂಪೋ ಹಿ ಭೇಷಜಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷೋ ಭವತಿ|
ಸಹಸಾ ಹ್ಯತಿಬಲಮೌಷಧಮಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮಲ್ಪಬಲಮಾತುರಮತಿಪಾತಯೇತ್; ನ ಹ್ಯತಿಬಲಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವೀಯಾನ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಗ್ನಿಕ್ಷಾರಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾಣಿ ವಾ ಶಕ್ಯನ್ತೇಽಲ್ಪಬಲೈಃ ಸೋಢುಮ್; ಅಸಹ್ಯಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗತ್ವಾದ್ಧಿತಾನಿ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ ಸ್ಯುಃ|
ಏತಚ್ಚೈವ ಕಾರಣಮಪೇಕ್ಷಮಾಣಾ ಹೀನಬಲಮಾತುರಮವಿಷಾದಕರೈರ್ಮೃದುಸುಕುಮಾರಪ್ರಾಯೈರುತ್ತರೋತ್ತರಗುರುಭಿರವಿಭ್ರಮೈರನಾತ್ಯಯಿಕೈಶ್ಚೋಪಚರನ್ತ್ಯೌಷಧೈಃ; ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ನಾರೀಃ, ತಾ ಹ್ಯನವಸ್ಥಿತಮೃದುವಿವೃತವಿಕ್ಲವಹೃದಯಾಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸುಕುಮಾರ್ಯೋಽಬಲಾಃ ಪರಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಶ್ಚ|
ತಥಾ ಬಲವತಿ ಬಲವದ್ವ್ಯಾಧಿಪರಿಗತೇ ಸ್ವಲ್ಪಬಲಮೌಷಧಮಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮಸಾಧಕಮೇವ ಭವತಿ|
ತಸ್ಮಾದಾತುರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಪ್ರಕೃತಿತಶ್ಚ, ವಿಕೃತಿತಶ್ಚ, ಸಾರತಶ್ಚ, ಸಂಹನನತಶ್ಚ, ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯತಶ್ಚ, ಸತ್ತ್ವತಶ್ಚ, ಆಹಾರಶಕ್ತಿತಶ್ಚ, ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತಿತಶ್ಚ, ವಯಸ್ತಶ್ಚೇತಿ, ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಹೇತೋಃ||೯೪||
View original
आतुरस्तु खलु कार्यदेशः|
तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति|
सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्नेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धितानि सद्यःप्राणहराणि स्युः|
एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च|
तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति|
तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः||९४||
ಭೂಮಿರೂಪಂ ದೇಶಮಭಿಧಾಯಾತುರರೂಪಮಾಹ- ಆತುರಸ್ತು ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯದೇಶ ಇತಿ ಕರ್ತವ್ಯಧಾತುಸಾಮ್ಯಾಧಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಲಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಮ್| ಇಯಮಿತಿ ಅಗ್ರೇ ‘ತಸ್ಮಾದಾತುರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಪರೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ದೋಷಪ್ರಮಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭೇಷಜಪ್ರಮಾಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತೇನೈವ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಾಧ್ಯಸಿದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಮಾದ್ಭವತಿ ತಸ್ಮಾದ್ಬಲಪ್ರಮಾಣಪರೀಕ್ಷಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಃ| ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷ ಇತಿ ಯದಿ ಬಲವಚ್ಛರೀರಂ ಭವತಿ ತದೈವ ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಹೌಷಧಪ್ರಮಾಣಂ ಭವತಿ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ನ ಭವತಿ| ಏತದೇವ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಸಹಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಬಲೇ ರೋಗಿಣ್ಯಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮೇವಾತಿಮಾತ್ರಂ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ನ ತು ಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ ಸ್ಯುರಿತಿ ‘ಅಲ್ಪಬಲೇ’ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅವಿಷಾದಕರಂ ಶರೀರಮನಸೋರಗ್ಲಾನಿಕರಮ್| ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಗುರುತ್ವಂ ಯೇಷಾಂ, ತೈಃ| ತೇನ ಯದಿ ದುರ್ಬಲೇ ಮಹಾದೋಷಃ, ಸ ಚ ಭೂರಿಮಾತ್ರಭೇಷಜಸಾಧ್ಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ತದಾತ್ವವ್ಯಾಪತ್ತಿಭಯಾನ್ನ ಸಹಸಾ ಭೇಷಜಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಕಿನ್ತೂತ್ತರೋತ್ತರಮಭ್ಯಾಸವಶಾದ್ಬಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಭೇಷಜಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅವಿಭ್ರಮೈರಿತಿ ಪಾಕಕಾಲೇಽಪ್ಯವೈಕಾರಿಕೈಃ| ಅನಾತ್ಯಯಿಕೈರಿತಿ ನ ಮಹಾವಿಪತ್ತಿಕರೈಃ| ಯಥೋಕ್ತಗುಣಂ ಭೇಷಜಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ವಿಶೇಷತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಮನ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮೃದುವಿವೃತಮ್ ಅಗಮ್ಭೀರಮ್| ವಿಕ್ಲವಂ ಸ್ತೋಕಕ್ಲೇಶಾಭಿಭವನೀಯಮ್, ಅನೇನ ಚ ದುರ್ಬಲಚೇತಸ್ತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಪರಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಃ ನ ಸ್ವಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಸತ್ತ್ವಬಲಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ| ತಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಭೇಷಜದೋಷಮಾಹ| ಬಲವದ್ಯಾಧಿಪರಿಗತೇ ಇತಿ ವಚನೇನ ಯ ಏವ ಬಲವಾನ್ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲವತಃ ಸ ಏವಾನಲ್ಪಭೇಷಜಾಸಾಧ್ಯಃ; ಯಸ್ತು ಬಲವತೋಽಪ್ಯಲ್ಪಬಲಃ ಸೋಽಲ್ಪಭೇಷಜಸಾಧ್ಯ ಏವ| ಪರೀಕ್ಷಾಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ಯಥಾ ಶರೀರಂ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಂ ತದಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಹೇತೋರಿತ್ಯತ್ರ ದೇಹಬಲಂ ದೋಷಬಲಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯೇನ ವಿಕೃತಿತಃ ಶರೀರಜ್ಞಾನಂ ದೋಷಬಲಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ಭವತಿ, ತದೇವ ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಕಿಂವಾ ಬಲಂ ಶರೀರಬಲಮೇವೋಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಚ ವಿಕೃತಿಬಲೇನಾಪಿ ಶರೀರಬಲಂ ಬುಧ್ಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಇಹ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್, ಉತ್ತರತ್ರ ತು ವಿಕೃತ್ಯಾ ದೋಷಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ‘ವಿಕೃತಿಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ದೋಷಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯಮನುಮೀಯತೇ ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೯೪||
Adhikarana 76 (95) · Śloka 95
ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನ್ ಭಾವಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ |
ತದ್ಯಥಾ- ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಪ್ರಕೃತಿಂ, ಕಾಲಗರ್ಭಾಶಯಪ್ರಕೃತಿಂ, ಆತುರಾಹಾರವಿಹಾರಪ್ರಕೃತಿಂ, ಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಗರ್ಭಶರೀರಮಪೇಕ್ಷತೇ|
ಏತಾನಿ ಹಿ ಯೇನ ಯೇನ ದೋಷೇಣಾಧಿಕೇನೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಸಮನುಬಧ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ತೇನ ದೋಷೇಣ ಗರ್ಭೋಽನುಬಧ್ಯತೇ; ತತಃ ಸಾ ಸಾ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಗರ್ಭಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಾ|
ತಸ್ಮಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕೇಚಿತ್, ಪಿತ್ತಲಾಃ ಕೇಚಿತ್, ವಾತಲಾಃ ಕೇಚಿತ್, ಸಂಸೃಷ್ಟಾಃ ಕೇಚಿತ್, ಸಮಧಾತವಃ ಕೇಚಿದ್ಭವನ್ತಿ|
ತೇಷಾಂ ಹಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೯೫||
View original
तत्र प्रकृत्यादीन् भावाननुव्याख्यास्यामः |
तद्यथा- शुक्रशोणितप्रकृतिं, कालगर्भाशयप्रकृतिं, आतुराहारविहारप्रकृतिं, महाभूतविकारप्रकृतिं च गर्भशरीरमपेक्षते|
एतानि हि येन येन दोषेणाधिकेनैकेनानेकेन वा समनुबध्यन्ते, तेन तेन दोषेण गर्भोऽनुबध्यते; ततः सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां गर्भादिप्रवृत्ता|
तस्माच्छ्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित्, पित्तलाः केचित्, वातलाः केचित्, संसृष्टाः केचित्, समधातवः केचिद्भवन्ति|
तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः||९५||
ಪ್ರಕೃತಿಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವಮ್| ಏತಾನೀತಿ ಶುಕ್ರಾದೀನಿ| ಅತ್ರ ಶುಕ್ರೇ ಶೋಣಿತೇ ವಾ ಯಾದೃಗವಸ್ಥೋ ದೋಷಸ್ತಾದೃಗ್ಗರ್ಭೇ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವತಿ; ತಥಾ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮೇಲಕಕಾಲೇ ಋತುರೂಪೇ ಯೋ ದೋಷ ಉತ್ಕಟೋ ಭವತಿ, ಸ ಪ್ರಕೃತಿಮಾರಭತೇ; ಏವಂ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥಶ್ಚ ದೋಷಃ; ಮಾತುರಾಹಾರವಿಹಾರೌ ತತ್ಕಾಲೀನೌ ಯದ್ದೋಷಕರಣಸ್ವಭಾವೌ, ಸಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಗರ್ಭಶರೀರೇ ಭವತಿ| ಏಷು ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕೇಷು ಕಾರಣೇಷು ಯದ್ಬಲವದ್ಭವತಿ ಕಾರಣಾನ್ತರಬೃಂಹಿತಂ ಚ, ತದೇವ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕಂ ಭವತಿ| ಕಾಲಾದಯಶ್ಚ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮೇವ ಕುರ್ವನ್ತಃ ಪ್ರಕೃತಿಜನಕಾ ಭವನ್ತೀತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಗತದೋಷೇಣೈವ ಪ್ರಕೃತ್ಯುತ್ಪಾದೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಗರ್ಭಾದಿಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ಗರ್ಭಸ್ಯಾದಿಮೇಲಕೇ ಪ್ರವೃತ್ತಾ| ಅತ್ರ ಚ ಸಮೈರ್ದೋಷೈರ್ವೃದ್ಧೈರ್ಗರ್ಭಜನ್ಮೈವ ನ ಭವತೀತಿ ವಿಕೃತದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೃತೇರನಭಿಧಾನಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಶ್ಚ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಏವ ವ್ಯಾಕೃತಃ ||೯೫||
Adhikarana 77 (96) · Śloka 96
ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮೃದುಮಧುರಸಾರಸಾನ್ದ್ರಮನ್ದಸ್ತಿಮಿತಗುರುಶೀತವಿಜ್ಜಲಾಚ್ಛಃ|
ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಙ್ಗಾಃ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಛ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಙ್ಗಾಃ, ಮೃದುತ್ವಾದ್ದೃಷ್ಟಿಸುಖಸುಕುಮಾರಾವದಾತಗಾತ್ರಾಃ, ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಭೂತಶುಕ್ರವ್ಯವಾಯಾಪತ್ಯಾಃ, ಸಾರತ್ವಾತ್ ಸಾರಸಂಹತಸ್ಥಿರಶರೀರಾಃ, ಸಾನ್ದ್ರತ್ವಾದುಪಚಿತಪರಿಪೂರ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗಾಃ, ಮನ್ದತ್ವಾನ್ಮನ್ದಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಾಹಾರಾಃ, ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದಶೀಘ್ರಾರಮ್ಭಕ್ಷೋಭವಿಕಾರಾಃ, ಗುರುತ್ವಾತ್ ಸಾರಾಧಿಷ್ಠಿತಾವಸ್ಥಿತಗತಯಃ, ಶೈತ್ಯಾದಲ್ಪಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಸನ್ತಾಪಸ್ವೇದದೋಷಾಃ, ವಿಜ್ಜಲತ್ವಾತ್ ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಸಾರಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಾಃ, ತಥಾಽಚ್ಛತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸನ್ನದರ್ಶನಾನನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ|
ತ ಏವಙ್ಗುಣಯೋಗಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಬಲವನ್ತೋ ವಸುಮನ್ತೋ ವಿದ್ಯಾವನ್ತ ಓಜಸ್ವಿನಃ ಶಾನ್ತಾ ಆಯುಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೯೬||
View original
श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः|
तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, माधुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीघ्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासन्तापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति|
त एवङ्गुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति||९६||
ಮೃದುತ್ವಂ ಜಲಕೃತಮ್| ಅವದಾತಗಾತ್ರಾ ಇತಿ ಮೃದುತ್ವಾದೇವಾವದಾತತ್ವಮ್| ಅಶೀಘ್ರಶಬ್ದ ಆರಮ್ಭಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಾರಗತಯೋ ನ ಸ್ಖಲನ್ತಿ, ಅಧಿಷ್ಠಿತಗತಯಃ ಸರ್ವೇಣ ಪದೇನ ಮಹೀಮಾಕ್ರಾಮನ್ತಿ, ಅವಸ್ಥಿತಗತಯ ಇತಿ ಅವಸ್ಥಿತತ್ವೇನ ನ ಚಪಲಾ ಗತಿರ್ಭವತಿ| ಪ್ರಸನ್ನೇ ದರ್ಶನಾನನೇ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ವಸುಮತ್ತ್ವಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಂ ಯದ್ಭವತಿ, ತತ್ ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೯೬||
Adhikarana 78 (97) · Śloka 97
ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ವಿಸ್ರಮಮ್ಲಂ ಕಟುಕಞ್ಚ|
ತಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಲಾ ಭವನ್ತ್ಯುಷ್ಣಾಸಹಾ, ಉಷ್ಣಮುಖಾಃ, ಸುಕುಮಾರಾವದಾತಗಾತ್ರಾಃ , ಪ್ರಭೂತವಿಪ್ಲುವ್ಯಙ್ಗತಿಲಪಿಡಕಾಃ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾವನ್ತಃ, ಕ್ಷಿಪ್ರವಲೀಪಲಿತಖಾಲಿತ್ಯದೋಷಾಃ, ಪ್ರಾಯೋಮೃದ್ವಲ್ಪಕಪಿಲಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಕೇಶಾಶ್ಚ; ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಪರಾಕ್ರಮಾಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಯಃ, ಪ್ರಭೂತಾಶನಪಾನಾಃ, ಕ್ಲೇಶಾಸಹಿಷ್ಣವೋ, ದನ್ದಶೂಕಾಃ; ದ್ರವತ್ವಾಚ್ಛಿಥಿಲಮೃದುಸನ್ಧಿಮಾಂಸಾಃ, ಪ್ರಭೂತಸೃಷ್ಟಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಶ್ಚ; ವಿಸ್ರತ್ವಾತ್ ಪ್ರಭೂತಪೂತಿಕಕ್ಷಾಸ್ಯಶಿರಃಶರೀರಗನ್ಧಾಃ; ಕಟ್ವಮ್ಲತ್ವಾದಲ್ಪಶುಕ್ರವ್ಯವಾಯಾಪತ್ಯಾಃ; ತ ಏವಙ್ಗುಣಯೋಗಾತ್ ಪಿತ್ತಲಾ ಮಧ್ಯಬಲಾ ಮಧ್ಯಾಯುಷೋ ಮಧ್ಯಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಿತ್ತೋಪಕರಣವನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೯೭||
View original
पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकञ्च|
तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः , प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायोमृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवङ्गुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति||९७||
ದನ್ದಶೂಕಾಃ ಪುನಃ ಪುನರ್ಭಕ್ಷಣಶೀಲಾಃ| ಪ್ರಭೂತಾಶನತ್ವಂ ತು ಬಹುಭಕ್ಷಣತ್ವೇನ| ಪ್ರಭೂತಃ ಪೂತಿಃ ಕಕ್ಷಾಪ್ರಭೃತಿಷು ಗನ್ಧೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ||೯೭||
Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99
ವಾತಸ್ತು ರೂಕ್ಷಲಘುಚಲಬಹುಶೀಘ್ರಶೀತಪರುಷವಿಶದಃ|
ತಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಾಪಚಿತಾಲ್ಪಶರೀರಾಃ ಪ್ರತತರೂಕ್ಷಕ್ಷಾಮಸನ್ನಸಕ್ತಜರ್ಜರಸ್ವರಾ ಜಾಗರೂಕಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ಲಘುತ್ವಾಲ್ಲಘುಚಪಲಗತಿಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಾಹಾರಾಃ, ಚಲತ್ವಾದನವಸ್ಥಿತಸನ್ಧ್ಯಕ್ಷಿಭ್ರೂಹನ್ವೋಷ್ಠಜಿಹ್ವಾಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧಪಾಣಿಪಾದಾಃ, ಬಹುತ್ವಾದ್ಬಹುಪ್ರಲಾಪಕಣ್ಡರಾಸಿರಾಪ್ರತಾನಾಃ, ಶೀಘ್ರತ್ವಾಚ್ಛ್ರೀಘ್ರಸಮಾರಮ್ಭಕ್ಷೋಭವಿಕಾರಾಃ ಶೀಘ್ರತ್ರಾಸರಾಗವಿರಾಗಾಃ ಶ್ರುತಗ್ರಾಹಿಣೋಽಲ್ಪಸ್ಮೃತಯಶ್ಚ, ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೀತಾಸಹಿಷ್ಣವಃ ಪ್ರತತಶೀತಕೋದ್ವೇಪಕಸ್ತಮ್ಭಾಃ, ಪಾರುಷ್ಯಾತ್ ಪರುಷಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುರೋಮನಖದಶನವದನಪಾಣಿಪಾದಾಃ, ವೈಶದ್ಯಾತ್ ಸ್ಫುಟಿತಾಙ್ಗಾವಯವಾಃ ಸತತಸನ್ಧಿಶಬ್ದಗಾಮಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ; ತ ಏವಙ್ಗುಣಯೋಗಾದ್ವಾತಲಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾಶ್ಚಾಲ್ಪಾಯುಷಶ್ಚಾಲ್ಪಾಪತ್ಯಾಶ್ಚಾಲ್ಪಸಾಧನಾಶ್ಚಾಲ್ಪಧನಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೯೮||
ಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಸಂಸೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ||೯೯||
View original
वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः|
तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवङ्गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति||९८||
संसर्गात् संसृष्टलक्षणाः||९९||
ಪ್ರತತಃ ಪ್ರಸೃತಃ| ಸನ್ನಃ ಹೀನಃ, ಸಕ್ತಃ ಬದ್ಧಃ, ಜರ್ಜರಃ ಭಗ್ನಪಾತ್ರಧ್ವನಿಸಮಃ| ಸತತಸನ್ಧಿಶಬ್ದಗಾಮಿನ ಇತಿ ಸನ್ಧಿಸ್ಫುಟನಶಬ್ದವನ್ತಃ||೯೮-೯೯||
Adhikarana 80 (100) · Śloka 100
ಸರ್ವಗುಣಸಮುದಿತಾಸ್ತು ಸಮಧಾತವಃ|
ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಕೃತಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ||೧೦೦||
View original
सर्वगुणसमुदितास्तु समधातवः|
इत्येवं प्रकृतितः परीक्षेत||१००||
ಸರ್ವಗುಣಸಮುದಿತಾ ಇತಿ ಸರ್ವಪ್ರಕೃತಿಷೂಕ್ತಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಯುಕ್ತಾಃ; ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ- ‘ಸಮಧಾತುಃ ಸಮಸ್ತಾಸು ಶ್ರೇಷ್ಠಾ’ (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯದಿ ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣವಾನ್ ನ ಸ್ಯಾತ್, ನ ತದಾ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾಮ್ಯಸ್ಥಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾಃ ಸಾಮ್ಯಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಗುಣಾನ್ ಪರಂ ಕುರ್ವತೇ, ನ ದೋಷಾನಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೦೦||
Adhikarana 81 (101) · Śloka 101
ವಿಕೃತಿತಶ್ಚೇತಿ ವಿಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ವಿಕಾರಃ|
ತತ್ರ ವಿಕಾರಂ ಹೇತು-ದೋಷ-ದೂಷ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಬಲವಿಶೇಷೈರ್ಲಿಙ್ಗತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷೇತ, ನ ಹ್ಯನ್ತರೇಣ ಹೇತ್ವಾದೀನಾಂ ಬಲವಿಶೇಷಂ ವ್ಯಾಧಿಬಲವಿಶೇಷೋಪಲಬ್ಧಿಃ|
ಯಸ್ಯ ಹಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷ-ದೂಷ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಬಲಸಾಮ್ಯಂ ಭವತಿ, ಮಹಚ್ಚ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಬಲಂ, ಸ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ; ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಾಲ್ಪಬಲಃ; ಮಧ್ಯಬಲಸ್ತು ದೋಷದೂಷ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಧೇತುಲಿಙ್ಗಮಧ್ಯಬಲತ್ವಾಚ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ||೧೦೧||
View original
विकृतितश्चेति विकृतिरुच्यते विकारः|
तत्र विकारं हेतु-दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलविशेषैर्लिङ्गतश्च परीक्षेत, न ह्यन्तरेण हेत्वादीनां बलविशेषं व्याधिबलविशेषोपलब्धिः|
यस्य हि व्याधेर्दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलसाम्यं भवति, महच्च हेतुलिङ्गबलं, स व्याधिर्बलवान् भवति; तद्विपर्ययाच्चाल्पबलः; मध्यबलस्तु दोषदूष्यादीनामन्यतमसामान्याद्धेतुलिङ्गमध्यबलत्वाच्चोपलभ्यते||१०१||
ಸಾಮ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ಪರಸ್ಪರತುಲ್ಯಗುಣತಾ ಭವತಿ| ಮಹಚ್ಚ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಬಲಮಿತಿ ಹೇತವೋ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಬಲವನ್ತಿ ಭೂಯಾಂಸಿ ಚ| ಅನ್ಯತಮಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಸತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೧||
Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115
ಸಾರತಶ್ಚೇತಿ ಸಾರಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಬಲಮಾನವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಸತ್ತ್ವಾನೀತಿ||೧೦೨||
ತತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮೃದುಪ್ರಸನ್ನಸೂಕ್ಷ್ಮಾಲ್ಪಗಮ್ಭೀರಸುಕುಮಾರಲೋಮಾ ಸಪ್ರಭೇವ ಚ ತ್ವಕ್ ತ್ವಕ್ಸಾರಾಣಾಮ್|
ಸಾ ಸಾರತಾ ಸುಖಸೌಭಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೋಪಭೋಗಬುದ್ಧಿವಿದ್ಯಾರೋಗ್ಯಪ್ರಹರ್ಷಣಾನ್ಯಾಯುಷ್ಯತ್ವಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ||೧೦೩||
ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಮುಖಜಿಹ್ವಾನಾಸೌಷ್ಠಪಾಣಿಪಾದತಲನಖಲಲಾಟಮೇಹನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರಕ್ತವರ್ಣಂ ಶ್ರೀಮದ್ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣು ರಕ್ತಸಾರಾಣಾಮ್|
ಸಾ ಸಾರತಾ ಸುಖಮುದ್ಧತಾಂ ಮೇಧಾಂ ಮನಸ್ವಿತ್ವಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಮನತಿಬಲಮಕ್ಲೇಶಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮುಷ್ಣಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ||೧೦೪||
ಶಙ್ಖಲಲಾಟಕೃಕಾಟಿಕಾಕ್ಷಿಗಣ್ಡಹನುಗ್ರೀವಾಸ್ಕನ್ಧೋದರಕಕ್ಷವಕ್ಷಃಪಾಣಿಪಾದಸನ್ಧಯಃ ಸ್ಥಿರಗುರುಶುಭಮಾಂಸೋಪಚಿತಾ ಮಾಂಸಸಾರಾಣಾಮ್|
ಸಾ ಸಾರತಾ ಕ್ಷಮಾಂ ಧೃತಿಮಲೌಲ್ಯಂ ವಿತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಸುಖಮಾರ್ಜವಮಾರೋಗ್ಯಂ ಬಲಮಾಯುಶ್ಚ ದೀರ್ಘಮಾಚಷ್ಟೇ||೧೦೫||
ವರ್ಣಸ್ವರನೇತ್ರಕೇಶಲೋಮನಖದನ್ತೌಷ್ಠಮೂತ್ರಪುರೀಷೇಷು ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ನೇಹೋ ಮೇದಃಸಾರಾಣಾಮ್|
ಸಾ ಸಾರತಾ ವಿತ್ತೈಶ್ವರ್ಯಸುಖೋಪಭೋಗಪ್ರದಾನಾನ್ಯಾರ್ಜವಂ ಸುಕುಮಾರೋಪಚಾರತಾಂ ಚಾ ಚಷ್ಟೇ||೧೦೬||
ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗುಲ್ಫಜಾನ್ವರತ್ನಿಜತ್ರುಚಿಬುಕಶಿರಃಪರ್ವಸ್ಥೂಲಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಸ್ಥಿನಖದನ್ತಾಶ್ಚಾಸ್ಥಿಸಾರಾಃ|
ತೇ ಮಹೋತ್ಸಾಹಾಃ ಕ್ರಿಯಾವನ್ತಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಃ ಸಾರಸ್ಥಿರಶರೀರಾ ಭವನ್ತ್ಯಾಯುಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ||೧೦೭||
ಮೃದ್ವಙ್ಗಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾಃ ಸ್ಥೂಲದೀರ್ಘವೃತ್ತಸನ್ಧಯಶ್ಚ ಮಜ್ಜಸಾರಾಃ|
ತೇ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಬಲವನ್ತಃ ಶ್ರುತವಿತ್ತವಿಜ್ಞಾನಾಪತ್ಯಸಮ್ಮಾನಭಾಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೧೦೮||
ಸೌಮ್ಯಾಃ ಸೌಮ್ಯಪ್ರೇಕ್ಷಿಣಃ ಕ್ಷೀರಪೂರ್ಣಲೋಚನಾ ಇವ ಪ್ರಹರ್ಷಬಹುಲಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃತ್ತಸಾರಸಮಸಂಹತಶಿಖರದಶನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣವೋ ಮಹಾಸ್ಫಿಚಶ್ಚ ಶುಕ್ರಸಾರಾಃ|
ತೇ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಿಯೋಪಭೋಗಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯಾರೋಗ್ಯವಿತ್ತಸಮ್ಮಾನಾಪತ್ಯಭಾಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೧೦೯||
ಸ್ಮೃತಿಮನ್ತೋ ಭಕ್ತಿಮನ್ತಃ ಕೃತಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಶುಚಯೋ ಮಹೋತ್ಸಾಹಾ ದಕ್ಷಾ ಧೀರಾಃ ಸಮರವಿಕ್ರಾನ್ತಯೋಧಿನಸ್ತ್ಯಕ್ತವಿಷಾದಾಃ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಗತಿಗಮ್ಭೀರಬುದ್ಧಿಚೇಷ್ಟಾಃ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಿನಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಸಾರಾಃ|
ತೇಷಾಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಗುಣಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೧೦||
ತತ್ರ ಸರ್ವೈಃ ಸಾರೈರುಪೇತಾಃ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತ್ಯತಿಬಲಾಃ ಪರಮಸುಖಯುಕ್ತಾಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭೇಷ್ವಾತ್ಮನಿ ಜಾತಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಿನಃ ಸ್ಥಿರಸಮಾಹಿತಶರೀರಾಃ ಸುಸಮಾಹಿತಗತಯಃ ಸಾನುನಾದಸ್ನಿಗ್ಧಗಮ್ಭೀರಮಹಾಸ್ವರಾಃ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯವಿತ್ತೋಪಭೋಗಸಮ್ಮಾನಭಾಜೋ ಮನ್ದಜರಸೋ ಮನ್ದವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಾಯಸ್ತುಲ್ಯಗುಣವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಪತ್ಯಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ||೧೧೧||
ಅತೋ ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವಸಾರಾಃ||೧೧೨||
ಮಧ್ಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯೈಃಸಾರವಿಶೇಷೈರ್ಗುಣವಿಶೇಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೧೩||
ಇತಿ ಸಾರಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಷ್ಟಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೧೪||
ಕಥಂ ನು ಶರೀರಮಾತ್ರದರ್ಶನಾದೇವ ಭಿಷಙ್ಮುಹ್ಯೇದಯಮುಪಚಿತತ್ವಾದ್ಬಲವಾನ್, ಅಯಮಲ್ಪಬಲಃ ಕೃಶತ್ವಾತ್, ಮಹಾಬಲೋಽಯಂ ಮಹಾಶರೀರತ್ವಾತ್, ಅಯಮಲ್ಪಶರೀರತ್ವಾದಲ್ಪಬಲ ಇತಿ; ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಹ್ಯಲ್ಪಶರೀರಾಃ ಕೃಶಾಶ್ಚೈಕೇ ಬಲವನ್ತಃ; ತತ್ರ ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಾರಹರಣವತ್ ಸಿದ್ಧಿಃ|
ಅತಶ್ಚ ಸಾರತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ||೧೧೫||
View original
सारतश्चेति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलमानविशेषज्ञानार्थमुपदिश्यन्ते; तद्यथा- त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वानीति||१०२||
तत्र स्निग्धश्लक्ष्णमृदुप्रसन्नसूक्ष्माल्पगम्भीरसुकुमारलोमा सप्रभेव च त्वक् त्वक्साराणाम्|
सा सारता सुखसौभाग्यैश्वर्योपभोगबुद्धिविद्यारोग्यप्रहर्षणान्यायुष्यत्वं चाचष्टे||१०३||
कर्णाक्षिमुखजिह्वानासौष्ठपाणिपादतलनखललाटमेहनं स्निग्धरक्तवर्णं श्रीमद्भ्राजिष्णु रक्तसाराणाम्|
सा सारता सुखमुद्धतां मेधां मनस्वित्वं सौकुमार्यमनतिबलमक्लेशसहिष्णुत्वमुष्णासहिष्णुत्वं चाचष्टे||१०४||
शङ्खललाटकृकाटिकाक्षिगण्डहनुग्रीवास्कन्धोदरकक्षवक्षःपाणिपादसन्धयः स्थिरगुरुशुभमांसोपचिता मांससाराणाम्|
सा सारता क्षमां धृतिमलौल्यं वित्तं विद्यां सुखमार्जवमारोग्यं बलमायुश्च दीर्घमाचष्टे||१०५||
वर्णस्वरनेत्रकेशलोमनखदन्तौष्ठमूत्रपुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदःसाराणाम्|
सा सारता वित्तैश्वर्यसुखोपभोगप्रदानान्यार्जवं सुकुमारोपचारतां चा चष्टे||१०६||
पार्ष्णिगुल्फजान्वरत्निजत्रुचिबुकशिरःपर्वस्थूलाः स्थूलास्थिनखदन्ताश्चास्थिसाराः|
ते महोत्साहाः क्रियावन्तः क्लेशसहाः सारस्थिरशरीरा भवन्त्यायुष्मन्तश्च||१०७||
मृद्वङ्गा बलवन्तः स्निग्धवर्णस्वराः स्थूलदीर्घवृत्तसन्धयश्च मज्जसाराः|
ते दीर्घायुषो बलवन्तः श्रुतवित्तविज्ञानापत्यसम्मानभाजश्च भवन्ति||१०८||
सौम्याः सौम्यप्रेक्षिणः क्षीरपूर्णलोचना इव प्रहर्षबहुलाः स्निग्धवृत्तसारसमसंहतशिखरदशनाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वरा भ्राजिष्णवो महास्फिचश्च शुक्रसाराः|
ते स्त्रीप्रियोपभोगा बलवन्तः सुखैश्वर्यारोग्यवित्तसम्मानापत्यभाजश्च भवन्ति||१०९||
स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः|
तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः||११०||
तत्र सर्वैः सारैरुपेताः पुरुषा भवन्त्यतिबलाः परमसुखयुक्ताः क्लेशसहाः सर्वारम्भेष्वात्मनि जातप्रत्ययाः कल्याणाभिनिवेशिनः स्थिरसमाहितशरीराः सुसमाहितगतयः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वराः सुखैश्वर्यवित्तोपभोगसम्मानभाजो मन्दजरसो मन्दविकाराः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्याश्चिरजीविनश्च||१११||
अतो विपरीतास्त्वसाराः||११२||
मध्यानां मध्यैःसारविशेषैर्गुणविशेषा व्याख्याता भवन्ति||११३||
इति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलप्रमाणविशेषज्ञानार्थमुपदिष्टानि भवन्ति||११४||
कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्मुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः|
अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम् ||११५||
ಸಾರತಶ್ಚೇತ್ಯಾದೌ ಸಾರಶಬ್ದೇನ ವಿಶುದ್ಧತರೋ ಧಾತುರುಚ್ಯತೇ| ಸಪ್ರಭೇವೇತಿ ಪ್ರಭಾಯುಕ್ತಾ ತ್ವಕ್| ತ್ವಕ್ಸಾರಾಣಾಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಅಥೇಯಂ ಸಾರತಾ ಕಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಸಾ ಸಾರತೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾ ಸಾರತೇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯಮ್| ಶ್ರೀಮದಿತಿ ಶೋಭಾಯುಕ್ತಮ್| ಅರತ್ನಿಃ ಕಫೋಣಿಕಾ| ಶಿಖರದಶನಾ ಇತಿ ಶೋಭನದಶನಾಃ| ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಿಯ ಉಪಭೋಗಃ ಸಮ್ಭೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಸಮರೇ ವಿಕ್ರಮ್ಯ ಯುಧ್ಯನ್ತೀತಿ ಸಮರವಿಕ್ರಾನ್ತಯೋಧಿನಃ| ಸ್ವಸ್ಥಿತಾ ಇತಿ ನ ಪರಸ್ಥಿತಾಃ| ತುಲ್ಯಗುಣವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಪತ್ಯಾ ಇತಿ ಜನಿತಾತ್ಮಸದೃಶಾಪತ್ಯಾಃ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋ ನಿಯಮೇನ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಮಧ್ಯಾನಾಮಿತಿ ಸ್ತೋಕಸಾರಾಣಾಮ್| ಮಧ್ಯೈಃ ಸಾರವಿಶೇಷೈರಿತಿ ಯೇ ತತ್ರ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಾರಾಸ್ತದ್ಯುಕ್ತೈಃ ಸಾರಗುಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಚಿತತ್ವಾದಿತಿ ಸ್ಥೂಲತ್ವಾತ್| ಮಹಾಶರೀರತ್ವಾದಿತಿ ಅತಿಪ್ರಮಾಣಶರೀರತ್ವಾತ್| ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಾರಹರಣವದಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಯಥಾ ಸಾರಶರೀರತ್ವೇನ ಮಹಾನ್ತಂ ಭಾರಂ ನಯನ್ತಿ, ತಥಾಽಲ್ಪಕೃಶಶರೀರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೨-೧೧೫||
