8. rōgabhiṣagjitīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಬುದ್ಧಿಮಾನಾತ್ಮನಃ ಕಾರ್ಯಗುರುಲಾಘವಂ ಕರ್ಮಫಲಮನುಬನ್ಧಂ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ವಿದಿತ್ವಾ ಯುಕ್ತಿದರ್ಶನಾದ್ಭಿಷಗ್ಬುಭೂಷುಃ ಶಾಸ್ತ್ರಮೇವಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ವಿವಿಧಾನಿ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಭಿಷಜಾಂ ಪ್ರಚರನ್ತಿ ಲೋಕೇ; ತತ್ರ ಯನ್ಮನ್ಯೇತ ಸುಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿಧೀರಪುರುಷಾಸೇವಿತಮರ್ಥಬಹುಲಮಾಪ್ತಜನಪೂಜಿತಂ ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಹಿತಮಪಗತಪುನರುಕ್ತದೋಷಮಾರ್ಷಂ ಸುಪ್ರಣೀತಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಕ್ರಮಂ ಸ್ವಾಧಾರಮನವಪತಿತಶಬ್ದಮಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಧಾನಂ ಕ್ರಮಾಗತಾರ್ಥಮರ್ಥತತ್ತ್ವವಿನಿಶ್ಚಯಪ್ರಧಾನಂ ಸಙ್ಗತಾರ್ಥಮಸಙ್ಕುಲಪ್ರಕರಣಮಾಶುಪ್ರಬೋಧಕಂ ಲಕ್ಷಣವಚ್ಚೋದಾಹರಣವಚ್ಚ, ತದಭಿಪ್ರಪದ್ಯೇತ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಮಮಲ ಇವಾದಿತ್ಯಸ್ತಮೋ ವಿಧೂಯ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಸರ್ವಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತತೋಽನನ್ತರಮಾಚಾರ್ಯಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ತದ್ಯಥಾ- ಪರ್ಯವದಾತಶ್ರುತಂ ಪರಿದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾಣಂ ದಕ್ಷಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಶುಚಿಂ ಜಿತಹಸ್ತಮುಪಕರಣವನ್ತಂ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಪನ್ನಂ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಜ್ಞಮನುಪಸ್ಕೃತವಿದ್ಯಮನಹಙ್ಕೃತಮನಸೂಯಕಮಕೋಪನಂ ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮಂ ಶಿಷ್ಯವತ್ಸಲಮಧ್ಯಾಪಕಂ ಜ್ಞಾಪನಸಮರ್ಥಂ ಚೇತಿ| ಏವಙ್ಗುಣೋ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ ಸುಕ್ಷೇತ್ರಮಾರ್ತವೋ ಮೇಘ ಇವ ಶಸ್ಯಗುಣೈಃ ಸುಶಿಷ್ಯಮಾಶು ವೈದ್ಯಗುಣೈಃ ಸಮ್ಪಾದಯತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತಮುಪಸೃತ್ಯಾರಿರಾಧಯಿಷುರುಪಚರೇದಗ್ನಿವಚ್ಚ ದೇವವಚ್ಚ ರಾಜವಚ್ಚ ಪಿತೃವಚ್ಚ ಭರ್ತೃವಚ್ಚಾಪ್ರಮತ್ತಃ| ತತಸ್ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧಿಗಮ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ದೃಢತಾಯಾಮಭಿಧಾನಸ್ಯ ಸೌಷ್ಠವೇಽರ್ಥಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನೇ ವಚನಶಕ್ತೌ ಚ ಭೂಯೋ ಭೂಯಃ ಪ್ರಯತೇತ ಸಮ್ಯಕ್||೫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ತತ್ರೋಪಾಯಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಅಧ್ಯಯನಮ್, ಅಧ್ಯಾಪನಂ, ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಚೇತ್ಯುಪಾಯಾಃ||೬|| ತತ್ರಾಯಮಧ್ಯಯನವಿಧಿಃ- ಕಲ್ಯಃ ಕೃತಕ್ಷಣಃ ಪ್ರಾತರುತ್ಥಾಯೋಪವ್ಯೂಷಂ ವಾ ಕೃತ್ವಾಽಽವಶ್ಯಕಮುಪಸ್ಪೃಶ್ಯೋದಕಂ ದೇವರ್ಷಿಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಸಮೇ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟೋ ಮನಃಪುರಃಸರಾಭಿರ್ವಾಗ್ಭಿಃಸೂತ್ರಮನುಕ್ರಾಮನ್ ಪುನಃ ಪುನರಾವರ್ತಯೇದ್ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ಸ್ವದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಪರದೋಷಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಂ ಚ; ಏವಂ ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇಽಪರಾಹ್ಣೇ ರಾತ್ರೌ ಚ ಶಶ್ವದಪರಿಹಾಪಯನ್ನಧ್ಯಯನಮಭ್ಯಸ್ಯೇತ್| ಇತ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧಿಃ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಅಥಾಧ್ಯಾಪನವಿಧಿಃ- ಅಧ್ಯಾಪನೇ ಕೃತಬುದ್ಧಿರಾಚಾರ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯಮೇವಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಶಾನ್ತಮಾರ್ಯಪ್ರಕೃತಿಕಮಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಾಣಮೃಜುಚಕ್ಷುರ್ಮುಖನಾಸಾವಂಶಂ ತನುರಕ್ತವಿಶದಜಿಹ್ವಮವಿಕೃತದನ್ತೌಷ್ಠಮಮಿನ್ಮಿನಂ ಧೃತಿಮನ್ತಮನಹಙ್ಕೃತಂ ಮೇಧಾವಿನಂ ವಿತರ್ಕಸ್ಮೃತಿಸಮ್ಪನ್ನಮುದಾರಸತ್ತ್ವಂ ತದ್ವಿದ್ಯಕುಲಜಮಥವಾ ತದ್ವಿದ್ಯವೃತ್ತಂ ತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶಿನಮವ್ಯಙ್ಗಮವ್ಯಾಪನ್ನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿಭೃತಮನುದ್ಧತಮರ್ಥತತ್ತ್ವಭಾವಕಮಕೋಪನಮವ್ಯಸನಿನಂ ಶೀಲಶೌಚಾಚಾರಾನುರಾಗದಾಕ್ಷ್ಯಪ್ರಾದಕ್ಷಿಣ್ಯೋಪಪನ್ನಮಧ್ಯಯನಾಭಿಕಾಮಮರ್ಥವಿಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮದರ್ಶನೇ ಚಾನನ್ಯಕಾರ್ಯಮಲುಬ್ಧಮನಲಸಂ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೈಷಿಣಮಾಚಾರ್ಯಸರ್ವಾನುಶಿಷ್ಟಿಪ್ರತಿಕರಮನುರಕ್ತಂ ಚ, ಏವಙ್ಗುಣಸಮುದಿತಮಧ್ಯಾಪ್ಯಮಾಹುಃ||೮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

ಏವಂವಿಧಮಧ್ಯಯನಾರ್ಥಿನಮುಪಸ್ಥಿತಮಾರಿರಾಧಯಿಷುಮಾಚಾರ್ಯೋಽನುಭಾಷೇತ - ಉದಗಯನೇ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಶಸ್ತೇಽಹನಿ ತಿಷ್ಯಹಸ್ತಶ್ರವಣಾಶ್ವಯುಜಾಮನ್ಯತಮೇನ ನಕ್ಷತ್ರೇಣ ಯೋಗಮುಪಗತೇ ಭಗವತಿ ಶಶಿನಿ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಚ ಕರಣೇ ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತೇ ಮುಣ್ಡಃ ಕೃತೋಪವಾಸಃ ಸ್ನಾತಃ ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರಸಂವೀತಃ ಸಗನ್ಧಹಸ್ತಃ ಸಮಿಧೋಽಗ್ನಿಮಾಜ್ಯಮುಪಲೇಪನಮುದಕುಮ್ಭಾನ್ ಮಾಲ್ಯದಾಮದೀಪಹಿರಣ್ಯಹೇಮರಜತಮಣಿಮುಕ್ತಾವಿದ್ರುಮಕ್ಷೌಮಪರಿಧೀನ್ ಕುಶಲಾಜಸರ್ಷಪಾಕ್ಷತಾಂಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಾನಿ ಸುಮನಾಂಸಿ ಗ್ರಥಿತಾಗ್ರಥಿತಾನಿ ಮೇಧ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ಘೃಷ್ಟಾನಾದಾಯೋಪತಿಷ್ಠಸ್ವೇತಿ||೯|| ಸ ತಥಾ ಕುರ್ಯಾತ್||೧೦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

ತಮುಪಸ್ಥಿತಮಾಜ್ಞಾಯ ಸಮೇ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರವಣೇ ಉದಕ್ಪ್ರವಣೇ ವಾ ಚತುಷ್ಕಿಷ್ಕುಮಾತ್ರಂ ಚತುರಸ್ರಂ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಂ ಗೋಮಯೋದಕೇನೋಪಲಿಪ್ತಂ ಕುಶಾಸ್ತೀರ್ಣಂ ಸುಪರಿಹಿತಂ ಪರಿಧಿಭಿಶ್ಚತುರ್ದಿಶಂ ಯಥೋಕ್ತಚನ್ದನೋದಕುಮ್ಭಕ್ಷೌಮಹೇಮಹಿರಣ್ಯರಜತಮಣಿಮುಕ್ತಾವಿದ್ರುಮಾಲಙ್ಕೃತಂ ಮೇಧ್ಯಭಕ್ಷ್ಯಗನ್ಧಶುಕ್ಲಪುಷ್ಪಲಾಜಸರ್ಷಪಾಕ್ಷತೋಪಶೋಭಿತಂ ಕೃತ್ವಾ, ತತ್ರ ಪಾಲಾಶೀಭಿರೈಙ್ಗುದೀಭಿರೌದುಮ್ಬರೀಭಿರ್ಮಾಧುಕೀಭಿರ್ವಾ ಸಮಿದ್ಭಿರಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಃ ಶುಚಿರಧ್ಯಯನವಿಧಿಮನುವಿಧಾಯ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಸ್ತ್ರಿರ್ಜುಹುಯಾದಗ್ನಿಮಾಶೀಃಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಗ್ನಿಂ ಧನ್ವನ್ತರಿಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಶ್ವಿನಾವಿನ್ದ್ರಮೃಷೀಂಶ್ಚ ಸೂತ್ರಕಾರಾನಭಿಮನ್ತ್ರಯಮಾಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾಹೇತಿ||೧೧|| ಶಿಷ್ಯಶ್ಚೈನಮನ್ವಾಲಭೇತ| ಹುತ್ವಾ ಚ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮಗ್ನಿಮನುಪರಿಕ್ರಾಮೇತ್| ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚಯೇತ್; ಭಿಷಜಶ್ಚಾಭಿಪೂಜಯೇತ್||೧೨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

ಅಥೈನಮಗ್ನಿಸಕಾಶೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಕಾಶೇ ಭಿಷಕ್ಸಕಾಶೇ ಚಾನುಶಿಷ್ಯಾತ್- ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾ ಶ್ಮಶ್ರುಧಾರಿಣ ಸತ್ಯವಾದಿನಾಽಮಾಂಸಾದೇನ ಮೇಧ್ಯಸೇವಿನಾ ನಿರ್ಮತ್ಸರೇಣಾಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಾ ಚ ಭವಿತವ್ಯಂ, ನ ಚ ತೇ ಮದ್ವಚನಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಾತ್ ಪ್ರಾಣಹರಾದ್ವಿಪುಲಾದಧರ್ಮ್ಯಾದನರ್ಥಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾದ್ವಾಽಪ್ಯರ್ಥಾತ್; ಮದರ್ಪಣೇನ ಮತ್ಪ್ರಧಾನೇನ ಮದಧೀನೇನ ಮತ್ಪ್ರಿಯಹಿತಾನುವರ್ತಿನಾ ಚ ಶಶ್ವದ್ಭವಿತವ್ಯಂ, ಪುತ್ರವದ್ದಾಸವದರ್ಥಿವಚ್ಚೋಪಚರತಾಽನುವಸ್ತವ್ಯೋಽಹಮ್ , ಅನುತ್ಸೇಕೇನಾವಹಿತೇನಾನನ್ಯಮನಸಾ ವಿನೀತೇನಾವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯಕಾರಿಣಾಽನಸೂಯಕೇನ ಚಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತೇನ ಪ್ರವಿಚರಿತವ್ಯಮ್, ಅನುಜ್ಞಾತೇನ (ಚಾನನುಜ್ಞಾತೇನ ಚ) ಪ್ರವಿಚರತಾ ಪೂರ್ವಂ ಗುರ್ವರ್ಥೋಪಾಹರಣೇ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಮರ್ಥಸಿದ್ಧಂ ಯಶೋಲಾಭಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚ ಸ್ವರ್ಗಮಿಚ್ಛತಾ ಭಿಷಜಾ ತ್ವಯಾ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾದೌ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಶರ್ಮಾಶಾಸಿತವ್ಯಮಹರಹರುತ್ತಿಷ್ಠತಾ ಚೋಪವಿಶತಾ ಚ, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಚಾತುರಾಣಾಮಾರೋಗ್ಯಾಯ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ, ಜೀವಿತಹೇತೋರಪಿ ಚಾತುರೇಭ್ಯೋ ನಾಭಿದ್ರೋಗ್ಧವ್ಯಂ, ಮನಸಾಽಪಿ ಚ ಪರಸ್ತ್ರಿಯೋ ನಾಭಿಗಮನೀಯಾಸ್ತಥಾ ಸರ್ವಮೇವ ಪರಸ್ವಂ, ನಿಭೃತವೇಶಪರಿಚ್ಛದೇನ ಭವಿತವ್ಯಮ್, ಅಶೌಣ್ಡೇನಾಪಾಪೇನಾಪಾಪಸಹಾಯೇನ ಚ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶುಕ್ಲಧರ್ಮ್ಯಶರ್ಮ್ಯಧನ್ಯಸತ್ಯಹಿತಮಿತವಚಸಾ ದೇಶಕಾಲವಿಚಾರಿಣಾ ಸ್ಮೃತಿಮತಾ ಜ್ಞಾನೋತ್ಥಾನೋಪಕರಣಸಮ್ಪತ್ಸು ನಿತ್ಯಂ ಯತ್ನವತಾ ಚ; ನ ಚ ಕದಾಚಿದ್ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಾನಾಂ ರಾಜದ್ವೇಷಿಣಾಂ ವಾ ಮಹಾಜನದ್ವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಮಹಾಜನದ್ವೇಷಿಣಾಂ ವಾಽಪ್ಯೌಷಧಮನುವಿಧಾತವ್ಯಂ, ತಥಾ ಸರ್ವೇಷಾಮತ್ಯರ್ಥವಿಕೃತದುಷ್ಟದುಃಖಶೀಲಾಚಾರೋಪಚಾರಾಣಾಮನಪವಾದಪ್ರತಿಕಾರಣಾಂ ಮುಮೂರ್ಷೂಣಾಂ ಚ, ತಥೈವಾಸನ್ನಿಹಿತೇಶ್ವರಾಣಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮನಧ್ಯಕ್ಷಾಣಾಂ ವಾ; ನ ಚ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ತ್ರೀದತ್ತಮಾಮಿಷಮಾದಾತವ್ಯಮನನುಜ್ಞಾತಂ ಭರ್ತ್ರಾಽಥವಾಽಧ್ಯಕ್ಷೇಣ, ಆತುರಕುಲಂ ಚಾನುಪ್ರವಿಶತಾ ವಿದಿತೇನಾನುಮತಪ್ರವೇಶಿನಾ ಸಾರ್ಧಂ ಪುರುಷೇಣ ಸುಸಂವೀತೇನಾವಾಕ್ಶಿರಸಾ ಸ್ಮೃತಿಮತಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನಾವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಮನಸಾ ಸರ್ವಮಾಚರತಾ ಸಮ್ಯಗನುಪ್ರವೇಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚ ವಾಙ್ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ನ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಣಿಧಾತವ್ಯಾನ್ಯನ್ಯತ್ರಾತುರಾದಾತುರೋಪಕಾರಾರ್ಥಾದಾತುರಗತೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ವಾ ಭಾವೇಷು, ನ ಚಾತುರಕುಲಪ್ರವೃತ್ತಯೋ ಬಹಿರ್ನಿಶ್ಚಾರಯಿತವ್ಯಾಃ, ಹ್ರಸಿತಂ ಚಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಾತುರಸ್ಯ ಜಾನತಾಽಪಿ ತ್ವಯಾ ನ ವರ್ಣಯಿತವ್ಯಂ ತತ್ರ ಯತ್ರೋಚ್ಯಮಾನಮಾತುರಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ವಾಽಪ್ಯುಪಘಾತಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ; ಜ್ಞಾನವತಾಽಪಿ ಚ ನಾತ್ಯರ್ಥಮಾತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನೇ ವಿಕತ್ಥಿತವ್ಯಮ್, ಆಪ್ತಾದಪಿ ಹಿ ವಿಕತ್ಥಮಾನಾದತ್ಯರ್ಥಮುದ್ವಿಜನ್ತ್ಯನೇಕೇ||೧೩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ನ ಚೈವ ಹ್ಯಸ್ತಿ ಸುತರಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಪಾರಂ, ತಸ್ಮಾದಪ್ರಮತ್ತಃ ಶಶ್ವದಭಿಯೋಗಮಸ್ಮಿನ್ ಗಚ್ಛೇತ್, ಏತಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಮ್, ಏವಮ್ಭೂಯಶ್ಚ ವೃತ್ತಸೌಷ್ಠವಮನಸೂಯತಾ ಪರೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯಾಗಮಯಿತವ್ಯಂ, ಕೃತ್ಸ್ನೋ ಹಿ ಲೋಕೋ ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಾಚಾರ್ಯಃ ಶತ್ರುಶ್ಚಾಬುದ್ಧಿಮತಾಮ್, ಅತಶ್ಚಾಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮತಾಽಮಿತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಧನ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಪೌಷ್ಟಿಕಂ ಲೌಕ್ಯಮಭ್ಯುಪದಿಶತೋ ವಚಃ ಶ್ರೋತವ್ಯಮನುವಿಧಾತವ್ಯಂ ಚೇತಿ| ಅತಃ ಪರಮಿದಂ ಬ್ರೂಯಾತ್- ದೇವತಾಗ್ನಿದ್ವಿಜಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯೇಷು ತೇ ನಿತ್ಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ತಿತವ್ಯಂ, ತೇಷು ತೇ ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ತಮಾನಸ್ಯಾಯಮಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಗನ್ಧರಸರತ್ನಬೀಜಾನಿ ಯಥೇರಿತಾಶ್ಚ ದೇವತಾಃ ಶಿವಾಯ ಸ್ಯುಃ, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯಾಶಿವಾಯೇತಿ| ಏವಂ ಬ್ರುವತಿ ಚಾಚಾರ್ಯೇ ಶಿಷ್ಯಃ ‘ತಥಾ’ ಇತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಯಥೋಪದೇಶಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ನಧ್ಯಾಪ್ಯಃ, ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ತ್ವನಧ್ಯಾಪ್ಯಃ| ಅಧ್ಯಾಪ್ಯಮಧ್ಯಾಪಯನ್ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯೋ ಯಥೋಕ್ತೈಶ್ಚಾಧ್ಯಾಪನಫಲೈರ್ಯೋಗಮಾಪ್ನೋತ್ಯನ್ಯೈಶ್ಚಾನುಕ್ತೈಃ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರೈರ್ಗುಣೈಃ ಶಿಷ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಚ ಯುನಕ್ತಿ| ಇತ್ಯಧ್ಯಾಪನವಿಧಿರುಕ್ತಃ||೧೪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

ಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಭಿಷಕ್ ಭಿಷಜಾ ಸಹ ಸಮ್ಭಾಷೇತ| ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಹಿ ಜ್ಞಾನಾಭಿಯೋಗಸಂಹರ್ಷಕರೀ ಭವತಿ, ವೈಶಾರದ್ಯಮಪಿ ಚಾಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ವಚನಶಕ್ತಿಮಪಿ ಚಾಧತ್ತೇ, ಯಶಶ್ಚಾಭಿದೀಪಯತಿ, ಪೂರ್ವಶ್ರುತೇ ಚ ಸನ್ದೇಹವತಃ ಪುನಃ ಶ್ರವಣಾಚ್ಛ್ರುತಸಂಶಯಮಪಕರ್ಷತಿ, ಶ್ರುತೇ ಚಾಸನ್ದೇಹವತೋ ಭೂಯೋಽಧ್ಯವಸಾಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಅಶ್ರುತಮಪಿ ಚ ಕಞ್ಚಿದರ್ಥಂ ಶ್ರೋತ್ರವಿಷಯಮಾಪಾದಯತಿ, ಯಚ್ಚಾಚಾರ್ಯಃ ಶಿಷ್ಯಾಯ ಶುಶ್ರೂಷವೇ ಪ್ರಸನ್ನಃ ಕ್ರಮೇಣೋಪದಿಶತಿ ಗುಹ್ಯಾಭಿಮತಮರ್ಥಜಾತಂ ತತ್ ಪರಸ್ಪರೇಣ ಸಹ ಜಲ್ಪನ್ ಪಿಣ್ಡೇನ ವಿಜಿಗೀಷುರಾಹ ಸಂಹರ್ಷಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಮಭಿಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ||೧೫|| ದ್ವಿವಿಧಾ ತು ಖಲು ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಭವತಿ- ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾ, ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ಚ||೧೬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

ತತ್ರ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನೇನಾಕೋಪನೇನಾನುಪಸ್ಕೃತವಿದ್ಯೇನಾನಸೂಯಕೇನಾನುನೇಯೇನಾನುನಯಕೋವಿದೇನ ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮೇಣ ಪ್ರಿಯಸಮ್ಭಾಷಣೇನ ಚ ಸಹ ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾ ವಿಧೀಯತೇ| ತಥಾವಿಧೇನ ಸಹ ಕಥಯನ್ ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ ಕಥಯೇತ್, ಪೃಚ್ಛೇದಪಿ ಚ ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ, ಪೃಚ್ಛತೇ ಚಾಸ್ಮೈ ವಿಸ್ರಬ್ಧಾಯ ವಿಶದಮರ್ಥಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನ ಚ ನಿಗ್ರಹಭಯಾದುದ್ವಿಜೇತ, ನಿಗೃಹ್ಯ ಚೈನಂ ನ ಹೃಷ್ಯೇತ್, ನ ಚ ಪರೇಷು ವಿಕತ್ಥೇತ, ನ ಚ ಮೋಹಾದೇಕಾನ್ತಗ್ರಾಹೀ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚಾವಿದಿತಮರ್ಥಮನುವರ್ಣಯೇತ್, ಸಮ್ಯಕ್ ಚಾನುನಯೇನಾನುನಯೇತ್, ತತ್ರ ಚಾವಹಿತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಇತ್ಯನುಲೋಮಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿಃ||೧೭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತರೇಣ ಸಹ ವಿಗೃಹ್ಯ ಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಂ ಜಲ್ಪೇಚ್ಛ್ರೇಯಸಾ ಯೋಗಮಾತ್ಮನಃ ಪಶ್ಯನ್| ಪ್ರಾಗೇವ ಚ ಜಲ್ಪಾಜ್ಜಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಪರಾವರಾನ್ತರಂ ಪರಿಷದ್ವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ಸಮ್ಯಕ್ಪರೀಕ್ಷಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಕಾಲೌ ಶಂಸತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪರೀಕ್ಷಾಮಭಿಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ| ಪರೀಕ್ಷಮಾಣಸ್ತು ಖಲು ಪರಾವರಾನ್ತರಮಿಮಾನ್ ಜಲ್ಪಕಗುಣಾಞ್ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾನ್ದೋಷವತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಸಮ್ಯಕ್; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ರುತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಧಾರಣಂ ಪ್ರತಿಭಾನಂ ವಚನಶಕ್ತಿರಿತಿ, ಏತಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾನಾಹುಃ; ಇಮಾನ್ ಪುನರ್ದೋಷವತಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಕೋಪನತ್ವಮವೈಶಾರದ್ಯಂ ಭೀರುತ್ವಮಧಾರಣತ್ವಮನವಹಿತತ್ವಮಿತಿ| ಏತಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಗುರುಲಾಘವತಃ ಪರಸ್ಯ ಚೈವಾತ್ಮನಶ್ಚ ತುಲಯೇತ್||೧೮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

ತತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ- ಪ್ರವರಃ, ಪ್ರತ್ಯವರಃ, ಸಮೋ ವಾ, ಗುಣವಿನಿಕ್ಷೇಪತಃ; ನತ್ವೇವ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ||೧೯|| ಪರಿಷತ್ತು ಖಲು ದ್ವಿವಿಧಾ- ಜ್ಞಾನವತೀ, ಮೂಢಪರಿಷಚ್ಚ| ಸೈವ ದ್ವಿವಿಧಾ ಸತೀ ತ್ರಿವಿಧಾ ಪುನರನೇನ ಕಾರಣವಿಭಾಗೇನ- ಸುಹೃತ್ಪರಿಷತ್, ಉದಾಸೀನಪರಿಷತ್, ಪ್ರತಿನಿವಿಷ್ಟಪರಿಷಚ್ಚೇತಿ | ತತ್ರ ಪ್ರತಿನಿವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಪರಿಷದಿ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಮೂಢಾಯಾಂ ವಾ ನ ಕಥಂ ಚಿತ್ ಕೇನಚಿತ್ ಸಹ ಜಲ್ಪೋ ವಿಧೀಯತೇ; ಮೂಢಾಯಾಂ ತು ಸುಹೃತ್ಪರಿಷದ್ಯುದಾಸೀನಾಯಾಂ ವಾ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತೀರನ್ತರೇಣಾಪ್ಯದೀಪ್ತಯಶಸಾ ಮಹಾಜನವಿದ್ವಿಷ್ಟೇನಾಪಿ ಸಹ ಜಲ್ಪೋ ವಿಧೀಯತೇ| ತದ್ವಿಧೇನ ಚ ಸಹ ಕಥಯತಾ ಆವಿದ್ಧದೀರ್ಘಸೂತ್ರಸಙ್ಕುಲೈರ್ವಾಕ್ಯದಣ್ಡಕೈಃ ಕಥಯಿತವ್ಯಮ್, ಅತಿಹೃಷ್ಟಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುರುಪಹಸತಾ ಪರಂ ನಿರೂಪಯತಾ ಚ ಪರ್ಷದಮಾಕಾರೈರ್ಬ್ರುವತಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾವಕಾಶೋ ನ ದೇಯಃ; ಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ಚ ಬ್ರುವತಾ ವಕ್ತವ್ಯೋ ನೋಚ್ಯತೇ, ಅಥವಾ ಪುನರ್ಹೀನಾ ತೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಇತಿ| ಪುನಶ್ಚಾಹೂ(ಹ್ವ)ಯಮಾನಃ ಪ್ರತಿವಕ್ತವ್ಯಃ- ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋ ಭವಾನ್ ಶಿಕ್ಷಸ್ವ ತಾವತ್; ನ ತ್ವಯಾ ಗುರುರುಪಾಸಿತೋ ನೂನಮ್, ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮೇತಾವತ್ತೇ; ಸಕೃದಪಿ ಹಿ ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಕಂ ನಿಹತಂ ನಿಹತಮಾಹುರಿತಿ ನಾಸ್ಯ ಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕಥಞ್ಚಿತ್| ಅಪ್ಯೇವಂ ಶ್ರೇಯಸಾ ಸಹ ವಿಗೃಹ್ಯ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುರೇಕೇ; ನತ್ವೇವಂ ಜ್ಯಾಯಸಾ ಸಹ ವಿಗ್ರಹಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ||೨೦||

Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24

ಪ್ರತ್ಯವರೇಣ ತು ಸಹ ಸಮಾನಾಭಿಮತೇನ ವಾ ವಿಗೃಹ್ಯ ಜಲ್ಪತಾ ಸುಹೃತ್ಪರಿಷದಿ ಕಥಯಿತವ್ಯಮ್, ಅಥವಾಽಪ್ಯುದಾಸೀನಪರಿಷದ್ಯವಧಾನಶ್ರವಣಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೋಪಧಾರಣವಚನಪ್ರತಿವಚನಶಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಕಥಯತಾ ಚಾವಹಿತೇನ ಪರಸ್ಯ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯದೋಷಬಲಮವೇಕ್ಷಿತವ್ಯಂ, ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ಯತ್ರೈನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮನ್ಯೇತ ನಾಸ್ಯ ತತ್ರ ಜಲ್ಪಂ ಯೋಜಯೇದನಾವಿಷ್ಕೃತಮಯೋಗಂ ಕುರ್ವನ್; ಯತ್ರ ತ್ವೇನಮವರಂ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ರೈವೈನಮಾಶು ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ತತ್ರ ಖಲ್ವಿಮೇ ಪ್ರತ್ಯವರಾಣಾಮಾಶು ನಿಗ್ರಹೇ ಭವನ್ತ್ಯುಪಾಯಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ರುತಹೀನಂ ಮಹತಾ ಸೂತ್ರಪಾಠೇನಾಭಿಭವೇತ್, ವಿಜ್ಞಾನಹೀನಂ ಪುನಃ ಕಷ್ಟಶಬ್ದೇನ ವಾಕ್ಯೇನ, ವಾಕ್ಯಧಾರಣಾಹೀನಮಾವಿದ್ಧದೀರ್ಘಸೂತ್ರಸಙ್ಕುಲೈರ್ವಾಕ್ಯದಣ್ಡಕೈಃ, ಪ್ರತಿಭಾಹೀನಂ ಪುನರ್ವಚನೇನೈಕವಿಧೇನಾನೇಕಾರ್ಥವಾಚಿನಾ , ವಚನಶಕ್ತಿಹೀನಮರ್ಧೋಕ್ತಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾಕ್ಷೇಪೇಣ , ಅವಿಶಾರದಮಪತ್ರಪಣೇನ, ಕೋಪನಮಾಯಾಸನೇನ, ಭೀರುಂ ವಿತ್ರಾಸನೇನ, ಅನವಹಿತಂ ನಿಯಮನೇನೇತಿ| ಏವಮೇತೈರುಪಾಯೈಃ ಪರಮವರಮಭಿಭವೇಚ್ಛೀಘ್ರಮ್||೨೧|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ವಿಗೃಹ್ಯ ಕಥಯೇದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಚ ನ ನಿವಾರಯೇತ್| ವಿಗೃಹ್ಯಭಾಷಾ ತೀವ್ರಂ ಹಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ದ್ರೋಹಮಾವಹೇತ್||೨೨|| ನಾಕಾರ್ಯಮಸ್ತಿ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ನಾವಾಚ್ಯಮಪಿ ವಿದ್ಯತೇ| ಕುಶಲಾ ನಾಭಿನನ್ದನ್ತಿ ಕಲಹಂ ಸಮಿತೌ ಸತಾಮ್||೨೩|| ಏವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾದೇ ಕುರ್ಯಾತ್||೨೪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

ಪ್ರಾಗೇವ ತಾವದಿದಂ ಕರ್ತುಂ ಯತೇತ- ಸನ್ಧಾಯ ಪರ್ಷದಾಽಯನಭೂತಮಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಕರಣಮಾದೇಶಯಿತವ್ಯಂ, ಯದ್ವಾ ಪರಸ್ಯ ಭೃಶದುರ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್, ಪಕ್ಷಮಥವಾ ಪರಸ್ಯ ಭೃಶಂ ವಿಮುಖಮಾನಯೇತ್; ಪರಿಷದಿ ಚೋಪಸಂಹಿತಾಯಾಮಶಕ್ಯಮಸ್ಮಾಭಿರ್ವಕ್ತುಮ್, ಏಷೈವ ತೇ ಪರಿಷದ್ಯಥೇಷ್ಟಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯಥಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವಾದಂ ವಾದಮರ್ಯಾದಾಂ ಚ ಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತೀತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸೀತ||೨೫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

ತತ್ರೇದಂ ವಾದಮರ್ಯಾದಾಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ- ಇದಂ ವಾಚ್ಯಮ್, ಇದಮವಾಚ್ಯಮ್, ಏವಂ ಪರಾಜಿತೋ ಭವತೀತಿ||೨೬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ಇಮಾನಿ ತು ಖಲು ಪದಾನಿ ಭಿಷಗ್ವಾದಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಧಿಗಮ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾದಃ, ದ್ರವ್ಯಂ, ಗುಣಾಃ, ಕರ್ಮ, ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ವಿಶೇಷಃ, ಸಮವಾಯಃ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಸ್ಥಾಪನಾ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ, ಹೇತುಃ, ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ, ಉಪನಯಃ, ನಿಗಮನಮ್, ಉತ್ತರಂ, ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಶಬ್ದಃ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಮ್, ಐತಿಹ್ಯಮ್, ಔಪಮ್ಯಂ, ಸಂಶಯಃ, ಪ್ರಯೋಜನಂ, ಸವ್ಯಭಿಚಾರಂ, ಜಿಜ್ಞಾಸಾ, ವ್ಯವಸಾಯಃ, ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಸಮ್ಭವಃ, ಅನುಯೋಜ್ಯಮ್, ಅನನುಯೋಜ್ಯಮ್, ಅನುಯೋಗಃ, ಪ್ರತ್ಯನುಯೋಗಃ, ವಾಕ್ಯದೋಷಃ, ವಾಕ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ, ಛಲಮ್, ಅಹೇತುಃ, ಅತೀತಕಾಲಮ್, ಉಪಾಲಮ್ಭಃ, ಪರಿಹಾರಃ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ, ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾ, ಹೇತ್ವನ್ತರಮ್, ಅರ್ಥಾನ್ತರಂ, ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮಿತಿ||೨೭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

ತತ್ರ ವಾದೋ ನಾಮ ಸ ಯತ್ ಪರೇಣ ಸಹ ಶಾಸ್ತ್ರಪೂರ್ವಕಂ ವಿಗೃಹ್ಯ ಕಥಯತಿ| ಸ ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ- ಜಲ್ಪಃ, ವಿತಣ್ಡಾ ಚ| ತತ್ರ ಪಕ್ಷಾಶ್ರಿತಯೋರ್ವಚನಂ ಜಲ್ಪಃ, ಜಲ್ಪವಿಪರ್ಯಯೋ ವಿತಣ್ಡಾ| ಯಥಾ- ಏಕಸ್ಯ ಪಕ್ಷಃ ಪುನರ್ಭವೋಽಸ್ತೀತಿ, ನಾಸ್ತೀತ್ಯಪರಸ್ಯ; ತೌ ಚ ಸ್ವಸ್ವಪಕ್ಷಹೇತುಭಿಃ ಸ್ವಸ್ವಪಕ್ಷಂ ಸ್ಥಾಪಯತಃ, ಪರಪಕ್ಷಮುದ್ಭಾವಯತಃ, ಏಷ ಜಲ್ಪಃ| ಜಲ್ಪವಿಪರ್ಯಯೋ ವಿತಣ್ಡಾ| ವಿತಣ್ಡಾ ನಾಮ ಪರಪಕ್ಷೇ ದೋಷವಚನಮಾತ್ರಮೇವ||೨೮||

