8. rōgabhiṣagjitīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ ரோகபிஷக்ஜிதீயஂ விமாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

பூர்வாத்யாயே வ்யாதிதரூபப்ராந்திஜ்ஞாநமுக்தஂ, தச்ச புத்திதோஷாத்பவதி, தேந விஶுத்தபுத்த்யுத்பாதஹேதூநாமத்யயநாத்யாபநதத்வித்யஸம்பாஷாணாஂ கதநாய ரோகபிஷக்ஜிதீயோऽபிதீயதே| ரோகபிஷக்ஜிதஂ சிகித்ஸிதமதிகத்ய கதோऽத்யாயோ ரோகபிஷக்ஜிதீயஃ| ரோகசிகித்ஸாகாரித்வஂ சாஸ்ய சிகித்ஸோபயுக்தஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநஸாதநஸ்யாத்யயநவித்யாதேஸ்ததா கரணகாரணாதேஶ்சாபிதாநாஜ்ஜ்ஞேயம்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

புத்திமாநாத்மநஃ கார்யகுருலாகவஂ கர்மபலமநுபந்தஂ தேஶகாலௌ ச விதித்வா யுக்திதர்ஶநாத்பிஷக்புபூஷுஃ ஶாஸ்த்ரமேவாதிதஃ பரீக்ஷேத| விவிதாநி ஹி ஶாஸ்த்ராணி பிஷஜாஂ ப்ரசரந்தி லோகே; தத்ர யந்மந்யேத ஸுமஹத்யஶஸ்விதீரபுருஷாஸேவிதமர்தபஹுலமாப்தஜநபூஜிதஂ த்ரிவிதஶிஷ்யபுத்திஹிதமபகதபுநருக்ததோஷமார்ஷஂ ஸுப்ரணீதஸூத்ரபாஷ்யஸங்க்ரஹக்ரமஂ ஸ்வாதாரமநவபதிதஶப்தமகஷ்டஶப்தஂ புஷ்கலாபிதாநஂ க்ரமாகதார்தமர்ததத்த்வவிநிஶ்சயப்ரதாநஂ ஸங்கதார்தமஸங்குலப்ரகரணமாஶுப்ரபோதகஂ லக்ஷணவச்சோதாஹரணவச்ச, ததபிப்ரபத்யேத ஶாஸ்த்ரம்| ஶாஸ்த்ரஂ ஹ்யேவஂவிதமமல இவாதித்யஸ்தமோ விதூய ப்ரகாஶயதி ஸர்வம்||௩||

இஹாத்யயநவித்யாதிஷு கர்தவ்யேஷு யாதக் ஶாஸ்த்ரமத்யேயஂ, ததேவாயுர்வேதார்திபுருஷமுபதர்ஶ்ய தர்ஶயந்நாஹ- புத்திமாநித்யாதி| கார்யஂ கர்தவ்யஂ, தஸ்ய கௌரவஂ பஹுப்ரயாஸஸாத்யத்வேந, லாகவஂ வா ஸ்வல்பப்ரயாஸஸாத்யத்வேநேதி கார்யகுருலாகவம்| கர்மபலமிதி கார்யபலம், ஏதச்ச தாதாத்விகஂ பலமீப்ஸிதம்| அநுபந்தமிதி கார்யஸ்யைவாயதீயஂ பலம்| தேஶகாலாவிதி கர்தவ்யகார்யாநுகுணௌ தேஶகாலாவித்யர்தஃ| ஏதத் ஸர்வஂ விதித்வா, யுக்திதர்ஶநாதுபபத்திதர்ஶநாத்யதி பிஷக்பவிதுமிச்சுஃ ஸ்யாத், ததா ஶாஸ்த்ரஂ தாவதாதிதஃ பரீக்ஷேத| ஏவஂ மந்யதே- ய ஆயுர்வேதாத்யயநலக்ஷணே கார்யே ஸ்வஶக்த்யபேக்ஷயா கௌரவஂ மந்யதே ஸ ந வர்ததே, யஶ்சாயுர்வேதபலேநாரோக்யாதிநா அர்தீ ந பவதி ஸ ச ததா, யஶ்சாநுபாதேயாயுர்வேதஜ்ஞாநே தேஶே ஸ்திதஃ ஸ ச ததா, யஸ்ய ச வபுஷோ வார்தக்யலக்ஷணஃ காலஃ ஸ சாயுர்வேதாத்யயநாந்தகமநாஶக்தத்வாதேவ யதோக்தாநுபபத்திதர்ஶநாத்பிஷக்பவிதுஂ நேச்சதி, அதோ ந தாந் ப்ரத்யாயுர்வேதஶாஸ்த்ரபரீக்ஷாமப்யுபதிஶாமஃ; யஸ்து யதோக்தவிபரீததர்மயோகீ ஸ சாயுர்வேதாத்யயநோபாதாநாத்பிஷக்புபூஷுஃ ஶாஸ்த்ரஂ பரீக்ஷேத| விவிதாநீதி அகணிதாநி| ஸுமஹத்யஶஸ்வி ச தீரபுருஷாஸேவிதஂ ச; கிஂவா ஸுமஹத்யஶஸ்விதீரபுருஷைராஸேவிதமிதி விக்ரஹஃ| ஆப்தஜநபூஜிதமிதி பஹுவிதைராப்தைர்யதார்ஹமநுமதம்| உத்கஷ்டமத்யால்பபுத்தயஸ்த்ரிவிதாஃ ஶிஷ்யாஃ| அபகதபுநருக்தமிதி கர்தவ்யே யத்தோஷபாடஂ கரோதி, தேநாதிகரணவஶப்ராப்தஂ யத் கரோதி தத் புநருக்தமதோஷஂ பவதி| வசநஂ ஹி- “அதிகரணவஶாத்துர்காத்குணதோஷப்ராப்திதோऽர்தஸம்பந்தாத் | ஸ்துத்யர்தஂ ஸஂஶயதஃ ஶிஷ்யதியாஂ சாபிவத்த்யர்தம்|| அல்பதோऽந்தரிதத்வாத்விஶேஷணேஷ்வபி ச தந்த்ரகத்பிஸ்து| யத்தந்த்ரே ஸ்யாத் புநருக்தஂ நேஷ்யதே தத்விபாவ்ய விவரணம்” இதி| ஸ்வாதாரமிதி ஶோபநாபிதேயம்| அநவபதிதமிதி அக்ராம்யஶப்தம்| அகஷ்டஶப்தமிதி அகச்ச்ரோச்சார்யஶப்தஂ, கிஂவா ப்ரஸித்தாபிதேயஶப்தம்| புஷ்கலாபிதாநமிதி ஸம்யகர்தஸமர்பகவாக்யம்| க்ரமாகதார்தமிதி பரிபாட்யாகதார்தம்| ஸங்கதார்தமிதி ப்ரதிபாதிதார்தம்| அஸங்குலப்ரகரணமிதி அமிஶ்ரீபூதப்ரகரணம் | லக்ஷணவதிதி ஆயுர்வேதப்ரதாநார்தஹேதுலிங்கௌஷதாக்யாஸாதாரணதர்மகதநவத்; கிஂவா ப்ரஶஸ்தஶாஸ்த்ரலக்ஷணவத்| உதாஹரணவதிதி தஷ்டாந்தவத்||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ததோऽநந்தரமாசார்யஂ பரீக்ஷேத; தத்யதா- பர்யவதாதஶ்ருதஂ பரிதஷ்டகர்மாணஂ தக்ஷஂ தக்ஷிணஂ ஶுசிஂ ஜிதஹஸ்தமுபகரணவந்தஂ ஸர்வேந்த்ரியோபபந்நஂ ப்ரகதிஜ்ஞஂ ப்ரதிபத்திஜ்ஞமநுபஸ்கதவித்யமநஹங்கதமநஸூயகமகோபநஂ க்லேஶக்ஷமஂ ஶிஷ்யவத்ஸலமத்யாபகஂ ஜ்ஞாபநஸமர்தஂ சேதி| ஏவங்குணோ ஹ்யாசார்யஃ ஸுக்ஷேத்ரமார்தவோ மேக இவ ஶஸ்யகுணைஃ ஸுஶிஷ்யமாஶு வைத்யகுணைஃ ஸம்பாதயதி||௪||

அத்யேதவ்யஂ ஶாஸ்த்ரஂ பரீக்ஷ்ய யஸ்மாத்தச்சாஸ்த்ரமத்யேதவ்யஂ தஸ்யாசார்யஸ்ய பரீக்ஷாமாஹ- தத இத்யாதி| தக்ஷமிதி அவாமபுத்திம்| உபகரணவந்தமிதி அநேநாநுபகரணே குரௌ சிகித்ஸாவத்த்யபாவாத் கர்மதர்ஶநஂ ந பவதி| அநுபஸ்கதவித்யமிதி ஶாஸ்த்ராந்தரஜ்ஞாநேந நாஸ்த்யேவோபஸ்கதா வித்யா யஸ்ய ஸ ததா; ய ஆயுர்வேதஜ்ஞஃ ஸஞ்ஶாஸ்த்ராந்தரேணாபி ஸஂஸ்கதோ பவதி, ஸ து நிதராமுபாதேயஃ| ஆர்தவ இதி யதோசிதகாலபவஃ||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தமுபஸத்யாரிராதயிஷுருபசரேதக்நிவச்ச தேவவச்ச ராஜவச்ச பிதவச்ச பர்தவச்சாப்ரமத்தஃ| ததஸ்தத்ப்ரஸாதாத் கத்ஸ்நஂ ஶாஸ்த்ரமதிகம்ய ஶாஸ்த்ரஸ்ய தடதாயாமபிதாநஸ்ய ஸௌஷ்டவேऽர்தஸ்ய விஜ்ஞாநே வசநஶக்தௌ ச பூயோ பூயஃ ப்ரயதேத ஸம்யக்||௫||

அக்ந்யாதிபஹுதஷ்டாந்ததர்ஶநேந யேந யேந பாவேநாக்ந்யாதயஃ ஸேவ்யந்தே, ததா ததா குருஃ ஸேவ்யத இதி தர்ஶயதி| தடதாயாமிதி ஶாஸ்த்ரக்ரஹணஸ்ய ஸ்தைர்யே| அபிதாநஸ்யேதி ஶாஸ்த்ராபிதாநஸ்ய| வசநஶக்தௌ அர்தகீர்தநஸாமர்த்யே||௫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

தத்ரோபாயாநநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ- அத்யயநம், அத்யாபநஂ, தத்வித்யஸம்பாஷா சேத்யுபாயாஃ||௬|| தத்ராயமத்யயநவிதிஃ- கல்யஃ கதக்ஷணஃ ப்ராதருத்தாயோபவ்யூஷஂ வா கத்வாऽऽவஶ்யகமுபஸ்பஶ்யோதகஂ தேவர்ஷிகோப்ராஹ்மணகுருவத்தஸித்தாசார்யேப்யோ நமஸ்கத்ய ஸமே ஶுசௌ தேஶே ஸுகோபவிஷ்டோ மநஃபுரஃஸராபிர்வாக்பிஃஸூத்ரமநுக்ராமந் புநஃ புநராவர்தயேத் புத்த்வா ஸம்யகநுப்ரவிஶ்யார்ததத்த்வஂ ஸ்வதோஷபரிஹாரார்தஂ பரதோஷப்ரமாணார்தஂ ச; ஏவஂ மத்யந்திநேऽபராஹ்ணே ராத்ரௌ ச ஶஶ்வதபரிஹாபயந்நத்யயநமப்யஸ்யேத்| இத்யத்யயநவிதிஃ||௭||