Adhikarana 83 (116) · Śloka 116
ಸಂಹನನತಶ್ಚೇತಿ ಸಂಹನನಂ, ಸಂಹತಿಃ , ಸಂಯೋಜನಮಿತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ|
ತತ್ರ ಸಮಸುವಿಭಕ್ತಾಸ್ಥಿ, ಸುಬದ್ಧಸನ್ಧಿ, ಸುನಿವಿಷ್ಟಮಾಂಸಶೋಣಿತಂ, ಸುಸಂಹತಂ ಶರೀರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ|
ತತ್ರ ಸುಸಂಹತಶರೀರಾಃ ಪುರುಷಾ ಬಲವನ್ತಃ, ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾಃ, ಮಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಂಹನನಸ್ಯ ಮಧ್ಯಬಲಾ ಭವನ್ತಿ||೧೧೬||
View original
संहननतश्चेति संहननं, संहतिः , संयोजनमित्येकोऽर्थः|
तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते|
तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति||११६||
ಸಂಹತಿರಿತಿ ನಿಬಿಡಸನ್ಧಾನತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೬||
Adhikarana 84 (117) · Śloka 117
ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚೇತಿ ಶರೀರಪ್ರಮಾಣಂ ಪುನರ್ಯಥಾಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಿಪ್ರಮಾಣೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಉತ್ಸೇಧವಿಸ್ತಾರಾಯಾಮೈರ್ಯಥಾಕ್ರಮಮ್|
ತತ್ರ ಪಾದೌ ಚತ್ವಾರಿ ಷಟ್ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಾನಿ, ಜಙ್ಘೇ ತ್ವಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲೇ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಕ್ಷೇಪೇ ಚ, ಜಾನುನೀ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಕ್ಷೇಪೇ, ತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಪರಿಕ್ಷೇಪಾವಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಾವೂರು, ಷಡಙ್ಗುಲದೀರ್ಘೌ ವೃಷಣಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹೌ, ಶೇಫಃ ಷಡಙ್ಗುಲದೀರ್ಘಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಂ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಿಪರಿಣಾಹೋ ಭಗಃ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಾ ಕಟೀ, ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಬಸ್ತಿಶಿರಃ, ದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮುದರಂ, ದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಸ್ತನಾನ್ತರಂ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸ್ತನಪರ್ಯನ್ತಂ, ಚತುರ್ವಿಶತ್ಯಙ್ಗುಲವಿಶಾಲಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಮುರಃ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಹೃದಯಮ್, ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೌ ಸ್ಕನ್ಧೌ, ಷಡಙ್ಗುಲಾವಂಸೌ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲೌ ಪ್ರಬಾಹೂ, ಪಞ್ಚದಶಾಙ್ಗುಲೌ ಪ್ರಪಾಣೀ, ಹಸ್ತೌ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೌ , ಕಕ್ಷಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೌ, ತ್ರಿಕಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಮ್, ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ಪೃಷ್ಠಂ, ಚತುರಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಾ ದ್ವಾವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಾ ಶಿರೋಧರಾ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಮಾನನಂ, ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮಾಸ್ಯಂ, ಚಿಬುಕೌಷ್ಠಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಮಧ್ಯನಾಸಿಕಾಲಲಾಟಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಂ ಶಿರಃ; ಇತಿ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನಾಙ್ಗಾವಯವಾನಾಂ ಮಾನಮುಕ್ತಮ್|
ಕೇವಲಂ ಪುನಃಶರೀರಮಙ್ಗುಲಿಪರ್ವಾಣಿ ಚತುರಶೀತಿಃ|
ತದಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಂ ಸಮುಚ್ಯತೇ|
ತತ್ರಾಯುರ್ಬಲಮೋಜಃ ಸುಖಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ವಿತ್ತಮಿಷ್ಟಾಶ್ಚಾಪರೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತ್ಯಾಯತ್ತಾಃ ಪ್ರಮಾಣವತಿ ಶರೀರೇ; ವಿಪರ್ಯಯಸ್ತ್ವತೋ ಹೀನೇಽಧಿಕೇ ವಾ||೧೧೭||
View original
प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्|
तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ , कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सेधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्|
केवलं पुनःशरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः|
तदायामविस्तारसमं समुच्यते|
तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा||११७||
ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಮಙ್ಗಾವಯವಾನಾಮಾಹ| ಪಾದೌ ಉತ್ಸೇಧೇನ ಚತ್ವಾರಿ, ವಿಸ್ತಾರೇಣ ಷಟ್, ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಾನೀತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಭವತಃ| ಜಙ್ಘಾ ಜಾನ್ವಧಸ್ತಾದುಚ್ಯತೇ| ಪರಿಕ್ಷೇಪಃ ಪರಿಣಾಹಃ| ಜಾನುಃ ಜಙ್ಘೋರುಸನ್ಧಿಃ| ಪರಿಣಾಹಪರಿಮಾಣಂ ಚ ಯದುಚ್ಯತೇ ತನ್ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಸ್ಯ, ತೇನಾಸಮಪರಿಣಾಹಮಾನೇಷು ಜಙ್ಘಾದಿಷು ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಮೇತಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಠ್ಯಾ ಉತ್ಸೇಧಪರಿಮಾಣಂ ನೋಕ್ತಂ, ತಸ್ಯಾ ಉತ್ಸೇಧಸ್ಯೋರ್ವನ್ತರಾಧಿಸನ್ಧಿತ್ವೇನ ಪೃಥಗುತ್ಸೇಧಪ್ರಮಾಣಸ್ಯಾವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಪ್ರಬಾಹುರಂಸಾದರ್ವಾಕ್ ಕಫೋಣಿಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಪ್ರಪಾಣಿಃ ಕಫೋಣ್ಯಧಸ್ತಾತ್| ತ್ರಿಕಮಿತಿ ಗುದಾಸ್ಥ್ನಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಕಟೀಕಪಾಲೋರ್ಧ್ವಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಚಿಬುಕಂ ಚ ಓಷ್ಠಶ್ಚ ಕರ್ಣೌ ಚ ಅಕ್ಷಿಮಧ್ಯಂ ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್| ಷಡಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ಶಿರ ಇತಿ ಪೃಷ್ಠಮನು ಗ್ರೀವಾಯಾ ಉಪರಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕೇವಲಮಿತಿ ಪಾದತಲಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಶಿರಃಪರ್ಯನ್ತಂ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಭವತಿ, ಏವಂ ಸಾರ್ಧತ್ರಿಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಸ್ವಹಸ್ತೇನ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರತ್ಯವಯವೋತ್ಸೇಧೇನ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಾದಧಿಕಂ ಯಚ್ಛರೀರಂ ಭವತಿ, ತದವಯವಾನಾಮವಯವಾನ್ತರದೈರ್ಧ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾತ್; ತೇನ ಪ್ರತ್ಯವಯವದೈರ್ಧ್ಯಮಾನೇನ ನ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಗಣನೀಯಂ ಕಿಂ ತು ಸಮುದಿತಮೇವ ಶರೀರಮ್| ತತ್ರ ಪಾದಸ್ಯಾಙ್ಗುಲಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ, ಜಙ್ಘಾಯಾ ಅಷ್ಟಾದಶ, ಜಾನುನಶ್ಚತ್ವಾರಿ, ಊರ್ವೋರಷ್ಟಾದಶ, ಪೃಷ್ಠಸ್ಯಾಷ್ಟಾದಶ, ಗ್ರೀವಾಯಾಶ್ಚತ್ವಾರಿ, ಶಿರಸಃ ಷಟ್, ಏವಂ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಾನಿ ಘಟನ್ತೇ| ಸುಶ್ರುತೇನ ಸಮಂ ಯೋಽತ್ರ ಮಾನವಿರೋಧಃ ಸೋಽತ್ರಾಙ್ಗುಲಿಮಾನಭೇದಾಚ್ಛಮಯಿತವ್ಯಃ| ತತ್ರ ಹಿ ಸವಿಂಶಮಙ್ಗುಲಿಶತಂ ಪುರುಷಮಾನಮುಕ್ತಮ್| ತೇನ ತತ್ರಾಙ್ಗುಲಿ(ಲ)ಮಾನಮೇವಾಲ್ಪಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಆಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಮಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರತ್ಯವಯವಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಯುಕ್ತಂ; ಕಿಂವಾ, ಯಾವತಾಽಽಯಾಮೇನ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಂ, ತಾವದ್ಯದಿ ವಿಸ್ತೃತಬಾಹುದ್ವಯಪ್ರಮಾಣೇನ ಚ ವಿಸ್ತಾರೇಣ ಶರೀರಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಆಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಂ ಭವತಿ| ತತ್ರೇತಿ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣವತಿ ಶರೀರೇ ಇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಹೀನೇ ಇತಿ ಹೀನಪ್ರಮಾಣೇ| ಅಧಿಕೇ ಇತಿ ಅಧಿಕಪ್ರಮಾಣೇ||೧೧೭||
Adhikarana 85 (118) · Śloka 118
ಸಾತ್ಮ್ಯತಶ್ಚೇತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ತದ್ಯತ್ ಸಾತತ್ಯೇನೋಪಸೇವ್ಯಮಾನಮುಪಶೇತೇ|
ತತ್ರ ಯೇ ಘೃತಕ್ಷೀರತೈಲಮಾಂಸರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ ಸರ್ವರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಬಲವನ್ತಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ರೂಕ್ಷಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ ಪುನರೇಕರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ತೇ ಪ್ರಾಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾ ಅಲ್ಪಕ್ಲೇಶಸಹಾ ಅಲ್ಪಾಯುಷೋಽಲ್ಪಸಾಧನಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಸಾತ್ಮ್ಯಾಸ್ತು ಯೇ ತೇ ಮಧ್ಯಬಲಾಃ ಸಾತ್ಮ್ಯನಿಮಿತ್ತತೋ ಭವನ್ತಿ||೧೧೮||
View original
सात्म्यतश्चेति सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते|
तत्र ये घृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्वरससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाश्चिरजीविनश्च भवन्ति, रूक्षसात्म्याः पुनरेकरससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबला अल्पक्लेशसहा अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च भवन्ति, व्यामिश्रसात्म्यास्तु ये ते मध्यबलाः सात्म्यनिमित्ततो भवन्ति||११८||
ಸಾತ್ಮ್ಯತಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೇನ ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಕೃತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಭೇಷಜಾದಿಪರೀಕ್ಷಯೈವ ಪರೀಕ್ಷಿತತ್ವಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಲ್ಪಸಾಧನಾ ಇತಿ ಅಲ್ಪಭೇಷಜಾಃ, ಏಕರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಪಞ್ಚರಸಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವೇನಾಪಥ್ಯಾ ಇತಿ ಭಾವಃ||೧೧೮||
Adhikarana 86 (119) · Śloka 119
ಸತ್ತ್ವತಶ್ಚೇತಿ ಸತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ಮನಃ|
ತಚ್ಛರೀರಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಕಮಾತ್ಮಸಂಯೋಗಾತ್|
ತತ್ ತ್ರಿವಿಧಂ ಬಲಭೇದೇನ- ಪ್ರವರಂ, ಮಧ್ಯಮ್, ಅವರಂ ಚೇತಿ; ಅತಶ್ಚ ಪ್ರವರಮಧ್ಯಾವರಸತ್ತ್ವಾಃ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತಿ|
ತತ್ರ ಪ್ರವರಸತ್ತ್ವಾಃ ಸತ್ತ್ವಸಾರಾಸ್ತೇ ಸಾರೇಷೂಪದಿಷ್ಟಾಃ, ಸ್ವಲ್ಪಶರೀರಾ ಹ್ಯಪಿ ತೇ ನಿಜಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಾಸು ಮಹತೀಷ್ವಪಿ ಪೀಡಾಸ್ವವ್ಯಥಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾತ್; ಮಧ್ಯಸತ್ತ್ವಾಸ್ತ್ವಪರಾನಾತ್ಮನ್ಯುಪನಿಧಾಯ ಸಂಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಪರೈರ್ವಾಽಪಿ ಸಂಸ್ತಭ್ಯನ್ತೇ; ಹೀನಸತ್ತ್ವಾಸ್ತು ನಾತ್ಮನಾ ನಾಪಿ ಪರೈಃ ಸತ್ತ್ವಬಲಂ ಪ್ರತಿ ಶಕ್ಯನ್ತೇ ಉಪಸ್ತಮ್ಭಯಿತುಂ, ಮಹಾಶರೀರಾ ಹ್ಯಪಿ ತೇ ಸ್ವಲ್ಪಾನಾಮಪಿ ವೇದನಾನಾಮಸಹಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ, ಸನ್ನಿಹಿತಭಯಶೋಕಲೋಭಮೋಹಮಾನಾ ರೌದ್ರಭೈರವದ್ವಿಷ್ಟಬೀಭತ್ಸವಿಕೃತಸಙ್ಕಥಾಸ್ವಪಿ ಚ ಪಶುಪುರುಷಮಾಂಸಶೋಣಿತಾನಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ವಿಷಾದವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛೋನ್ಮಾದಭ್ರಮಪ್ರಪತನಾನಾಮನ್ಯತಮಮಾಪ್ನುವನ್ತ್ಯಥವಾ ಮರಣಮಿತಿ||೧೧೯||
View original
सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः|
तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्|
तत् त्रिविधं बलभेदेन- प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति|
तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरवद्विष्टबीभत्सविकृतसङ्कथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति||११९||
ತನ್ತ್ರಕಮಿತಿ ಪ್ರೇರಕ ಧಾರಕಂ ಚ| ತೇ ಸಾರೇಷೂಪದಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಯ ಏವ ಸತ್ತ್ವಸಾರಾಸ್ತ ಏವ ಪ್ರವರಸತ್ತ್ವಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾದಿತಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣೇನ ಸಂಸ್ತಮ್ಭಿತವೇದನಾವಿಕಾರತ್ವಾದವ್ಯಥಾ ಇವ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಾನಾತ್ಮನ್ಯುಪನಿಧಾಯೇತಿ ಪರಂ ವೇದನಾಸಹಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ, ‘ಚೇದಯಂ ವೇದನಾಸಹಸ್ತದಹಮಪಿ ವೇದನಾಸಹೋ ಭವಾಮಿ’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ವೇದನಾಂ ಸಹತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೯||
Adhikarana 87 (120) · Śloka 120
ಆಹಾರಶಕ್ತಿತಶ್ಚೇತಿ ಆಹಾರಶಕ್ತಿರಭ್ಯವಹರಣಶಕ್ತ್ಯಾ ಜರಣಶಕ್ತಯಾ ಚ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾ; ಬಲಾಯುಷೀ ಹ್ಯಾಹಾರಾಯತ್ತೇ||೧೨೦||
View original
आहारशक्तितश्चेति आहारशक्तिरभ्यवहरणशक्त्या जरणशक्तया च परीक्ष्या; बलायुषी ह्याहारायत्ते||१२०||
ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ ಚೇತಿವಚನಾದ್ಯೋ ಬಹು ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಪರಿಣಮಯತಿ ಚ, ಅಸಾವಾಹಾರಶಕ್ತಿಮಾನಿಹೋಚ್ಯತೇ, ನ ತು ವಸ್ತುಗಪರಿಣತಿಗೃಹೀತಃ||೧೨೦||
Adhikarana 88 (121) · Śloka 121
ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತಿತಶ್ಚೇತಿ ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತಿರಪಿ ಕರ್ಮಶಕ್ತ್ಯಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾ|
ಕರ್ಮಶಕ್ತ್ಯಾ ಹ್ಯನುಮೀಯತೇ ಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್ ||೧೨೧||
View original
व्यायामशक्तितश्चेति व्यायामशक्तिरपि कर्मशक्त्या परीक्ष्या|
कर्मशक्त्या ह्यनुमीयते बलत्रैविध्यम् ||१२१||
ಕರ್ಮ ಭಾರವಹನಾದಿ, ತತ್ರ ಶಕ್ತಿಃ ಕರ್ಮಶಕ್ತಿಃ||೧೨೧||
Adhikarana 89 (122) · Śloka 122
ವಯಸ್ತಶ್ಚೇತಿ ಕಾಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಹಿ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾ ವಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ|
ತದ್ವಯೋ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಂ- ಬಾಲಂ, ಮಧ್ಯಂ, ಜೀರ್ಣಮಿತಿ|