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

ದ್ರವ್ಯ-ಗುಣ-ಕರ್ಮ-ಸಾಮಾನ್ಯ-ವಿಶೇಷ-ಸಮವಾಯಾಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾಃ||೨೯|| ಅಥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ನಾಮ ಸಾಧ್ಯವಚನಂ; ಯಥಾ- ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ||೩೦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ಅಥ ಸ್ಥಾಪನಾ- ಸ್ಥಾಪನಾ ನಾಮ ತಸ್ಯಾ ಏವ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾ ಹೇತುದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಪನಯನಿಗಮನೈಃ ಸ್ಥಾಪನಾ| ಪೂರ್ವಂ ಹಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಪಶ್ಚಾತ್ ಸ್ಥಾಪನಾ, ಕಿಂ ಹ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತಿ; ಯಥಾ- ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ; ಹೇತುಃ- ಅಕೃತಕತ್ವಾದಿತಿ; ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ - ಯಥಾಽಽಕಾಶಮಿತಿ; ಉಪನಯಃ- ಯಥಾ ಚಾಕೃತಕಮಾಕಾಶಂ, ತಚ್ಚ ನಿತ್ಯಂ, ತಥಾ ಪುರುಷ ಇತಿ; ನಿಗಮನಂ- ತಸ್ಮಾನ್ನಿತ್ಯ ಇತಿ||೩೧||

Adhikarana 22 (32) · Śloka 32

ಅಥ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ- ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ನಾಮ ಯಾ ತಸ್ಯಾ ಏವ ಪರಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಸ್ಥಾಪನಾ| ಯಥಾ- ಅನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ; ಹೇತುಃ- ಐನ್ದ್ರಿಯಕತ್ವಾದಿತಿ; ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ- ಯಥಾ ಘಟ ಇತಿ, ಉಪನಯೋ- ಯಥಾ ಘಟ ಐನ್ದ್ರಿಯಕಃ ಸ ಚಾನಿತ್ಯಃ, ತಥಾ ಚಾಯಮಿತಿ; ನಿಗಮನಂ- ತಸ್ಮಾದನಿತ್ಯ ಇತಿ||೩೨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

ಅಥ ಹೇತುಃ- ಹೇತುರ್ನಾಮೋಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣಂ; ತತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಮ್, ಐತಿಹ್ಯಮ್, ಔಪಮ್ಯಮಿತಿ; ಏಭಿರ್ಹೇತುಭಿರ್ಯದುಪಲಭ್ಯತೇ ತತ್ ತತ್ತ್ವಮ್||೩೩||

Adhikarana 24 (34) · Śloka 34

ಅಥ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ- ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ನಾಮ ಯತ್ರ ಮೂರ್ಖವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಂ, ಯೋ ವರ್ಣ್ಯಂ ವರ್ಣಯತಿ | ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿರುಷ್ಣಃ, ದ್ರವಮುದಕಂ, ಸ್ಥಿರಾ ಪೃಥಿವೀ, ಆದಿತ್ಯಃ ಪ್ರಕಾಶಕ ಇತಿ; ಯಥಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಪ್ರಕಾಶಕಸ್ತಥಾ ಸಾಙ್ಖ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶಕಮಿತಿ||೩೪||

Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36

ಉಪನಯೋ ನಿಗಮನಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ಥಾಪನಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮ್||೩೫|| ಅಥೋತ್ತರಮ್- ಉತ್ತರಂ ನಾಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯೋಪದಿಷ್ಟೇ ಹೇತೌ ವೈಧರ್ಮ್ಯವಚನಂ, ವೈಧರ್ಮ್ಯೋಪದಿಷ್ಟೇ ವಾ ಹೇತೌ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವಚನಮ್| ಯಥಾ- ‘ಹೇತುಸಧರ್ಮಾಣೋ ವಿಕಾರಾಃ, ಶೀತಕಸ್ಯ ಹಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ಹೇತುಭಿಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಹಿಮಶಿಶಿರವಾತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ’, ಇತಿ ಬ್ರುವತಃ ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಹೇತುವಿಧರ್ಮಾಣೋ ವಿಕಾರಾಃ, ಯಥಾ ಶರೀರಾವಯವಾನಾಂ ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಕೋಥಪ್ರಪಚನೇ ಹೇತುವೈಧರ್ಮ್ಯಂ ಹಿಮಶಿಶಿರವಾತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾ ಇತಿ| ಏತತ್ ಸವಿಪರ್ಯಯಮುತ್ತರಮ್||೩೬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

ಅಥ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ- ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ಸ ಯಃ ಪರೀಕ್ಷಕೈರ್ಬಹುವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಹೇತುಭಿಶ್ಚ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ ನಿರ್ಣಯಃ| ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ- ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಅಧಿಕರಣಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ, ಅಭ್ಯುಪಗಮಸಿದ್ಧಾನ್ತಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ತತ್ತತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ಯಥಾ ಸನ್ತಿ ನಿದಾನಾನಿ, ಸನ್ತಿ ವ್ಯಾಧಯಃ, ಸನ್ತಿ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಿತಿ| ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನೇಕೈಕಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ತತ್ತತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ಯಥಾ- ಅನ್ಯತ್ರಾಷ್ಟೌ ರಸಾಃ ಷಡತ್ರ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತ್ರ ಷಡಿನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯತ್ರ ತನ್ತ್ರೇ, ವಾತಾದಿಕೃತಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಕಾರಾ ಯಥಾಽನ್ಯತ್ರ, ಅತ್ರ ವಾತಾದಿಕೃತಾ ಭೂತಕೃತಾಶ್ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಅಧಿಕರಣಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ಸ ಯಸ್ಮಿನ್ನಧಿಕರಣೇ ಪ್ರಸ್ತೂಯಮಾನೇ ಸಿದ್ಧಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯಧಿಕರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯಥಾ- ‘ನ ಮುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಾನುಬನ್ಧಿಕಂ ಕುರುತೇ, ನಿಸ್ಪೃಹತ್ವಾತ್ ಇತಿ ಪ್ರಸ್ತುತೇ ಸಿದ್ಧಾಃ ಕರ್ಮಫಲ-ಮೋಕ್ಷ-ಪುರುಷ-ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ| ಅಭ್ಯುಪಗಮಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಾಮ ಸ ಯಮರ್ಥಮಸಿದ್ಧಮಪರೀಕ್ಷಿತಮನುಪದಿಷ್ಟಮಹೇತುಕಂ ವಾ ವಾದಕಾಲೇಽಭ್ಯುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜಃ; ತದ್ಯಥಾ- ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ಗುಣಾಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಃ| ಇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ||೩೭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

ಅಥ ಶಬ್ದಃ- ಶಬ್ದೋ ನಾಮ ವರ್ಣಸಮಾಮ್ನಾಯಃ; ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ- ದೃಷ್ಟಾರ್ಥಶ್ಚ, ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥಶ್ಚ, ಸತ್ಯಶ್ಚ, ಅನೃತಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾರ್ಥೋ ನಾಮ- ತ್ರಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರ್ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ, ಷಡ್ಭಿರುಪಕ್ರಮೈಶ್ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ, ಸತಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಸದ್ಭಾವೇ ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಹಣಮಿತಿ| ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥಃ ಪುನಃ- ಅಸ್ತಿ ಪ್ರೇತ್ಯಭಾವಃ, ಅಸ್ತಿ ಮೋಕ್ಷ ಇತಿ| ಸತ್ಯೋ ನಾಮ- ಯಥಾರ್ಥಭೂತಃ; ಸನ್ತ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾಃ, ಸನ್ತಿ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ, ಸನ್ತ್ಯಾರಮ್ಭಫಲಾನೀತಿ| ಸತ್ಯವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚಾನೃತಃ||೩೮||

Adhikarana 28 (39) · Śloka 39

ಅಥ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ನಾಮ ತದ್ಯದಾತ್ಮನಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೈಶ್ಚ ಸ್ವಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ; ತತ್ರಾತ್ಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಃ ಸುಖದುಃಖೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಾದಯಃ, ಶಬ್ದಾದಯಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಃ||೩೯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

ಅಥಾನುಮಾನಮ್- ಅನುಮಾನಂ ನಾಮ ತರ್ಕೋ ಯುಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಃ; ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ, ಬಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತ್ಯಾ, ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಹಣೇನೇತ್ಯೇವಮಾದಿ||೪೦||

Adhikarana 30 (41) · Śloka 41

ಅಥೈತಿಹ್ಯಮ್- ಐತಿಹ್ಯಂ ನಾಮಾಪ್ತೋಪದೇಶೋ ವೇದಾದಿಃ||೪೧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

ಅಥೌಪಮ್ಯಮ್- ಔಪಮ್ಯಂ ನಾಮ ಯದನ್ಯೇನಾನ್ಯಸ್ಯ ಸಾದೃಶ್ಯಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾಶನಂ; ಯಥಾ- ದಣ್ಡೇನ ದಣ್ಡಕಸ್ಯ, ಧನುಷಾ ಧನುಃಸ್ತಮ್ಭಸ್ಯ, ಇಷ್ವಾಸೇನಾಽಽರೋಗ್ಯದಸ್ಯೇತಿ||೪೨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

ಅಥ ಸಂಶಯಃ- ಸಂಶಯೋ ನಾಮ ಸನ್ದೇಹಲಕ್ಷಣಾನುಸನ್ದಿಗ್ಧೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವನಿಶ್ಚಯಃ ; ಯಥಾ- ದೃಷ್ಟಾ ಹ್ಯಾಯುಷ್ಮಲ್ಲಕ್ಷಣೈರುಪೇತಾಶ್ಚಾನುಪೇತಾಶ್ಚ ತಥಾ ಸಕ್ರಿಯಾಶ್ಚಾಕ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಪುರುಷಾಃ ಶೀಘ್ರಭಙ್ಗಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ, ಏತದುಭಯದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಸಂಶಯಃ- ಕಿಮಸ್ತಿ ಖಲ್ವಕಾಲಮೃತ್ಯುರುತ ನಾಸ್ತೀತಿ||೪೩||

Adhikarana 33 (44) · Śloka 44

ಅಥ ಪ್ರಯೋಜನಂ- ಪ್ರಯೋಜನಂ ನಾಮ ಯದರ್ಥಮಾರಭ್ಯನ್ತ ಆರಮ್ಭಾಃ; ಯಥಾ- ಯದ್ಯಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತಿ ತತೋಽಹಮಾತ್ಮಾನಮಾಯುಷ್ಯೈರುಪಚರಿಷ್ಯಾಮ್ಯನಾಯುಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಪರಿಹರಿಷ್ಯಾಮಿ, ಕಥಂ ಮಾಮಕಾಲಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಸಹೇತೇತಿ||೪೪||

Adhikarana 34 (45) · Śloka 45

ಅಥ ಸವ್ಯಭಿಚಾರಂ- ಸವ್ಯಭಿಚಾರಂ ನಾಮ ಯದ್ವ್ಯಭಿಚರಣಂ; ಯಥಾ- ಭವೇದಿದಮೌಷಧಮಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ಯೌಗಿಕಮಥವಾ ನೇತಿ||೪೫||

Adhikarana 35 (46) · Śloka 46

ಅಥ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ- ಜಿಜ್ಞಾಸಾ ನಾಮ ಪರೀಕ್ಷಾ; ಯಥಾ ಭೇಷಜಪರೀಕ್ಷೋತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೪೬||

Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48

ಅಥ ವ್ಯವಸಾಯಃ- ವ್ಯವಸಾಯೋ ನಾಮ ನಿಶ್ಚಯಃ; ಯಥಾ- ವಾತಿಕ ಏವಾಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ, ಇದಮೇವಾಸ್ಯ ಭೇಷಜಂ ಚೇತಿ||೪೭|| ಅಥಾರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ- ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನಾಮ ಯತ್ರೈಕೇನಾರ್ಥೇನೋಕ್ತೇನಾಪರಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾನುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸಿದ್ಧಿಃ; ಯಥಾ- ನಾಯಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಭವತ್ಯರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ- ಅಪತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋಽಯಮಿತಿ, ನಾನೇನ ದಿವಾ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಭವತ್ಯರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಃ- ನಿಶಿ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ||೪೮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

ಅಥ ಸಮ್ಭವಃ- ಯೋ ಯತಃ ಸಮ್ಭವತಿ ಸ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಃ; ಯಥಾ- ಷಡ್ಧಾತವೋ ಗರ್ಭಸ್ಯ, ವ್ಯಾಧೇರಹಿತಂ, ಹಿತಮಾರೋಗ್ಯಸ್ಯೇತಿ||೪೯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 50

ಅಥಾನುಯೋಜ್ಯಮ್- ಅನುಯೋಜ್ಯಂ ನಾಮ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯದೋಷಯುಕ್ತಂ ತತ್| ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವ್ಯಾಹೃತೇಷ್ವರ್ಥೇಷು ವಾ ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ತದಪ್ಯನುಯೋಜ್ಯಂ; ಯಥಾ- ‘ಸಂಶೋಧನಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ‘ಕಿಂ ವಮನಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ, ಕಿಂವಾ ವಿರೇಚನಸಾಧ್ಯಃ’ ಇತ್ಯನುಯುಜ್ಯತೇ||೫೦||

Adhikarana 39 (51) · Śloka 51

ಅಥಾನನುಯೋಜ್ಯಮ್- ಅನನುಯೋಜ್ಯಂ ನಾಮಾತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ; ಯಥಾ- ಅಯಮಸಾಧ್ಯಃ||೫೧||

Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53

ಅಥಾನುಯೋಗಃ- ಅನುಯೋಗೋ ನಾಮ ಸ ಯತ್ ತದ್ವಿದ್ಯಾನಾಂ ತದ್ವಿದ್ಯೈರೇವ ಸಾರ್ಧಂ ತನ್ತ್ರೇ ತನ್ತ್ರೈಕದೇಶೇ ವಾ ಪ್ರಶ್ನಃಪ್ರಶ್ನೈಕದೇಶೋ ವಾ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಚನಪ್ರತಿವಚನಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಮಾದಿಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ‘ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತೇ ಯತ್ ಪರಃ ‘ಕೋ ಹೇತುಃ’ ಇತ್ಯಾಹ, ಸೋಽನುಯೋಗಃ||೫೨|| ಅಥ ಪ್ರತ್ಯನುಯೋಗಃ- ಪ್ರತ್ಯನುಯೋಗೋ ನಾಮಾನುಯೋಗಸ್ಯಾನುಯೋಗಃ; ಯಥಾ- ಅಸ್ಯಾನುಯೋಗಸ್ಯ ಪುನಃ ಕೋ ಹೇತುರಿತಿ||೫೩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

ಅಥ ವಾಕ್ಯದೋಷಃ- ವಾಕ್ಯದೋಷೋ ನಾಮ ಯಥಾ ಖಲ್ವಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ನ್ಯೂನಮ್, ಅಧಿಕಮ್, ಅನರ್ಥಕಮ್, ಅಪಾರ್ಥಕಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ಚೇತಿ; ಏತಾನಿ ಹ್ಯನ್ತರೇಣ ನ ಪ್ರಕೃತೋಽರ್ಥಃ ಪ್ರಣಶಯೇತ್| ತತ್ರ ನ್ಯೂನಂ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹೇತೂದಾಹರಣೋಪನಯನಿಗಮನಾನಾಮನ್ಯತಮೇನಾಪಿ ನ್ಯೂನಂ ನ್ಯೂನಂ ಭವತಿ; ಯದ್ವಾ ಬಹೂಪದಿಷ್ಟಹೇತುಕಮೇಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸಾಧ್ಯತೇ ತಚ್ಚ ನ್ಯೂನಮ್| ಅಥಾಧಿಕಮ್- ಅಧಿಕಂ ನಾಮ ಯನ್ನ್ಯೂನವಿಪರೀತಂ, ಯದ್ವಾಽಽಯುರ್ವೇದೇ ಭಾಷ್ಯಮಾಣೇ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಮೌಶನಸಮನ್ಯದ್ವಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಪ್ರತಿಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ, ಯದ್ವಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥಮಪಿ ದ್ವಿರಭಿಧೀಯತೇ ತತ್ ಪುನರುಕ್ತದೋಷತ್ವಾದಧಿಕಂ; ತಚ್ಚ ಪುನರುಕ್ತಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್- ಅರ್ಥಪುನರುಕ್ತಂ, ಶಬ್ದಪುನರುಕ್ತಂ ಚ; ತತ್ರಾರ್ಥಪುನರುಕ್ತಂ ಯಥಾ- ಭೇಷಜಮೌಷಧಂ ಸಾಧನಮಿತಿ, ಶಬ್ದಪುನರುಕ್ತಂ ಪುನರ್ಭೇಷಜಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ| ಅಥಾನರ್ಥಕಮ್- ಅನರ್ಥಕಂ ನಾಮ ಯದ್ವಚನಮಕ್ಷರಗ್ರಾಮಮಾತ್ರಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ ಪಞ್ಚವರ್ಗವನ್ನ ಚಾರ್ಥತೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಥಾಪಾರ್ಥಕಮ್- ಅಪಾರ್ಥಕಂ ನಾಮ ಯದರ್ಥವಚ್ಚ ಪರಸ್ಪರೇಣಾಸಂಯುಜ್ಯಮಾನಾರ್ಥಕಂ; ಯಥಾ- ಚಕ್ರ-ನ(ತ)ಕ್ರ-ವಂಶ-ವಜ್ರ-ನಿಶಾಕರಾ ಇತಿ| ಅಥ ವಿರುದ್ಧಂ- ವಿರುದ್ಧಂ ನಾಮ ಯದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತಸಿದ್ಧಾನ್ತಸಮಯೈರ್ವಿರುದ್ಧಂ; ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಸಿದ್ಧಾನ್ತಾವುಕ್ತೌಃ ಸಮಯಃ ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಆಯುರ್ವೈದಿಕಸಮಯಃ, ಯಾಜ್ಞಿಕಸಮಯಃ, ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಿಕಸಮಯಶ್ಚೇತಿ; ತತ್ರಾಯುರ್ವೈದಿಕಸಮಯಃ- ಚತುಷ್ಪಾದಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ, ಯಾಜ್ಞಿಕಸಮಯಃ- ಆಲಭ್ಯಾ ಯಜಮಾನೈಃ ಪಶವ ಇತಿ, ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಿಕಸಮಯಃ- ಸರ್ವಭೂತೇಷ್ವಹಿಂಸೇತಿ; ತತ್ರ ಸ್ವಸಮಯವಿಪರೀತಮುಚ್ಯಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ| ಇತಿ ವಾಕ್ಯದೋಷಾಃ||೫೪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