தத்ரேதி ஶாஸ்த்ரதடதாதௌ| தத்வித்யஸம்பாஷா தச்சாஸ்த்ராத்யாயிநா ஸஹ ஸம்பாஷணம் | கல்யஃ நீரோகஃ| கதக்ஷண இதி அநந்யவ்யாபாரத்வேநாத்யயநாய கதகாலபரிக்ரஹஃ| ப்ராதர்வா உத்தாய, உபவ்யூஷஂ வா உத்தாயேதி யோஜநா| உபவ்யூஷமிதி கிஞ்சிச்சேஷாயாஂ ராத்ரௌ| மநபுரஃஸராபிரிதி ஏகாக்ரமநஃப்ரணீதாபிஃ| ஸ்வதோஷபரிஹாரபரதோஷப்ரமாணார்தமிதி ஸ்வகீயாத்யயநதோஷபரிஹாரார்தஂ, பரகீயாத்யயநதோஷப்ரமாணார்தஂ பரகீயாத்யயநதோஷஜ்ஞாநார்தமித்யர்தஃ| ப்ரமீயதேऽநேநேதி ப்ரமாணஂ ஜ்ஞாநமாத்ரமீப்ஸிதம்| ஸம்யக் புத்த்வாऽர்ததத்த்வஂ, புத்த்வா சாதீயாநோ நிர்தோஷாத்யயநோ பவதி, ஸம்யகத்யயநஜ்ஞாநாச்ச பரஸ்ய ஸதோஷமத்யயநஂ ப்ரதிபத்யதே| இத்யத்யயநவிதிரிதி பூர்வப்ரதிஜ்ஞாதாத்யயநவிதேருபஸஂஹரணம்| யதோக்தேந விதிநாऽத்யயநஂ க்ரியமாணஂ ஸுஸங்கஹீதஂ பவதி| தஷ்டாதஷ்டஸம்பத்த்யாऽத்யயநகாலவர்ஜநஂ வேதாத்யயநே நிஷித்தமேவாத்ராபி தஜ்ஜ்ஞேயமிதி ந விஶேஷேணோக்தம்||௬-௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

அதாத்யாபநவிதிஃ- அத்யாபநே கதபுத்திராசார்யஃ ஶிஷ்யமேவாதிதஃ பரீக்ஷேத; தத்யதா- ப்ரஶாந்தமார்யப்ரகதிகமக்ஷுத்ரகர்மாணமஜுசக்ஷுர்முகநாஸாவஂஶஂ தநுரக்தவிஶதஜிஹ்வமவிகததந்தௌஷ்டமமிந்மிநஂ ததிமந்தமநஹங்கதஂ மேதாவிநஂ விதர்கஸ்மதிஸம்பந்நமுதாரஸத்த்வஂ தத்வித்யகுலஜமதவா தத்வித்யவத்தஂ தத்த்வாபிநிவேஶிநமவ்யங்கமவ்யாபந்நேந்த்ரியஂ நிபதமநுத்ததமர்ததத்த்வபாவகமகோபநமவ்யஸநிநஂ ஶீலஶௌசாசாராநுராகதாக்ஷ்யப்ராதக்ஷிண்யோபபந்நமத்யயநாபிகாமமர்தவிஜ்ஞாநே கர்மதர்ஶநே சாநந்யகார்யமலுப்தமநலஸஂ ஸர்வபூதஹிதைஷிணமாசார்யஸர்வாநுஶிஷ்டிப்ரதிகரமநுரக்தஂ ச, ஏவங்குணஸமுதிதமத்யாப்யமாஹுஃ||௮||

இஹ ஶிஷ்யகுணேஷு ஜுசக்ஷுர்முகநாஸாவஂஶத்வாதயோ குணாஃ ஸஹஜலக்ஷணத்வேநோபாதேயாஃ; அதோ விபரீதலக்ஷணோ ஹி ஜடோ பவதி| தத்வித்யவத்தமிதி ஆயுர்வேதஜ்ஞாசாரம்| நிபதமிதி விநீதம்| அநுத்ததமிதி அநஹங்கதம்| அநுராகஶப்தேநாத்யாயநாநுராக உச்யதே, அநுரக்தமித்யநேந ச குராவநுரக்தத்வமுச்யதே| தாக்ஷ்யஂ தர்ஶயித்வாऽப்யநலஸமிதி யத் கரோதி தேந தாக்ஷ்யாதாரப்தேऽபி கார்யே பஹுப்ரயாஸஸாத்யேऽநலஸமித்யாஹ| அநுஶிஷ்டிப்ரதிகரமிதி ஆஜ்ஞாகரம்||௮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

ஏவஂவிதமத்யயநார்திநமுபஸ்திதமாரிராதயிஷுமாசார்யோऽநுபாஷேத - உதகயநே ஶுக்லபக்ஷே ப்ரஶஸ்தேऽஹநி திஷ்யஹஸ்தஶ்ரவணாஶ்வயுஜாமந்யதமேந நக்ஷத்ரேண யோகமுபகதே பகவதி ஶஶிநி கல்யாணே கல்யாணே ச கரணே மைத்ரே முஹூர்தே முண்டஃ கதோபவாஸஃ ஸ்நாதஃ காஷாயவஸ்த்ரஸஂவீதஃ ஸகந்தஹஸ்தஃ ஸமிதோऽக்நிமாஜ்யமுபலேபநமுதகும்பாந் மால்யதாமதீபஹிரண்யஹேமரஜதமணிமுக்தாவித்ருமக்ஷௌமபரிதீந் குஶலாஜஸர்ஷபாக்ஷதாஂஶ்ச ஶுக்லாநி ஸுமநாஂஸி க்ரதிதாக்ரதிதாநி மேத்யாந் பக்ஷ்யாந் கந்தாஂஶ்ச கஷ்டாநாதாயோபதிஷ்டஸ்வேதி||௯|| ஸ ததா குர்யாத்||௧௦||

திஷ்யஃ புஷ்யநக்ஷத்ரம், அஶ்வயுக் அஶ்விநீ| ஶஶிநி கல்யாணே இதி உக்தநக்ஷத்ரேஷ்வத்யயநார்திநோ யதஃ ஶஶீ கல்யாணகரோ பவதி, உதித ஏவ ஶஶிந்யத்யயநஂ கர்தவ்யம்| மைத்ரே முஹூர்த இதி அநுகூலே முஹூர்தே; முஹூர்தாஶ்ச ஶிவபுஜகாதயஃ| முண்டஃ கதவாபநஃ| கந்தேந யுக்தோ ஹஸ்தஃ பஞ்சாங்குலோ கந்தஹஸ்தஃ| ஹிரண்யஶப்தேநாகடிதஂ ஹேம கஹ்யதே, ஹேமஶப்தேந ச கடிதம்| பரிதயோ ஹஸ்தப்ரமாணா ஹோமகுண்டசதுஃபார்ஶ்வே ஸ்தாப்யாஃ பாலாஶாதிதண்டா உச்யந்தே| அத்ர சோபார்ஜிதவஸ்துஸாந்நித்யமேவ பலப்ரதமிதி ஷிவசநாதுந்நீயதே, (தேந அந்யோபாஹதமபீஷ்டகந்தாதி நோத்பாவநீயம்)||௯-௧௦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

தமுபஸ்திதமாஜ்ஞாய ஸமே ஶுசௌ தேஶே ப்ராக்ப்ரவணே உதக்ப்ரவணே வா சதுஷ்கிஷ்குமாத்ரஂ சதுரஸ்ரஂ ஸ்தண்டிலஂ கோமயோதகேநோபலிப்தஂ குஶாஸ்தீர்ணஂ ஸுபரிஹிதஂ பரிதிபிஶ்சதுர்திஶஂ யதோக்தசந்தநோதகும்பக்ஷௌமஹேமஹிரண்யரஜதமணிமுக்தாவித்ருமாலங்கதஂ மேத்யபக்ஷ்யகந்தஶுக்லபுஷ்பலாஜஸர்ஷபாக்ஷதோபஶோபிதஂ கத்வா, தத்ர பாலாஶீபிரைங்குதீபிரௌதும்பரீபிர்மாதுகீபிர்வா ஸமித்பிரக்நிமுபஸமாதாய ப்ராங்முகஃ ஶுசிரத்யயநவிதிமநுவிதாய மதுஸர்பிர்ப்யாஂ த்ரிஸ்த்ரிர்ஜுஹுயாதக்நிமாஶீஃஸம்ப்ரயுக்தைர்மந்த்ரைர்ப்ரஹ்மாணமக்நிஂ தந்வந்தரிஂ ப்ரஜாபதிமஶ்விநாவிந்த்ரமஷீஂஶ்ச ஸூத்ரகாராநபிமந்த்ரயமாணஃ பூர்வஂ ஸ்வாஹேதி||௧௧|| ஶிஷ்யஶ்சைநமந்வாலபேத| ஹுத்வா ச ப்ரதக்ஷிணமக்நிமநுபரிக்ராமேத்| பரிக்ரம்ய ப்ராஹ்மணாந் ஸ்வஸ்தி வாசயேத்; பிஷஜஶ்சாபிபூஜயேத்||௧௨||

கிஷ்குரிஹ ஹஸ்தப்ரமாணம்| ஸுபரிஹிதமிதி ஸுவேஷ்டிதம்| உபதாயேதி ஆரோப்ய| ஜுஹுயாதிதி அத்யாபக இத்யபிப்ராயஃ| ப்ரஹ்மாதீந் ஸ்வாஹேதி மந்த்ரேண மந்த்ரயமாண ஆசார்யஃ பூர்வமக்நிஂ ஜுஹுயாதிதி யோஜநா| தேந ப்ரஹ்மாத்யக்பிராஶீஃப்ரயுக்தாபிஃ ‘ப்ரஹ்மணே ஸ்வாஹா’ இத்யாதிபிர்ஹோமஃ கர்தவ்யஃ| ஶிஷ்யஶ்சைநமந்வாலமேதேதி ஶிஷ்யோऽபி குருஹோமாநந்தரமேவ ஜுஹுயாதித்யர்தஃ||௧௧-௧௨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

அதைநமக்நிஸகாஶே ப்ராஹ்மணஸகாஶே பிஷக்ஸகாஶே சாநுஶிஷ்யாத்- ப்ரஹ்மசாரிணா ஶ்மஶ்ருதாரிண ஸத்யவாதிநாऽமாஂஸாதேந மேத்யஸேவிநா நிர்மத்ஸரேணாஶஸ்த்ரதாரிணா ச பவிதவ்யஂ, ந ச தே மத்வசநாத் கிஞ்சிதகார்யஂ ஸ்யாதந்யத்ர ராஜத்விஷ்டாத் ப்ராணஹராத்விபுலாததர்ம்யாதநர்தஸம்ப்ரயுக்தாத்வாऽப்யர்தாத்; மதர்பணேந மத்ப்ரதாநேந மததீநேந மத்ப்ரியஹிதாநுவர்திநா ச ஶஶ்வத்பவிதவ்யஂ, புத்ரவத்தாஸவதர்திவச்சோபசரதாऽநுவஸ்தவ்யோऽஹம் , அநுத்ஸேகேநாவஹிதேநாநந்யமநஸா விநீதேநாவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்யகாரிணாऽநஸூயகேந சாப்யநுஜ்ஞாதேந ப்ரவிசரிதவ்யம், அநுஜ்ஞாதேந (சாநநுஜ்ஞாதேந ச) ப்ரவிசரதா பூர்வஂ குர்வர்தோபாஹரணே யதாஶக்தி ப்ரயதிதவ்யஂ, கர்மஸித்திமர்தஸித்தஂ யஶோலாபஂ ப்ரேத்ய ச ஸ்வர்கமிச்சதா பிஷஜா த்வயா கோப்ராஹ்மணமாதௌ கத்வா ஸர்வப்ராணபதாஂ ஶர்மாஶாஸிதவ்யமஹரஹருத்திஷ்டதா சோபவிஶதா ச, ஸர்வாத்மநா சாதுராணாமாரோக்யாய ப்ரயதிதவ்யஂ, ஜீவிதஹேதோரபி சாதுரேப்யோ நாபித்ரோக்தவ்யஂ, மநஸாऽபி ச பரஸ்த்ரியோ நாபிகமநீயாஸ்ததா ஸர்வமேவ பரஸ்வஂ, நிபதவேஶபரிச்சதேந பவிதவ்யம், அஶௌண்டேநாபாபேநாபாபஸஹாயேந ச, ஶ்லக்ஷ்ணஶுக்லதர்ம்யஶர்ம்யதந்யஸத்யஹிதமிதவசஸா தேஶகாலவிசாரிணா ஸ்மதிமதா ஜ்ஞாநோத்தாநோபகரணஸம்பத்ஸு நித்யஂ யத்நவதா ச; ந ச கதாசித்ராஜத்விஷ்டாநாஂ ராஜத்வேஷிணாஂ வா மஹாஜநத்விஷ்டாநாஂ மஹாஜநத்வேஷிணாஂ வாऽப்யௌஷதமநுவிதாதவ்யஂ, ததா ஸர்வேஷாமத்யர்தவிகததுஷ்டதுஃகஶீலாசாரோபசாராணாமநபவாதப்ரதிகாரணாஂ முமூர்ஷூணாஂ ச, ததைவாஸந்நிஹிதேஶ்வராணாஂ ஸ்த்ரீணாமநத்யக்ஷாணாஂ வா; ந ச கதாசித் ஸ்த்ரீதத்தமாமிஷமாதாதவ்யமநநுஜ்ஞாதஂ பர்த்ராऽதவாऽத்யக்ஷேண, ஆதுரகுலஂ சாநுப்ரவிஶதா விதிதேநாநுமதப்ரவேஶிநா ஸார்தஂ புருஷேண ஸுஸஂவீதேநாவாக்ஶிரஸா ஸ்மதிமதா ஸ்திமிதேநாவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்ய மநஸா ஸர்வமாசரதா ஸம்யகநுப்ரவேஷ்டவ்யம், அநுப்ரவிஶ்ய ச வாங்மநோபுத்தீந்த்ரியாணி ந க்வசித் ப்ரணிதாதவ்யாந்யந்யத்ராதுராதாதுரோபகாரார்தாதாதுரகதேஷ்வந்யேஷு வா பாவேஷு, ந சாதுரகுலப்ரவத்தயோ பஹிர்நிஶ்சாரயிதவ்யாஃ, ஹ்ரஸிதஂ சாயுஷஃ ப்ரமாணமாதுரஸ்ய ஜாநதாऽபி த்வயா ந வர்ணயிதவ்யஂ தத்ர யத்ரோச்யமாநமாதுரஸ்யாந்யஸ்ய வாऽப்யுபகாதாய ஸம்பத்யதே; ஜ்ஞாநவதாऽபி ச நாத்யர்தமாத்மநோ ஜ்ஞாநே விகத்திதவ்யம், ஆப்தாதபி ஹி விகத்தமாநாதத்யர்தமுத்விஜந்த்யநேகே||௧௩||