ತತ್ರ ಬಾಲಮಪರಿಪಕ್ವಧಾತುಮಜಾತವ್ಯಞ್ಜನಂ ಸುಕುಮಾರಮಕ್ಲೇಶಸಹಮಸಮ್ಪೂರ್ಣಬಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಧಾತುಪ್ರಾಯಮಾಷೋಡಶವರ್ಷಂ, ವಿವರ್ಧಮಾನಧಾತುಗುಣಂ ಪುನಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾನವಸ್ಥಿತಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಿಂಶದ್ವರ್ಷಮುಪದಿಷ್ಟಂ; ಮಧ್ಯಂ ಪುನಃ ಸಮತ್ವಾಗತಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮಗ್ರಹಣಧಾರಣಸ್ಮರಣವಚನವಿಜ್ಞಾನಸರ್ವಧಾತುಗುಣಂ ಬಲಸ್ಥಿತಮವಸ್ಥಿತಸತ್ತ್ವಮವಿಶೀರ್ಯಮಾಣಧಾತುಗುಣಂ ಪಿತ್ತಧಾತುಪ್ರಾಯಮಾಷಷ್ಟಿವರ್ಷಮುಪದಿಷ್ಟಮ್; ಅತಃ ಪರಂ ಹೀಯಮಾನಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮಗ್ರಹಣಧಾರಣಸ್ಮರಣವಚನವಿಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಧಾತುಗುಣಂ ವಾಯುಧಾತುಪ್ರಾಯಂ ಕ್ರಮೇಣ ಜೀರ್ಣಮುಚ್ಯತೇ ಆವರ್ಷಶತಮ್|
ವರ್ಷಶತಂ ಖಲ್ವಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ; ಸನ್ತಿ ಚ ಪುನರಧಿಕೋನವರ್ಷಶತಜೀವಿನೋಽಪಿ ಮನುಷ್ಯಾಃ; ತೇಷಾಂ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯೈಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಬಲವಿಶೇಷೈರಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣತಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಮುಪಲಭ್ಯ ವಯಸಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಭಜೇತ್||೧೨೨||
View original
वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते|
तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं- बालं, मध्यं, जीर्णमिति|
तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्|
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्||१२२||
ವಯಃಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷಿಣೀತಿ ಕಾಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷೇಣ ಯೋಗಾದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಭೇದೇನೇತಿವಚನಾದ್ ಬಾಲಬಾಲತರಾದ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದಾದಧಿಕಮಪಿ ವಯೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಬಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಅಪರಿಪಕ್ವಧಾತುರಾಷೋಡಶವರ್ಷಾತ್, ತಥಾ ವರ್ಧಮಾನಧಾತುರಾತ್ರಿಶತ್ತಮಾತ್ | ತದೇತಯೋರ್ಬಾಲಭೇದಯೋರುಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಭೇದಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಷೋಡಶವರ್ಷೀಯೋ ಹಿ ಬಾಲೋಽಲ್ಪಮೃದುಭೇಷಜೋಪಚರ್ಯತ್ವಾದಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಬಾಲೋಽಪಿ ನಾಲ್ಪಭೇಷಜತ್ವಾದಿನಾ ತಥೋಪಚರ್ಯತೇ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ನೈಕದೈವ, ಷಷ್ಟಿವರ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಧಾತ್ವಾದಿಹಾನಿರಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲ ಇತಿ ಕಲೌ| ಅಥಾಧಿಕವರ್ಷಶತಜೀವಿನಾಂ ಕಥಂ ವಯಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಭಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯೋ ದಶ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾ ಅತ್ರೈವ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಸಾರೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾಃ; ಅತ್ರ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ವಿಕೃತೇಃ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಕೃತಃ| ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಾರಾದೀನಾಂ ಬಲವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯಭೇದಭಿನ್ನಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಕೃತೈಃ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯರೂಪೈರಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರವರಾವರಾದ್ಯುಪಲಭ್ಯ ವಯಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಭಜನೀಯಮ್| ಏತೇನ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಬಲಮುತ್ತಮಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇಃ ಸಮಪ್ರಕೃತೇರ್ವಾ ತಸ್ಯಾಯುದೀರ್ಘಂ ಭವತಿ, ಹೀನೇ ತು ಪ್ರಕೃತಿಬಲೇ ಹೀನಮ್; ಏವಂ ಸಾರಾದಾವಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಂ ವಯಃಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೋತ್ತಮೇನ ಬಲೇನ ಯುಕ್ತಃ ಸ ಶತಾಧಿಕಂ ಜೀವತಿ| ತೇನ, ತಸ್ಯ ವಿಂಶತಿವರ್ಷಾಧಿಕಶತಂ ಯದ್ಯಾಯುರುಪಲಭ್ಯತೇ, ತದಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಯೋವಿಭಾಗಾನುಮಾನಾದಾಷಟ್ತ್ರಿಂಶದ್ವರ್ಷಾಣಿ ಸ ಬಾಲೋ ಭವತಿ, ದ್ವಿಸಪ್ತತಿವರ್ಷಶ್ಚ ಸ ಮಧ್ಯಃ, ಶೇಷೇ ತು ವೃದ್ಧಃ; ಯಸ್ತು ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯಮತ್ವೇನಾಲ್ಪಾಯುರಶೀತಿವರ್ಷೋಽವಧಾರ್ಯತೇ, ಸ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿವರ್ಷಾಣಿ ಬಾಲಃ, ಪಞ್ಚಾಶತಂ ಮಧ್ಯಃ, ತತೋ ವೃದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಭಜನೀಯಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿನಾಽಽಯುರವಧಾರ್ಯಂ, ಕಿನ್ತ್ವಾಯುರ್ಲಕ್ಷಣೈರಪಿ ಶರೀರಪ್ರತಿಬದ್ಧೈಃ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ತವ್ಯೈರಿತ್ಯಾಹ - ಆಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣತಶ್ಚೇತಿ| ಆಯುರ್ಲಕ್ಷಣೇನಾಪಿ ವಯೋಽವಧಾರ್ಯ ಬಾಲ್ಯಾದಿವಯೋವಿಭಾಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಸ್ತೋಕನ್ಯೂನಾಧಿಕಶತಾಯುಷಾಂ ಬಾಲ್ಯಾದಿವಿಭಾಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಯೇಷಾಂ ತು ವಿಂಶತಿವರ್ಷಾದಿ ಪರಮಾಯುಷೋ ಮಾನಂ ನ ತೇಷಾಂ ತದನುಮಾನೇನ ವಯೋಭೇದಃ, ತೇ ಹ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಮಧ್ಯಾವಸ್ಥಾ ಏವ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ||೧೨೨||
Adhikarana 90 (123) · Śloka 123
ಏವಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರವರಮಧ್ಯಾವರವಿಭಾಗೇನ ಬಲವಿಶೇಷಂ ವಿಭಜೇತ್|
ವಿಕೃತಿಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ತು ದೋಷಬಲಂ ತ್ರಿವಿಧಮನುಮೀಯತೇ|
ತತೋ ಭೈಷಜ್ಯಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದುಮಧ್ಯವಿಭಾಗೇನ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ವಿಭಜ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಭೈಷಜ್ಯಮವಚಾರಯೇದಿತಿ||೧೨೩||
View original
एवं प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां भावानां प्रवरमध्यावरविभागेन बलविशेषं विभजेत्|
विकृतिबलत्रैविध्येन तु दोषबलं त्रिविधमनुमीयते|
ततो भैषज्यस्य तीक्ष्णमृदुमध्यविभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यमवचारयेदिति||१२३||
ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಶರೀರಬಲಪರೀಕ್ಷಾಮುಕ್ತಾಮುಪಸಂಹರತಿ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಬಲಂ ತು ಯಥಾ ಶರೀರರೂಪದೇಶಪರೀಕ್ಷಯಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ತದಾಹ- ವಿಕೃತಿಬಲೇತ್ಯಾದಿ||೧೨೩||
Adhikarana 91 (124) · Śloka 124
ಆಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ ಪುನರಿನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೇ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೧೨೪||
View original
आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोः पुनरिन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणान्युपदेक्ष्यन्ते||१२४||
ಶರೀರಬಲದೋಷಬಲಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಶರೀರಪರೀಕ್ಷಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾಮಭಿಧಾಯ ಪುನರಾಯುಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಶರೀರಪರೀಕ್ಷಾಮತಿದಿಶತಿ- ಆಯುಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯೇಷ್ವಿತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನಾಧ್ಯಾಯೇಷು| ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯೇ ವರ್ಣಾದಿವಿಕೃತ್ಯಾ ರಿಷ್ಟರೂಪಯಾ ಹ್ರಸಿತಮಾಯುರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ, ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೇ ಶಾರೀರೇ ಚ ಜನ್ಮಪ್ರತಿಬದ್ಧೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಟ್ವಮಲ್ಪಾಯುಷ್ಟ್ವಂ ಚ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ ||೧೨೪||
Adhikarana 92 (125) · Śloka 125
ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಸಂವತ್ಸರಶ್ಚಾತುರಾವಸ್ಥಾ ಚ|
ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರೋ ದ್ವಿಧಾ ತ್ರಿಧಾ ಷೋಢಾ ದ್ವಾದಶಧಾ ಭೂಯಶ್ಚಾಪ್ಯತಃ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯತೇ ತತ್ತತ್ಕಾರ್ಯಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ|
ಅತ್ರ ಖಲು ತಾವತ್ ಷೋಢಾ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ- ಹೇಮನ್ತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ವರ್ಷಾಶ್ಚೇತಿ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾಸ್ತ್ರಯ ಋತವೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮನ್ತರೇಷ್ವಿತರೇ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಾಸ್ತ್ರಯ ಋತವಃ- ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದ್ವಸನ್ತಾ ಇತಿ|
ಪ್ರಾವೃಡಿತಿ ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರವೃಷ್ಟಃ ಕಾಲಃ, ತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧೋ ಹಿ ವರ್ಷಾಃ|
ಏವಮೇತೇ ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಷಟ್ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ ಋತವಃ||೧೨೫||
View original
कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च|
तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य|
अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यते- हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तरेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवः- प्रावृट्शरद्वसन्ता इति|
प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः|
एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः||१२५||
ದೇಶಪರೀಕ್ಷಾಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಕಾಲಪರೀಕ್ಷಾಮಾಹ- ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂವತ್ಸರೋಽಯನಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಃ, ಋತುಭೇದೇನ ಷೋಢಾ, ಮಾಸಭೇದೇನ ದ್ವಾದಶಧಾ, ಪಕ್ಷಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಧಾ , ಪ್ರಹರಾದಿನಾಽನೇಕಧೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ತತ್ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಅಯನಾದಿಜ್ಞೇಯಭೇದೇನ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಧಾರಣ ಇತಿ ಅನತಿಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಃ| ಪ್ರಾವೃಷಂ ವಿಭಜತೇ- ಪ್ರಾವೃಡಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮಪ್ರವೃಷ್ಟಶಬ್ದೇನಾಽಽಷಾಢಶ್ರಾವಣಾವುಚ್ಯೇತೇ| ಏತಚ್ಚ ದ್ವಿಮಾಸಮೃತುಭೇದಭಾಗಮಾದಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಶೇಷಮಾಸದ್ವಿಕೇನ ವರ್ಷಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಅಯಂ ಚ ಋತುಕ್ರಮೋ ನ ರಸೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾದೌ, ಕಿನ್ತು ಶರೀರಶೋಧನಪ್ರವೃತ್ತಾವೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಾ ‘ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಏವಮೇವ ಚ ಕ್ರಮಂ ಸಿದ್ಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಪ್ರಾವೃಟ್ ಶುಕ್ರನಭೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಶರದೂರ್ಜಸಹೌ ಪುನಃ| ತಪಸ್ಯಶ್ಚ ಮಧುಶ್ಚೈವ ವಸನ್ತಃ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ” (ಸಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನೃತುಕ್ರಮೇ ಶಿಶಿರೋ ನಾಸ್ತಿ| ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣಕೂಲೇ ವರ್ಷಾ ಬಹು ಭವತಿ ತೇನ ತತ್ರ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಕ್ರಮಃ, ಗಙ್ಗೋತ್ತರಕೂಲೇ ಶೀತಂ ಬಹು ಭವತಿ ತೇನ ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರೌ ಭವತಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಕಾಶ್ಯಪೇನ- ಯತ್- “ಭೂಯೋ ವರ್ಷತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಜಲಮ್| ತೇನ ಪ್ರಾವೃಡವರ್ಷಾಖ್ಯೌ ಋತೂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತೌ|| ಗಙ್ಗಾಯಾ ಉತ್ತರೇ ಕೂಲೇ ಹಿಮವದಮ್ಬುಸಙ್ಕುಲೇ | ಭೂಯಃ ಶೀತಮತಸ್ತೇಷಾಂ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾವೃತೂ” ಇತಿ| ಏತ್ತಚ್ಚ ನ, ಅತ್ರ ‘ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಯದಿ ದೇಶಕೃತೋಽಯಂ ಭೇದಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮೇವ ಭೇದಕಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನ ಸಂಶೋಧನಮ್| ತೇನ, ಕಾಶ್ಯಪೋಕ್ತದೇಶಭೇದೇನ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಕ್ರಮೋ ನ ತಾವದಿಹಾಭಿಮತಃ| ಅವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮಿತಿ ನ ಶರೀರಸ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮತಾಪಾದಿತಗುಣೇನ ಭೇದಕಾಃ, ತಥೌಷಧಸ್ಯ ಚ ನ ಪ್ರಮಾಣೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಭೇದಕಾರಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮಿತಿ ಯದಾಽಽತ್ಯಯಿಕತ್ವೇನಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ವಮನಾದಯಃ, ತದೌಷಧಸ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನೇನ ಯಥಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ, ತಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಚ ವಿಕಲ್ಪಕಾ ಭವನ್ತಿ||೧೨೫||
Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127
ತತ್ರ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣೇಷ್ವೃತುಷು ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ, ನಿವೃತ್ತಿರಿತರೇಷು|
ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಾ ಹಿ ಮನ್ದಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷತ್ವಾತ್ ಸುಖತಮಾಶ್ಚ ಭವನ್ತ್ಯವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮ್, ಇತರೇ ಪುನರತ್ಯರ್ಥಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷತ್ವಾದ್ದುಃಖತಮಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮ್||೧೨೬||
ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತೇ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮಸುಖೋಪಪನ್ನಂ ಭವತ್ಯತಿಶೀತವಾತಾಧ್ಮಾತಮತಿದಾರುಣೀಭೂತಮವಬದ್ಧದೋಷಂ ಚ, ಭೇಷಜಂ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮತಿಶೀತೋಪಹತತ್ವಾನ್ಮನ್ದವೀರ್ಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋಃ ಸಂಯೋಗೇ ಸಂಶೋಧನಮಯೋಗಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ಶರೀರಮಪಿ ಚ ವಾತೋಪದ್ರವಾಯ|
ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪುನರ್ಭೃಶೋಷ್ಣೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮಸುಖೋಪಪನ್ನಂ ಭವತ್ಯುಷ್ಣವಾತಾತಪಾಧ್ಮಾತಮತಿಶಿಥಿಲಮತ್ಯರ್ಥಪ್ರವಿಲೀನದೋಷಂ, ಭೇಷಜಂ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮುಷ್ಣಾನುಗಮನಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣತರತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋಃ ಸಂಯೋಗೇ ಸಂಶೋಧನಮತಿಯೋಗಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ಶರೀರಮಪಿ ಪಿಪಾಸೋಪದ್ರವಾಯ|
ವರ್ಷಾಸು ತು ಮೇಘಜಲಾವತತೇ ಗೂಢಾರ್ಕಚನ್ದ್ರತಾರೇ ಧಾರಾಕುಲೇ ವಿಯತಿ ಭೂಮೌ ಪಙ್ಕಜಲಪಟಲಸಂವೃತಾಯಾಮತ್ಯರ್ಥೋಪಕ್ಲಿನ್ನಶರೀರೇಷು ಭೂತೇಷು ವಿಹತಸ್ವಭಾವೇಷು ಚ ಕೇವಲೇಷ್ವೌಷಧಗ್ರಾಮೇಷು ತೋಯತೋಯದಾನುಗತಮಾರುತಸಂಸರ್ಗಾದ್ ಗುರುಪ್ರವೃತ್ತೀನಿ ವಮನಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ, ಗುರುಸಮುತ್ಥಾನಾನಿ ಚ ಶರೀರಾಣಿ|
ತಸ್ಮಾದ್ವಮನಾದೀನಾಂ ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ವರ್ಷಾನ್ತೇಷ್ವೃತುಷು , ನ ಚೇದಾತ್ಯಯಿಕಂ ಕರ್ಮ|
ಆತ್ಯಯಿಕೇ ಪುನಃ ಕರ್ಮಣಿ ಕಾಮಮೃತುಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನೇನ ಯಥರ್ತುಗುಣವಿಪರೀತೇನ ಭೇಷಜಂ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೇನೋಪಪಾದ್ಯ ಪ್ರಮಾಣವೀರ್ಯಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ತತಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇದುತ್ತಮೇನ ಯತ್ನೇನಾವಹಿತಃ||೧೨೭||
View original
तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु|
साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवन्ति विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्||१२६||
तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय|
ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरमपि पिपासोपद्रवाय|
वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि|
तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु , न चेदात्ययिकं कर्म|
आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः||१२७||
ಯಥಾ ಹೇಮನ್ತಾದಿಷು ದುಃಖತಮತ್ವಂ ಭವತಿ ತದಾಹ- ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಬದ್ಧದೋಷಮಿತಿ ಅತಿಬದ್ಧದೋಷಮ್| ತಯೋರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಶರೀರಭೇಷಜಯೋಃ| ತೋಯಸ್ಯ ತೋಯದಾನುಗತಮಾರುತಸ್ಯ ಚ ಸಂಸರ್ಗಸ್ತಸ್ಮಾತ್| ಗುರುಪ್ರವೃತ್ತೀನೀತಿ ಗುರೋರ್ಯಥಾ ನ ಸುಖಕಾರಿಣೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಸ್ಯಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಬಹುಪ್ರತಿವಿಧೇಯಪ್ರವೃತ್ತೀನಿ ಗುರುಪ್ರವೃತ್ತೀನಿ| ಗುರುಸಮುತ್ಥಾನಾನೀತಿ ಸಂಶೋಧನಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಿ ಶರೀರಾಣಿ ತದಾ ಮಹತಾ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಚಿರೇಣ ಚ ಕಾಲೇನ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಷಾನ್ತೇಷ್ವಿತಿ ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಸು| ಹೇಮನ್ತಾದಿಷ್ವಪ್ಯಾತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧೌ ಸಂಶೋಧನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪ್ಯೇತಿ ಅಲ್ಪಗುಣಯುಕ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ| ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಂ ಯಥಾ- ಶೀತೇ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸದನಾದಿಕರಣಮ್; ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ- “ಶೀತೇ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಮುಷ್ಣೇ ಚೋಷ್ಣನಿವಾರಣಮ್| ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್”- (ಸು.ಸೂ.ಅ.೩೫) ಇತಿ| ಋತೌ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಭೇಷಜಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ಭೇಷಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ- ಶೀತೇ ತ್ರಿವೃತಾಯಾ ಉಷ್ಣೇನ ಗೋಮೂತ್ರೇಣಾಲೋಡನಂ; ಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ- ಅಯೋಗಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಮತಿಮಾತ್ರತ್ರಿವೃದ್ದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪಸ್ತಥಾ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯಥಾ ಪ್ರಾಣಾವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಸಂಯೋಗವಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ತಥಾ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯಥಾ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಭೇಷಜಮೇಲಕೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಮಾಣವೀರ್ಯಸಮಂ ಕೃತ್ವೇತಿ||೧೨೬-೧೨೭||
Adhikarana 94 (128) · Śloka 128
ಆತುರಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪಿ ತು ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಕಾಲಾಕಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಸ್ಯ ಭೇಷಜಸ್ಯಾಕಾಲಃ , ಕಾಲಃ ಪುನರನ್ಯಸ್ಯೇತಿ; ಏತದಪಿ ಹಿ ಭವತ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ; ತಸ್ಮಾದಾತುರಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪಿ ಹಿ ಕಾಲಾಕಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾ|
ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಮುಹುರ್ಮುಹುರಾತುರಸ್ಯ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಣಂ ಯಥಾವದ್ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಮ್|
ನ ಹ್ಯತಿಪತಿತಕಾಲಮಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ವಾ ಭೇಷಜಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ಯೌಗಿಕಂ ಭವತಿ; ಕಾಲೋ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಯೋಗಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೧೨೮||
View original
आतुरावस्थास्वपि तु कार्याकार्यं प्रति कालाकालसञ्ज्ञा; तद्यथा- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्याकालः , कालः पुनरन्यस्येति; एतदपि हि भवत्यवस्थाविशेषेण; तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकालसञ्ज्ञा|
तस्य परीक्षा- मुहुर्मुहुरातुरस्य सर्वावस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थम्|
न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्यमानं यौगिकं भवति; कालो हि भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति||१२८||
ಆತುರಾವಸ್ಥಾಲಕ್ಷಣಂ ಕಾಲಮಾಹ- ಆತುರಾವಸ್ಥಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- ನವಜ್ವರೇ ನ ಕಷಾಯಕಾಲಃ, ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಷಡಹೇ ಜ್ವರೇ ಕಷಾಯಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಯೋಗಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಿತಿ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸಾಧ್ಯಸಿದ್ಧಿಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ||೧೨೮||
Adhikarana 95 (129) · Śloka 129
ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತು ಪ್ರತಿಕರ್ಮಸಮಾರಮ್ಭಃ|
ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭಿಷಗೌಷಧಾತುರಪರಿಚಾರಕಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸಮಾಯೋಗಃ||೧೨೯||
View original
प्रवृत्तिस्तु प्रतिकर्मसमारम्भः|
तस्य लक्षणं भिषगौषधातुरपरिचारकाणां क्रियासमायोगः||१२९||
ಕಾಲಮಭಿಧಾಯ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾಹ- ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ||೧೨೯||
Adhikarana 96 (130) · Śloka 130
ಉಪಾಯಃ ಪುನರ್ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್|
ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಸಮ್ಪತ್ ದೇಶಕಾಲಪ್ರಮಾಣಸಾತ್ಮ್ಯಕ್ರಿಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಿಕಾರಣೈಃ ಸಮ್ಯಗುಪಪಾದಿತಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾವಚಾರಣಮಿತಿ||೧೩೦||
View original
उपायः पुनर्भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
तस्य लक्षणं- भिषगादीनां यथोक्तगुणसम्पत् देशकालप्रमाणसात्म्यक्रियादिभिश्च सिद्धिकारणैः सम्यगुपपादितस्यौषधस्यावचारणमिति||१३०||
ಪರಿಶಿಷ್ಟಮುಪಾಯಮಾಹ- ಉಪಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಗುಣಸಮ್ಪದಿತ್ಯನೇನ ಸೌಷ್ಠವಮುಕ್ತಮ್||೧೩೦||
Adhikarana 97 (131) · Śloka 131
ಏವಮೇತೇ ದಶ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ||೧೩೧||
View original
एवमेते दश परीक्ष्यविशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति||१३१||
ಏವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಸಮ್ಯಗಭಿವಿಧಾನಂ ಬ್ರೂತೇ||೧೩೧||
Adhikarana 98 (132) · Śloka 132
ಪರೀಕ್ಷಾಯಾಸ್ತು ಖಲು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಜ್ಞಾನಮ್|
ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ನಾಮ ಯೋ ವಿಕಾರೋ ಯಥಾ ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ತಥಾಽನುಷ್ಠಾನಜ್ಞಾನಮ್||೧೩೨||
View original
परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्|
प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्||१३२||
ಕಿಂಪ್ರಯೋಜನಾ ಪರೀಕ್ಷೇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಪರೀಕ್ಷಾಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ವಿಭಜತೇ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಅನುಷ್ಠಾನೇನ ಯೋಜಯಿತವ್ಯಃ||೧೩೨||
Adhikarana 99 (133) · Śloka 133
ಯತ್ರ ತು ಖಲು ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಯತ್ರ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಃ, ತದ್ವ್ಯಾಸತಃ ಸಿದ್ಧಿಷೂತ್ತರಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩೩||
View original
यत्र तु खलु वमनादीनां प्रवृत्तिः, यत्र च निवृत्तिः, तद्व्यासतः सिद्धिषूत्तरमुपदेक्ष्यामः||१३३||
‘ಕ್ವ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ವ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಯತ್ರ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೧೩೩||
Adhikarana 100 (134) · Śloka 134
ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ತು ಗುರುಲಾಘವಂ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇದನ್ಯತರನಿಷ್ಠಾಯಾಮ್|
ಸನ್ತಿ ಹಿ ವ್ಯಾಧಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇಷೂತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದೈರುಪಕ್ರಮಂ ಪ್ರತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ|
ತಸ್ಮಾದ್ಗುರುಲಾಘವಂ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೩೪||
View original
प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्|
सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः|
तस्माद्गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्||१३४||
‘ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ಕಿಂ ನೈಷ್ಠಿಕಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಪ್ರವೃತ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯವಸ್ಯೇದಿತಿ ಅಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತರನಿಷ್ಠಾಯಾಮಿತಿ ಅನ್ಯತರಪಕ್ಷವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ಅತ್ರ ಗುರುಲಾಘವೇ ಜ್ಞಾತೇ ಗುರುಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾನಿಶ್ಚಯೋಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಜ್ಞಾಯತೇ; ತೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಗುರುವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರನಿಷ್ಠಾಯಾಮಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನ ಕೃತಮ್| ಏತದೇವ ಗುರುವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಂ ಲಘುವ್ಯಾಧ್ಯುಪಪಾದಕೇನ ವಚನಭಙ್ಗ್ಯನ್ತರೇಣಾಹ- ಸನ್ತಿ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇದಿತಿ ಉತ್ಸರ್ಗಲಘುಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾಪವಾದಗುರುಮುಪಕ್ರಮ್ಯತಯಾಽಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್; ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಂ ವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿ ದುರ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಬಲವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಭಿಧಾಸ್ಯತಿ||೧೩೪||
Adhikarana 101 (135) · Śloka 135
ಯಾನಿ ತು ಖಲು ವಮನಾದಿಷು ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ತದ್ಯಥಾ- ಫಲಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಕುಟಜಕೃತವೇಧನಫಲಾನಿ, ಫಲಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಪತ್ರಪುಷ್ಪಾಣಿ ಆರಗ್ವಧವೃಕ್ಷಕಮದನಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕಪಾಠಾಪಾಟಲಾಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಮೂರ್ವಾಸಪ್ತಪರ್ಣನಕ್ತಮಾಲಪಿಚುಮರ್ದಪಟೋಲಸುಷವೀಗುಡೂಚೀ- ಚಿತ್ರಕಸೋಮವಲ್ಕಶತಾವರೀದ್ವೀಪೀಶಿಗ್ರುಮೂಲಕಷಾಯೈಃ, ಮಧುಕಮಧೂಕಕೋವಿದಾರಕರ್ವುದಾರನೀಪವಿದುಲಬಿಮ್ಬೀಶಣಪುಷ್ಪೀಸದಾಪುಷ್ಪಾಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಏಲಾಹರೇಣುಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪೃಥ್ವೀಕಾಕುಸ್ತುಮ್ಬುರುತಗರನಲದಹ್ರೀವೇರತಾಲೀಶೋಶೀರಕಷಾಯೈಶ್ಚ , ಇಕ್ಷುಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷ್ವಿಕ್ಷುವಾಲಿಕಾದರ್ಭಪೋಟಗಲಕಾಲಙ್ಕೃ(ಙ್ಕ)ತಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಸುಮನಾಸೌಮನಸ್ಯಾಯನೀಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರಾವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾಮಹಾಸಹಾಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಶಾಲ್ಮಲಿಶಾಲ್ಮಲಿಕಭದ್ರಪರ್ಣ್ಯೇಲಾಪರ್ಣ್ಯುಪೋದಿಕೋದ್ದಾಲಕಧನ್ವನರಾಜಾದನೋಪಚಿತ್ರಾಗೋಪೀಶೃಙ್ಗಾಟಿಕಾಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಸರ್ಷಪಫಾಣಿತಕ್ಷೀರಕ್ಷಾರಲವಣೋದಕೈಶ್ಚ, ಯಥಾಲಾಭಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ವಾಽಪ್ಯುಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಚೂರ್ಣಾವಲೇಹಸ್ನೇಹಕಷಾಯಮಾಂಸರಸಯವಾಗೂಯೂಷಕಾಮ್ಬಲಿಕಕ್ಷೀರೋಪಧೇಯಾನ್ಮೋದಕಾನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಪ್ರಕಾರಾನ್ ವಿವಿಧಾನನುವಿಧಾಯ ಯಥಾರ್ಹಂ ವಮನಾರ್ಹಾಯ ದದ್ಯಾದ್ವಿಧಿವದ್ವಮನಮ್|