ಅಥ ವಾಕ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ- ವಾಕ್ಯಪ್ರಶಂಸಾ ನಾಮ ಯಥಾ ಖಲ್ವಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ತ್ವನ್ಯೂನಮ್, ಅನಧಿಕಮ್, ಅರ್ಥವತ್, ಅನಪಾರ್ಥಕಮ್, ಅವಿರುದ್ಧಮ್, ಅಧಿಗತಪದಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಯತ್ತದ್ವಾಕ್ಯಮನನುಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೫೫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

ಅಥ ಚ್ಛಲಂ- ಛಲಂ ನಾಮ ಪರಿಶಠಮರ್ಥಾಭಾಸಮನರ್ಥಕಂ ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮೇವ| ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ- ವಾಕ್ಛಲಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಂ ಚ| ತತ್ರ ವಾಕ್ಛಲಂ ನಾಮ ಯಥಾ- ಕಶ್ಚಿದ್ಬ್ರೂಯಾತ್- ನವತನ್ತ್ರೋಽಯಂ ಭಿಷಗಿತಿ, ಅಥ ಭಿಷಗ್ ಬ್ರೂಯಾತ್- ನಾಹಂ ನವತನ್ತ್ರ ಏಕತನ್ತ್ರೋಽಹಮಿತಿ; ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ನಾಹಂ ಬ್ರವೀಮಿ ನವ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ತವೇತಿ, ಅಪಿ ತು ನವಾಭ್ಯಸ್ತಂ ತೇ ತನ್ತ್ರಮಿತಿ; ಭಿಷಕ್ ಬ್ರೂಯಾತ್- ನ ಮಯಾ ನವಾಭ್ಯಸ್ತಂ ತನ್ತ್ರಮ್, ಅನೇಕಧಾಽಭ್ಯಸ್ತಂ ಮಯಾ ತನ್ತ್ರಮಿತಿ; ಏತದ್ವಾಕ್ಛಲಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಂ ನಾಮ ಯಥಾ- ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನಾಯೌಷಧಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ, ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಸತ್ ಸತ್ಪ್ರಶಮನಾಯೇತಿ ಕಿಂ ನು ಭವಾನಾಹ; ಸನ್ ಹಿ ರೋಗಃ, ಸದೌಷಧಂ; ಯದಿ ಚ ಸತ್ ಸತ್ಪ್ರಶಮನಾಯ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಸತ್ ಕಾಸಃ, ಸತ್ ಕ್ಷಯಃ, ಸತ್ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕಾಸಸ್ತೇ ಕ್ಷಯಪ್ರಶಮನಾಯ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ| ಏತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಮ್||೫೬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

ಅಥಾಹೇತುಃ- ಅಹೇತುರ್ನಾಮಪ್ರಕರಣಸಮಃ, ಸಂಶಯಸಮಃ, ವರ್ಣ್ಯಸಮಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಕರಣಸಮೋ ನಾಮಾಹೇತುರ್ಯಥಾ- ಅನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯ ಇತಿ; ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಯಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾನ್ನಿತ್ಯಃ; ಶರೀರಂ ಹ್ಯನಿತ್ಯಮತೋ ವಿಧರ್ಮಿಣಾ ಚಾತ್ಮನಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯೇಷ ಚಾಹೇತುಃ; ನಹಿ ಯ ಏವ ಪಕ್ಷಃ ಸ ಏವ ಹೇತುರಿತಿ| ಸಂಶಯಸಮೋ ನಾಮಾಹೇತುರ್ಯ ಏವ ಸಂಶಯಹೇತುಃ ಸ ಏವ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಃ; ಯಥಾ- ಅಯಮಾಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಮಾಹ, ಕಿನ್ನ್ವಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ಸ್ಯಾನ್ನ ವೇತಿ ಸಂಶಯೇ ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾತ್- ಯಸ್ಮಾದಯಮಾಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಮಾಹ ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಕೋಽಯಮಿತಿ, ನ ಚ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಂ ವಿಶೇಷಯತಿ, ಏಷ ಚಾಹೇತುಃ; ನ ಹಿ ಯ ಏವ ಸಂಶಯಹೇತುಃ, ಸ ಏವ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುರ್ಭವತಿ| ವರ್ಣ್ಯಸಮೋ ನಾಮಾಹೇತುಃ- ಯೋ ಹೇತುರ್ವರ್ಣ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟಃ; ಯಥಾ- ಕಶ್ಚಿದ್ಬೂಯಾತ್- ಅಸ್ಪರ್ಶತ್ವಾದ್ಬುದ್ಧಿರನಿತ್ಯಾ ಶಬ್ದವದಿತಿ; ಅತ್ರ ವರ್ಣ್ಯಃ ಶಬ್ದೋ ಬುದ್ಧಿರಪಿ ವರ್ಣ್ಯಾ, ತದುಭಯವರ್ಣ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ವರ್ಣ್ಯಸಮೋಽಪ್ಯಹೇತುಃ||೫೭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

ಅಥಾತೀತಕಾಲಮ್- ಅತೀತಕಾಲಂ ನಾಮ ಯತ್ ಪೂರ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ ತತ್ ಪಶ್ಚಾದುಚ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಾಲಾತೀತತ್ವಾದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಭವತೀತಿ; ಪೂರ್ವಂ ವಾ ನಿಗ್ರಹಪ್ರಾಪ್ತಮನಿಗೃಹ್ಯ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಿತಂ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿಗೃಹೀತೇ, ತತ್ತಸ್ಯಾತೀತಕಾಲತ್ವಾನ್ನಿಗ್ರಹವಚನಮಸಮರ್ಥಂ ಭವತೀತಿ||೫೮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

ಅಥೋಪಾಲಮ್ಭಃ- ಉಪಾಲಮ್ಭೋ ನಾಮ ಹೇತೋರ್ದೋಷವಚನಂ; ಯಥಾ- ಪೂರ್ವಮಹೇತವೋ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೫೯||

Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61

ಅಥ ಪರಿಹಾರಃ- ಪರಿಹಾರೋ ನಾಮ ತಸ್ಯೈವ ದೋಷವಚನಸ್ಯ ಪರಿಹರಣಂ; ಯಥಾ- ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮನಿ ಶರೀರಸ್ಥೇ ಜೀವಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಯ ಚಾಪಗಮಾನ್ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯಶ್ಚೇತಿ||೬೦|| ಅಥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿರ್ನಾಮ ಸಾ ಪೂರ್ವಪರಿಗೃಹೀತಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಪರ್ಯನುಯುಕ್ತೋ ಯತ್ ಪರಿತ್ಯಜತಿ, ಯಥಾ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ, ಪರ್ಯನುಯುಕ್ತಸ್ತ್ವಾಹ- ಅನಿತ್ಯ ಇತಿ||೬೧||

Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64

ಅಥಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾ- ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾ ನಾಮ ಸಾ ಯ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಾಭ್ಯುಪಗಮಃ||೬೨|| ಅಥ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ- ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ನಾಮ ಪ್ರಕೃತಹೇತೌ ವಾಚ್ಯೇ ಯದ್ವಿಕೃತಹೇತುಮಾಹ||೬೩|| ಅಥಾರ್ಥಾನ್ತರಮ್- ಅರ್ಥಾನ್ತರಂ ನಾಮೈಕಸ್ಮಿನ್ ವಕ್ತವ್ಯೇಽಪರಂ ಯದಾಹ| ಯಥಾ- ಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ ವಾಚ್ಯೇ ಪ್ರಮೇಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ||೬೪||

Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66

ಅಥ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಂ- ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಂ ನಾಮ ಪರಾಜಯಪ್ರಾಪ್ತಿಃ; ತಚ್ಚ ತ್ರಿರಭಿಹಿತಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಪರಿಷದಿ ವಿಜ್ಞಾನವತ್ಯಾಂ, ಯದ್ವಾ ಅನನುಯೋಜ್ಯಸ್ಯಾನುಯೋಗೋಽನುಯೋಜ್ಯಸ್ಯ ಚಾನನುಯೋಗಃ| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹಾನಿಃ, ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾ, ಕಾಲಾತೀತವಚನಮ್, ಅಹೇತುಃ, ನ್ಯೂನಮ್, ಅಧಿಕಂ, ವ್ಯರ್ಥಮ್, ಅನರ್ಥಕಂ, ಪುನರುಕ್ತಂ, ವಿರುದ್ಧಂ, ಹೇತ್ವನ್ತರಮ್, ಅರ್ಥಾನ್ತರಂ ಚ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮ್||೬೫|| ಇತಿ ವಾದಮಾರ್ಗಪದಾನಿ ಯಥೋದ್ದೇಶಮಭಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೬೬||

Adhikarana 50 (67) · Śloka 67

ವಾದಸ್ತು ಖಲು ಭಿಷಜಾಂ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ಪ್ರವರ್ತೇತಾಯುರ್ವೇದ ಏವ, ನಾನ್ಯತ್ರ| ಅತ್ರ ಹಿ ವಾಕ್ಯಪ್ರತಿವಾಕ್ಯವಿಸ್ತರಾಃ ಕೇವಲಾಶ್ಚೋಪಪತ್ತಯಃ ಸರ್ವಾಧಿಕರಣೇಷು| ತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಸರ್ವಂ ವಾಕ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನಾಪ್ರಕೃತಕಮಶಾಸ್ತ್ರಮಪರೀಕ್ಷಿತಮಸಾಧಕಮಾಕುಲಮವ್ಯಾಪಕಂ ವಾ| ಸರ್ವಂ ಚ ಹೇತುಮದ್ಬ್ರೂಯಾತ್| ಹೇತುಮನ್ತೋ ಹ್ಯಕಲುಷಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ವಾದವಿಗ್ರಹಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಕಾರಣಭೂತಾಃ, ಪ್ರಶಸ್ತಬುದ್ಧಿವರ್ಧಕತ್ವಾತ್; ಸರ್ವಾರಮ್ಭಸಿದ್ಧಿಂ ಹ್ಯಾವಹತ್ಯನುಪಹತಾ ಬುದ್ಧಿಃ||೬೭||

Adhikarana 51 (68) · Śloka 68

ಇಮಾನಿ ಖಲು ತಾವದಿಹ ಕಾನಿಚಿತ್ ಪ್ರಕರಣಾನಿ ಭಿಷಜಾಂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಂ ಹಿ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಮಾರಮ್ಭಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹಿ ಕಾರಣ-ಕರಣ-ಕಾರ್ಯಯೋನಿ-ಕಾರ್ಯ-ಕಾರ್ಯಫಲಾನುಬನ್ಧ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಾನ್ ಸಮ್ಯಗಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನಃ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಾವಿಷ್ಟಫಲಾನುಬನ್ಧಂ ಕಾರ್ಯಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತ್ಯನತಿಮಹತಾ ಯತ್ನೇನ ಕರ್ತಾ||೬೮||

Adhikarana 52 (69) · Śloka 69

ತತ್ರ ಕಾರಣಂ ನಾಮ ತದ್ ಯತ್ ಕರೋತಿ, ಸ ಏವ ಹೇತುಃ, ಸ ಕರ್ತಾ||೬೯||

Adhikarana 53 (70) · Śloka 70

ಕರಣಂ ಪುನಸ್ತದ್ ಯದುಪಕರಣಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ ಕರ್ತುಃ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಪ್ರಯತಮಾನಸ್ಯ||೭೦||

Adhikarana 54 (71) · Śloka 71

ಕಾರ್ಯಯೋನಿಸ್ತು ಸಾ ಯಾ ವಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ||೭೧||

Adhikarana 55 (72) · Śloka 72

ಕಾರ್ಯಂ ತು ತದ್ಯಸ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಮಭಿಸನ್ಧಾಯ ಕರ್ತಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೭೨||

Adhikarana 56 (73) · Śloka 73

ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಪುನಸ್ತದ್ ಯತ್ಪ್ರಯೋಜನಾ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ||೭೩||

Adhikarana 57 (74) · Śloka 74

ಅನುಬನ್ಧಃ ಖಲು ಸ ಯಃ ಕರ್ತಾರಮವಶ್ಯಮನುಬಧ್ನಾತಿ ಕಾರ್ಯಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತಃ ಶುಭೋ ವಾಽಪ್ಯಶುಭೋ ಭಾವಃ||೭೪||

Adhikarana 58 (75) · Śloka 75

ದೇಶಸ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾನಮ್||೭೫||

Adhikarana 59 (76) · Śloka 76

ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಪರಿಣಾಮಃ||೭೬||

Adhikarana 60 (77) · Śloka 77

ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತು ಖಲು ಚೇಷ್ಟಾ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಾ; ಸೈವ ಕ್ರಿಯಾ, ಕರ್ಮ, ಯತ್ನಃ, ಕಾರ್ಯಸಮಾರಮ್ಭಶ್ಚ||೭೭||

Adhikarana 61 (78) · Śloka 78

ಉಪಾಯಃ ಪುನಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಕಾರ್ಯಕಾರ್ಯಫಲಾನುಬನ್ಧವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ, ಕಾರ್ಯಾಣಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಕ ಇತ್ಯತಸ್ತೂಪಾಯಃ ; ಕೃತೇ ನೋಪಾಯಾರ್ಥೋಽಸ್ತಿ, ನ ಚ ವಿದ್ಯತೇ ತದಾತ್ವೇ, ಕೃತಾಚ್ಚೋತ್ತರಕಾಲಂ ಫಲಂ, ಫಲಾಚ್ಚಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ||೭೮||

Adhikarana 62 (79) · Śloka 79

ಏತದ್ದಶವಿಧಮಗ್ರೇ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ, ತತೋಽನನ್ತರಂ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿಷ್ಟಾ| ತಸ್ಮಾದ್ಭಿಷಕ್ ಕಾರ್ಯಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಪ್ರಾಕ್ ಕಾರ್ಯಸಮಾರಮ್ಭಾತ್ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ಕೇವಲಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಕರ್ಮ ಸಮಾರಭೇತ ಕರ್ತುಮ್||೭೯||

Adhikarana 63 (80) · Śloka 80

ತತ್ರ ಚೇದ್ಭಿಷಗಭಿಷಗ್ವಾ ಭಿಷಜಂ ಕಶ್ಚಿದೇವಂ ಖಲು ಪೃಚ್ಛೇದ್- ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಿ ಪ್ರಯೋಕ್ತುಕಾಮೇನ ಭಿಷಜಾ ಕತಿವಿಧಯಾ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ಕತಿವಿಧಮೇವ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ, ಕಶ್ಚಾತ್ರ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷಃ, ಕಥಂ ಚ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಃ, ಕಿಮ್ಪ್ರಯೋಜನಾ ಚ ಪರೀಕ್ಷಾ, ಕ್ವ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ವ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ಚ ಕಿಂ ನೈಷ್ಠಿಕಂ, ಕಾನಿ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ||೮೦||

Adhikarana 64 (81) · Śloka 81

ಸ ಏವಂ ಪೃಷ್ಟೋ ಯದಿ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇತ್, ಬ್ರೂಯಾದೇನಂ- ಬಹುವಿಧಾ ಹಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ತಥಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಧಿಭೇದಃ, ಕತಮೇನ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ನಯಾ ಪರೀಕ್ಷಯಾ ಕೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಭಿನ್ನಸ್ಯ ಭೇದಾಗ್ರಂ ಭವಾನ್ ಪೃಚ್ಛತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನಂ ; ನೇದಾನೀಂ ಭವತೋಽನ್ಯೇನ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ನಯಾ ಪರೀಕ್ಷಯಾಽನ್ಯೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಭಿನ್ನಸ್ಯಾಭಿಲಷಿತಮರ್ಥಂ ಶ್ರೋತುಮಹಮನ್ಯೇನ ಪರೀಕ್ಷಾವಿಧಿಭೇದೇನಾನ್ಯೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಭಿತ್ತ್ವಾಽನ್ಯಥಾಽಽಚಕ್ಷಾಣ ಇಚ್ಛಾಂ ಪೂರಯೇಯಮಿತಿ||೮೧||

Adhikarana 65 (82) · Śloka 82

ಸ ಯದುತ್ತರಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ತತ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೋತ್ತರಂ ವಾಚ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಥೋಕ್ತಂ ಚ ಪ್ರತಿವಚನವಿಧಿಮವೇಕ್ಷ್ಯ; ಸಮ್ಯಕ್ ಯದಿ ತು ಬ್ರೂಯಾನ್ನ ಚೈನಂ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇತ್, ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತು ವಚನಕಾಲಂ ಮನ್ಯೇತ, ಕಾಮಮಸ್ಮೈ ಬ್ರೂಯಾದಾಪ್ತಮೇವ ನಿಖಿಲೇನ||೮೨||

Adhikarana 66 (83) · Śloka 83

ದ್ವಿವಿಧಾ ತು ಖಲು ಪರೀಕ್ಷಾ ಜ್ಞಾನವತಾಂ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಂ ಚ| ಏತದ್ಧಿ ದ್ವಯಮುಪದೇಶಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸ್ಯಾತ್| ಏವಮೇಷಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ಪರೀಕ್ಷಾ, ತ್ರಿವಿಧಾ ವಾ ಸಹೋಪದೇಶೇನ||೮೩||