தே பவிதவ்யமிதி த்வயா பவிதவ்யம்| ப்ரவிசரிதவ்யமிதி சிகித்ஸார்தஂ வ்யவஹர்தவ்யம்| கோப்ராஹ்மணமாதௌ கத்வேதி ப்ரதமஂ கோப்ராஹ்மணாநாஂ ஶர்ம ஆஶாஸிதவ்யஂ, ததஶ்சேதரேஷாஂ ப்ராணிநாம்| உபவிஶதா சேதி ச்சேதஃ| ஶுண்டா மத்யஶாலா, தத்ப்ரசாரீ ஶௌண்டஃ; அஶௌண்டஸ்து ததப்ரசாரீ| ஶுக்லமிவ ஶுக்லஂ, நிர்தோஷத்வாதேதத்வசநம்| யத்நவதா பவிதவ்யமிதி ஸம்பந்தஃ| ராஜ்ஞோ த்விஷ்டோ ராஜத்விஷ்டஃ, யஸ்து ராஜாநஂ த்வேஷ்டி ஸ ராஜத்வேஷீ| ஆசாரஸ்யோபசரணமாசாரோபசாரஃ| அநத்யக்ஷாணாஂ வா ந ப்ரதிகர்தவ்யமிதி யோஜநா| ப்ரவத்தய இதி வார்தாஃ| தத்ரேதி ந வர்ணயிதவ்யமித்யநேந ஸம்பத்யதே| அந்யஸ்ய ஆதுரபுத்ரபித்ராதேஃ; அந்யத்ர உதாஸீநே ஜீவிதஹ்ராஸகதநஂ யஶஸ்கரமேவ| ந விகத்திதவ்யஂ ந ஶ்லாகா கர்தவ்யா| ஆப்தாதபி ஹீதி அத்ராப்தஃ ஸத்யவாகுச்யதே, அந்யத்ராபி ஸத்யமேவாப்தஂ வக்ஷ்யதி; யதாகாலப்ராப்தமேவ ப்ரூயாதித்யர்தஃ||௧௩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ந சைவ ஹ்யஸ்தி ஸுதரமாயுர்வேதஸ்ய பாரஂ, தஸ்மாதப்ரமத்தஃ ஶஶ்வதபியோகமஸ்மிந் கச்சேத், ஏதச்ச கார்யம், ஏவம்பூயஶ்ச வத்தஸௌஷ்டவமநஸூயதா பரேப்யோऽப்யாகமயிதவ்யஂ, கத்ஸ்நோ ஹி லோகோ புத்திமதாமாசார்யஃ ஶத்ருஶ்சாபுத்திமதாம், அதஶ்சாபிஸமீக்ஷ்ய புத்திமதாऽமித்ரஸ்யாபி தந்யஂ யஶஸ்யமாயுஷ்யஂ பௌஷ்டிகஂ லௌக்யமப்யுபதிஶதோ வசஃ ஶ்ரோதவ்யமநுவிதாதவ்யஂ சேதி| அதஃ பரமிதஂ ப்ரூயாத்- தேவதாக்நித்விஜகுருவத்தஸித்தாசார்யேஷு தே நித்யஂ ஸம்யக்வர்திதவ்யஂ, தேஷு தே ஸம்யக்வர்தமாநஸ்யாயமக்நிஃ ஸர்வகந்தரஸரத்நபீஜாநி யதேரிதாஶ்ச தேவதாஃ ஶிவாய ஸ்யுஃ, அதோऽந்யதா வர்தமாநஸ்யாஶிவாயேதி| ஏவஂ ப்ருவதி சாசார்யே ஶிஷ்யஃ ‘ததா’ இதி ப்ரூயாத்| யதோபதேஶஂ ச குர்வந்நத்யாப்யஃ, அதோऽந்யதா த்வநத்யாப்யஃ| அத்யாப்யமத்யாபயந் ஹ்யாசார்யோ யதோக்தைஶ்சாத்யாபநபலைர்யோகமாப்நோத்யந்யைஶ்சாநுக்தைஃ ஶ்ரேயஸ்கரைர்குணைஃ ஶிஷ்யமாத்மாநஂ ச யுநக்தி| இத்யத்யாபநவிதிருக்தஃ||௧௪||

ந சைவ ஹீத்யாதி| யஸ்மாதாயுர்வேதோऽபி ஜ்ஞாதுஂ ந ஶக்யதே ப்ராயஸ்தேநாயுர்வேதஜ்ஞாநார்தமுத்யமஂ கச்சேத்| அஸ்மிந்நிதி துஸ்தரே ஆயுர்வேதே| அநுக்தஸத்வத்தகரணார்தமாஹ- ஏதச்சேத்யாதி|- ஏதச்சேதி ‘அதைநமக்நிஸகாஶே’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தமநுஷ்டேயம்| ஏவம்பூயஶ்ச வத்தஸௌஷ்டவமிதி உக்தஸதஶஂ ச ஸாதுவத்தமித்யர்தஃ| லௌக்யஂ லோகாநுமதம்| இதிஶப்தோऽவதாரணே, தேந யதேவாமித்ரஸ்ய தந்யாதிகுணயுக்தஂ வசஸ்ததேவாநுவிதாதவ்யஂ ஶ்ரோதவ்யஂ ச| யதோக்தைரிதி ஶாஸ்த்ராந்தரே; ந ஹ்யஸ்மிந் ஶாஸ்த்ரேऽத்யயநபலஂ ஸாக்ஷாத் க்வசிதுக்தம்||௧௪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

ஸம்பாஷாவிதிமத ஊர்த்வஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ- பிஷக் பிஷஜா ஸஹ ஸம்பாஷேத| தத்வித்யஸம்பாஷா ஹி ஜ்ஞாநாபியோகஸஂஹர்ஷகரீ பவதி, வைஶாரத்யமபி சாபிநிர்வர்தயதி, வசநஶக்திமபி சாதத்தே, யஶஶ்சாபிதீபயதி, பூர்வஶ்ருதே ச ஸந்தேஹவதஃ புநஃ ஶ்ரவணாச்ச்ருதஸஂஶயமபகர்ஷதி, ஶ்ருதே சாஸந்தேஹவதோ பூயோऽத்யவஸாயமபிநிர்வர்தயதி, அஶ்ருதமபி ச கஞ்சிதர்தஂ ஶ்ரோத்ரவிஷயமாபாதயதி, யச்சாசார்யஃ ஶிஷ்யாய ஶுஶ்ரூஷவே ப்ரஸந்நஃ க்ரமேணோபதிஶதி குஹ்யாபிமதமர்தஜாதஂ தத் பரஸ்பரேண ஸஹ ஜல்பந் பிண்டேந விஜிகீஷுராஹ ஸஂஹர்ஷாத், தஸ்மாத்தத்வித்யஸம்பாஷாமபிப்ரஶஂஸந்தி குஶலாஃ||௧௫|| த்விவிதா து கலு தத்வித்யஸம்பாஷா பவதி- ஸந்தாயஸம்பாஷா, விகஹ்யஸம்பாஷா ச||௧௬||

ஸஂஹர்ஷஃ ஸ்பர்தா, ஜ்ஞாநார்தமபியோகஸஂஹர்ஷௌ கரோதீதி ஜ்ஞாநாபியோகஸஂஹர்ஷகரீ| வைஶாரத்யமிதி பரவசநாபிபவபாண்டித்யம்; ஏதச்ச ஸபாயாமப்யாஸாத்பவதி| பூயோऽத்யவஸாயமிதி தடநிஶ்சயம்| அத கதஂ ஶ்ருதத்வமபி கஸ்யசித்குஹ்யஸ்யார்தஸ்ய ஸ்யாத்ததாஹ- ஜல்பந் பிண்டேநேதி|- பிண்டேநேதி ஸாரோத்தாரேண| நநு குஹ்யஶ்சேத் ஸாரதஸ்தத் கதமயஂ விஜிகீஷுஸ்தமாஹேத்யாஹ- ஸஂஹர்ஷாதிதி| ஸ்பர்தயா து குஹ்யோऽப்யர்தோ விஜயார்தமபிதீயத இதி பாவஃ| ஸந்தாயஸம்பாஷா நயே ‘ஸஂவாத’ இத்யுச்யதே| விகஹ்யஸம்பாஷா து ஜல்பவிதண்டாரூபா ஜ்ஞேயா||௧௫-௧௬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

தத்ர ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநஶக்திஸம்பந்நேநாகோபநேநாநுபஸ்கதவித்யேநாநஸூயகேநாநுநேயேநாநுநயகோவிதேந க்லேஶக்ஷமேண ப்ரியஸம்பாஷணேந ச ஸஹ ஸந்தாயஸம்பாஷா விதீயதே| ததாவிதேந ஸஹ கதயந் விஸ்ரப்தஃ கதயேத், பச்சேதபி ச விஸ்ரப்தஃ, பச்சதே சாஸ்மை விஸ்ரப்தாய விஶதமர்தஂ ப்ரூயாத், ந ச நிக்ரஹபயாதுத்விஜேத, நிகஹ்ய சைநஂ ந ஹஷ்யேத், ந ச பரேஷு விகத்தேத, ந ச மோஹாதேகாந்தக்ராஹீ ஸ்யாத், ந சாவிதிதமர்தமநுவர்ணயேத், ஸம்யக் சாநுநயேநாநுநயேத், தத்ர சாவஹிதஃ ஸ்யாத்| இத்யநுலோமஸம்பாஷாவிதிஃ||௧௭||

தத்ரேத்யாதிநா ஸந்தாயஸம்பாஷாவிதிமாஹ| விஸ்ரப்தஃ கதயேதிதி ஜல்பவிதண்டோக்தநிக்ரஹாபீதஃ| கதயேதிதி ப்ரூயாத்| நிகஹ்ய சைநஂ ந ஹஷ்யேதிதி அநுலோமஸம்பாஷாரூபவாதே ச யாநி ஸம்பவந்தி நிக்ரஹஸ்தாநாநி தத்த்வவிகாதீநி ஹேத்வாபாஸாபஸித்தாந்தந்யூநாதிகரூபாணி, தைரபி நிகஹ்ய ந ஹஷ்யேத்| ஜல்போக்தநிக்ரஹஸ்தாநாநி த்வத்ராக்ராஹ்யாண்யேவ| அவிதிதமிதி ப்ரதிவாதிநோऽவிதிதம்| அநுநயேச்ச ஸம்யகநுநயேநேதி ஸம்பந்தஃ; தேந சாத்ர சலஜாதிப்ரயோகோ ந கர்தவ்ய இதி ஶிக்ஷயதி| தத்ர சாவஹிதஃ ஸ்யாதிதி ஸம்யகநுநயேऽவதாநஂ குர்யாத்||௧௭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