ಇತಿ ಕಲ್ಪಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್|
ಕಲ್ಪಮೇಷಾಂ ವಿಸ್ತಾರೇಣೋತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩೫||
View original
यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकपाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूची- चित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च , इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनोपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो वमनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३५||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ‘ಕಾನಿ ಚ ವಮನಾದಿಷು ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಯಾನೀತ್ಯಾದೀ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಗುಞ್ಜಾ, ಸೋಮವಲ್ಕಃ ಖದಿರಃ; ಸುಷವೀ ಕಾರವೇಲ್ಲಕಃ| ದ್ವೀಪೀ ಕಣ್ಟಕಾರೀ, ದ್ವೀಪಿಶತ್ರುರಿತಿ ಪಾಠೇ ಶತಾವರೀ ಜ್ಞೇಯಾ| ವಿದುಲೋ ವೇತಸಃ, ಶತಪುಷ್ಪಾ ಘಣ್ಟಾರವಾ, ಸದಾಪುಷ್ಪಾ ರಕ್ತಾರ್ಕಃ | ಕಾಲಙ್ಕೃತೋ ಕಾಸಮರ್ದಃ , ಪೋಟಗಲೋ ಹೋಗ್ಗಲಃ| ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಸೌಮನಸ್ಯಾಯನೀ ಜಾತಿಕಲಿಕಾ ಜಾತಿಕೋಷೋ ವಾ| ಶಾಲ್ಮಲಿಕೋ ರೋಹಿತಕಃ, ಸ್ವಲ್ಪಶಾಲ್ಮಲಿರ್ವಾ, ಭದ್ರಪರ್ಣೀ ಭಾದಾಲೀ, ಏಲಾಪರ್ಣೀ ರಾಸ್ನಾ, ಉದ್ದಾಲಃ ಬಹುವಾರಃ, ಗೋಪೀ ಸಾರಿವಾ| ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾ ವರ್ತಿರೂಪದೀರ್ಘಭಕ್ಷ್ಯಕರಣಮ್| ಅತ್ರ ‘ಆರಗ್ವಧಾದಿ’ ‘ಮಧ್ವಾದಿ’ ಇತಿ ಪೃಥಗ್ವರ್ಗಕರಣಂ ಪ್ರಾಯಃ ಸಮಾನಗುಣತಾಂ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಕೃತಮ್| ಕಲ್ಪನಂ ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ||೧೩೫||
Adhikarana 102 (136) · Śloka 136
ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತು ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲತಿಲ್ವಕಮಹಾವೃಕ್ಷಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನೀದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಮೂಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಪುಷ್ಪಫಲಾನಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ತೈಸ್ತೈಃ ಕ್ಷೀರಮೂಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಪುಷ್ಪಫಲೈರ್ವಿಕ್ಲಿಪ್ತಾವಿಕ್ಲಿಪ್ತೈಃ , ಅಜಗನ್ಧಾಶ್ವಗನ್ಧಾಜಶೃಙ್ಗೀಕ್ಷೀರಿಣೀನೀಲಿನೀಕ್ಲೀತಕಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಪ್ರಕೀರ್ಯೋದಕೀರ್ಯಾಮಸೂರವಿದಲಾಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕವಿಡಙ್ಗಗವಾಕ್ಷೀಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಪೀಲುಪ್ರಿಯಾಲಮೃದ್ವೀಕಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಪರೂಷಕಬದರದಾಡಿಮಾಮಲಕಹರೀತಕೀಬಿಭೀತಕವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಸೀಧುಸುರಾಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಮೈರೇಯಮೇದಕಮದಿರಾಮಧುಮಧೂಲಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಕುವಲಬದರಖರ್ಜೂರಕರ್ಕನ್ಧುಭಿಶ್ಚ, ದಧಿದಧಿಮಣ್ಡೋದಶ್ವಿದ್ಭಿಶ್ಚ, ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾವೀನಾಂ ಚ ಕ್ಷೀರಮೂತ್ರೈರ್ಯಥಾಲಾಭಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ವಾಽಪ್ಯುಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಚೂರ್ಣಾಸವಲೇಹಸ್ನೇಹಕಷಾಯಮಾಂಸರಸಯೂಷಕಾಮ್ಬಲಿಕಯವಾಗೂಕ್ಷೀರೋಪಧೇಯಾನ್ ಮೋದಕಾನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಪ್ರ(ವಿ)ಕಾರಾನ್ ವಿವಿಧಾಂಶ್ಚ ಯೋಗಾನನುವಿಧಾಯ ಯಥಾರ್ಹಂ ವಿರೇಚನಾರ್ಹಾಯ ದದ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್|
ಇತಿ ಕಲ್ಪಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್|
ಕಲ್ಪಮೇಷಾಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಯಥಾವದುತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩೬||
View original
विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः , अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेहस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३६||
ವಿಕ್ಲಿಪ್ತಿಃ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಃ, ಅವಿಕ್ಲಿಪ್ತಿಃ ಕೇವಲಪ್ರಯೋಗಃ; ತೇನ ವಿಕ್ಲಿಪ್ತಾವಿಕ್ಲಿಪ್ತೈರಿತಿ ಸಂಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀರಿಣೀ ದುಗ್ಧಿಕಾ, ಕ್ಲೀತಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು| ಮಸೂರವಿದಲಾ ಶ್ಯಾಮಲತಾ| ಪ್ರಥಮಂ ತು ಶ್ಯಾಮಾ ಶ್ಯಾಮಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃದೇವೋಕ್ತಾ||೧೩೬||
Adhikarana 103 (137) · Śloka 137
ಆಸ್ಥಾಪನೇಷು ತು ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಾನಿ ಯೋಗಮುಪಯಾನ್ತಿ ತೇಷು ತೇಷ್ವವಸ್ಥಾನ್ತರೇಷ್ವಾತುರಾಣಾಂ, ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾಮತೋ ವಿಸ್ತರೇಣೋಪದಿಶ್ಯಮಾನಾನ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಿ ಸ್ಯುರತಿಬಹುತ್ವಾತ್; ಇಷ್ಟಶ್ಚಾನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೋಪದೇಶಸ್ತನ್ತ್ರೇ, ಇಷ್ಟಂ ಚ ಕೇವಲಂ ಜ್ಞಾನಂ, ತಸ್ಮಾದ್ರಸತ ಏವ ತಾನ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ರಸಸಂಸರ್ಗವಿಕಲ್ಪವಿಸ್ತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಃ, ಸಮವೇತಾನಾಂ ರಸಾನಾಮಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪಾತಿಬಹುತ್ವಾತ್|
ತಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಚೈಕದೇಶಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ರಸೇಷ್ವನುವಿಭಜ್ಯ ರಸೈಕೈಕಶ್ಯೇನ ಚ ನಾಮಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾ ರಸತೋಽನುವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ತನ್ತೇ||೧೩೭||
View original
आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वातुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसङ्ख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः|
रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्|
तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्तन्ते||१३७||
ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನೀತಿ ಬಹುಪ್ರಯೋಗಾಣಿ ಪ್ರಾಯಃಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ ಚ| ಇಷ್ಟಶ್ಚಾನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೋಪದೇಶ ಇತಿ ಅನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೇಣ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕಥನಮಿಷ್ಟಮ್| ಇಷ್ಟಂ ಚ ಕೇವಲಂ ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಅನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಾಭಿಧಾನೇನ ಯದನುಕ್ತಂ ತಸ್ಯಾಪಿ ಯಥಾಸಾಮಾನ್ಯದ್ವಾರಾ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ತದಪೀಷ್ಟಂ ಗ್ರನ್ಥಕರ್ತುಃ ಶ್ರೋತುಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದ್ರಸತ ಏವೇತಿ ರಸಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋದ್ದಿಶ್ಯ ರಸಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತಾರೋಪದೇಶೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನೀತಿ ಆಸ್ಥಾಪನೋಪಯೋಗೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಅತ್ರ ಚ ರಸದ್ವಾರಾ ನಿರ್ದೇಶೇಽಪಿ ರಸಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾತಿಬಹುತ್ವೇನ ಕೃತ್ಸ್ನದ್ರವ್ಯನಿರ್ದೇಶವದಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಷಡ್ಭಿರೇವ ರಸೈರ್ನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಆಸ್ಥಾಪನೋಪಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾಹರಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿರಸಸ್ಯಾಧಾರಭೂತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್| ರಸೇಷ್ವನುವಿಭಜ್ಯೇತಿ ರಸೇಷು ಮಧುರಾದಿಷು ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮೇಕದೇಶಮಾಧಾರತಯೋಪದಿಶ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸೈಕೈಕಶ್ಯೇನೇತಿ ನ ರಸಸಂಸರ್ಗೇಣ| ನಾಮಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾ ಇತಿ ಸಾಕ್ಷಾದುಕ್ತಾನಾಂ ಜೀವಕಾದೀನಾಂ ನಾಮಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಅನುಕ್ತಾನಾಂ ಮಧುರಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತಜ್ಜಾತೀಯತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಸ್ಥಾಪನಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಸಮೂಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯನ್ತ ಇತಿ; ಕಿಂವಾ, ನಾಮಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿತಿ ನಾಮಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ಆಸ್ಥಾಪ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಜೀವಕಾದಿದ್ರವ್ಯಂ; ಸ್ಕನ್ಧಃ ಸಮೂಹಃ| ರಸತೋಽನುವಿಭಜ್ಯೇತಿ ಮಧುರಾದಿರಸತಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೭||
Adhikarana 104 (138) · Śloka 138
ಯತ್ತು ಷಡ್ವಿಧಮಾಸ್ಥಾಪನಮೇಕರಸಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ, ತದ್ದುರ್ಲಭತಮಂ ಸಂಸೃಷ್ಟರಸಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್|
ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುರಾಣಿ ಮಧುರಪ್ರಾಯಾಣಿ ಮಧುರವಿಪಾಕಾನಿ ಮಧುರಪ್ರಭಾವಾಣಿ ಚ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧೇ ಮಧುರಾಣ್ಯೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತಥೇತರಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪಿ||೧೩೮||
View original
यत्तु षड्विधमास्थापनमेकरसमित्याचक्षते भिषजः, तद्दुर्लभतमं संसृष्टरसभूयिष्ठत्वाद्द्रव्याणाम्|
तस्मान्मधुराणि मधुरप्रायाणि मधुरविपाकानि मधुरप्रभावाणि च मधुरस्कन्धे मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यन्ते, तथेतराणि द्रव्याण्यपि||१३८||
ಅಯಂ ಚ ಮಧುರಾದಿರಸೇನ ದ್ರವ್ಯಗಣನಿರ್ದೇಶೋ ನ ಮಧುರಾದ್ಯೇಕರಸಸ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಯಥಾ ಪರೈರಾಖ್ಯಾಯತೇ ತಥಾಽಸ್ಮಾಭಿರಪೀಷ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಯತ್ರ ಸತ್ಯಪಿ ರಸಾನ್ತರೇ ಮಧುರಾದಯಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ಯದ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಾದಿಕಾರ್ಯಕಾರಿ ವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾತ್ , ತದಪಿ ಮಧುರಾದಿಗಣ ಏವಾಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠನೀಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕರಸಮಿತಿ ಶುದ್ಧೈಕರಸಮ್| ಮಧುರಪ್ರಾಯಾಣೀತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮಧುರರಸಾನಿ| ತಥೇತರಾಣೀತಿ ಅಮ್ಲಾದೀನಿ ಅಮ್ಲಪ್ರಾಯಾಣಿ ಅಮ್ಲಪಾಕಾನಿ ಚ ಅಮ್ಲಮೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ತಥಾ ಲವಣಾದಿಷ್ವಪ್ಯೇವಮೇವ ತಥೇತರಾಣೀತಿಪದೇನ ದರ್ಶಯತಿ||೧೩೮||
Adhikarana 105 (139) · Śloka 139
ತದ್ಯಥಾ- ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ಜೀವನ್ತೀ ವೀರಾ ತಾಮಲಕೀ ಕಾಕೋಲೀ ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಶಾಲಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಸನಪರ್ಣೀ ಮಧುಪರ್ಣೀ ಮೇದಾ ಮಹಾಮೇದಾ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ ಶೃಙ್ಗಾಟಿಕಾ ಛಿನ್ನರುಹಾ ಚ್ಛತ್ರಾಽತಿಚ್ಛತ್ರಾ ಶ್ರಾವಣೀ ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಸಹದೇವಾ ವಿಶ್ವದೇವಾ ಶುಕ್ಲಾ ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಬಲಾಽತಿಬಲಾ ವಿದಾರೀ ಕ್ಷೀರವಿದಾರೀ ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಮಹಾಸಹಾ ಋಷ್ಯಗನ್ಧಾಽಶ್ವಗನ್ಧಾ ವೃಶ್ಚೀರಃ ಪುನರ್ನವಾ ಬೃಹತೀ ಕಣ್ಟಕಾರಿಕೋರುಬೂಕೋ ಮೋರಟಃ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾ ಸಂಹರ್ಷಾ ಶತಾವರೀ ಶತಪುಷ್ಪಾ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೀ ಯಷ್ಟೀಮಧು ಮಧೂಲಿಕಾ ಮೃದ್ವೀಕಾ ಖರ್ಜೂರಂ ಪರೂಷಕಮಾತ್ಮಗುಪ್ತಾ ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ ಕಶೇರುಕಂ ರಾಜಕಶೇರುಕಂ ರಾಜಾದನಂ ಕತಕಂ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಶೀತಪಾಕ್ಯೋದನಪಾಕೀ ತಾಲಖರ್ಜೂರಮಸ್ತಕಮಿಕ್ಷುರಿಕ್ಷುವಾಲಿಕಾ ದರ್ಭಃ ಕುಶಃ ಕಾಶಃ ಶಾಲಿರ್ಗುನ್ದ್ರೇತ್ಕಟಕಃ ಶರಮೂಲಂ ರಾಜಕ್ಷವಕಃ ಋಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾ ದ್ವಾರದಾ ಭಾರದ್ವಾಜೀ ವನತ್ರಪುಷ್ಯಭೀರುಪತ್ರೀ ಹಂಸಪಾದೀ ಕಾಕನಾಸಿಕಾ ಕುಲಿಙ್ಗಾಕ್ಷೀ ಕ್ಷೀರವಲ್ಲೀ ಕಪೋಲವಲ್ಲೀ ಕಪೋತವಲ್ಲೀ ಸೋಮವಲ್ಲೀ ಗೋಪವಲ್ಲೀ ಮಧುವಲ್ಲೀ ಚೇತಿ; ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚ ಮಧುರವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಾನೀಯೇನ ಸುಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಪಯಸಾಽರ್ಧೋದಕೇನಾಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯೇದ್ದರ್ವ್ಯಾ ಸತತಮವಘಟ್ಟಯನ್; ತದುಪಯುಕ್ತಭೂಯಿಷ್ಠೇಽಮ್ಭಸಿ ಗತರಸೇಷ್ವೌಷಧೇಷು ಪಯಸಿ ಚಾನುಪದಗ್ಧೇ ಸ್ಥಾಲೀಮುಪಹೃತ್ಯ ಸುಪರಿಪೂತಂ ಪಯಃ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಘೃತತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಲವಣಫಾಣಿತೋಪಹಿತಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್; ಶೀತಂ ತು ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮುಪಸಂಸೃಜ್ಯ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್|
ಇತಿ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೩೯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मधुपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्|
इति मधुरस्कन्धः||१३९||