Adhikarana 67 (84) · Śloka 84

ದಶವಿಧಂ ತು ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಕಾರಣಾದಿ ಯದುಕ್ತಮಗ್ರೇ, ತದಿಹ ಭಿಷಗಾದಿಷು ಸಂಸಾರ್ಯ ಸನ್ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ- ಇಹ ಕಾರ್ಯಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕಾರಣಂ ಭಿಷಕ್, ಕರಣಂ ಪುನರ್ಭೇಷಜಂ, ಕಾರ್ಯಯೋನಿರ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ, ಕಾರ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ, ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಸುಖಾವಾಪ್ತಿಃ, ಅನುಬನ್ಧಃ ಖಲ್ವಾಯುಃ, ದೇಶೋ ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ, ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಸಂವತ್ಸರಶ್ಚಾತುರಾವಸ್ಥಾ ಚ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಸಮಾರಮ್ಭಃ, ಉಪಾಯಸ್ತು ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್| ಇಹಾಪ್ಯಸ್ಯೋಪಾಯಸ್ಯ ವಿಷಯಃ ಪೂರ್ವೇಣೈವೋಪಾಯವಿಶೇಷೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ಇತಿ ಕಾರಣಾದೀನಿ ದಶ ದಶಸು ಭಿಷಗಾದಿಷು ಸಂಸಾರ್ಯ ಸನ್ದರ್ಶಿತಾನಿ, ತಥೈವಾನುಪೂರ್ವ್ಯೈತದ್ದಶವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮುಕ್ತಂ ಚ||೮೪||

Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86

ತಸ್ಯ ಯೋ ಯೋ ವಿಶೇಷೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಚ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಃ, ಸ ತಥಾ ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯತೇ||೮೫|| ಕಾರಣಂ ಭಿಷಗಿತ್ಯುಕ್ತಮಗ್ರೇ, ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಭಿಷಙ್ನಾಮ ಯೋ ಭಿಷಜ್ಯತಿ, ಯಃ ಸೂತ್ರಾರ್ಥಪ್ರಯೋಗಕುಶಲಃ, ಯಸ್ಯ ಚಾಯುಃ ಸರ್ವಥಾ ವಿದಿತಂ ಯಥಾವತ್| ಸ ಚ ಸರ್ವಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಚಿಕೀರ್ಷನ್ನಾತ್ಮಾನಮೇವಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಗುಣಿಷು ಗುಣತಃ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಂ ಪಶ್ಯನ್, ಕಚ್ಚಿದಹಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಭಿನಿರ್ವರ್ತನೇ ಸಮರ್ಥೋ ನ ವೇತಿ; ತತ್ರೇಮೇ ಭಿಷಗ್ಗುಣಾ ಯೈರುಪಪನ್ನೋ ಭಿಷಗ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾಭಿನಿರ್ವರ್ತನೇ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪರ್ಯವದಾತಶ್ರುತತಾ, ಪರಿದೃಷ್ಟಕರ್ಮತಾ, ದಾಕ್ಷ್ಯಂ, ಶೌಚಂ, ಜಿತಹಸ್ತತಾ, ಉಪಕರಣವತ್ತಾ, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಪನ್ನತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞತಾ, ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಜ್ಞಾತಾ ಚೇತಿ||೮೬||

Adhikarana 69 (87) · Śloka 87

ಕರಣಂ ಪುನರ್ಭೇಷಜಮ್| ಭೇಷಜಂ ನಾಮ ತದ್ಯದುಪಕರಣಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ ಭಿಷಜೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಪ್ರಯತಮಾನಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಶ್ಚೋಪಾಯಾನ್ತೇಭ್ಯಃ| ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಭೇದಾತ್- ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ- ಮನ್ತ್ರೌಷಧಿಮಣಿಮಙ್ಗಲಬಲ್ಯುಪಹಾರಹೋಮನಿಯಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪವಾಸಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಪ್ರಣಿಪಾತಗಮನಾದಿ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ- ಸಂಶೋಧನೋಪಶಮನೇ ಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಫಲಾಃ| ಏತಚ್ಚೈವ ಭೇಷಜಮಙ್ಗಭೇದಾದಪಿ ದ್ವಿವಿಧಂ- ದ್ರವ್ಯಭೂತಮಃ, ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಚ| ತತ್ರ ಯದದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ತದುಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಮ್| ಉಪಾಯೋ ನಾಮ ಭಯದರ್ಶನವಿಸ್ಮಾಪನವಿಸ್ಮಾರಣಕ್ಷೋಭಣಹರ್ಷಣಭರ್ತ್ಸನವಧಬನ್ಧಸ್ವಪ್ನಸಂವಾಹನಾದಿರಮೂರ್ತೋ ಭಾವವಿಶೇಷೋ ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಶ್ಚೋಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಾ ಇತಿ| ಯತ್ತು ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ತದ್ವಮನಾದಿಷು ಯೋಗಮುಪೈತಿ| ತಸ್ಯಾಪೀಯಂ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಇದಮೇವಮ್ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವಙ್ಗುಣಮೇವಮ್ಪ್ರಭಾವಮಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಜಾತಮಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವೇವಂ ಗೃಹೀತಮೇವಂ ನಿಹಿತಮೇವಮುಪಸ್ಕೃತಮನಯಾ ಚ ಮಾತ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಮಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಾವೇವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯೈವತಾವನ್ತಂ ದೋಷಮಪಕರ್ಷತ್ಯುಪಶಮಯತಿ ವಾ, ಯದನ್ಯದಪಿ ಚೈವಂವಿಧಂ ಭೇಷಜಂ ಭವೇತ್ತಚ್ಚಾನೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಯುಕ್ತಮಿತಿ||೮೭||

Adhikarana 70 (88) · Śloka 88

ಕಾರ್ಯಯೋನಿರ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಕಾರಾಗಮಃ| ಪರೀಕ್ಷಾ ತ್ವಸ್ಯ ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚೈವೋನಾತಿರಿಕ್ತಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಣಂ ವಿಕಾರಸ್ಯ ಚ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೃದುದಾರುಣಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಣಮಿತಿ||೮೮||

Adhikarana 71 (89) · Śloka 89

ಕಾರ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಕಾರೋಪಶಮಃ| ಪರೀಕ್ಷಾ ತ್ವಸ್ಯ- ರುಗುಪಶಮನಂ, ಸ್ವರವರ್ಣಯೋಗಃ, ಶರೀರೋಪಚಯಃ, ಬಲವೃದ್ಧಿಃ, ಅಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಭಿಲಾಷಃ, ರುಚಿರಾಹಾರಕಾಲೇ, ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯ ಚಾಹಾರಸ್ಯ ಕಾಲೇ ಸಮ್ಯಗ್ಜರಣಂ, ನಿದ್ರಾಲಾಭೋ ಯಥಾಕಾಲಂ, ವೈಕಾರಿಣಾಂ ಚ ಸ್ವಪ್ನಾನಾಮದರ್ಶನಂ, ಸುಖೇನ ಚ ಪ್ರತಿಬೋಧನಂ, ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷರೇತಸಾಂ ಮುಕ್ತಿಃ, ಸರ್ವಾಕಾರೈರ್ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಾವ್ಯಾಪತ್ತಿರಿತಿ||೮೯||

Adhikarana 72 (90) · Śloka 90

ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಸುಖಾವಾಪ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಶರೀರತುಷ್ಟಿಃ||೯೦||

Adhikarana 73 (91) · Śloka 91

ಅನುಬನ್ಧಸ್ತು ಖಲ್ವಾಯುಃ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಪ್ರಾಣೈಃ ಸಹ ಸಂಯೋಗಃ||೯೧||

Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93

ದೇಶಸ್ತು ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ||೯೨|| ತತ್ರ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ಆತುರಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ ಸ್ಯಾದೌಷಧಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ| ತತ್ರ ತಾವದಿಯಮಾತುರಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಅಯಂ ಕಸ್ಮಿನ್ ಭೂಮಿದೇಶೇ ಜಾತಃ ಸಂವೃದ್ಧೋ ವ್ಯಾಧಿತೋ ವಾ; ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಭೂಮಿದೇಶೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಿದಮಾಹಾರಜಾತಮ್, ಇದಂ ವಿಹಾರಜಾತಮ್, ಇದಮಾಚಾರಜಾತಮ್, ಏತಾವಚ್ಚ ಬಲಮ್, ಏವಂವಿಧಂ ಸತ್ತ್ವಮ್, ಏವಂವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್, ಏವಂವಿಧೋ ದೋಷಃ, ಭಕ್ತಿರಿಯಮ್, ಇಮೇ ವ್ಯಾಧಯಃ, ಹಿತಮಿದಮ್, ಅಹಿತಮಿದಮಿತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ | ಔಷಧಪರಿಜ್ಞಾನಹೇತೋಸ್ತು ಕಲ್ಪೇಷು ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೯೩||

Adhikarana 75 (94) · Śloka 94

ಆತುರಸ್ತು ಖಲು ಕಾರ್ಯದೇಶಃ| ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಆಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ ಸ್ಯಾದ್, ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ವಾ| ತತ್ರ ತಾವದಿಯಂ ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ; ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾನುರೂಪೋ ಹಿ ಭೇಷಜಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷೋ ಭವತಿ| ಸಹಸಾ ಹ್ಯತಿಬಲಮೌಷಧಮಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮಲ್ಪಬಲಮಾತುರಮತಿಪಾತಯೇತ್; ನ ಹ್ಯತಿಬಲಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವೀಯಾನ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಗ್ನಿಕ್ಷಾರಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾಣಿ ವಾ ಶಕ್ಯನ್ತೇಽಲ್ಪಬಲೈಃ ಸೋಢುಮ್; ಅಸಹ್ಯಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗತ್ವಾದ್ಧಿತಾನಿ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ ಸ್ಯುಃ| ಏತಚ್ಚೈವ ಕಾರಣಮಪೇಕ್ಷಮಾಣಾ ಹೀನಬಲಮಾತುರಮವಿಷಾದಕರೈರ್ಮೃದುಸುಕುಮಾರಪ್ರಾಯೈರುತ್ತರೋತ್ತರಗುರುಭಿರವಿಭ್ರಮೈರನಾತ್ಯಯಿಕೈಶ್ಚೋಪಚರನ್ತ್ಯೌಷಧೈಃ; ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ನಾರೀಃ, ತಾ ಹ್ಯನವಸ್ಥಿತಮೃದುವಿವೃತವಿಕ್ಲವಹೃದಯಾಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸುಕುಮಾರ್ಯೋಽಬಲಾಃ ಪರಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಶ್ಚ| ತಥಾ ಬಲವತಿ ಬಲವದ್ವ್ಯಾಧಿಪರಿಗತೇ ಸ್ವಲ್ಪಬಲಮೌಷಧಮಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮಸಾಧಕಮೇವ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದಾತುರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಪ್ರಕೃತಿತಶ್ಚ, ವಿಕೃತಿತಶ್ಚ, ಸಾರತಶ್ಚ, ಸಂಹನನತಶ್ಚ, ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯತಶ್ಚ, ಸತ್ತ್ವತಶ್ಚ, ಆಹಾರಶಕ್ತಿತಶ್ಚ, ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತಿತಶ್ಚ, ವಯಸ್ತಶ್ಚೇತಿ, ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಹೇತೋಃ||೯೪||

Adhikarana 76 (95) · Śloka 95

ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನ್ ಭಾವಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ | ತದ್ಯಥಾ- ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಪ್ರಕೃತಿಂ, ಕಾಲಗರ್ಭಾಶಯಪ್ರಕೃತಿಂ, ಆತುರಾಹಾರವಿಹಾರಪ್ರಕೃತಿಂ, ಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಗರ್ಭಶರೀರಮಪೇಕ್ಷತೇ| ಏತಾನಿ ಹಿ ಯೇನ ಯೇನ ದೋಷೇಣಾಧಿಕೇನೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಸಮನುಬಧ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ತೇನ ದೋಷೇಣ ಗರ್ಭೋಽನುಬಧ್ಯತೇ; ತತಃ ಸಾ ಸಾ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಗರ್ಭಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಾ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕೇಚಿತ್, ಪಿತ್ತಲಾಃ ಕೇಚಿತ್, ವಾತಲಾಃ ಕೇಚಿತ್, ಸಂಸೃಷ್ಟಾಃ ಕೇಚಿತ್, ಸಮಧಾತವಃ ಕೇಚಿದ್ಭವನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೯೫||

Adhikarana 77 (96) · Śloka 96

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮೃದುಮಧುರಸಾರಸಾನ್ದ್ರಮನ್ದಸ್ತಿಮಿತಗುರುಶೀತವಿಜ್ಜಲಾಚ್ಛಃ| ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಙ್ಗಾಃ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಛ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಙ್ಗಾಃ, ಮೃದುತ್ವಾದ್ದೃಷ್ಟಿಸುಖಸುಕುಮಾರಾವದಾತಗಾತ್ರಾಃ, ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಭೂತಶುಕ್ರವ್ಯವಾಯಾಪತ್ಯಾಃ, ಸಾರತ್ವಾತ್ ಸಾರಸಂಹತಸ್ಥಿರಶರೀರಾಃ, ಸಾನ್ದ್ರತ್ವಾದುಪಚಿತಪರಿಪೂರ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗಾಃ, ಮನ್ದತ್ವಾನ್ಮನ್ದಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಾಹಾರಾಃ, ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದಶೀಘ್ರಾರಮ್ಭಕ್ಷೋಭವಿಕಾರಾಃ, ಗುರುತ್ವಾತ್ ಸಾರಾಧಿಷ್ಠಿತಾವಸ್ಥಿತಗತಯಃ, ಶೈತ್ಯಾದಲ್ಪಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಸನ್ತಾಪಸ್ವೇದದೋಷಾಃ, ವಿಜ್ಜಲತ್ವಾತ್ ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಸಾರಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಾಃ, ತಥಾಽಚ್ಛತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸನ್ನದರ್ಶನಾನನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ತ ಏವಙ್ಗುಣಯೋಗಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಬಲವನ್ತೋ ವಸುಮನ್ತೋ ವಿದ್ಯಾವನ್ತ ಓಜಸ್ವಿನಃ ಶಾನ್ತಾ ಆಯುಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೯೬||

Adhikarana 78 (97) · Śloka 97

ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ವಿಸ್ರಮಮ್ಲಂ ಕಟುಕಞ್ಚ| ತಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಲಾ ಭವನ್ತ್ಯುಷ್ಣಾಸಹಾ, ಉಷ್ಣಮುಖಾಃ, ಸುಕುಮಾರಾವದಾತಗಾತ್ರಾಃ , ಪ್ರಭೂತವಿಪ್ಲುವ್ಯಙ್ಗತಿಲಪಿಡಕಾಃ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾವನ್ತಃ, ಕ್ಷಿಪ್ರವಲೀಪಲಿತಖಾಲಿತ್ಯದೋಷಾಃ, ಪ್ರಾಯೋಮೃದ್ವಲ್ಪಕಪಿಲಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮಕೇಶಾಶ್ಚ; ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಪರಾಕ್ರಮಾಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಯಃ, ಪ್ರಭೂತಾಶನಪಾನಾಃ, ಕ್ಲೇಶಾಸಹಿಷ್ಣವೋ, ದನ್ದಶೂಕಾಃ; ದ್ರವತ್ವಾಚ್ಛಿಥಿಲಮೃದುಸನ್ಧಿಮಾಂಸಾಃ, ಪ್ರಭೂತಸೃಷ್ಟಸ್ವೇದಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಶ್ಚ; ವಿಸ್ರತ್ವಾತ್ ಪ್ರಭೂತಪೂತಿಕಕ್ಷಾಸ್ಯಶಿರಃಶರೀರಗನ್ಧಾಃ; ಕಟ್ವಮ್ಲತ್ವಾದಲ್ಪಶುಕ್ರವ್ಯವಾಯಾಪತ್ಯಾಃ; ತ ಏವಙ್ಗುಣಯೋಗಾತ್ ಪಿತ್ತಲಾ ಮಧ್ಯಬಲಾ ಮಧ್ಯಾಯುಷೋ ಮಧ್ಯಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವಿತ್ತೋಪಕರಣವನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೯೭||

Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99

ವಾತಸ್ತು ರೂಕ್ಷಲಘುಚಲಬಹುಶೀಘ್ರಶೀತಪರುಷವಿಶದಃ| ತಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಾಪಚಿತಾಲ್ಪಶರೀರಾಃ ಪ್ರತತರೂಕ್ಷಕ್ಷಾಮಸನ್ನಸಕ್ತಜರ್ಜರಸ್ವರಾ ಜಾಗರೂಕಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ಲಘುತ್ವಾಲ್ಲಘುಚಪಲಗತಿಚೇಷ್ಟಾಹಾರವ್ಯಾಹಾರಾಃ, ಚಲತ್ವಾದನವಸ್ಥಿತಸನ್ಧ್ಯಕ್ಷಿಭ್ರೂಹನ್ವೋಷ್ಠಜಿಹ್ವಾಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧಪಾಣಿಪಾದಾಃ, ಬಹುತ್ವಾದ್ಬಹುಪ್ರಲಾಪಕಣ್ಡರಾಸಿರಾಪ್ರತಾನಾಃ, ಶೀಘ್ರತ್ವಾಚ್ಛ್ರೀಘ್ರಸಮಾರಮ್ಭಕ್ಷೋಭವಿಕಾರಾಃ ಶೀಘ್ರತ್ರಾಸರಾಗವಿರಾಗಾಃ ಶ್ರುತಗ್ರಾಹಿಣೋಽಲ್ಪಸ್ಮೃತಯಶ್ಚ, ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೀತಾಸಹಿಷ್ಣವಃ ಪ್ರತತಶೀತಕೋದ್ವೇಪಕಸ್ತಮ್ಭಾಃ, ಪಾರುಷ್ಯಾತ್ ಪರುಷಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುರೋಮನಖದಶನವದನಪಾಣಿಪಾದಾಃ, ವೈಶದ್ಯಾತ್ ಸ್ಫುಟಿತಾಙ್ಗಾವಯವಾಃ ಸತತಸನ್ಧಿಶಬ್ದಗಾಮಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ; ತ ಏವಙ್ಗುಣಯೋಗಾದ್ವಾತಲಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾಶ್ಚಾಲ್ಪಾಯುಷಶ್ಚಾಲ್ಪಾಪತ್ಯಾಶ್ಚಾಲ್ಪಸಾಧನಾಶ್ಚಾಲ್ಪಧನಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೯೮|| ಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಸಂಸೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ||೯೯||