அத ஊர்த்வமிதரேண ஸஹ விகஹ்ய ஸம்பாஷாயாஂ ஜல்பேச்ச்ரேயஸா யோகமாத்மநஃ பஶ்யந்| ப்ராகேவ ச ஜல்பாஜ்ஜல்பாந்தரஂ பராவராந்தரஂ பரிஷத்விஶேஷாஂஶ்ச ஸம்யக் பரீக்ஷேத| ஸம்யக்பரீக்ஷா ஹி புத்திமதாஂ கார்யப்ரவத்திநிவத்திகாலௌ ஶஂஸதி, தஸ்மாத் பரீக்ஷாமபிப்ரஶஂஸந்தி குஶலாஃ| பரீக்ஷமாணஸ்து கலு பராவராந்தரமிமாந் ஜல்பககுணாஞ் ஶ்ரேயஸ்கராந்தோஷவதஶ்ச பரீக்ஷேத ஸம்யக்; தத்யதா- ஶ்ருதஂ விஜ்ஞாநஂ தாரணஂ ப்ரதிபாநஂ வசநஶக்திரிதி, ஏதாந் குணாந் ஶ்ரேயஸ்கராநாஹுஃ; இமாந் புநர்தோஷவதஃ, தத்யதா- கோபநத்வமவைஶாரத்யஂ பீருத்வமதாரணத்வமநவஹிதத்வமிதி| ஏதாந் குணாந் குருலாகவதஃ பரஸ்ய சைவாத்மநஶ்ச துலயேத்||௧௮||

இதரேணேதி அவிஶிஷ்டேந| வாதே து விஶிஷ்டோ குருர்ப்ரஹ்மசாரீ வாऽதிகதஃ; உக்தஂ ஹி ந்யாயே- “தஂ ஶிஷ்யகுருஸப்ரஹ்மசாரிவிஶிஷ்டஶ்ரேயோர்திபிரநஸூயுபிரப்யுபேயாத்” (ந்யா. த. ௪/௨/௪௦) இதி| ஸம்பாஷாயாமிதி ப்ரவத்தகதோபலக்ஷணஂ, தேந ஜல்பே விதண்டாயாஂ சேதி ஜ்ஞேயம்| பராவராந்தரமிதி ப்ரதிவாதிந ஆத்மநஶ்ச ப்ரதிபாதிவிஶேஷமித்யர்தஃ| ஜல்பாந்தரமிதி ஸாமயிகஸர்வார்தாதிவிஶேஷிதஂ ஜல்பகவிஶேஷமித்யர்தஃ||௧௮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

தத்ர த்ரிவிதஃ பரஃ ஸம்பத்யதே- ப்ரவரஃ, ப்ரத்யவரஃ, ஸமோ வா, குணவிநிக்ஷேபதஃ; நத்வேவ கார்த்ஸ்ந்யேந||௧௯|| பரிஷத்து கலு த்விவிதா- ஜ்ஞாநவதீ, மூடபரிஷச்ச| ஸைவ த்விவிதா ஸதீ த்ரிவிதா புநரநேந காரணவிபாகேந- ஸுஹத்பரிஷத், உதாஸீநபரிஷத், ப்ரதிநிவிஷ்டபரிஷச்சேதி | தத்ர ப்ரதிநிவிஷ்டாயாஂ பரிஷதி ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநஶக்திஸம்பந்நாயாஂ மூடாயாஂ வா ந கதஂ சித் கேநசித் ஸஹ ஜல்போ விதீயதே; மூடாயாஂ து ஸுஹத்பரிஷத்யுதாஸீநாயாஂ வா ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநஶக்தீரந்தரேணாப்யதீப்தயஶஸா மஹாஜநவித்விஷ்டேநாபி ஸஹ ஜல்போ விதீயதே| தத்விதேந ச ஸஹ கதயதா ஆவித்ததீர்கஸூத்ரஸங்குலைர்வாக்யதண்டகைஃ கதயிதவ்யம், அதிஹஷ்டஂ முஹுர்முஹுருபஹஸதா பரஂ நிரூபயதா ச பர்ஷதமாகாரைர்ப்ருவதஶ்சாஸ்ய வாக்யாவகாஶோ ந தேயஃ; கஷ்டஶப்தஂ ச ப்ருவதா வக்தவ்யோ நோச்யதே, அதவா புநர்ஹீநா தே ப்ரதிஜ்ஞா, இதி| புநஶ்சாஹூ(ஹ்வ)யமாநஃ ப்ரதிவக்தவ்யஃ- பரிஸஂவத்ஸரோ பவாந் ஶிக்ஷஸ்வ தாவத்; ந த்வயா குருருபாஸிதோ நூநம், அதவா பர்யாப்தமேதாவத்தே; ஸகதபி ஹி பரிக்ஷேபிகஂ நிஹதஂ நிஹதமாஹுரிதி நாஸ்ய யோகஃ கர்தவ்யஃ கதஞ்சித்| அப்யேவஂ ஶ்ரேயஸா ஸஹ விகஹ்ய வக்தவ்யமித்யாஹுரேகே; நத்வேவஂ ஜ்யாயஸா ஸஹ விக்ரஹஂ ப்ரஶஂஸந்தி குஶலாஃ||௨௦||

குணவிநிக்ஷேபத இதி குணபரிமாணாதுத்கஷ்டகுணத்வேந ப்ரவர இத்யர்தஃ; ப்ரத்யவரஃ ஹீநகுணஃ, ஸமகுணஃ ஸமோ வாத்யபேக்ஷயேத்யர்தஃ| நத்வேவ கார்த்ஸ்ந்யேநேதி ந குலஶீலதர்மாதிநாऽபி ப்ரவராதிரிஹாபிப்ரேத இத்யர்தஃ| மூடபரிஷதித்யத்ர மூடேவ மூடா கிஞ்சித்கத்யே, ஸர்வதா மூடாயாஂ து ந கஶ்சித்ப்ரூதே| ந கேநசிதிதி நாதமேநாபீத்யர்தஃ| ஆவித்தஂ வக்ரம்| கதயிதவ்யமிதி வக்தவ்யம்| உபஹஸதா பரஂ ப்ரதிவாதிநம்| ததா பரிஷதஂ நிரூபயதா ஆகாரைரிதி ஸம்பந்தஃ| கஷ்டஶப்தமிதி நாதிப்ரஸித்தார்தம்| நோச்யத இதி த்வயா நோச்யத இதி வக்தவ்யஂ; கஷ்டஶப்தஸ்ய ஹ்யர்தஂ மூடா பரிஷந்ந ஜாநாத்யேவ, ததஶ்ச கஷ்டஶப்தஸ்யாநர்தகதாயாஃ பரிஷதஂ ப்ராப்ய ஸுகஸாத்யத்வமிதி பாவஃ | ததா கஷ்டஶப்தஂ வதஂஸ்த்வேவஂ வாச்யஂ- ஹீநா தே ப்ரதிஜ்ஞேதி| பரிஸஂவத்ஸரோऽத்யயநஂ குருமுபாஸ்தாய புநரதீஷ்வ| பர்யாப்தமேதாவத்த இதி ‘பக்ஷாவஸாதாய’ இதி ஶேஷஃ| பரிக்ஷேபிகமிதி ப்ரதிக்ஷேபிகஶப்தம்| நாஸ்ய யோகஃ கர்தவ்ய இதி ந ஸகத்பராபூதஸ்ய பக்ஷஸ்ய புநஃ ப்ரதிக்ஷேபகஹேதுநா யோகஃ கர்தவ்ய இத்யர்தஃ| கதஞ்சிதித்யாதிநா ஶ்ரேயஸா ஸமஂ விகஹ்யஸம்பாஷாயாமேகீயமதமாஹ; நத்வேவேத்யாதிநா ஆத்மமதமாஹ||௧௯-௨௦||

Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24

ப்ரத்யவரேண து ஸஹ ஸமாநாபிமதேந வா விகஹ்ய ஜல்பதா ஸுஹத்பரிஷதி கதயிதவ்யம், அதவாऽப்யுதாஸீநபரிஷத்யவதாநஶ்ரவணஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநோபதாரணவசநப்ரதிவசநஶக்திஸம்பந்நாயாஂ கதயதா சாவஹிதேந பரஸ்ய ஸாத்குண்யதோஷபலமவேக்ஷிதவ்யஂ, ஸமவேக்ஷ்ய ச யத்ரைநஂ ஶ்ரேஷ்டஂ மந்யேத நாஸ்ய தத்ர ஜல்பஂ யோஜயேதநாவிஷ்கதமயோகஂ குர்வந்; யத்ர த்வேநமவரஂ மந்யேத தத்ரைவைநமாஶு நிகஹ்ணீயாத்| தத்ர கல்விமே ப்ரத்யவராணாமாஶு நிக்ரஹே பவந்த்யுபாயாஃ; தத்யதா- ஶ்ருதஹீநஂ மஹதா ஸூத்ரபாடேநாபிபவேத், விஜ்ஞாநஹீநஂ புநஃ கஷ்டஶப்தேந வாக்யேந, வாக்யதாரணாஹீநமாவித்ததீர்கஸூத்ரஸங்குலைர்வாக்யதண்டகைஃ, ப்ரதிபாஹீநஂ புநர்வசநேநைகவிதேநாநேகார்தவாசிநா , வசநஶக்திஹீநமர்தோக்தஸ்ய வாக்யஸ்யாக்ஷேபேண , அவிஶாரதமபத்ரபணேந, கோபநமாயாஸநேந, பீருஂ வித்ராஸநேந, அநவஹிதஂ நியமநேநேதி| ஏவமேதைருபாயைஃ பரமவரமபிபவேச்சீக்ரம்||௨௧|| தத்ர ஶ்லோகௌ- விகஹ்ய கதயேத்யுக்த்யா யுக்தஂ ச ந நிவாரயேத்| விகஹ்யபாஷா தீவ்ரஂ ஹி கேஷாஞ்சித்த்ரோஹமாவஹேத்||௨௨|| நாகார்யமஸ்தி க்ருத்தஸ்ய நாவாச்யமபி வித்யதே| குஶலா நாபிநந்தந்தி கலஹஂ ஸமிதௌ ஸதாம்||௨௩|| ஏவஂ ப்ரவத்தே வாதே குர்யாத்||௨௪||

ஸாத்குண்யஸ்ய வித்யமாநகுணதாயாஸ்ததா தோஷஸ்ய பலஂ ஸாத்குண்யதோஷபலம்| ஶ்ரேஷ்டஂ மந்யேதேதி யத்ர வாதவிஷயே ப்ரதிவாதிநமதிகஂ பஶ்யேதித்யர்தஃ| தத்ர பரஸ்ய புரஃஸரவாதவிஷயே ததா வாதோ நிவர்தநீயஃ, யதா ஆவிஷ்கதஃ ப்ரகடீகதஃ ஸபாயாஂ நாயோகஃ ஸ்யாத்; அநபீஷ்டவிஷயே ததா வாதநிவத்திஃ கர்தவ்யா யதா கோऽபி ந ஜாநாத்யேவஂ தத்ர வக்துமக்ஷம இத்யர்தஃ| தத்ரைவேதி தத்ரைவ ஹீநபக்ஷே ப்ரவத்தஂ நிகஹ்ணீயாதிதி யோஜநா| மஹதா ஸூத்ரபாடேநேதி ஶ்ருதஹீநோ ஹ்யபரிசயாத்தீர்கஸூத்ரபாடஂ கர்துமக்ஷமஃ | விஜ்ஞாநஹீநமிதி அஜ்ஞாதார்தம்| நாநார்தவாசிநேதி அநேகார்தவாசிநா, ஏகவிதேநேதி ஏகவிதேந ஶப்தேந; ப்ரதிபாஹீநோ ஹ்யநேகார்தஂ நாவதாரயதி யத் கேநாபிப்ராயேணாயஂ ப்ரயுக்தோऽநேந ஶப்த இதி| வசநஶக்திஹீநோऽர்தோக்தவாக்யாக்ஷேபாந்ந புநர்வக்தஂ க்ஷமோ பவதீதி தஷ்டம்| அவிஶாரதமிதி அதஷ்டஸபம்; அதஷ்டஸபோ ஹ்யபத்ரபணேநாதீவ லஜ்ஜிதஃ ஸந்ந கிஞ்சித் ப்ரதிபத்யதே| ஏவமிதி ‘தத்யதா ஶ்ருதஹீநம்’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தம்| ப்ரவத்தே வாதே குர்யாதிதி ச்சேதஃ||௨௧-௨௪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