ವೀರಾ ಜಾಲನ್ಧರಂ ಶಾಕಮ್| ಅಸ(ಶ)ನಪರ್ಣೀ ಅಪರಾಜಿತಾ| ಮಧುಪರ್ಣೀ ವಿಕಙ್ಕತಮ್| ಛತ್ರಾ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ| ಅತಿಚ್ಛತ್ರಾ ಅರುಣಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ| ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಅಲಮ್ಬುಷಾ| ಶುಕ್ಲಾ ಶರ್ಕರಾ| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಬೃಹಚ್ಛೃಙ್ಗಾಟಿಕಾ | ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಕುಮಾರೀ| ಋಷ್ಯಗನ್ಧಾ ಋಷ್ಯಜಾಙ್ಗಲಕಃ, ಬಲಾಭೇದೋ ವಾ| ಮೋರಟಃ ಮೂರ್ವಾ| ಸಂಹರ್ಷಾ ಬನ್ದಾಕಃ| ಮಧುಕಪರ್ಣೀ ಮಧುಕಭೇದಃ| ಮಧೂಲಿಕಾ ಮರ್ಕಟಹಸ್ತತೃಣಮ್| ರಾಜಾದನಂ ವೇಞ್ಚುಲಿಕೀತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ಕಶೇರುಃ ಚಿಞ್ಚೋಡಕಃ| ರಾಜಕಶೇರುಃ ಕಶೇರುಭೇದಃ| ಶೀತಪಾಕೀ ಶೀತಲಾ| ಓದನಪಾಕೀ ನೀಲಝಿಣ್ಟೀ| ಋಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬಲಾಭೇದಃ| ದ್ವಾರದಾ ಶಾಕತರುಃ| ಭಾರದ್ವಾಜೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀ| ವನತ್ರಪುಷೀ ಬೃಹತ್ಫಲಾ ಗೋಡುಮ್ಬಾ| ಅಭೀರುಪತ್ರೀ ಶತಾವರೀಭೇದಃ| ಕುಲಿಙ್ಗಾಕ್ಷೀ ಪೇಟಿಕಾ, ಕುಲಿಙ್ಗಾಪಾಠಪಕ್ಷೇ ಉಚ್ಚಟಾ| ಕ್ಷೀರವಲ್ಲೀ ಕ್ಷೀರಲತಾ| ಕಪೋಲಪಲ್ಲೀ ‘ಕವಡವೇಣ್ಡುಆ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಕಪೋತವಲ್ಲೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ| ಸೋಮವಲ್ಲೀ ಸೋಮಲತಾ| ಗೋಪವಲ್ಲೀ ಅನನ್ತಮೂಲಮ್| ಮಧುವಲ್ಲೀ ಯಷ್ಟೀಮಧುಭೇದಃ||೧೩೯||
Adhikarana 106 (140) · Śloka 140
ಆಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಲಕುಚಕರಮರ್ದವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲವೇತಸಕುವಲಬದರದಾಡಿಮಮಾತುಲುಙ್ಗಗಣ್ಡೀರಾಮಲಕನನ್ದೀತಕಶೀತಕ- ತಿನ್ತಿಣ್ಡೀಕದನ್ತಶಠೈರಾವತಕಕೋಶಾಮ್ರಧನ್ವನಾನಾಂ ಫಲಾನಿ, ಪತ್ರಾಣಿ ಚಾಮ್ರಾತಕಾಶ್ಮನ್ತಕಚಾಙ್ಗೇರೀಣಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಂ ಚಾಮ್ಲಿಕಾನಾಂ ದ್ವಯೋಶ್ಚ ಕೋಲಯೋಶ್ಚಾಮಶುಷ್ಕಯೋರ್ದ್ವಯೋಶ್ಚೈವ ಶುಷ್ಕಾಮ್ಲಿಕಯೋರ್ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಯೋಃ, ಆಸವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚ ಸುರಾಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಮೈರೇಯಮೇದಕಮದಿರಾಮಧುಶುಕ್ತಶೀಧುದಧಿದಧಿಮಣ್ಡೋದಶ್ವಿದ್ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದೀನಿ ಚ, ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚಾಮ್ಲವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ದ್ರವೈಃ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವತ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಲವಣಫಾಣಿತೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್|
ಇತ್ಯಮ್ಲಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೦||
View original
आम्राम्रातकलकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गगण्डीरामलकनन्दीतकशीतक- तिन्तिण्डीकदन्तशठैरावतककोशाम्रधन्वनानां फलानि, पत्राणि चाम्रातकाश्मन्तकचाङ्गेरीणां चतुर्विधानां चाम्लिकानां द्वयोश्च कोलयोश्चामशुष्कयोर्द्वयोश्चैव शुष्काम्लिकयोर्ग्राम्यारण्ययोः, आसवद्रव्याणि च सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुशुक्तशीधुदधिदधिमण्डोदश्विद्धान्याम्लादीनि च, एषामेवंविधानामन्येषां चाम्लवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्यामभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावत्तैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इत्यम्लस्कन्धः||१४०||
ಅಮ್ಲಸ್ಕನ್ಧೇ ನನ್ದೀತಕಃ ಕರ್ಪರನನ್ದೀ, ಶೀತಕಃ ಅಮ್ಲಲೋಟಃ, ಐರಾವತಃ ನಾಗರಙ್ಗಮ್| ಅಮ್ಲಿಕಾ ಕನ್ದಪ್ರಧಾನಾ ಕಾಮರೂಪೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಅಮ್ಲಿಕಾಭೇದ ಏವೇತ್ಯಾಹುಃ| ದ್ರವೈಃ ಸ್ಥಿರಾಣೀತಿ ದ್ರವಮಜ್ಜನಾತ್ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ(?)||೧೪೦||
Adhikarana 107 (141) · Śloka 141
ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಕಾಲವಿಡಪಾಕ್ಯಾನೂಪಕೂಪ್ಯವಾಲುಕೈಲಮೌಲಕಸಾಮುದ್ರರೋಮಕೌದ್ಭಿದೌಷರಪಾಟೇಯಕಪಾಂಶುಜಾನ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಲವಣವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಿ, ಏತಾನ್ಯಮ್ಲೋಪಹಿತಾನ್ಯುಷ್ಣೋದಕೋಪಹಿತಾನಿ ವಾ ಸ್ನೇಹವನ್ತಿ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್|
ಇತಿ ಲವಣಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೧||
View original
सैन्धवसौवर्चलकालविडपाक्यानूपकूप्यवालुकैलमौलकसामुद्ररोमकौद्भिदौषरपाटेयकपांशुजान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि लवणवर्गपरिसङ्ख्यातानि, एतान्यम्लोपहितान्युष्णोदकोपहितानि वा स्नेहवन्ति सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति लवणस्कन्धः||१४१||
ಕೂಪ್ಯಾದಯೋ ಲವಣಭೇದಾ ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ; ತೇನ ದೇಶಾನ್ತರೀಯೇಭ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ರೋಮಕಂ ರೂಮಾನದೀಭವಮ್||೧೪೧||
Adhikarana 108 (142) · Śloka 142
ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಮರಿಚಾಜಮೋದಾರ್ದ್ರಕವಿಡಙ್ಗಕುಸ್ತುಮ್ಬುರುಪೀಲುತೇಜೋವತ್ಯೇಲಾಕುಷ್ಠ- ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಕಿಲಿಮಮೂಲಕಸರ್ಷಪಲಶುನಕರಞ್ಜಶಿಗ್ರುಕಮಧುಶಿಗ್ರುಕಖರಪುಷ್ಪಭೂಸ್ತೃಣಸುಮುಖಸುರಸಕುಠೇರಕಾರ್ಜಕ- ಗಣ್ಡೀರಕಾಲಮಾಲಕಪರ್ಣಾಸಕ್ಷವಕಫಣಿಜ್ಝಕಕ್ಷಾರಮೂತ್ರಪಿತ್ತಾನೀತಿ; ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕಟುಕವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಸಹ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವನ್ಮಧುತೈಲಲವಣೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್|
ಇತಿ ಕಟುಕಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೨||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठ- भल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जक- गण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति कटुकस्कन्धः||१४२||
ತೇಜಸ್ವಿನೀ ತೇಜೋವತೀ| ಕಿಲಿಮಂ ದೇವದಾರು||೧೪೨||
Adhikarana 109 (143) · Śloka 143
ಚನ್ದನನಲದಕೃತಮಾಲನಕ್ತಮಾಲನಿಮ್ಬತುಮ್ಬುರುಕುಟಜಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರಾಮುಸ್ತಮೂರ್ವಾಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಕಟುಕರೋಹಿಣೀತ್ರಾಯಮಾಣಾ- ಕಾರವೇಲ್ಲಿಕಾಕರೀರಕರವೀರಕೇಬುಕಕಠಿಲ್ಲಕವೃಷಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀಕರ್ಕೋಟಕವಾರ್ತಾಕುಕರ್ಕಶಕಾಕಮಾಚೀಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾಸುಷವ್ಯತಿವಿಷಾ- ಪಟೋಲಕುಲಕಪಾಠಾಗುಡೂಚೀವೇತ್ರಾಗ್ರವೇತಸವಿಕಙ್ಕತಬಕುಲಸೋಮವಲ್ಕಸಪ್ತಪರ್ಣಸುಮನಾರ್ಕಾವಲ್ಗುಜವಚಾತಗರಾಗುರುವಾಲಕೋಶೀರಾಣೀತಿ , ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೇಷಾಂ ತಿಕ್ತವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಾನೀಯೇನಾಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವನ್ಮಧುತೈಲಲವಣೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್, ಶೀತಂ ತು ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮಪಸಂಸೃಜ್ಯ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್|
ಇತಿ ತಿಕ್ತಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೩||
View original
चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणा- कारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषा- पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति , एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति तिक्तस्कन्धः||१४३||
ತಿಕ್ತವರ್ಗೇ ಕರ್ಕಶಃ ಪಟೋಲಭೇದಃ||೧೪೩||
Adhikarana 110 (144) · Śloka 144
ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನನ್ತಾಮ್ರಾಸ್ಥ್ಯಮ್ಬಷ್ಠಕೀಕಟ್ವಙ್ಗಲೋಧ್ರಮೋಚರಸಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಪದ್ಮಾಪದ್ಮಕೇಶರಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಪ್ಲಕ್ಷವಟ- ಕಪೀತನೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥ್ಯಶ್ಮನ್ತಕಶಿರೀಷಶಿಂಶಪಾಸೋಮವಲ್ಕತಿನ್ದುಕಪ್ರಿಯಾಲಬದರಖದಿರ- ಸಪ್ತಪರ್ಣಾಶ್ವಕರ್ಣಸ್ಯನ್ದನಾರ್ಜುನಾರಿಮೇದೈಲವಾಲುಕಪರಿಪೇಲವಕದಮ್ಬಶಲ್ಲಕೀಜಿಙ್ಗಿನೀಕಾಶಕಶೇರುಕರಾಜಕಶೇರುಕಟ್ಫಲವಂಶ- ಪದ್ಮಕಾಶೋಕಶಾಲಧವಸರ್ಜಭೂರ್ಜಶಣಖರಪುಷ್ಪಾಪುರಶಮೀಮಾಚೀಕವರಕತುಙ್ಗಾಜಕರ್ಣಸ್ಫೂರ್ಜಕಬಿಭೀತಕಕುಮ್ಭೀಪುಷ್ಕರಬೀಜ- ಬಿಸಮೃಣಾಲತಾಲಖರ್ಜೂರತರುಣಾನೀತಿ , ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕಷಾಯವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಾನೀಯೇನಾಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವನ್ಮಧುತೈಲಲವಣೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್, ಶೀತಂ ತು ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮುಪಸಂಸೃಜ್ಯ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣೇ ದದ್ಯಾತ್|
ಇತಿ ಕಷಾಯಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೪||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवट- कपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिर- सप्तपर्णाश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंश- पद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीज- बिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति , एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्|
इति कषायस्कन्धः||१४४||
ಕಷಾಯವರ್ಗೇ ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಪ್ರಿಯಾಲಶಾಲಃ, ಪರಿಪೇಲವಂ ಕೈವರ್ತಮುಸ್ತಕಂ, ಜಿಙ್ಗಿನೀ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ, ಮಾಚೀಕಃ ದೇವದಾರುಃ, ಅಜಕರ್ಣಃ ಶಾಲಭೇದಃ, ಕುಮ್ಭೀ ‘ಕುಮ್ಭೀಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ಕಿಂವಾ ಹಠಃ, ಮೃಣಾಲಂ ಮೃಣಾಲನಾಲಿಕಾ, ತಾಲಖರ್ಜೂರತರುಣಾನೀತಿ ತಾಲಖರ್ಜೂರಾಙ್ಕುರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚ ಸ್ಕನ್ಧೇಷು ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ಕನ್ಧದ್ವಯೇ ಪಠ್ಯತೇ ತದುಭಯಗುಣಯುಕ್ತತ್ವೇನೋಭಯತ್ರಪಿ ಯೋಗೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೪೪||
Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಷಡ್ವರ್ಗಾಃ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ಯ ಏತೇ ರಸಭೇದತಃ|
ಆಸ್ಥಾಪನಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತಾನ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕಾನ್||೧೪೫||
ಸರ್ವಶೋ ಹಿ ಪ್ರಣಿಹಿತಾಃ ಸರ್ವರೋಗೇಷು ಜಾನತಾ|
ಸರ್ವಾನ್ರೋಗಾನ್ನಿಯಚ್ಛನ್ತಿ ಯೇಭ್ಯ ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಹಿತಮ್||೧೪೬||
View original
तत्र श्लोकाः- षड्वर्गाः परिसङ्ख्याता य एते रसभेदतः|
आस्थापनमभिप्रेत्य तान्विद्यात्सार्वयौगिकान्||१४५||
सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता|
सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्||१४६||
ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕಾನಿತಿ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯೇಷು ರೋಗೇಷು ವಾತವ್ಯಾಧಿಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಯಥೋಕ್ತದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯೌಗಿಕಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಸರ್ವಶೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಶ ಇತಿ ಸಮಸ್ತವರ್ಗೇಣ ಅರ್ಧವರ್ಗೇಣ ಯಥಾಲಾಭಂ ವಾ||೧೪೫-೧೪೬||
Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148
ಯೇಷಾಂ ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಯೇ ಯೇ ನ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ|
ದ್ರವ್ಯವರ್ಗಾ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ತೇಷಾಂ ತೇ ಪರಿಕೋಪಕಾಃ||೧೪೭||
ಇತ್ಯೇತೇ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾ ರಸತೋಽನುವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೪೮||
View original
येषां येषां प्रशान्त्यर्थं ये ये न परिकीर्तिताः|
द्रव्यवर्गा विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः||१४७||
इत्येते षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्याताः||१४८||
ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವವರ್ಗಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯರೋಗೇಷು ಯೌಗಿಕತ್ವಂ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಕಟುವರ್ಗೇಣಾಸ್ಥಾಪನಂ ಪಿತ್ತಕರತ್ವಾಜ್ಜ್ವರವರ್ಧಕಂ ಭವತಿ, ತೇನ ನ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವಗಣಾನಾಂ ಯೌಗಿಕತ್ವಮೇತದುಕ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯರೋಗಹಿತತ್ವಂ, ದೋಷವಿಶೇಷೇಷು ತು ತತ್ರ ತತ್ರಾನನುಗುಣವರ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಕಸ್ಯ ನಿಷೇಧ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇಷಾಂ ಯೇಷಾಮಿತಿ ವಾತಾದಿವಿಕಾರಾಣಾಮುಕ್ತಾನಾಮಿಹ| ತತ್ರ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧಃ ಕಫಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮನುಕ್ತಃ, ತೇನ ಕಫವರ್ಧಕಃ; ಏವಮಮ್ಲಾದಿವರ್ಗೇಷ್ವಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕಾನಿತ್ಯನೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ವರ್ಗಾಣಾಂ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಸಕಲಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯರೋಗಹರತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ; ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತು ವರ್ಗಾಣಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾನುಕ್ತರೋಗಾಹನ್ತೃತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ||೧೪೭-೧೪೮||
Adhikarana 113 (149) · Śloka 149
ತೇಭ್ಯೋ ಭಿಷಗ್ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಪಿ ಯದ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯಮಯೌಗಿಕಂ ಮನ್ಯೇತ, ತತ್ತದಪಕರ್ಷಯೇತ್; ಯದ್ಯಚ್ಚಾನುಕ್ತಮಪಿ ಯೌಗಿಕಂ ಮನ್ಯೇತ, ತತ್ತದ್ವಿದಧ್ಯಾತ್; ವರ್ಗಮಪಿ ವರ್ಗೇಣೋಪಸಂಸೃಜೇದೇಕಮೇಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಯುಕ್ತಿಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯ|
ಪ್ರಚರಣಮಿವ ಭಿಕ್ಷುಕಸ್ಯ ಬೀಜಮಿವ ಕರ್ಷಕಸ್ಯ ಸೂತ್ರಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಲ್ಪಮಪ್ಯನಲ್ಪಜ್ಞಾನಾಯ ಭವತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ಬುದ್ಧಿಮತಾಮೂಹಾಪೋಹವಿತರ್ಕಾಃ, ಮನ್ದಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತಾನುಗಮನಮೇವ ಶ್ರೇಯಃ|
ಯಥೋಕ್ತಂ ಹಿ ಮಾರ್ಗಮನುಗಚ್ಛನ್ ಭಿಷಕ್ ಸಂಸಾಧಯತಿ ಕಾರ್ಯಮನತಿಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ವಿನಿಪಾತಯತ್ಯನತಿಹ್ರಸ್ವತ್ವಾದುದಾಹರಣಸ್ಯೇತಿ||೧೪೯||