Adhikarana 80 (100) · Śloka 100

ಸರ್ವಗುಣಸಮುದಿತಾಸ್ತು ಸಮಧಾತವಃ| ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಕೃತಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ||೧೦೦||

Adhikarana 81 (101) · Śloka 101

ವಿಕೃತಿತಶ್ಚೇತಿ ವಿಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ವಿಕಾರಃ| ತತ್ರ ವಿಕಾರಂ ಹೇತು-ದೋಷ-ದೂಷ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಬಲವಿಶೇಷೈರ್ಲಿಙ್ಗತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷೇತ, ನ ಹ್ಯನ್ತರೇಣ ಹೇತ್ವಾದೀನಾಂ ಬಲವಿಶೇಷಂ ವ್ಯಾಧಿಬಲವಿಶೇಷೋಪಲಬ್ಧಿಃ| ಯಸ್ಯ ಹಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷ-ದೂಷ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಬಲಸಾಮ್ಯಂ ಭವತಿ, ಮಹಚ್ಚ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಬಲಂ, ಸ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ; ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಾಲ್ಪಬಲಃ; ಮಧ್ಯಬಲಸ್ತು ದೋಷದೂಷ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಧೇತುಲಿಙ್ಗಮಧ್ಯಬಲತ್ವಾಚ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ||೧೦೧||

Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115

ಸಾರತಶ್ಚೇತಿ ಸಾರಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಬಲಮಾನವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಸತ್ತ್ವಾನೀತಿ||೧೦೨|| ತತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮೃದುಪ್ರಸನ್ನಸೂಕ್ಷ್ಮಾಲ್ಪಗಮ್ಭೀರಸುಕುಮಾರಲೋಮಾ ಸಪ್ರಭೇವ ಚ ತ್ವಕ್ ತ್ವಕ್ಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ಸುಖಸೌಭಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೋಪಭೋಗಬುದ್ಧಿವಿದ್ಯಾರೋಗ್ಯಪ್ರಹರ್ಷಣಾನ್ಯಾಯುಷ್ಯತ್ವಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ||೧೦೩|| ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಮುಖಜಿಹ್ವಾನಾಸೌಷ್ಠಪಾಣಿಪಾದತಲನಖಲಲಾಟಮೇಹನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರಕ್ತವರ್ಣಂ ಶ್ರೀಮದ್ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣು ರಕ್ತಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ಸುಖಮುದ್ಧತಾಂ ಮೇಧಾಂ ಮನಸ್ವಿತ್ವಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಮನತಿಬಲಮಕ್ಲೇಶಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮುಷ್ಣಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ||೧೦೪|| ಶಙ್ಖಲಲಾಟಕೃಕಾಟಿಕಾಕ್ಷಿಗಣ್ಡಹನುಗ್ರೀವಾಸ್ಕನ್ಧೋದರಕಕ್ಷವಕ್ಷಃಪಾಣಿಪಾದಸನ್ಧಯಃ ಸ್ಥಿರಗುರುಶುಭಮಾಂಸೋಪಚಿತಾ ಮಾಂಸಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ಕ್ಷಮಾಂ ಧೃತಿಮಲೌಲ್ಯಂ ವಿತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಸುಖಮಾರ್ಜವಮಾರೋಗ್ಯಂ ಬಲಮಾಯುಶ್ಚ ದೀರ್ಘಮಾಚಷ್ಟೇ||೧೦೫|| ವರ್ಣಸ್ವರನೇತ್ರಕೇಶಲೋಮನಖದನ್ತೌಷ್ಠಮೂತ್ರಪುರೀಷೇಷು ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ನೇಹೋ ಮೇದಃಸಾರಾಣಾಮ್| ಸಾ ಸಾರತಾ ವಿತ್ತೈಶ್ವರ್ಯಸುಖೋಪಭೋಗಪ್ರದಾನಾನ್ಯಾರ್ಜವಂ ಸುಕುಮಾರೋಪಚಾರತಾಂ ಚಾ ಚಷ್ಟೇ||೧೦೬|| ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗುಲ್ಫಜಾನ್ವರತ್ನಿಜತ್ರುಚಿಬುಕಶಿರಃಪರ್ವಸ್ಥೂಲಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಸ್ಥಿನಖದನ್ತಾಶ್ಚಾಸ್ಥಿಸಾರಾಃ| ತೇ ಮಹೋತ್ಸಾಹಾಃ ಕ್ರಿಯಾವನ್ತಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಃ ಸಾರಸ್ಥಿರಶರೀರಾ ಭವನ್ತ್ಯಾಯುಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ||೧೦೭|| ಮೃದ್ವಙ್ಗಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾಃ ಸ್ಥೂಲದೀರ್ಘವೃತ್ತಸನ್ಧಯಶ್ಚ ಮಜ್ಜಸಾರಾಃ| ತೇ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಬಲವನ್ತಃ ಶ್ರುತವಿತ್ತವಿಜ್ಞಾನಾಪತ್ಯಸಮ್ಮಾನಭಾಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೧೦೮|| ಸೌಮ್ಯಾಃ ಸೌಮ್ಯಪ್ರೇಕ್ಷಿಣಃ ಕ್ಷೀರಪೂರ್ಣಲೋಚನಾ ಇವ ಪ್ರಹರ್ಷಬಹುಲಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃತ್ತಸಾರಸಮಸಂಹತಶಿಖರದಶನಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಸ್ವರಾ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣವೋ ಮಹಾಸ್ಫಿಚಶ್ಚ ಶುಕ್ರಸಾರಾಃ| ತೇ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಿಯೋಪಭೋಗಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯಾರೋಗ್ಯವಿತ್ತಸಮ್ಮಾನಾಪತ್ಯಭಾಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೧೦೯|| ಸ್ಮೃತಿಮನ್ತೋ ಭಕ್ತಿಮನ್ತಃ ಕೃತಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಶುಚಯೋ ಮಹೋತ್ಸಾಹಾ ದಕ್ಷಾ ಧೀರಾಃ ಸಮರವಿಕ್ರಾನ್ತಯೋಧಿನಸ್ತ್ಯಕ್ತವಿಷಾದಾಃ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಗತಿಗಮ್ಭೀರಬುದ್ಧಿಚೇಷ್ಟಾಃ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಿನಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಸಾರಾಃ| ತೇಷಾಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಗುಣಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೧೦|| ತತ್ರ ಸರ್ವೈಃ ಸಾರೈರುಪೇತಾಃ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತ್ಯತಿಬಲಾಃ ಪರಮಸುಖಯುಕ್ತಾಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭೇಷ್ವಾತ್ಮನಿ ಜಾತಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಿನಃ ಸ್ಥಿರಸಮಾಹಿತಶರೀರಾಃ ಸುಸಮಾಹಿತಗತಯಃ ಸಾನುನಾದಸ್ನಿಗ್ಧಗಮ್ಭೀರಮಹಾಸ್ವರಾಃ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯವಿತ್ತೋಪಭೋಗಸಮ್ಮಾನಭಾಜೋ ಮನ್ದಜರಸೋ ಮನ್ದವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಾಯಸ್ತುಲ್ಯಗುಣವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಪತ್ಯಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ||೧೧೧|| ಅತೋ ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವಸಾರಾಃ||೧೧೨|| ಮಧ್ಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯೈಃಸಾರವಿಶೇಷೈರ್ಗುಣವಿಶೇಷಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೧೩|| ಇತಿ ಸಾರಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಷ್ಟಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೧೪|| ಕಥಂ ನು ಶರೀರಮಾತ್ರದರ್ಶನಾದೇವ ಭಿಷಙ್ಮುಹ್ಯೇದಯಮುಪಚಿತತ್ವಾದ್ಬಲವಾನ್, ಅಯಮಲ್ಪಬಲಃ ಕೃಶತ್ವಾತ್, ಮಹಾಬಲೋಽಯಂ ಮಹಾಶರೀರತ್ವಾತ್, ಅಯಮಲ್ಪಶರೀರತ್ವಾದಲ್ಪಬಲ ಇತಿ; ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಹ್ಯಲ್ಪಶರೀರಾಃ ಕೃಶಾಶ್ಚೈಕೇ ಬಲವನ್ತಃ; ತತ್ರ ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಾರಹರಣವತ್ ಸಿದ್ಧಿಃ| ಅತಶ್ಚ ಸಾರತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ||೧೧೫||

Adhikarana 83 (116) · Śloka 116

ಸಂಹನನತಶ್ಚೇತಿ ಸಂಹನನಂ, ಸಂಹತಿಃ , ಸಂಯೋಜನಮಿತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಸಮಸುವಿಭಕ್ತಾಸ್ಥಿ, ಸುಬದ್ಧಸನ್ಧಿ, ಸುನಿವಿಷ್ಟಮಾಂಸಶೋಣಿತಂ, ಸುಸಂಹತಂ ಶರೀರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಸುಸಂಹತಶರೀರಾಃ ಪುರುಷಾ ಬಲವನ್ತಃ, ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾಃ, ಮಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಂಹನನಸ್ಯ ಮಧ್ಯಬಲಾ ಭವನ್ತಿ||೧೧೬||

Adhikarana 84 (117) · Śloka 117

ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚೇತಿ ಶರೀರಪ್ರಮಾಣಂ ಪುನರ್ಯಥಾಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಿಪ್ರಮಾಣೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಉತ್ಸೇಧವಿಸ್ತಾರಾಯಾಮೈರ್ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ತತ್ರ ಪಾದೌ ಚತ್ವಾರಿ ಷಟ್ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಾನಿ, ಜಙ್ಘೇ ತ್ವಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲೇ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಕ್ಷೇಪೇ ಚ, ಜಾನುನೀ ಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಕ್ಷೇಪೇ, ತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಪರಿಕ್ಷೇಪಾವಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಾವೂರು, ಷಡಙ್ಗುಲದೀರ್ಘೌ ವೃಷಣಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹೌ, ಶೇಫಃ ಷಡಙ್ಗುಲದೀರ್ಘಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಂ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಿಪರಿಣಾಹೋ ಭಗಃ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಾ ಕಟೀ, ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಬಸ್ತಿಶಿರಃ, ದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮುದರಂ, ದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣೇ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಸ್ತನಾನ್ತರಂ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸ್ತನಪರ್ಯನ್ತಂ, ಚತುರ್ವಿಶತ್ಯಙ್ಗುಲವಿಶಾಲಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಮುರಃ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಹೃದಯಮ್, ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೌ ಸ್ಕನ್ಧೌ, ಷಡಙ್ಗುಲಾವಂಸೌ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲೌ ಪ್ರಬಾಹೂ, ಪಞ್ಚದಶಾಙ್ಗುಲೌ ಪ್ರಪಾಣೀ, ಹಸ್ತೌ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೌ , ಕಕ್ಷಾವಷ್ಟಾಙ್ಗುಲೌ, ತ್ರಿಕಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಮ್, ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ಪೃಷ್ಠಂ, ಚತುರಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಾ ದ್ವಾವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಾ ಶಿರೋಧರಾ, ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಮಾನನಂ, ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮಾಸ್ಯಂ, ಚಿಬುಕೌಷ್ಠಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಮಧ್ಯನಾಸಿಕಾಲಲಾಟಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ, ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಂ ಶಿರಃ; ಇತಿ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನಾಙ್ಗಾವಯವಾನಾಂ ಮಾನಮುಕ್ತಮ್| ಕೇವಲಂ ಪುನಃಶರೀರಮಙ್ಗುಲಿಪರ್ವಾಣಿ ಚತುರಶೀತಿಃ| ತದಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಂ ಸಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಯುರ್ಬಲಮೋಜಃ ಸುಖಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ವಿತ್ತಮಿಷ್ಟಾಶ್ಚಾಪರೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತ್ಯಾಯತ್ತಾಃ ಪ್ರಮಾಣವತಿ ಶರೀರೇ; ವಿಪರ್ಯಯಸ್ತ್ವತೋ ಹೀನೇಽಧಿಕೇ ವಾ||೧೧೭||

Adhikarana 85 (118) · Śloka 118

ಸಾತ್ಮ್ಯತಶ್ಚೇತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ತದ್ಯತ್ ಸಾತತ್ಯೇನೋಪಸೇವ್ಯಮಾನಮುಪಶೇತೇ| ತತ್ರ ಯೇ ಘೃತಕ್ಷೀರತೈಲಮಾಂಸರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ ಸರ್ವರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಬಲವನ್ತಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾಶ್ಚಿರಜೀವಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ರೂಕ್ಷಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ ಪುನರೇಕರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ತೇ ಪ್ರಾಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾ ಅಲ್ಪಕ್ಲೇಶಸಹಾ ಅಲ್ಪಾಯುಷೋಽಲ್ಪಸಾಧನಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಸಾತ್ಮ್ಯಾಸ್ತು ಯೇ ತೇ ಮಧ್ಯಬಲಾಃ ಸಾತ್ಮ್ಯನಿಮಿತ್ತತೋ ಭವನ್ತಿ||೧೧೮||

Adhikarana 86 (119) · Śloka 119

ಸತ್ತ್ವತಶ್ಚೇತಿ ಸತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ಮನಃ| ತಚ್ಛರೀರಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಕಮಾತ್ಮಸಂಯೋಗಾತ್| ತತ್ ತ್ರಿವಿಧಂ ಬಲಭೇದೇನ- ಪ್ರವರಂ, ಮಧ್ಯಮ್, ಅವರಂ ಚೇತಿ; ಅತಶ್ಚ ಪ್ರವರಮಧ್ಯಾವರಸತ್ತ್ವಾಃ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರವರಸತ್ತ್ವಾಃ ಸತ್ತ್ವಸಾರಾಸ್ತೇ ಸಾರೇಷೂಪದಿಷ್ಟಾಃ, ಸ್ವಲ್ಪಶರೀರಾ ಹ್ಯಪಿ ತೇ ನಿಜಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಾಸು ಮಹತೀಷ್ವಪಿ ಪೀಡಾಸ್ವವ್ಯಥಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾತ್; ಮಧ್ಯಸತ್ತ್ವಾಸ್ತ್ವಪರಾನಾತ್ಮನ್ಯುಪನಿಧಾಯ ಸಂಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಪರೈರ್ವಾಽಪಿ ಸಂಸ್ತಭ್ಯನ್ತೇ; ಹೀನಸತ್ತ್ವಾಸ್ತು ನಾತ್ಮನಾ ನಾಪಿ ಪರೈಃ ಸತ್ತ್ವಬಲಂ ಪ್ರತಿ ಶಕ್ಯನ್ತೇ ಉಪಸ್ತಮ್ಭಯಿತುಂ, ಮಹಾಶರೀರಾ ಹ್ಯಪಿ ತೇ ಸ್ವಲ್ಪಾನಾಮಪಿ ವೇದನಾನಾಮಸಹಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ, ಸನ್ನಿಹಿತಭಯಶೋಕಲೋಭಮೋಹಮಾನಾ ರೌದ್ರಭೈರವದ್ವಿಷ್ಟಬೀಭತ್ಸವಿಕೃತಸಙ್ಕಥಾಸ್ವಪಿ ಚ ಪಶುಪುರುಷಮಾಂಸಶೋಣಿತಾನಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ವಿಷಾದವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛೋನ್ಮಾದಭ್ರಮಪ್ರಪತನಾನಾಮನ್ಯತಮಮಾಪ್ನುವನ್ತ್ಯಥವಾ ಮರಣಮಿತಿ||೧೧೯||

Adhikarana 87 (120) · Śloka 120

ಆಹಾರಶಕ್ತಿತಶ್ಚೇತಿ ಆಹಾರಶಕ್ತಿರಭ್ಯವಹರಣಶಕ್ತ್ಯಾ ಜರಣಶಕ್ತಯಾ ಚ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾ; ಬಲಾಯುಷೀ ಹ್ಯಾಹಾರಾಯತ್ತೇ||೧೨೦||

Adhikarana 88 (121) · Śloka 121

ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತಿತಶ್ಚೇತಿ ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತಿರಪಿ ಕರ್ಮಶಕ್ತ್ಯಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾ| ಕರ್ಮಶಕ್ತ್ಯಾ ಹ್ಯನುಮೀಯತೇ ಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್ ||೧೨೧||