ப்ராகேவ தாவதிதஂ கர்துஂ யதேத- ஸந்தாய பர்ஷதாऽயநபூதமாத்மநஃ ப்ரகரணமாதேஶயிதவ்யஂ, யத்வா பரஸ்ய பஶதுர்கஂ ஸ்யாத், பக்ஷமதவா பரஸ்ய பஶஂ விமுகமாநயேத்; பரிஷதி சோபஸஂஹிதாயாமஶக்யமஸ்மாபிர்வக்தும், ஏஷைவ தே பரிஷத்யதேஷ்டஂ யதாயோகஂ யதாபிப்ராயஂ வாதஂ வாதமர்யாதாஂ ச ஸ்தாபயிஷ்யதீத்யுக்த்வா தூஷ்ணீமாஸீத||௨௫||

ததாऽப்ரவத்தே வாதே கிஂ குர்யாதித்யாஹ- ப்ராகேவேத்யாதி| அயநபூதமிதி அப்யாஸாந்மார்கீபூதமிவ அப்யஸ்தமித்யர்தஃ| பரஸ்ய பஶதுர்கமிதி ப்ரதிவாதிநோऽவிதிதத்வேந துர்கமிவ துர்கஂ; தத் பூர்வஂ ஸந்திதயா பரிஷதாऽऽதேஶயேத்| பக்ஷாந்தரமாஹ- பக்ஷமதவேத்யாதி| பரஸ்ய ப்ரதிவாதிநஃ பக்ஷஂ பஶமத்யர்தஂ ஸபாயாஂ யதா விமுகஂ பவதி, ததா வாதஂ ப்ரவர்தயேத்; ஏதேந நாஸ்தி பரலோகோ நாஸ்தி கர்மபலமித்யாதி யதி பரஸ்ய பக்ஷோ பவதி, ததைதஸ்ய பக்ஷஸ்ய ஸ்வாபாவிகத்விஷ்டத்வேந யத்கிஞ்சித் ஸ்வபக்ஷஸாதநமுச்யதே, ததேவ பரிஷதபி கஹ்ணாதீத்யுக்தஂ பவதி| உபஸஂஹிதாயாமிதி ஸந்திநா யுக்தாயாஂ தூஷ்ணீமாஸீதேதி யோஜநா| உபஸஂஹிதா ஹி பரிஷத் பரோக்ஷோணாபிமதத்வேநோபதர்ஶிதமேவ ஸர்வஂ கரிஷ்யதி, ததலமிஹாத்யர்தவசநேந மாஹாத்ம்யகண்டகேநேதி பாவஃ||௨௫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

தத்ரேதஂ வாதமர்யாதாலக்ஷணஂ பவதி- இதஂ வாச்யம், இதமவாச்யம், ஏவஂ பராஜிதோ பவதீதி||௨௬||

வாதமர்யாதாலக்ஷணமாஹ- தத்ரேதமித்யாதி| வாதஶப்தேந சேஹ விகஹ்ய பக்ஷப்ரதிபக்ஷவசநமாத்ரமுச்யதே; ஸந்தாயஸம்பாஷயா து தத்த்வபுபுத்ஸோர்வாத உக்தஃ||௨௬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

இமாநி து கலு பதாநி பிஷக்வாதமார்கஜ்ஞாநார்தமதிகம்யாநி பவந்தி; தத்யதா- வாதஃ, த்ரவ்யஂ, குணாஃ, கர்ம, ஸாமாந்யஂ, விஶேஷஃ, ஸமவாயஃ, ப்ரதிஜ்ஞா, ஸ்தாபநா, ப்ரதிஷ்டாபநா, ஹேதுஃ, தஷ்டாந்தஃ, உபநயஃ, நிகமநம், உத்தரஂ, ஸித்தாந்தஃ, ஶப்தஃ, ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநம், ஐதிஹ்யம், ஔபம்யஂ, ஸஂஶயஃ, ப்ரயோஜநஂ, ஸவ்யபிசாரஂ, ஜிஜ்ஞாஸா, வ்யவஸாயஃ, அர்தப்ராப்திஃ, ஸம்பவஃ, அநுயோஜ்யம், அநநுயோஜ்யம், அநுயோகஃ, ப்ரத்யநுயோகஃ, வாக்யதோஷஃ, வாக்யப்ரஶஂஸா, சலம், அஹேதுஃ, அதீதகாலம், உபாலம்பஃ, பரிஹாரஃ, ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிஃ, அப்யநுஜ்ஞா, ஹேத்வந்தரம், அர்தாந்தரஂ, நிக்ரஹஸ்தாநமிதி||௨௭||

ஸம்ப்ரதி வாதமார்கஜ்ஞாநார்தஂ வாதாபிஜ்ஞேயாநி த்ரவ்யகுணாதீந்யுபதர்ஶயந்நாஹ- இமாநீத்யாதி| பிஷஜாஂ வாதமார்கோ பிஷக்வாதமார்கஃ| வாதாதயஃ ஸ்வயமேவாசார்யேணாக்ரே விவ்ரியந்த இதி நேஹ ஸஞ்ஜ்ஞாகதநே விவ்ரியந்தே||௨௭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

தத்ர வாதோ நாம ஸ யத் பரேண ஸஹ ஶாஸ்த்ரபூர்வகஂ விகஹ்ய கதயதி| ஸ ச த்விவிதஃ ஸங்க்ரஹேண- ஜல்பஃ, விதண்டா ச| தத்ர பக்ஷாஶ்ரிதயோர்வசநஂ ஜல்பஃ, ஜல்பவிபர்யயோ விதண்டா| யதா- ஏகஸ்ய பக்ஷஃ புநர்பவோऽஸ்தீதி, நாஸ்தீத்யபரஸ்ய; தௌ ச ஸ்வஸ்வபக்ஷஹேதுபிஃ ஸ்வஸ்வபக்ஷஂ ஸ்தாபயதஃ, பரபக்ஷமுத்பாவயதஃ, ஏஷ ஜல்பஃ| ஜல்பவிபர்யயோ விதண்டா| விதண்டா நாம பரபக்ஷே தோஷவசநமாத்ரமேவ||௨௮||

தத்ரேத்யாதிநா வாதலக்ஷணம்| இஹ வாதஶப்தேந விகஹ்யவாதோऽபிப்ரேதஃ, தத்த்வபுபுத்ஸுவாதஸ்து ஸந்தாயஸம்பாஷயைவோக்தஃ| ஶாஸ்த்ரபூர்வகமித்யநேநார்தாதிகலஹவாதஂ நிஷேததி| தத்ர வாதே விகஹ்யஸம்பாஷாரூபத்வாதேவ சலஜாதிநிக்ரஹஸ்தாநாநஂ விஜிகீஷாப்ரவத்தாநாஂ ப்ரயோகோ லப்யதே| பக்ஷாஶ்ரிதயோரிதி பக்ஷஂ ஸாதயதோரித்யர்தஃ; தேந, விதண்டாயாமப்யுத்தரவாதிநஃ பரபக்ஷதூஷணலக்ஷணஃ பக்ஷோऽஸ்த்யேவ, பரஂ ஸ்வமதஂ ந ஸாதயதீதி பேதஃ| யதைகஸ்யேத்யாதி ஜல்போதாஹரணம்| பரபக்ஷே தோஷவசநமாத்ரமித்யநேந ந ஸ்வபக்ஷஸாதநவசநஂ வைதண்டிகஸ்யேதி தர்ஶயதி||௨௮||

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

த்ரவ்ய-குண-கர்ம-ஸாமாந்ய-விஶேஷ-ஸமவாயாஃ ஸ்வலக்ஷணைஃ ஶ்லோகஸ்தாநே பூர்வமுக்தாஃ||௨௯|| அத ப்ரதிஜ்ஞா- ப்ரதிஜ்ஞா நாம ஸாத்யவசநஂ; யதா- நித்யஃ புருஷ இதி||௩௦||

பூர்வமுக்தா தீர்கஞ்ஜீவிதீயே||௨௯-௩௦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

அத ஸ்தாபநா- ஸ்தாபநா நாம தஸ்யா ஏவ ப்ரதிஜ்ஞாயா ஹேதுதஷ்டாந்தோபநயநிகமநைஃ ஸ்தாபநா| பூர்வஂ ஹி ப்ரதிஜ்ஞா, பஶ்சாத் ஸ்தாபநா, கிஂ ஹ்யப்ரதிஜ்ஞாதஂ ஸ்தாபயிஷ்யதி; யதா- நித்யஃ புருஷ இதி ப்ரதிஜ்ஞா; ஹேதுஃ- அகதகத்வாதிதி; தஷ்டாந்தஃ - யதாऽऽகாஶமிதி; உபநயஃ- யதா சாகதகமாகாஶஂ, தச்ச நித்யஂ, ததா புருஷ இதி; நிகமநஂ- தஸ்மாந்நித்ய இதி||௩௧||

ஸ்தாபயதி ஸித்தமர்தஂ பரஂ ப்ரதி ஸாதயதீதி ஸ்தாபநா| ஸா ச ஸாத்யஂ பரஂ ப்ரதி ஹேத்வாதிபிஶ்சதுர்பிஃ ஸாதயதி| ப்ரதிஜ்ஞாऽபி பரஂ ப்ரதி ஸ்தாபநா பவதி, யதஃ பஞ்சாவயவமேவாநுமாநஂ பவதி, ஸா த்விஹ ஸ்தாப்யத்வேநைவ லப்தேதி ந ஸ்தாபநாயாமிஹோதாஹதா||௩௧||

Adhikarana 22 (32) · Śloka 32

அத ப்ரதிஷ்டாபநா- ப்ரதிஷ்டாபநா நாம யா தஸ்யா ஏவ பரப்ரதிஜ்ஞாயா விபரீதார்தஸ்தாபநா| யதா- அநித்யஃ புருஷ இதி ப்ரதிஜ்ஞா ; ஹேதுஃ- ஐந்த்ரியகத்வாதிதி; தஷ்டாந்தஃ- யதா கட இதி, உபநயோ- யதா கட ஐந்த்ரியகஃ ஸ சாநித்யஃ, ததா சாயமிதி; நிகமநஂ- தஸ்மாதநித்ய இதி||௩௨||

ப்ரதிஷ்டாபநாபதஂ ப்ரதமஂ ஸம்ப்ரத்யவஸரப்ராப்தா ப்ரதிஷ்டாபநேதி தர்ஶயதி; த்விதீயஂ து ப்ரதிஷ்டாபநா நாமேதி தஸ்யா ஏவேத்யாதிநா வக்ஷ்யமாணஸ்ய லக்ஷணஸ்யோபதர்ஶநார்தம்| ஏவஂ ‘ஸ்தாபநா நாம’ இத்யாதாவபி புநருக்தஸ்ய ப்ரயோஜநஂ வாச்யம்| ப்ரதிஷ்டாபநாபதகதஸ்ய ப்ரதிஶப்தஸ்யார்தஂ வ்யாகரோதி- விபரீதார்தஸ்தாபநேதி; ப்ரதிஶப்தோऽயஂ விபரீதார்த இத்யர்தஃ| இயஂ ச ப்ரதிஷ்டாபநா ஆந்வீக்ஷிக்யாஂ ப்ரகரணஸமாக்யஂ ஹேதுதூஷணம்||௩௨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

அத ஹேதுஃ- ஹேதுர்நாமோபலப்திகாரணஂ; தத் ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநம், ஐதிஹ்யம், ஔபம்யமிதி; ஏபிர்ஹேதுபிர்யதுபலப்யதே தத் தத்த்வம்||௩௩||