View original
तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसङ्ख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत, तत्तदपकर्षयेत्; यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत, तत्तद्विदध्यात्; वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य|
प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति; तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः, मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः|
यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति||१४९||
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತವರ್ಗೇಷು ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ಯೌಗಿಕತ್ವಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಯೌಗಿಕಪ್ರಕ್ಷೇಪಮಯೌಗಿಕೋದ್ಧರಣಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧಿಮಾನಿತಿಪದೇನ ಬುದ್ಧಿಮತೈವ ಪ್ರಕ್ಷೇಪೋದ್ಧಾರೌ ಗಣೇ ಕರ್ತವ್ಯೌ, ನಾಲ್ಪಬುದ್ಧಿನೋಹಾಪೋಹಕರಣಾಸಮರ್ಥೇನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏಕಂ ವರ್ಗಮೇಕೇನ ವರ್ಗೇಣೋಪಸೃಜೇದನೇಕೇನ ವಾ ವರ್ಗೇಣೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯುಕ್ತಿಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯೇತಿ ಇದಮತ್ರ ಯೌಗಿಕಮಿದಮಯೌಗಿಕಮಿತಿ ಊಹಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಚರಣಂ ಭಿಕ್ಷಾಮೂಲಂ ತಣ್ಡುಲಾದಿ ಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ನನು ಮನ್ದಬುದ್ಧೇಃ ಕಥಂ ಯಥೋಕ್ತಾನನುಗಮನಂ? ಯಥೋಕ್ತಮಯೌಗಿಕಮೂಹೇನ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರೈವ ತನ್ಮನ್ದಧೀಃ ಪ್ರಯುಞ್ಜಾನೋ ನ ಕಥಮನರ್ಥಮಾವಹೇದಿತ್ಯಾಹ- ಯಥೋಕ್ತಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅನತಿಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ವಿನಿಪಾತಯತೀತ್ಯನೇನ ಮನ್ದಬುದ್ಧೇರ್ಯಥೋಕ್ತಮಾಚರತ ಊಹಂ ವಿನಾ ನ ಮಹತೀ ವ್ಯಾಪದ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ಯೋ ವಿಧಿರ್ಯಥೋಕ್ತಃ, ಸ ಪ್ರಾಯೋ ಯೌಗಿಕ ಏವ ಭವತಿ ತತ್ರ; ಯತ್ರಾಪಿ ಶರೀರಾದಿಭೇದೇನಾಯೌಗಿಕಃ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರೇಣ ಯೌಗಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನತಿಹ್ರಸ್ವತ್ವಾದುದಾಹರಣಸ್ಯೇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಉದಾಹರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಸ್ಯ ವಿಧೇರನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಯದಿ ಸ್ತೋಕಂ ರೋಗಸಾಧನೋದಾಹರಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ಊಹ್ಯಮೇವ ಬಹು, ತದಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಃ ಸಾಕ್ಷಾದುದಾಹರಣವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಾತ್ ತಥಾ ಸ್ವಯಮುಹಾಕ್ಷಮತ್ವಾಚ್ಚ ನ ರೋಗಶಾನ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತುಂ ಕ್ಷಮಃ ಸ್ಯಾತ್; ಯತಸ್ತೂದಾಹರಣಾನಿ ಬಹೂನಿ, ತೇನ ತೈರೇವೋದಾಹರಣಾತ್ಮಕಪ್ರಯೋಗೌಸ್ತತ್ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತವ್ಯಾಧೀನ್ ಸಾಧಯತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಇಮೌ ಚಾವಾಪೋದ್ಧಾರೌ ಗಣೋಕ್ತ ಏವ ದ್ರವ್ಯೇ ಪ್ರಾಯೌ ಜ್ಞೇಯೌ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಗಣೋಕ್ತಮಪಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಭವೇದ್ವ್ಯಾಧಾವಯೌಗಿಕಮ್| ತದುದ್ಧರೇತ, ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್ತು ಯನ್ಮನ್ಯೇದ್ಯೌಗಿಕಂ ತು ತತ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯೇ ತು ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಕಾರ್ಯಕರಾ ಅಗಸ್ತ್ಯಹರೀತಕ್ಯಾದಯಃ, ನ ತೇಷ್ವಾವಾಪೋದ್ಧಾರೌ ಕರ್ತವ್ಯೌ| ಏನಮೇವ ಚಾರ್ಥಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಏಷ ಚಾಗಮಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಫಲದರ್ಶನಾತ್| ಮನ್ತ್ರವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನ ಮೀಮಾಂಸ್ಯಃ ಕಥಞ್ಚನ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೧೪೯||
Adhikarana 114 (150) · Śloka 150
ಅತಃ ಪರಮನುವಾಸನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ಅನುವಾಸನಂ ತು ಸ್ನೇಹ ಏವ|
ಸ್ನೇಹಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಃ- ಸ್ಥಾವರಾತ್ಮಕಃ, ಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕಶ್ಚ|
ತತ್ರ ಸ್ಥಾವರಾತ್ಮಕಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತೈಲಮತೈಲಂ ಚ|
ತದ್ದ್ವಯಂ ತೈಲಮೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ಸರ್ವತಸ್ತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್|
ಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕಸ್ತು ವಸಾ, ಮಜ್ಜಾ, ಸರ್ಪಿರಿತಿ|
ತೇಷಾಂ ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ಪಿಷಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಷ್ವನುವಾಸನೀಯೇಷು, ಯಥೋತ್ತರಂ ತು ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇಷು, ಸರ್ವ ಏವ ವಾ ಸರ್ವವಿಕಾರೇಷ್ವಪಿ ಯೋಗಮುಪಯಾನ್ತಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾದಿತಿ||೧೫೦||
View original
अतः परमनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
अनुवासनं तु स्नेह एव|
स्नेहस्तु द्विविधः- स्थावरात्मकः, जङ्गमात्मकश्च|
तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च|
तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः, सर्वतस्तैलप्राधान्यात्|
जङ्गमात्मकस्तु वसा, मज्जा, सर्पिरिति|
तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु, यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु, सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति||१५०||
ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಮನುವಾಸನದ್ರವ್ಯಮಾಹ- ಅತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ತೈಲಮಿತಿ ತೈಲಭೂತಂ ಸರ್ಷಪಸ್ನೇಹಾದಿ| ತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹೇಷು ತಿಲತೈಲಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ತೈಲೇ ಯೋ ವಿಧಿಃ ಸ ಸಾರ್ಷಪಾದೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ತೈಲಶಬ್ದೇನ ತು ಸಾರ್ಷಪಾದೀನಾಮಿಹ ಗ್ರಹಣಂ ತಿಲಭವಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಪ್ರಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ; ತೈಲಶಬ್ದೇನ ಸಾರ್ಷಪಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತ್ಯೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದ್ಗುಣತ್ವಾಚ್ಚ ತೈಲತ್ವಮಿತರೇಷ್ವಪಿ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೫) ಇತಿ||೧೫೦||
Adhikarana 115 (151) · Śloka 151
ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪುನರಪಾಮಾರ್ಗಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚವಿಡಙ್ಗಶಿಗ್ರುಶಿರೀಷತುಮ್ಬುರುಪಿಲ್ವಜಾಜ್ಯಮೋದಾವಾರ್ತಾಕೀಪೃಥ್ವೀಕೈಲಾಹರೇಣುಕಾಫಲಾನಿ ಚ, ಸುಮುಖಸುರಸಕುಠೇರಕಗಣ್ಡೀರಕಾಲಮಾಲಕಪರ್ಣಾಸಕ್ಷವಕಫಣಿಜ್ಝಕಹರಿದ್ರಾಶೃಙ್ಗವೇರಮೂಲಕಲಶುನತರ್ಕಾರೀಸರ್ಷಪಪತ್ರಾಣಿ ಚ, ಅರ್ಕಾಲರ್ಕಕುಷ್ಠನಾಗದನ್ತೀವಚಾಪಾಮಾರ್ಗಶ್ವೇತಾಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಗವಾಕ್ಷೀಗಣ್ಡೀರಪುಷ್ಪ್ಯವಾಕ್ಪುಷ್ಪೀವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀವಯಸ್ಥಾತಿವಿಷಾಮೂಲಾನಿ ಚ, ಹರಿದ್ರಾಶೃಙ್ಗವೇರಮೂಲಕಲಶುನಕನ್ದಾಶ್ಚ, ಲೋಧ್ರಮದನಸಪ್ತಪರ್ಣನಿಮ್ಬಾರ್ಕಪುಷ್ಪಾಣಿ ಚ, ದೇವದಾರ್ವಗುರುಸರಲಶಲ್ಲಕೀಜಿಙ್ಗಿನ್ಯಸನಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಾಶ್ಚ, ತೇಜೋವತೀವರಾಙ್ಗೇಙ್ಗುದೀಶೋಭಾಞ್ಜನಕಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾತ್ವಚಶ್ಚೇತಿ|
ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಸಪ್ತವಿಧಂ, ಫಲ-ಪತ್ರ-ಮೂಲ-ಕನ್ದ-ಪುಷ್ಪ-ನಿರ್ಯಾಸ-ತ್ವಗಾಶ್ರಯಭೇದಾತ್|
ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಯಾನಿ ತಥಾಽಪರಾಣ್ಯನುಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಥಾಯೋಗವಿಹಿತಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತ ಇತಿ||೧೫೧||
View original
शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्प्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति|
शिरोविरेचनं सप्तविधं, फल-पत्र-मूल-कन्द-पुष्प-निर्यास-त्वगाश्रयभेदात्|
लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्त इति||१५१||
ಪರಿಶೇಷ್ಯಾಚ್ಛಿರೋವಿರೇಚನಾನ್ಯಾಹ- ಶಿರೋವಿರೇಚನೇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾನಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ತಸ್ಮಾದುಕ್ತದ್ರವ್ಯಾದಙ್ಗಾನ್ತರೋಪಯೋಗಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ ಶಿಗ್ರೋರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಗುಪಯೋಗಶ್ಚ ಭವತಿ, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಸುಮುಖಾದಯಃ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಾಃ, ತರ್ಕಾರೀ ಜಯನ್ತೀ| ಗಣ್ಡೀರಪುಷ್ಪೀ ಶಮಠಃ, ವಯಸ್ಥಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ| ವರಾಙ್ಗಂ ಗುಡತ್ವಕ್| ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಯಾನೀತ್ಯನೇನ ಯಾನಿ ಲವಣಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನುಪಘಾತಕಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಯೋಜ್ಯಾನಿ; ತಥಾಽಪರಾಣೀತಿ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಾಣ್ಯಪಿ ಯಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಯೌಗಿಕಾನಿ||೧೫೧||
Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಲಕ್ಷಣಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕಾರಣಂ ಚ ಯತ್|
ಅಧ್ಯೇಯಾಧ್ಯಾಪನವಿಧೀ ಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿರೇವ ಚ||೧೫೨||
ಷಡ್ಭಿರೂನಾನಿ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವಾದಮಾರ್ಗಪದಾನಿ ಚ|
ಪದಾನಿ ದಶ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಕಾರಣಾದೀನಿ ತತ್ತ್ವತಃ||೧೫೩||
ಸಮ್ಪ್ರಶ್ನಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಾದೇರ್ನವಕೋ ವಮನಾದಿಷು|
ಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಮಾನೇ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ||೧೫೪||
View original
तत्र श्लोकाः- लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्|
अध्येयाध्यापनविधी सम्भाषाविधिरेव च||१५२||
षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च|
पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः||१५३||
सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु|
भिषग्जितीये रोगाणां विमाने सम्प्रकाशितः||१५४||
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಲಕ್ಷಣಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾ, ಲಕ್ಷಣಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ| ಕಾರಣಂ ಚ ಯದಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಂ ಚ ಯದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಏವಮ್ಭೂತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಮಲ ಇವಾದಿತ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಮ್| ಆಚಾರ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಂ ತು ‘ಏವಂವಿಧೋ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಿಷ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಂ ತು ‘ಅಧ್ಯಾಪ್ಯಮಧ್ಯಾಪಯನ್ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯೇಯಮ್ ಅಧ್ಯೇತವ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ವಿಧಿರಧ್ಯಯನವಿಧಿರೇವ||೧೫೨-೧೫೪||
Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157
ಬಹುವಿಧಮಿದಮುಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಂ ಬಹುವಿಧವಾಕ್ಯವಿಚಿತ್ರಮರ್ಥಕಾನ್ತಮ್|
ಬಹುವಿಧಶುಭಶಬ್ದಸನ್ಧಿಯುಕ್ತಂ ಬಹುವಿಧವಾದನಿಸೂದನಂ ಪರೇಷಾಮ್||೧೫೫||
ಇಮಾಂ ಮತಿಂ ಬಹುವಿಧಹೇತುಸಂಶ್ರಯಾಂ ವಿಜಜ್ಞಿವಾನ್ ಪರಮತವಾದಸೂದನೀಮ್|
ನ ಸಜ್ಜತೇ ಪರವಚನಾವಮರ್ದನೈರ್ನ ಶಕ್ಯತೇ ಪರವಚನೈಶ್ಚ ಮರ್ದಿತುಮ್||೧೫೬||
ದೋಷಾದೀನಾಂ ತು ಭಾವಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಹೇತುಮತ್|
ಮಾನಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಮಾನಾನಿ ನಿರುಕ್ತಾನಿ ವಿಭಾಗಶಃ||೧೫೭||
View original
बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्|
बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्||१५५||
इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्|
न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्||१५६||
दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्|
मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः||१५७||
ಇದಮುಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಪರೀಕ್ಷಾದಿರೂಪಮಭಿಧೇಯಜಾತಮುಕ್ತಮ್| ಅರ್ಥಕಾನ್ತಮಿತಿ ಯಥಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥತ್ವಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಕಮನೀಯಾರ್ಥಂ ಭವತಿ ತಥೋಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾಕ್ಯೇ ಯೋಜನಂ ಶಬ್ದಸನ್ಧಿಃ| ದೋಷಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ| ಹೇತುಮದಿತಿ ಉಪಪತ್ತಿಮದ್ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ದೋಷಾದಿಮಾನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರುಕ್ತಾನೀತಿ ನಿರುಕ್ತ್ಯೋಕ್ತಾನಿ| ನಿರುಕ್ತಿಶ್ಚ ದೋಷಾದಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಮೀಯನ್ತೇ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ಏಭಿರಿತಿ ವಿಮಾನಾನಿ||೧೫೫-೧೫೭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯವಿಮಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||
(ಅಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ|
ಅನೇನಾವಧಿನಾ ಸ್ಥಾನಂ ವಿಮಾನಾನಾಂ ಸಮರ್ಥಿತಮ್|)|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
(अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते|
अनेनावधिना स्थानं विमानानां समर्थितम्|)|
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯವಿಮಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||