Adhikarana 89 (122) · Śloka 122

ವಯಸ್ತಶ್ಚೇತಿ ಕಾಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಹಿ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾ ವಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ತದ್ವಯೋ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಂ- ಬಾಲಂ, ಮಧ್ಯಂ, ಜೀರ್ಣಮಿತಿ| ತತ್ರ ಬಾಲಮಪರಿಪಕ್ವಧಾತುಮಜಾತವ್ಯಞ್ಜನಂ ಸುಕುಮಾರಮಕ್ಲೇಶಸಹಮಸಮ್ಪೂರ್ಣಬಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಧಾತುಪ್ರಾಯಮಾಷೋಡಶವರ್ಷಂ, ವಿವರ್ಧಮಾನಧಾತುಗುಣಂ ಪುನಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾನವಸ್ಥಿತಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಿಂಶದ್ವರ್ಷಮುಪದಿಷ್ಟಂ; ಮಧ್ಯಂ ಪುನಃ ಸಮತ್ವಾಗತಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮಗ್ರಹಣಧಾರಣಸ್ಮರಣವಚನವಿಜ್ಞಾನಸರ್ವಧಾತುಗುಣಂ ಬಲಸ್ಥಿತಮವಸ್ಥಿತಸತ್ತ್ವಮವಿಶೀರ್ಯಮಾಣಧಾತುಗುಣಂ ಪಿತ್ತಧಾತುಪ್ರಾಯಮಾಷಷ್ಟಿವರ್ಷಮುಪದಿಷ್ಟಮ್; ಅತಃ ಪರಂ ಹೀಯಮಾನಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮಗ್ರಹಣಧಾರಣಸ್ಮರಣವಚನವಿಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಧಾತುಗುಣಂ ವಾಯುಧಾತುಪ್ರಾಯಂ ಕ್ರಮೇಣ ಜೀರ್ಣಮುಚ್ಯತೇ ಆವರ್ಷಶತಮ್| ವರ್ಷಶತಂ ಖಲ್ವಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ; ಸನ್ತಿ ಚ ಪುನರಧಿಕೋನವರ್ಷಶತಜೀವಿನೋಽಪಿ ಮನುಷ್ಯಾಃ; ತೇಷಾಂ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯೈಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಬಲವಿಶೇಷೈರಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣತಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಮುಪಲಭ್ಯ ವಯಸಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಭಜೇತ್||೧೨೨||

Adhikarana 90 (123) · Śloka 123

ಏವಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರವರಮಧ್ಯಾವರವಿಭಾಗೇನ ಬಲವಿಶೇಷಂ ವಿಭಜೇತ್| ವಿಕೃತಿಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ತು ದೋಷಬಲಂ ತ್ರಿವಿಧಮನುಮೀಯತೇ| ತತೋ ಭೈಷಜ್ಯಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದುಮಧ್ಯವಿಭಾಗೇನ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ವಿಭಜ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಭೈಷಜ್ಯಮವಚಾರಯೇದಿತಿ||೧೨೩||

Adhikarana 91 (124) · Śloka 124

ಆಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಹೇತೋಃ ಪುನರಿನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೇ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೧೨೪||

Adhikarana 92 (125) · Śloka 125

ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಸಂವತ್ಸರಶ್ಚಾತುರಾವಸ್ಥಾ ಚ| ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರೋ ದ್ವಿಧಾ ತ್ರಿಧಾ ಷೋಢಾ ದ್ವಾದಶಧಾ ಭೂಯಶ್ಚಾಪ್ಯತಃ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯತೇ ತತ್ತತ್ಕಾರ್ಯಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಅತ್ರ ಖಲು ತಾವತ್ ಷೋಢಾ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ- ಹೇಮನ್ತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ವರ್ಷಾಶ್ಚೇತಿ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾಸ್ತ್ರಯ ಋತವೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮನ್ತರೇಷ್ವಿತರೇ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಾಸ್ತ್ರಯ ಋತವಃ- ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದ್ವಸನ್ತಾ ಇತಿ| ಪ್ರಾವೃಡಿತಿ ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರವೃಷ್ಟಃ ಕಾಲಃ, ತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧೋ ಹಿ ವರ್ಷಾಃ| ಏವಮೇತೇ ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಷಟ್ ವಿಭಜ್ಯನ್ತೇ ಋತವಃ||೧೨೫||

Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127

ತತ್ರ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣೇಷ್ವೃತುಷು ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ, ನಿವೃತ್ತಿರಿತರೇಷು| ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಾ ಹಿ ಮನ್ದಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷತ್ವಾತ್ ಸುಖತಮಾಶ್ಚ ಭವನ್ತ್ಯವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮ್, ಇತರೇ ಪುನರತ್ಯರ್ಥಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷತ್ವಾದ್ದುಃಖತಮಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮ್||೧೨೬|| ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತೇ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮಸುಖೋಪಪನ್ನಂ ಭವತ್ಯತಿಶೀತವಾತಾಧ್ಮಾತಮತಿದಾರುಣೀಭೂತಮವಬದ್ಧದೋಷಂ ಚ, ಭೇಷಜಂ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮತಿಶೀತೋಪಹತತ್ವಾನ್ಮನ್ದವೀರ್ಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋಃ ಸಂಯೋಗೇ ಸಂಶೋಧನಮಯೋಗಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ಶರೀರಮಪಿ ಚ ವಾತೋಪದ್ರವಾಯ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪುನರ್ಭೃಶೋಷ್ಣೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮಸುಖೋಪಪನ್ನಂ ಭವತ್ಯುಷ್ಣವಾತಾತಪಾಧ್ಮಾತಮತಿಶಿಥಿಲಮತ್ಯರ್ಥಪ್ರವಿಲೀನದೋಷಂ, ಭೇಷಜಂ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮುಷ್ಣಾನುಗಮನಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣತರತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋಃ ಸಂಯೋಗೇ ಸಂಶೋಧನಮತಿಯೋಗಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ಶರೀರಮಪಿ ಪಿಪಾಸೋಪದ್ರವಾಯ| ವರ್ಷಾಸು ತು ಮೇಘಜಲಾವತತೇ ಗೂಢಾರ್ಕಚನ್ದ್ರತಾರೇ ಧಾರಾಕುಲೇ ವಿಯತಿ ಭೂಮೌ ಪಙ್ಕಜಲಪಟಲಸಂವೃತಾಯಾಮತ್ಯರ್ಥೋಪಕ್ಲಿನ್ನಶರೀರೇಷು ಭೂತೇಷು ವಿಹತಸ್ವಭಾವೇಷು ಚ ಕೇವಲೇಷ್ವೌಷಧಗ್ರಾಮೇಷು ತೋಯತೋಯದಾನುಗತಮಾರುತಸಂಸರ್ಗಾದ್ ಗುರುಪ್ರವೃತ್ತೀನಿ ವಮನಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ, ಗುರುಸಮುತ್ಥಾನಾನಿ ಚ ಶರೀರಾಣಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಮನಾದೀನಾಂ ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ವರ್ಷಾನ್ತೇಷ್ವೃತುಷು , ನ ಚೇದಾತ್ಯಯಿಕಂ ಕರ್ಮ| ಆತ್ಯಯಿಕೇ ಪುನಃ ಕರ್ಮಣಿ ಕಾಮಮೃತುಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನೇನ ಯಥರ್ತುಗುಣವಿಪರೀತೇನ ಭೇಷಜಂ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೇನೋಪಪಾದ್ಯ ಪ್ರಮಾಣವೀರ್ಯಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ತತಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇದುತ್ತಮೇನ ಯತ್ನೇನಾವಹಿತಃ||೧೨೭||

Adhikarana 94 (128) · Śloka 128

ಆತುರಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪಿ ತು ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಕಾಲಾಕಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಸ್ಯ ಭೇಷಜಸ್ಯಾಕಾಲಃ , ಕಾಲಃ ಪುನರನ್ಯಸ್ಯೇತಿ; ಏತದಪಿ ಹಿ ಭವತ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ; ತಸ್ಮಾದಾತುರಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪಿ ಹಿ ಕಾಲಾಕಾಲಸಞ್ಜ್ಞಾ| ತಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ- ಮುಹುರ್ಮುಹುರಾತುರಸ್ಯ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಣಂ ಯಥಾವದ್ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಮ್| ನ ಹ್ಯತಿಪತಿತಕಾಲಮಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ವಾ ಭೇಷಜಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ಯೌಗಿಕಂ ಭವತಿ; ಕಾಲೋ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಯೋಗಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೧೨೮||

Adhikarana 95 (129) · Śloka 129

ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತು ಪ್ರತಿಕರ್ಮಸಮಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭಿಷಗೌಷಧಾತುರಪರಿಚಾರಕಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸಮಾಯೋಗಃ||೧೨೯||

Adhikarana 96 (130) · Śloka 130

ಉಪಾಯಃ ಪುನರ್ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಸಮ್ಪತ್ ದೇಶಕಾಲಪ್ರಮಾಣಸಾತ್ಮ್ಯಕ್ರಿಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಿಕಾರಣೈಃ ಸಮ್ಯಗುಪಪಾದಿತಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾವಚಾರಣಮಿತಿ||೧೩೦||

Adhikarana 97 (131) · Śloka 131

ಏವಮೇತೇ ದಶ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ||೧೩೧||

Adhikarana 98 (132) · Śloka 132

ಪರೀಕ್ಷಾಯಾಸ್ತು ಖಲು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಜ್ಞಾನಮ್| ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ನಾಮ ಯೋ ವಿಕಾರೋ ಯಥಾ ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ತಥಾಽನುಷ್ಠಾನಜ್ಞಾನಮ್||೧೩೨||

Adhikarana 99 (133) · Śloka 133

ಯತ್ರ ತು ಖಲು ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಯತ್ರ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಃ, ತದ್ವ್ಯಾಸತಃ ಸಿದ್ಧಿಷೂತ್ತರಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩೩||

Adhikarana 100 (134) · Śloka 134

ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ತು ಗುರುಲಾಘವಂ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇದನ್ಯತರನಿಷ್ಠಾಯಾಮ್| ಸನ್ತಿ ಹಿ ವ್ಯಾಧಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇಷೂತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದೈರುಪಕ್ರಮಂ ಪ್ರತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಗುರುಲಾಘವಂ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೩೪||

Adhikarana 101 (135) · Śloka 135

ಯಾನಿ ತು ಖಲು ವಮನಾದಿಷು ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಾನ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಫಲಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಕುಟಜಕೃತವೇಧನಫಲಾನಿ, ಫಲಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಪತ್ರಪುಷ್ಪಾಣಿ ಆರಗ್ವಧವೃಕ್ಷಕಮದನಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕಪಾಠಾಪಾಟಲಾಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಮೂರ್ವಾಸಪ್ತಪರ್ಣನಕ್ತಮಾಲಪಿಚುಮರ್ದಪಟೋಲಸುಷವೀಗುಡೂಚೀ- ಚಿತ್ರಕಸೋಮವಲ್ಕಶತಾವರೀದ್ವೀಪೀಶಿಗ್ರುಮೂಲಕಷಾಯೈಃ, ಮಧುಕಮಧೂಕಕೋವಿದಾರಕರ್ವುದಾರನೀಪವಿದುಲಬಿಮ್ಬೀಶಣಪುಷ್ಪೀಸದಾಪುಷ್ಪಾಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಏಲಾಹರೇಣುಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪೃಥ್ವೀಕಾಕುಸ್ತುಮ್ಬುರುತಗರನಲದಹ್ರೀವೇರತಾಲೀಶೋಶೀರಕಷಾಯೈಶ್ಚ , ಇಕ್ಷುಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷ್ವಿಕ್ಷುವಾಲಿಕಾದರ್ಭಪೋಟಗಲಕಾಲಙ್ಕೃ(ಙ್ಕ)ತಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಸುಮನಾಸೌಮನಸ್ಯಾಯನೀಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರಾವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾಮಹಾಸಹಾಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಶಾಲ್ಮಲಿಶಾಲ್ಮಲಿಕಭದ್ರಪರ್ಣ್ಯೇಲಾಪರ್ಣ್ಯುಪೋದಿಕೋದ್ದಾಲಕಧನ್ವನರಾಜಾದನೋಪಚಿತ್ರಾಗೋಪೀಶೃಙ್ಗಾಟಿಕಾಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಸರ್ಷಪಫಾಣಿತಕ್ಷೀರಕ್ಷಾರಲವಣೋದಕೈಶ್ಚ, ಯಥಾಲಾಭಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ವಾಽಪ್ಯುಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಚೂರ್ಣಾವಲೇಹಸ್ನೇಹಕಷಾಯಮಾಂಸರಸಯವಾಗೂಯೂಷಕಾಮ್ಬಲಿಕಕ್ಷೀರೋಪಧೇಯಾನ್ಮೋದಕಾನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಪ್ರಕಾರಾನ್ ವಿವಿಧಾನನುವಿಧಾಯ ಯಥಾರ್ಹಂ ವಮನಾರ್ಹಾಯ ದದ್ಯಾದ್ವಿಧಿವದ್ವಮನಮ್| ಇತಿ ಕಲ್ಪಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಕಲ್ಪಮೇಷಾಂ ವಿಸ್ತಾರೇಣೋತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩೫||

Adhikarana 102 (136) · Śloka 136

ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತು ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲತಿಲ್ವಕಮಹಾವೃಕ್ಷಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನೀದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಮೂಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಪುಷ್ಪಫಲಾನಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ತೈಸ್ತೈಃ ಕ್ಷೀರಮೂಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಪುಷ್ಪಫಲೈರ್ವಿಕ್ಲಿಪ್ತಾವಿಕ್ಲಿಪ್ತೈಃ , ಅಜಗನ್ಧಾಶ್ವಗನ್ಧಾಜಶೃಙ್ಗೀಕ್ಷೀರಿಣೀನೀಲಿನೀಕ್ಲೀತಕಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಪ್ರಕೀರ್ಯೋದಕೀರ್ಯಾಮಸೂರವಿದಲಾಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕವಿಡಙ್ಗಗವಾಕ್ಷೀಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಪೀಲುಪ್ರಿಯಾಲಮೃದ್ವೀಕಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಪರೂಷಕಬದರದಾಡಿಮಾಮಲಕಹರೀತಕೀಬಿಭೀತಕವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಕಷಾಯೈಶ್ಚ, ಸೀಧುಸುರಾಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಮೈರೇಯಮೇದಕಮದಿರಾಮಧುಮಧೂಲಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಕುವಲಬದರಖರ್ಜೂರಕರ್ಕನ್ಧುಭಿಶ್ಚ, ದಧಿದಧಿಮಣ್ಡೋದಶ್ವಿದ್ಭಿಶ್ಚ, ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾವೀನಾಂ ಚ ಕ್ಷೀರಮೂತ್ರೈರ್ಯಥಾಲಾಭಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ವಾಽಪ್ಯುಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಚೂರ್ಣಾಸವಲೇಹಸ್ನೇಹಕಷಾಯಮಾಂಸರಸಯೂಷಕಾಮ್ಬಲಿಕಯವಾಗೂಕ್ಷೀರೋಪಧೇಯಾನ್ ಮೋದಕಾನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಪ್ರ(ವಿ)ಕಾರಾನ್ ವಿವಿಧಾಂಶ್ಚ ಯೋಗಾನನುವಿಧಾಯ ಯಥಾರ್ಹಂ ವಿರೇಚನಾರ್ಹಾಯ ದದ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್| ಇತಿ ಕಲ್ಪಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಕಲ್ಪಮೇಷಾಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಯಥಾವದುತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೩೬||

Adhikarana 103 (137) · Śloka 137

ಆಸ್ಥಾಪನೇಷು ತು ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಾನಿ ಯೋಗಮುಪಯಾನ್ತಿ ತೇಷು ತೇಷ್ವವಸ್ಥಾನ್ತರೇಷ್ವಾತುರಾಣಾಂ, ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾಮತೋ ವಿಸ್ತರೇಣೋಪದಿಶ್ಯಮಾನಾನ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಿ ಸ್ಯುರತಿಬಹುತ್ವಾತ್; ಇಷ್ಟಶ್ಚಾನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೋಪದೇಶಸ್ತನ್ತ್ರೇ, ಇಷ್ಟಂ ಚ ಕೇವಲಂ ಜ್ಞಾನಂ, ತಸ್ಮಾದ್ರಸತ ಏವ ತಾನ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ರಸಸಂಸರ್ಗವಿಕಲ್ಪವಿಸ್ತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಃ, ಸಮವೇತಾನಾಂ ರಸಾನಾಮಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪಾತಿಬಹುತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಚೈಕದೇಶಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ರಸೇಷ್ವನುವಿಭಜ್ಯ ರಸೈಕೈಕಶ್ಯೇನ ಚ ನಾಮಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾ ರಸತೋಽನುವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ತನ್ತೇ||೧೩೭||

Adhikarana 104 (138) · Śloka 138

ಯತ್ತು ಷಡ್ವಿಧಮಾಸ್ಥಾಪನಮೇಕರಸಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ, ತದ್ದುರ್ಲಭತಮಂ ಸಂಸೃಷ್ಟರಸಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುರಾಣಿ ಮಧುರಪ್ರಾಯಾಣಿ ಮಧುರವಿಪಾಕಾನಿ ಮಧುರಪ್ರಭಾವಾಣಿ ಚ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧೇ ಮಧುರಾಣ್ಯೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತಥೇತರಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪಿ||೧೩೮||