ஹேதுஶ்சாவிநாபாவலிங்கவசநஂ யத்யபி, ததாऽபீஹ லிங்கப்ரக்ராஹகாணி ப்ரத்யக்ஷாதிப்ரமாணாந்யேவ யதோக்தஹேதுமூலத்வேந ஹேதுஶப்தேநாஹேதி போத்தவ்யம்; அந்யதா புநஃ ப்ரத்யக்ஷாத்யபிதாநஂ புநருக்தஂ ஸ்யாத்| உபலப்திகாரணமிதி வ்யாபகஸ்ய ஸாத்யஸ்யோபலப்திகாரணம்| தத்தத்த்வமிதி தல்லிங்கமித்யர்தஃ||௩௩||

Adhikarana 24 (34) · Śloka 34

அத தஷ்டாந்தஃ- தஷ்டாந்தோ நாம யத்ர மூர்கவிதுஷாஂ புத்திஸாம்யஂ, யோ வர்ண்யஂ வர்ணயதி | யதா- அக்நிருஷ்ணஃ, த்ரவமுதகஂ, ஸ்திரா பதிவீ, ஆதித்யஃ ப்ரகாஶக இதி; யதா ஆதித்யஃ ப்ரகாஶகஸ்ததா ஸாங்க்யஜ்ஞாநஂ ப்ரகாஶகமிதி||௩௪||

மூர்கவிதுஷாஂ புத்திஸாம்யமித்யநேந லௌகிகாநாஂ பண்டிதாநாஂ ச யோऽர்தோऽவிவாதஸித்தஃ ஸ தஷ்டாந்தோ பவதி, ந பண்டிதமாத்ரஸித்தஃ| யோऽபி லோகப்ரஸித்தோ தஷ்டாந்த உச்யதே, ஸ யாவந்ந ப்ரதிபாத்யபுருஷஂ ப்ரதி ஸாத்யதே, ந தாவத்தஷ்டாந்ததாமாஸாதயதீதி பாவஃ| அத புத்திஸாம்யமாத்ரேண ஸாத்யஸாதர்ம்யபாவாதிஷ்டத்வாத் தஷ்டாந்தோ பவதீத்யாஹ- யோ வர்ண்யஂ வர்ணயதி; யஃ ஸாத்யஂ ஸாதயதீத்யர்தஃ| ப்ரஸித்தஸாத்யஸாதநஸம்பந்தஶ்ச தஷ்டாந்தஃ ஸாத்யஂ ஸாதயதீதி பாவஃ| அக்ந்யாதயஶ்ச லோகப்ரஸித்தத்வேநோதாஹதாஃ; தேநைதேஷாமபி ஸாத்யஸாதநோதாஹரணமாதித்யாதிவத் க்வசித்த்வந்த்வேऽயமயமிவேதி தர்ஶயதி||௩௪||

Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36

உபநயோ நிகமநஂ சோக்தஂ ஸ்தாபநாப்ரதிஷ்டாபநாவ்யாக்யாயாம்||௩௫|| அதோத்தரம்- உத்தரஂ நாம ஸாதர்ம்யோபதிஷ்டே ஹேதௌ வைதர்ம்யவசநஂ, வைதர்ம்யோபதிஷ்டே வா ஹேதௌ ஸாதர்ம்யவசநம்| யதா- ‘ஹேதுஸதர்மாணோ விகாராஃ, ஶீதகஸ்ய ஹி வ்யாதேர்ஹேதுபிஃ ஸாதர்ம்யஂ ஹிமஶிஶிரவாதஸஂஸ்பர்ஶாஃ’, இதி ப்ருவதஃ பரோ ப்ரூயாத்- ஹேதுவிதர்மாணோ விகாராஃ, யதா ஶரீராவயவாநாஂ தாஹௌஷ்ண்யகோதப்ரபசநே ஹேதுவைதர்ம்யஂ ஹிமஶிஶிரவாதஸஂஸ்பர்ஶா இதி| ஏதத் ஸவிபர்யயமுத்தரம்||௩௬||

உத்தரமித்யாதி| உத்தரஶப்தேநேஹ ஜாத்யுத்தரமுத்தராபாஸமீப்ஸிதஂ; யதோऽஸாதகஸாதர்ம்யமாத்ரப்ரத்யவஸ்தாநமேவோத்தரவிகரணே தர்ஶயிஷ்யதி| உக்தஂ ச ந்யாயே- “ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யாப்யாஂ ப்ரத்யவஸ்தாநஂ ஜாதிஃ” (ந்யா. த. ௧/௨/௧௮) இதி| ஏதச்ச ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யோதாஹரணார்தம்| தேந ந்யாயோக்தா ஜாத்யுத்தரா உத்கர்ஷாபகர்ஷஸமாதயோऽப்யநுக்தா இஹைவாநுபோத்தவ்யாஃ| ஹேதுஸதர்மாண இதி ஹேதுஸதஶாஃ| ஶீதகஃ ஶீதஂ, ஹிமஶிஶிரவாதகதாஃ ஸஂஸ்பர்ஶாஃ ஶீதஸ்ய ஹேதுபிஃ ஸாதர்ம்யமிதி கத்வா யோஜநா| தேந ஹிமாதீநாஂ ஹேதூநாஂ யே ஶீதஸ்பர்ஶாஸ்தே ஶீதகேऽபீதி ஸாதர்ம்யஂ ஹேதுவிகாரயோரிதி| பரோ ப்ரூயாதிதி ப்ரதிவாதீ வதேத்| தாஹௌஷ்ண்யகோதப்ரபசநே ‘விகாரே’ இதி ஶேஷஃ| ஹேதுவைதர்ம்யஂ ஹேதுவைஸாதஶ்யம்| ஹிமாதிஸஂஸ்பர்ஶாஃ ஹிமாதிஜந்யஸ்பர்ஶாஃ, ஶரீராவயவதாஹாதிவிகாரே உஷ்ணே விஸதஶா இதி வாக்யார்தஃ| ஏவஂ தாவத் வைதர்ம்யோக்தே ஹேதௌ விபர்யயாத்யதா ஹேதுஸாம்யமுத்தரஂ க்ரியதே, ததா விபர்யயோ பவதி| ஏவமேவோதாஹரணத்வயஂ ஸவிபர்யயஂ ஸம்பூர்ணமுத்தரஂ பவதீத்யர்தஃ||௩௫-௩௬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

அத ஸித்தாந்தஃ- ஸித்தாந்தோ நாம ஸ யஃ பரீக்ஷகைர்பஹுவிதஂ பரீக்ஷ்ய ஹேதுபிஶ்ச ஸாதயித்வா ஸ்தாப்யதே நிர்ணயஃ| ஸ சதுர்விதஃ- ஸர்வதந்த்ரஸித்தாந்தஃ, ப்ரதிதந்த்ரஸித்தாந்தஃ, அதிகரணஸித்தாந்தஃ, அப்யுபகமஸித்தாந்தஶ்சேதி| தத்ர ஸர்வதந்த்ரஸித்தாந்தோ நாம தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் ஸர்வஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே தத்தத் ப்ரஸித்தஂ; யதா ஸந்தி நிதாநாநி, ஸந்தி வ்யாதயஃ, ஸந்தி ஸித்த்யுபாயாஃ ஸாத்யாநாமிதி| ப்ரதிதந்த்ரஸித்தாந்தோ நாம தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந்நேகைகஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே தத்தத் ப்ரஸித்தஂ; யதா- அந்யத்ராஷ்டௌ ரஸாஃ ஷடத்ர, பஞ்சேந்த்ரியாண்யத்ர ஷடிந்த்ரியாண்யந்யத்ர தந்த்ரே, வாதாதிகதாஃ ஸர்வே விகாரா யதாऽந்யத்ர, அத்ர வாதாதிகதா பூதகதாஶ்ச ப்ரஸித்தாஃ| அதிகரணஸித்தாந்தோ நாம ஸ யஸ்மிந்நதிகரணே ப்ரஸ்தூயமாநே ஸித்தாந்யந்யாந்யப்யதிகரணாநி பவந்தி, யதா- ‘ந முக்தஃ கர்மாநுபந்திகஂ குருதே, நிஸ்பஹத்வாத் இதி ப்ரஸ்துதே ஸித்தாஃ கர்மபல-மோக்ஷ-புருஷ-ப்ரேத்யபாவா பவந்தி| அப்யுபகமஸித்தாந்தோ நாம ஸ யமர்தமஸித்தமபரீக்ஷிதமநுபதிஷ்டமஹேதுகஂ வா வாதகாலேऽப்யுபகச்சந்தி பிஷஜஃ; தத்யதா- த்ரவ்யஂ ப்ரதாநமிதி கத்வா வக்ஷ்யாமஃ, குணாஃ ப்ரதாநமிதி கத்வா வக்ஷ்யாமஃ, வீர்யஂ ப்ரதாநமிதி கத்வா வக்ஷ்யாமஃ, இத்யேவமாதிஃ| இதி சதுர்விதஃ ஸித்தாந்தஃ||௩௭||

பஹுவிதஂ பரீக்ஷ்ய ஹேதுபிஃ ஸாதயித்வா ஸ்தாப்யத இத்யஸ்ய விவரணஂ- நிர்ணய இதி; நிர்ணீயத இதி நிர்ணயஃ| ஏதச்ச ஸித்தாந்தலக்ஷணமப்யுபகமஸித்தாந்தே நாஸ்தி, தேந தத்ர புத்திவ்யவஸ்திதத்வேந சோக்தஂ ஸித்தாந்தத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ஸித்தாந்தஂ விபஜதே- ஸ இத்யாதி| ப்ரதிதந்த்ரஸித்தாந்தே ஷட்ரஸா அஷ்டௌ ரஸா இதி பரஸ்பரவிருத்தேऽபி வாதே ஸ்வயுக்திவ்யவஸ்தாபநபலாத்து ஸித்தாந்தத்வஂ ஜ்ஞேயம்| யஸ்மிந்நித்யாதௌ அதிகரணே இதி அபிதேயப்ரதாநத்வே | அந்யாந்யபீதி ஸாக்ஷாதநபிதீயமாநாந்யபி| அநுபத்நாதீதி ஆநுபந்திகஂ ஜந்மாந்தரேऽப்யநுகாமீத்யர்தஃ| முக்த இதி ப்ரத்யாஸந்நமுக்திஃ, ஸர்வதாமுக்தஸ்த்வஶரீரத்வாத் கர்ம ந கரோதி; கிஂவா ஆநுபந்திகஂ விஶேஷேண ந கரோதி| ஸித்தா இத்யாதி| யதீஹ கர்மபலஂ ந ஸ்யாத்ததா முமுக்ஷுணாऽபி க்ரியதே கர்ம, பலோத்விக்நோ ஹ்யயஂ ந தத் கர்ம கரோதி; யதி ச மோக்ஷோ ந ஸ்யாத்ததா முக்த இதி வசநஂ ந ஸ்யாத்; ததா யதி ச புருஷோ ந ஸ்யாத்ததா கஸ்ய வா பந்தஃ, கஸ்ய வா மோக்ஷஃ ஸ்யாத்; யதா ஜந்மாந்தரஂ ந ஸ்யாத்ததா கர்மணோ ஜந்மாந்தராநுபந்தித்வமநுபபந்நஂ ஸ்யாதிதி; ந முக்த இத்யாதிவததா அதிகரணபலாதேவ ஸித்தாஃ ஸித்தாந்தத்வேந கர்மபலாதயஃ ஸ்வீகதா பவந்தி| அஸித்தமித்யஸ்ய விவரணம்- அபரீக்ஷிதமித்யாதி||௩௭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

அத ஶப்தஃ- ஶப்தோ நாம வர்ணஸமாம்நாயஃ; ஸ சதுர்விதஃ- தஷ்டார்தஶ்ச, அதஷ்டார்தஶ்ச, ஸத்யஶ்ச, அநதஶ்சேதி| தத்ர தஷ்டார்தோ நாம- த்ரிபிர்ஹேதுபிர்தோஷாஃ ப்ரகுப்யந்தி, ஷட்பிருபக்ரமைஶ்ச ப்ரஶாம்யந்தி, ஸதி ஶ்ரோத்ராதிஸத்பாவே ஶப்தாதிக்ரஹணமிதி| அதஷ்டார்தஃ புநஃ- அஸ்தி ப்ரேத்யபாவஃ, அஸ்தி மோக்ஷ இதி| ஸத்யோ நாம- யதார்தபூதஃ; ஸந்த்யாயுர்வேதோபதேஶாஃ, ஸந்தி ஸித்த்யுபாயாஃ ஸாத்யாநாஂ வ்யாதீநாஂ, ஸந்த்யாரம்பபலாநீதி| ஸத்யவிபர்யயஶ்சாநதஃ||௩௮||

ஶப்தஶப்தேநேஹ ஸங்கேதபலாதர்தப்ரகாஶிகா வர்ணமாலோச்யதே| ஆப்தோபதேஶஶப்தஸ்து த்விவிதஃ- பரமாப்தப்ரஹ்மாதிப்ரணீதஃ, ததா லௌகிகாப்தப்ரணீதஶ்ச; ஐதிஹ்யஶப்தேந பரமாப்தப்ரணீதோऽவருத்தஃ, லௌகிகாப்தப்ரணீதஶ்ச ஶப்தைகதேஶரூபஃ ஸத்யப்ரகாரவிஹிதோ ஜ்ஞேயஃ| வர்ணஸமாம்நாய இதி வர்ணமேலக இத்யர்தஃ| வர்ணாநாஂ யத்யப்யத்ர ஸஹஸ்தாயிநாஂ மேலகோ நாஸ்தி, ததாऽப்யேகஸ்மதிஸமாநரூபித்வேந கிஂவா பூர்வபூர்வாநுபவஜநிதஸஂஸ்காரஸஹிதாந்த்யவர்ணாநுபவாரோஹேண மேலகோ ஜ்ஞேயஃ| தஷ்டார்த இதி ப்ரமாணாந்தரோபலப்தியோக்யார்தஃ| த்ரிபிர்ஹேதுபிரிதி ப்ரஜ்ஞாபராதாதிபிஃ| ஷடுபக்ரமா லங்கநாதயோ லங்கநபஂஹணீயோக்தாஃ| ஏதேஷாஂ வாக்யாநாமிஹைவ தஶ்யதேऽர்த இதி தஷ்டார்தத்வம்| ஸத்யவிபர்யயஃ- ‘ந ஸந்த்யாயுர்வேதோபதேஶாஃ’ இத்யாதிர்ஜ்ஞேயஃ||௩௮||

Adhikarana 28 (39) · Śloka 39

அத ப்ரத்யக்ஷஂ- ப்ரத்யக்ஷஂ நாம தத்யதாத்மநா சேந்த்ரியைஶ்ச ஸ்வயமுபலப்யதே; தத்ராத்மப்ரத்யக்ஷாஃ ஸுகதுஃகேச்சாத்வேஷாதயஃ, ஶப்தாதயஸ்த்விந்த்ரியப்ரத்யக்ஷாஃ||௩௯||

ஆத்மநேதி மநஸா, தேந மாநஸப்ரத்யக்ஷஂ ஸுகாத்யமவருத்யதே| இந்த்ரியைஶ்சேத்யநேந பாஹ்யஂ ப்ரத்யக்ஷஂ கஹ்யதே| ஸ்வயமுபலப்யத இதி ஸாக்ஷாதுபலப்யதே; அநேந சேந்த்ரியவ்யாபாரே ஸத்யபி யதநுமாநவிஜ்ஞாநஂ ததஸாக்ஷாத்காரித்வாந்ந ப்ரத்யக்ஷமிதி தர்ஶயதி||௩௯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

அதாநுமாநம்- அநுமாநஂ நாம தர்கோ யுக்த்யபேக்ஷஃ; யதா- அக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா, பலஂ வ்யாயாமஶக்த்யா, ஶ்ரோத்ராதீநி ஶப்தாதிக்ரஹணேநேத்யேவமாதி||௪௦||

தர்கோ யுக்த்யபேக்ஷ இத்யநுமாநலக்ஷணஂ விவிதரோகவிஜ்ஞாநீய ஏவ வ்யாகதம்| அநுமாநோதாஹரணமாஹ- அக்நிஂ ஜரணஶக்த்யேத்யாதிநா||௪௦||

Adhikarana 30 (41) · Śloka 41

அதைதிஹ்யம்- ஐதிஹ்யஂ நாமாப்தோபதேஶோ வேதாதிஃ||௪௧||

அலௌகிகாப்தோபதேஶ ஐதிஹ்யபதேநோச்யத இத்யாஹ- வேதாதிரிதி||௪௧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

அதௌபம்யம்- ஔபம்யஂ நாம யதந்யேநாந்யஸ்ய ஸாதஶ்யமதிகத்ய ப்ரகாஶநஂ; யதா- தண்டேந தண்டகஸ்ய, தநுஷா தநுஃஸ்தம்பஸ்ய, இஷ்வாஸேநாऽऽரோக்யதஸ்யேதி||௪௨||

யதந்யேநேத்யாதௌ அந்யேநேதி ப்ரஸித்தேந, அந்யஸ்யேதி அப்ரஸித்தஸ்ய| ஸாதஶ்யமதிகத்யேதி ஸாதயஂ ப்ரதிபாத்யஂ ஸஞ்ஜ்ஞாஸஞ்ஜ்ஞிஸம்பந்தஂ ப்ரதி காரணதயா அதிகத்ய; யதா து பட்டநயேநோபமாநஂ வ்யாக்யேயஂ ததா ஸாதஶ்யஂ ப்ரதிபாத்யதயா அதிகத்யேதி யோஜநீயஂ, தேஷாஂ ஸாதஶ்யப்ரதிபத்திருபமாநார்தஃ| ந்யாயே ச ஸஞ்ஜ்ஞாஸஞ்ஜ்ஞிஸம்பந்தப்ரதீதிருபமாநபலஂ, தச்ச ப்ரதமவ்யாக்யாநாத்பவதி; உக்தஂ ஹி தத்ர- “ப்ரஸித்தஸாதர்ம்யாத் ஸாத்யஸாதநமுபமாநம்” (ந்யா. த. ௧/௧/௬) இதி| தண்டேந தண்டகஸ்யேதி தண்டேந ப்ரஸித்தேநாப்ரஸித்தஸ்ய தண்டகஸ்ய ஸாதர்ம்யமாப்தாச்ச்ருதவாந் கும்பகாரதண்டவத்விகாரதர்ஶநே ஸத்யயமஸௌ தண்டகஸஞ்ஜ்ஞோ விகார இதி ப்ரத்யேதி, கிஂவா பட்டநயேந ப்ரஸித்தஂ தண்டகதஂ ஸாதர்ம்யமப்ரஸித்ததண்டகாக்யவிகாரஸம்பந்திதயா ப்ரத்யேதி; ஏவமந்யத்ராப்யுதாஹரணே ஜ்ஞேயம்| இஷ்வாஸேநேதி இஷுமோக்ஷகேண, யதா இஷுமோக்ஷகேண லக்ஷ்யேऽநதிவிப்ரகஷ்டே நாபராத்யதே, ததாऽऽரோக்யதேந வைத்யைந வைத்யகுணைராதுரஂ ஸாதயதா||௪௨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

அத ஸஂஶயஃ- ஸஂஶயோ நாம ஸந்தேஹலக்ஷணாநுஸந்திக்தேஷ்வர்தேஷ்வநிஶ்சயஃ ; யதா- தஷ்டா ஹ்யாயுஷ்மல்லக்ஷணைருபேதாஶ்சாநுபேதாஶ்ச ததா ஸக்ரியாஶ்சாக்ரியாஶ்ச புருஷாஃ ஶீக்ரபங்காஶ்சிரஜீவிநஶ்ச, ஏததுபயதஷ்டத்வாத் ஸஂஶயஃ- கிமஸ்தி கல்வகாலமத்யுருத நாஸ்தீதி||௪௩||

ஸந்தேஹலக்ஷணாநுஸந்திக்தேஷ்வர்தேஷ்வித்யநேந ஸந்தேஹயோக்யஂ விஷயஂ தர்ஶயதி; அநேந ச ந்யாயோக்த “ஸமாநாநேகதர்மோபபத்தேஃ” (ந்யா. த. ௧/௧/௨௩) இத்யாதிவசநாத் விஷயஂ ஸஂஶயஸ்ய தர்ஶயதி| ஸஂஶயலக்ஷணம் “அநிஶ்சயஃ” இதி ஜ்ஞேயம்; அநிஶ்சயஃ பாக்ஷிகவிருத்ததர்மாவமர்ஶகரஂ ஜ்ஞாநஂ, யதா- ஸ்தாணுர்வா புருஷோ வேதி| தஷ்டா ஹீத்யாதிநா ஸஂஶயோத்பத்திஸாமக்ரீமாஹ| தத்ராயுஷ்யலக்ஷணோபேதாநாமக்ரியாணாஂ ஶீக்ரபங்கே ததா ஸக்ரியாணாஂ ச சிரஜீவநே தஷ்டே அகாலமத்யுரஸ்தீதி புத்திஃ| ஏதத்விபர்யயே சாகாலமத்யுர்நாஸ்தீதி புத்திஃ||௪௩||

Adhikarana 33 (44) · Śloka 44

அத ப்ரயோஜநஂ- ப்ரயோஜநஂ நாம யதர்தமாரப்யந்த ஆரம்பாஃ; யதா- யத்யகாலமத்யுரஸ்தி ததோऽஹமாத்மாநமாயுஷ்யைருபசரிஷ்யாம்யநாயுஷ்யாணி ச பரிஹரிஷ்யாமி, கதஂ மாமகாலமத்யுஃ ப்ரஸஹேதேதி||௪௪||

யதர்தமிதி யந்நிமித்தம்| ப்ரஸஹேதேதி மாரயேதித்யர்தஃ||௪௪||

Adhikarana 34 (45) · Śloka 45

அத ஸவ்யபிசாரஂ- ஸவ்யபிசாரஂ நாம யத்வ்யபிசரணஂ; யதா- பவேதிதமௌஷதமஸ்மிந் வ்யாதௌ யௌகிகமதவா நேதி||௪௫||

ஸவ்யபிசாரமிதி அநைகாந்திகமித்யர்தஃ| அதவா நேதி ந பவேதிதி| அநைகாந்திகஂ சாத்ரௌஷதஂ யௌகிகத்வாயௌகிகத்வாப்யாஂ ஸஂஶயஜநகமேவ; தேந ஸஂஶயேந ஸமபேகதா ந ஶங்கநீயாऽநைகாந்திகஸ்ய||௪௫||

Adhikarana 35 (46) · Śloka 46

அத ஜிஜ்ஞாஸா- ஜிஜ்ஞாஸா நாம பரீக்ஷா; யதா பேஷஜபரீக்ஷோத்தரகாலமுபதேக்ஷ்யதே||௪௬||

உத்தரகாலமிதி இஹைவ பரீக்ஷாப்ரகரணே; கிஂவா ரஸாயநே “பேஷஜஂ த்விவிதஂ ச தத்” (சி.அ.௧பா.௧) இத்யாதிநா||௪௬||

Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48

அத வ்யவஸாயஃ- வ்யவஸாயோ நாம நிஶ்சயஃ; யதா- வாதிக ஏவாயஂ வ்யாதிஃ, இதமேவாஸ்ய பேஷஜஂ சேதி||௪௭|| அதார்தப்ராப்திஃ- அர்தப்ராப்திர்நாம யத்ரைகேநார்தேநோக்தேநாபரஸ்யார்தஸ்யாநுக்தஸ்யாபி ஸித்திஃ; யதா- நாயஂ ஸந்தர்பணஸாத்யோ வ்யாதிரித்யுக்தே பவத்யர்தப்ராப்திஃ- அபதர்பணஸாத்யோऽயமிதி, நாநேந திவா போக்தவ்யமித்யுக்தே பவத்யர்தப்ராப்திஃ- நிஶி போக்தவ்யமிதி||௪௮||

அர்தப்ராப்திரிதி அர்தாபத்திரித்யர்தஃ| இஹ உக்தேநேதி வசநாச்ச்ருதார்தாபத்திரேவ விவக்ஷிதா, தஷ்டார்தாபத்திரபி த்வேதத்ஸாமாந்யத்வேநைவ ஜ்ஞேயா| இயஂ சார்தாபத்திரந்யதோபபத்த்யா ந ப்ரமாணமிதி ந ப்ரமாணப்ரகரணே படிதா, யா து தோஷரஹிதா ஸாऽநுமாநாந்தர்கதைவேதி பாவஃ| யோ ஹ்யபதர்பணஸாத்யோऽபி ந ஸ்யாத்தஂ ப்ரதி ‘நாயஂ ஸந்தர்பணஸாத்யஃ’ இதிவசநமேவாஸமர்தவிஶேஷணதயா ந ஸ்யாதித்யர்தாபத்திர்நேத்யபிப்ராயஃ, உபயதாऽப்யஸாத்யே ஹி ‘அஸாத்யஃ’ இத்யேதாவதேவ வக்தவ்யஂ ஸ்யாத்| ஏவமந்யத்ராப்யுதாஹரணே ஜ்ஞேயம்||௪௭-௪௮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