Adhikarana 105 (139) · Śloka 139

ತದ್ಯಥಾ- ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ಜೀವನ್ತೀ ವೀರಾ ತಾಮಲಕೀ ಕಾಕೋಲೀ ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಶಾಲಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಸನಪರ್ಣೀ ಮಧುಪರ್ಣೀ ಮೇದಾ ಮಹಾಮೇದಾ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ ಶೃಙ್ಗಾಟಿಕಾ ಛಿನ್ನರುಹಾ ಚ್ಛತ್ರಾಽತಿಚ್ಛತ್ರಾ ಶ್ರಾವಣೀ ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಸಹದೇವಾ ವಿಶ್ವದೇವಾ ಶುಕ್ಲಾ ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಬಲಾಽತಿಬಲಾ ವಿದಾರೀ ಕ್ಷೀರವಿದಾರೀ ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಮಹಾಸಹಾ ಋಷ್ಯಗನ್ಧಾಽಶ್ವಗನ್ಧಾ ವೃಶ್ಚೀರಃ ಪುನರ್ನವಾ ಬೃಹತೀ ಕಣ್ಟಕಾರಿಕೋರುಬೂಕೋ ಮೋರಟಃ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾ ಸಂಹರ್ಷಾ ಶತಾವರೀ ಶತಪುಷ್ಪಾ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೀ ಯಷ್ಟೀಮಧು ಮಧೂಲಿಕಾ ಮೃದ್ವೀಕಾ ಖರ್ಜೂರಂ ಪರೂಷಕಮಾತ್ಮಗುಪ್ತಾ ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ ಕಶೇರುಕಂ ರಾಜಕಶೇರುಕಂ ರಾಜಾದನಂ ಕತಕಂ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಶೀತಪಾಕ್ಯೋದನಪಾಕೀ ತಾಲಖರ್ಜೂರಮಸ್ತಕಮಿಕ್ಷುರಿಕ್ಷುವಾಲಿಕಾ ದರ್ಭಃ ಕುಶಃ ಕಾಶಃ ಶಾಲಿರ್ಗುನ್ದ್ರೇತ್ಕಟಕಃ ಶರಮೂಲಂ ರಾಜಕ್ಷವಕಃ ಋಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾ ದ್ವಾರದಾ ಭಾರದ್ವಾಜೀ ವನತ್ರಪುಷ್ಯಭೀರುಪತ್ರೀ ಹಂಸಪಾದೀ ಕಾಕನಾಸಿಕಾ ಕುಲಿಙ್ಗಾಕ್ಷೀ ಕ್ಷೀರವಲ್ಲೀ ಕಪೋಲವಲ್ಲೀ ಕಪೋತವಲ್ಲೀ ಸೋಮವಲ್ಲೀ ಗೋಪವಲ್ಲೀ ಮಧುವಲ್ಲೀ ಚೇತಿ; ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚ ಮಧುರವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಾನೀಯೇನ ಸುಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಪಯಸಾಽರ್ಧೋದಕೇನಾಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯೇದ್ದರ್ವ್ಯಾ ಸತತಮವಘಟ್ಟಯನ್; ತದುಪಯುಕ್ತಭೂಯಿಷ್ಠೇಽಮ್ಭಸಿ ಗತರಸೇಷ್ವೌಷಧೇಷು ಪಯಸಿ ಚಾನುಪದಗ್ಧೇ ಸ್ಥಾಲೀಮುಪಹೃತ್ಯ ಸುಪರಿಪೂತಂ ಪಯಃ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಘೃತತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಲವಣಫಾಣಿತೋಪಹಿತಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್; ಶೀತಂ ತು ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮುಪಸಂಸೃಜ್ಯ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೩೯||

Adhikarana 106 (140) · Śloka 140

ಆಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಲಕುಚಕರಮರ್ದವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲವೇತಸಕುವಲಬದರದಾಡಿಮಮಾತುಲುಙ್ಗಗಣ್ಡೀರಾಮಲಕನನ್ದೀತಕಶೀತಕ- ತಿನ್ತಿಣ್ಡೀಕದನ್ತಶಠೈರಾವತಕಕೋಶಾಮ್ರಧನ್ವನಾನಾಂ ಫಲಾನಿ, ಪತ್ರಾಣಿ ಚಾಮ್ರಾತಕಾಶ್ಮನ್ತಕಚಾಙ್ಗೇರೀಣಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಂ ಚಾಮ್ಲಿಕಾನಾಂ ದ್ವಯೋಶ್ಚ ಕೋಲಯೋಶ್ಚಾಮಶುಷ್ಕಯೋರ್ದ್ವಯೋಶ್ಚೈವ ಶುಷ್ಕಾಮ್ಲಿಕಯೋರ್ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಯೋಃ, ಆಸವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚ ಸುರಾಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಮೈರೇಯಮೇದಕಮದಿರಾಮಧುಶುಕ್ತಶೀಧುದಧಿದಧಿಮಣ್ಡೋದಶ್ವಿದ್ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದೀನಿ ಚ, ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚಾಮ್ಲವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ದ್ರವೈಃ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವತ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಲವಣಫಾಣಿತೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್| ಇತ್ಯಮ್ಲಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೦||

Adhikarana 107 (141) · Śloka 141

ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಕಾಲವಿಡಪಾಕ್ಯಾನೂಪಕೂಪ್ಯವಾಲುಕೈಲಮೌಲಕಸಾಮುದ್ರರೋಮಕೌದ್ಭಿದೌಷರಪಾಟೇಯಕಪಾಂಶುಜಾನ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಲವಣವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಿ, ಏತಾನ್ಯಮ್ಲೋಪಹಿತಾನ್ಯುಷ್ಣೋದಕೋಪಹಿತಾನಿ ವಾ ಸ್ನೇಹವನ್ತಿ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ವಾತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಲವಣಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೧||

Adhikarana 108 (142) · Śloka 142

ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಮರಿಚಾಜಮೋದಾರ್ದ್ರಕವಿಡಙ್ಗಕುಸ್ತುಮ್ಬುರುಪೀಲುತೇಜೋವತ್ಯೇಲಾಕುಷ್ಠ- ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಕಿಲಿಮಮೂಲಕಸರ್ಷಪಲಶುನಕರಞ್ಜಶಿಗ್ರುಕಮಧುಶಿಗ್ರುಕಖರಪುಷ್ಪಭೂಸ್ತೃಣಸುಮುಖಸುರಸಕುಠೇರಕಾರ್ಜಕ- ಗಣ್ಡೀರಕಾಲಮಾಲಕಪರ್ಣಾಸಕ್ಷವಕಫಣಿಜ್ಝಕಕ್ಷಾರಮೂತ್ರಪಿತ್ತಾನೀತಿ; ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕಟುಕವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಸಹ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವನ್ಮಧುತೈಲಲವಣೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಕಟುಕಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೨||

Adhikarana 109 (143) · Śloka 143

ಚನ್ದನನಲದಕೃತಮಾಲನಕ್ತಮಾಲನಿಮ್ಬತುಮ್ಬುರುಕುಟಜಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರಾಮುಸ್ತಮೂರ್ವಾಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಕಟುಕರೋಹಿಣೀತ್ರಾಯಮಾಣಾ- ಕಾರವೇಲ್ಲಿಕಾಕರೀರಕರವೀರಕೇಬುಕಕಠಿಲ್ಲಕವೃಷಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀಕರ್ಕೋಟಕವಾರ್ತಾಕುಕರ್ಕಶಕಾಕಮಾಚೀಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾಸುಷವ್ಯತಿವಿಷಾ- ಪಟೋಲಕುಲಕಪಾಠಾಗುಡೂಚೀವೇತ್ರಾಗ್ರವೇತಸವಿಕಙ್ಕತಬಕುಲಸೋಮವಲ್ಕಸಪ್ತಪರ್ಣಸುಮನಾರ್ಕಾವಲ್ಗುಜವಚಾತಗರಾಗುರುವಾಲಕೋಶೀರಾಣೀತಿ , ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೇಷಾಂ ತಿಕ್ತವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಾನೀಯೇನಾಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವನ್ಮಧುತೈಲಲವಣೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್, ಶೀತಂ ತು ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮಪಸಂಸೃಜ್ಯ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ತಿಕ್ತಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೩||

Adhikarana 110 (144) · Śloka 144

ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನನ್ತಾಮ್ರಾಸ್ಥ್ಯಮ್ಬಷ್ಠಕೀಕಟ್ವಙ್ಗಲೋಧ್ರಮೋಚರಸಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಪದ್ಮಾಪದ್ಮಕೇಶರಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಪ್ಲಕ್ಷವಟ- ಕಪೀತನೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥ್ಯಶ್ಮನ್ತಕಶಿರೀಷಶಿಂಶಪಾಸೋಮವಲ್ಕತಿನ್ದುಕಪ್ರಿಯಾಲಬದರಖದಿರ- ಸಪ್ತಪರ್ಣಾಶ್ವಕರ್ಣಸ್ಯನ್ದನಾರ್ಜುನಾರಿಮೇದೈಲವಾಲುಕಪರಿಪೇಲವಕದಮ್ಬಶಲ್ಲಕೀಜಿಙ್ಗಿನೀಕಾಶಕಶೇರುಕರಾಜಕಶೇರುಕಟ್ಫಲವಂಶ- ಪದ್ಮಕಾಶೋಕಶಾಲಧವಸರ್ಜಭೂರ್ಜಶಣಖರಪುಷ್ಪಾಪುರಶಮೀಮಾಚೀಕವರಕತುಙ್ಗಾಜಕರ್ಣಸ್ಫೂರ್ಜಕಬಿಭೀತಕಕುಮ್ಭೀಪುಷ್ಕರಬೀಜ- ಬಿಸಮೃಣಾಲತಾಲಖರ್ಜೂರತರುಣಾನೀತಿ , ಏಷಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕಷಾಯವರ್ಗಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಪಾನೀಯೇನಾಭ್ಯಾಸಿಚ್ಯ ಸಾಧಯಿತ್ವೋಪಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಥಾವನ್ಮಧುತೈಲಲವಣೋಪಹಿತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಿಣೇ ವಿಧಿಜ್ಞೋ ವಿಧಿವದ್ದದ್ಯಾತ್, ಶೀತಂ ತು ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮುಪಸಂಸೃಜ್ಯ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣೇ ದದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಕಷಾಯಸ್ಕನ್ಧಃ||೧೪೪||

Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಷಡ್ವರ್ಗಾಃ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ಯ ಏತೇ ರಸಭೇದತಃ| ಆಸ್ಥಾಪನಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತಾನ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕಾನ್||೧೪೫|| ಸರ್ವಶೋ ಹಿ ಪ್ರಣಿಹಿತಾಃ ಸರ್ವರೋಗೇಷು ಜಾನತಾ| ಸರ್ವಾನ್ರೋಗಾನ್ನಿಯಚ್ಛನ್ತಿ ಯೇಭ್ಯ ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಹಿತಮ್||೧೪೬||

Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148

ಯೇಷಾಂ ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಯೇ ಯೇ ನ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ| ದ್ರವ್ಯವರ್ಗಾ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ತೇಷಾಂ ತೇ ಪರಿಕೋಪಕಾಃ||೧೪೭|| ಇತ್ಯೇತೇ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾ ರಸತೋಽನುವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೪೮||

Adhikarana 113 (149) · Śloka 149

ತೇಭ್ಯೋ ಭಿಷಗ್ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಪಿ ಯದ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯಮಯೌಗಿಕಂ ಮನ್ಯೇತ, ತತ್ತದಪಕರ್ಷಯೇತ್; ಯದ್ಯಚ್ಚಾನುಕ್ತಮಪಿ ಯೌಗಿಕಂ ಮನ್ಯೇತ, ತತ್ತದ್ವಿದಧ್ಯಾತ್; ವರ್ಗಮಪಿ ವರ್ಗೇಣೋಪಸಂಸೃಜೇದೇಕಮೇಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಯುಕ್ತಿಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯ| ಪ್ರಚರಣಮಿವ ಭಿಕ್ಷುಕಸ್ಯ ಬೀಜಮಿವ ಕರ್ಷಕಸ್ಯ ಸೂತ್ರಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಲ್ಪಮಪ್ಯನಲ್ಪಜ್ಞಾನಾಯ ಭವತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ಬುದ್ಧಿಮತಾಮೂಹಾಪೋಹವಿತರ್ಕಾಃ, ಮನ್ದಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತಾನುಗಮನಮೇವ ಶ್ರೇಯಃ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಹಿ ಮಾರ್ಗಮನುಗಚ್ಛನ್ ಭಿಷಕ್ ಸಂಸಾಧಯತಿ ಕಾರ್ಯಮನತಿಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ವಿನಿಪಾತಯತ್ಯನತಿಹ್ರಸ್ವತ್ವಾದುದಾಹರಣಸ್ಯೇತಿ||೧೪೯||

Adhikarana 114 (150) · Śloka 150

ಅತಃ ಪರಮನುವಾಸನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಅನುವಾಸನಂ ತು ಸ್ನೇಹ ಏವ| ಸ್ನೇಹಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಃ- ಸ್ಥಾವರಾತ್ಮಕಃ, ಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕಶ್ಚ| ತತ್ರ ಸ್ಥಾವರಾತ್ಮಕಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತೈಲಮತೈಲಂ ಚ| ತದ್ದ್ವಯಂ ತೈಲಮೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ಸರ್ವತಸ್ತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕಸ್ತು ವಸಾ, ಮಜ್ಜಾ, ಸರ್ಪಿರಿತಿ| ತೇಷಾಂ ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ಪಿಷಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಷ್ವನುವಾಸನೀಯೇಷು, ಯಥೋತ್ತರಂ ತು ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇಷು, ಸರ್ವ ಏವ ವಾ ಸರ್ವವಿಕಾರೇಷ್ವಪಿ ಯೋಗಮುಪಯಾನ್ತಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾದಿತಿ||೧೫೦||

Adhikarana 115 (151) · Śloka 151

ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪುನರಪಾಮಾರ್ಗಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚವಿಡಙ್ಗಶಿಗ್ರುಶಿರೀಷತುಮ್ಬುರುಪಿಲ್ವಜಾಜ್ಯಮೋದಾವಾರ್ತಾಕೀಪೃಥ್ವೀಕೈಲಾಹರೇಣುಕಾಫಲಾನಿ ಚ, ಸುಮುಖಸುರಸಕುಠೇರಕಗಣ್ಡೀರಕಾಲಮಾಲಕಪರ್ಣಾಸಕ್ಷವಕಫಣಿಜ್ಝಕಹರಿದ್ರಾಶೃಙ್ಗವೇರಮೂಲಕಲಶುನತರ್ಕಾರೀಸರ್ಷಪಪತ್ರಾಣಿ ಚ, ಅರ್ಕಾಲರ್ಕಕುಷ್ಠನಾಗದನ್ತೀವಚಾಪಾಮಾರ್ಗಶ್ವೇತಾಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಗವಾಕ್ಷೀಗಣ್ಡೀರಪುಷ್ಪ್ಯವಾಕ್ಪುಷ್ಪೀವೃಶ್ಚಿಕಾಲೀವಯಸ್ಥಾತಿವಿಷಾಮೂಲಾನಿ ಚ, ಹರಿದ್ರಾಶೃಙ್ಗವೇರಮೂಲಕಲಶುನಕನ್ದಾಶ್ಚ, ಲೋಧ್ರಮದನಸಪ್ತಪರ್ಣನಿಮ್ಬಾರ್ಕಪುಷ್ಪಾಣಿ ಚ, ದೇವದಾರ್ವಗುರುಸರಲಶಲ್ಲಕೀಜಿಙ್ಗಿನ್ಯಸನಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಾಶ್ಚ, ತೇಜೋವತೀವರಾಙ್ಗೇಙ್ಗುದೀಶೋಭಾಞ್ಜನಕಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾತ್ವಚಶ್ಚೇತಿ| ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಸಪ್ತವಿಧಂ, ಫಲ-ಪತ್ರ-ಮೂಲ-ಕನ್ದ-ಪುಷ್ಪ-ನಿರ್ಯಾಸ-ತ್ವಗಾಶ್ರಯಭೇದಾತ್| ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಯಾನಿ ತಥಾಽಪರಾಣ್ಯನುಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಥಾಯೋಗವಿಹಿತಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತ ಇತಿ||೧೫೧||

Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಲಕ್ಷಣಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕಾರಣಂ ಚ ಯತ್| ಅಧ್ಯೇಯಾಧ್ಯಾಪನವಿಧೀ ಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿರೇವ ಚ||೧೫೨|| ಷಡ್ಭಿರೂನಾನಿ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವಾದಮಾರ್ಗಪದಾನಿ ಚ| ಪದಾನಿ ದಶ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಕಾರಣಾದೀನಿ ತತ್ತ್ವತಃ||೧೫೩|| ಸಮ್ಪ್ರಶ್ನಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಾದೇರ್ನವಕೋ ವಮನಾದಿಷು| ಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಮಾನೇ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ||೧೫೪||

Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157

ಬಹುವಿಧಮಿದಮುಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಂ ಬಹುವಿಧವಾಕ್ಯವಿಚಿತ್ರಮರ್ಥಕಾನ್ತಮ್| ಬಹುವಿಧಶುಭಶಬ್ದಸನ್ಧಿಯುಕ್ತಂ ಬಹುವಿಧವಾದನಿಸೂದನಂ ಪರೇಷಾಮ್||೧೫೫|| ಇಮಾಂ ಮತಿಂ ಬಹುವಿಧಹೇತುಸಂಶ್ರಯಾಂ ವಿಜಜ್ಞಿವಾನ್ ಪರಮತವಾದಸೂದನೀಮ್| ನ ಸಜ್ಜತೇ ಪರವಚನಾವಮರ್ದನೈರ್ನ ಶಕ್ಯತೇ ಪರವಚನೈಶ್ಚ ಮರ್ದಿತುಮ್||೧೫೬|| ದೋಷಾದೀನಾಂ ತು ಭಾವಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಹೇತುಮತ್| ಮಾನಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಮಾನಾನಿ ನಿರುಕ್ತಾನಿ ವಿಭಾಗಶಃ||೧೫೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯವಿಮಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮|| (ಅಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ| ಅನೇನಾವಧಿನಾ ಸ್ಥಾನಂ ವಿಮಾನಾನಾಂ ಸಮರ್ಥಿತಮ್|)|