அத ஸம்பவஃ- யோ யதஃ ஸம்பவதி ஸ தஸ்ய ஸம்பவஃ; யதா- ஷட்தாதவோ கர்பஸ்ய, வ்யாதேரஹிதஂ, ஹிதமாரோக்யஸ்யேதி||௪௯||

ஸம்பவதி வித்யதே அஸ்மாதிதி ஸம்பவஃ, காரணஂ ஹி அவ்யக்தஸ்வஜந்மகார்யமுக்தம், யதஃ காரணஂ ஸத்கார்யவாதிமதே கார்யயுக்தமேவ| தேந ஷட்தாதௌ கர்போऽஸ்த்யேவ, ஏவமஹிதேऽபி வ்யாதிரஸ்த்யேவ, ஸ உத்தரகாலஂ வ்யஜ்யதே இதி ஸாங்க்யமதேநோக்தம்| ததஶ்ச யதந்யத்ர ஸம்பவோதாஹரணமுக்தஂ யதா- ‘ஸம்பவதி கார்யாஂ த்ரோண’ இத்யாதி, தத்ஸமாநமேததப்யுதாஹரணஂ பவதி||௪௯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 50

அதாநுயோஜ்யம்- அநுயோஜ்யஂ நாம யத்வாக்யஂ வாக்யதோஷயுக்தஂ தத்| ஸாமாந்யதோ வ்யாஹதேஷ்வர்தேஷு வா விஶேஷக்ரஹணார்தஂ யத்வாக்யஂ ததப்யநுயோஜ்யஂ; யதா- ‘ஸஂஶோதநஸாத்யோऽயஂ வ்யாதிஃ’ இத்யுக்தே ‘கிஂ வமநஸாத்யோऽயஂ, கிஂவா விரேசநஸாத்யஃ’ இத்யநுயுஜ்யதே||௫௦||

அநுயோஜ்யாந்தரமாஹ- ஸாமாந்யத இத்யாதி||௫௦||

Adhikarana 39 (51) · Śloka 51

அதாநநுயோஜ்யம்- அநநுயோஜ்யஂ நாமாதோ விபர்யயேண; யதா- அயமஸாத்யஃ||௫௧||

அநநுயோஜ்யமாஹ- அதோ விபர்யயேணேதி| யதோக்தாநுயோஜ்யத்வயோதாஹரணவிபர்யயேண ஜ்ஞேயம்||௫௧||

Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53

அதாநுயோகஃ- அநுயோகோ நாம ஸ யத் தத்வித்யாநாஂ தத்வித்யைரேவ ஸார்தஂ தந்த்ரே தந்த்ரைகதேஶே வா ப்ரஶ்நஃப்ரஶ்நைகதேஶோ வா ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவசநப்ரதிவசநபரீக்ஷார்தமாதிஶ்யதே| யதா- ‘நித்யஃ புருஷஃ’ இதி ப்ரதிஜ்ஞாதே யத் பரஃ ‘கோ ஹேதுஃ’ இத்யாஹ, ஸோऽநுயோகஃ||௫௨|| அத ப்ரத்யநுயோகஃ- ப்ரத்யநுயோகோ நாமாநுயோகஸ்யாநுயோகஃ; யதா- அஸ்யாநுயோகஸ்ய புநஃ கோ ஹேதுரிதி||௫௩||

அநுயோகமாஹ- அதேத்யாதி| ப்ரஶ்ந இதிஶப்தேந யதோக்தஶாஸ்த்ரே ஸம்பூர்ணப்ரஶ்நோ கஹ்யதே, யதாऽத்ரைவ ‘தத்ர சேத்பிஷக் பிஷஜஂ பச்சேத்’ இத்யாதிநா யாவதுக்தஂ தத் ஸம்பூர்ணஂ ஜ்ஞேயம்; அத்ரைவ சைகதேஶோऽபி ப்ரஶ்நஸ்ய ஜ்ஞேயஃ||௫௨-௫௩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

அத வாக்யதோஷஃ- வாக்யதோஷோ நாம யதா கல்வஸ்மிந்நர்தே ந்யூநம், அதிகம், அநர்தகம், அபார்தகஂ, விருத்தஂ சேதி; ஏதாநி ஹ்யந்தரேண ந ப்ரகதோऽர்தஃ ப்ரணஶயேத்| தத்ர ந்யூநஂ- ப்ரதிஜ்ஞாஹேதூதாஹரணோபநயநிகமநாநாமந்யதமேநாபி ந்யூநஂ ந்யூநஂ பவதி; யத்வா பஹூபதிஷ்டஹேதுகமேகேந ஹேதுநா ஸாத்யதே தச்ச ந்யூநம்| அதாதிகம்- அதிகஂ நாம யந்ந்யூநவிபரீதஂ, யத்வாऽऽயுர்வேதே பாஷ்யமாணே பார்ஹஸ்பத்யமௌஶநஸமந்யத்வா யத்கிஞ்சிதப்ரதிஸம்பத்தார்தமுச்யதே, யத்வா ஸம்பத்தார்தமபி த்விரபிதீயதே தத் புநருக்ததோஷத்வாததிகஂ; தச்ச புநருக்தஂ த்விவிதம்- அர்தபுநருக்தஂ, ஶப்தபுநருக்தஂ ச; தத்ரார்தபுநருக்தஂ யதா- பேஷஜமௌஷதஂ ஸாதநமிதி, ஶப்தபுநருக்தஂ புநர்பேஷஜஂ பேஷஜமிதி| அதாநர்தகம்- அநர்தகஂ நாம யத்வசநமக்ஷரக்ராமமாத்ரமேவ ஸ்யாத் பஞ்சவர்கவந்ந சார்ததோ கஹ்யதே| அதாபார்தகம்- அபார்தகஂ நாம யதர்தவச்ச பரஸ்பரேணாஸஂயுஜ்யமாநார்தகஂ; யதா- சக்ர-ந(த)க்ர-வஂஶ-வஜ்ர-நிஶாகரா இதி| அத விருத்தஂ- விருத்தஂ நாம யத்தஷ்டாந்தஸித்தாந்தஸமயைர்விருத்தஂ; தத்ர பூர்வஂ தஷ்டாந்தஸித்தாந்தாவுக்தௌஃ ஸமயஃ புநஸ்த்ரிதா பவதி; யதா- ஆயுர்வைதிகஸமயஃ, யாஜ்ஞிகஸமயஃ, மோக்ஷஶாஸ்த்ரிகஸமயஶ்சேதி; தத்ராயுர்வைதிகஸமயஃ- சதுஷ்பாதஂ பேஷஜமிதி, யாஜ்ஞிகஸமயஃ- ஆலப்யா யஜமாநைஃ பஶவ இதி, மோக்ஷஶாஸ்த்ரிகஸமயஃ- ஸர்வபூதேஷ்வஹிஂஸேதி; தத்ர ஸ்வஸமயவிபரீதமுச்யமாநஂ விருத்தஂ பவதி| இதி வாக்யதோஷாஃ||௫௪||

வாக்யதோஷாநுதாஹரதி- அதேத்யாதி| அஸ்மிந்நர்த இதிவசநேந சலஹேத்வாபாஸாதிபதகஹீதாநபி வாக்யதோஷத்வேந தர்ஶயதி; சலாதயோ ஹி வாக்யதோஷா ஏவ, பரஂ பதக்கஹீதத்வாதிஹ நோச்யந்தே; ததா ஶாஸ்த்ராந்தரோக்தாஶ்சாஸித்தாதயோऽநயா பாஷயா ஸூச்யந்தே வாக்யதோஷாஃ| யத்வேத்யாதௌ யதா புருஷநித்யத்வே யே ஹேதவ உக்தா ‘அநாதித்வாத், அகதகத்வாத், நிர்விகாரத்வாத்’ இதி, தேஷு யதி ஸகலஹேத்வபிதாநஂ ப்ரதிஜ்ஞாய ஏகஂ ஹேதுஂ ப்ரூதே, ததா ப்ரதிஜ்ஞாதார்தஸ்ய ந்யூநார்தத்வாந்ந்யூநஂ பவதீதி ஜ்ஞேயஂ; யதா ஹேதுர்வக்தவ்யஸ்ததா ஏக ஏவ வக்தவ்யோ யுஜ்யதே, ஏகஸ்யாபி ஹேதோஃ ஸாத்யஸாதநஸமர்தத்வாத்; தேந தத்ர பஹுஹேதுகதநமேவாதிகத்வாத்தோஷ ஏவ பவதீதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரகத இதி ஸாத்யத்வேந ப்ரதிஜ்ஞாதஃ| பார்ஹஸ்பத்யமௌஶநஸஂ ச நீதிஶாஸ்த்ரம்| அப்ரதிஸம்பத்தார்தமித்யநேந பார்ஹஸ்பத்யாத்யபி யதி தநைஷணாபிதாநப்ரஸங்கேந ப்ரஸங்காகதஂ பவதி, ததா ஸ்தோகக்ரமேணோச்யமாநமாயுர்வேதோபகாரகத்வேந நாதிகமிதி தர்ஶயதி| புநரக்ததோஷாதிதி தோஷவதஃ புநருக்தாதித்யர்தஃ| தோஷவத்த்வஂ ச யதா புநருக்தஸ்ய, ததோக்தமேவ| பஞ்சவர்கவதிதி க-க-க-க-ஙாதிவர்கஸமுதாயவத், தத்ர த்வபிதேயோऽர்தோ ந ப்ரதிபாதி| அர்தவதிதி ப்ரத்யேகஂ பதரூபதயா ப்ரஸித்தார்தம்| பரஸ்பரேணாயுஜ்யமாநமிதி வாக்யரூபதயாऽர்தாப்ரத்யாயகஂ; சக்ராதயோ ஹி ஶப்தாஃ க்ரியாஂ விநா ந வாக்யரூபார்தாபிதாயகா இத்யர்தஃ| விருத்தே தஷ்டாந்தவிருத்தஂ யதா- யதா ஶீதஂ ஜலஂ தாபகஂ ததா ஜ்வரோऽபீதி| ஸித்தாந்தவிருத்தஂ யதா- வைத்யோ ப்ரூதே- ந பேஷஜஂ ரோகஹரமிதி; ஆயுர்வேதே சதுஷ்பாதமேவ பேஷஜமிதி ஸித்தாந்த ஏவ, ததா சதுஷ்பாதஸஞ்ஜ்ஞா ஸமயகதா ஜ்ஞேயா| ஏவஂ யாஜ்ஞிகாநாமாலப்யஸஞ்ஜ்ஞா ஸமயகதா| தத்ர யதி ஸ்வஸமயவிபரீதமபிததாதி ததா ஸமயவிருத்தஂ பவதி||௫௪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

அத வாக்யப்ரஶஂஸா- வாக்யப்ரஶஂஸா நாம யதா கல்வஸ்மிந்நர்தே த்வந்யூநம், அநதிகம், அர்தவத், அநபார்தகம், அவிருத்தம், அதிகதபதார்தஂ சேதி யத்தத்வாக்யமநநுயோஜ்யமிதி ப்ரஶஸ்யதே||௫௫||

அநநுயோஜ்யமிதி நாநுயோகார்ஹம்||௫௫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

அத ச்சலஂ- சலஂ நாம பரிஶடமர்தாபாஸமநர்தகஂ வாக்வஸ்துமாத்ரமேவ| தத்த்விவிதஂ- வாக்சலஂ, ஸாமாந்யச்சலஂ ச| தத்ர வாக்சலஂ நாம யதா- கஶ்சித்ப்ரூயாத்- நவதந்த்ரோऽயஂ பிஷகிதி, அத பிஷக் ப்ரூயாத்- நாஹஂ நவதந்த்ர ஏகதந்த்ரோऽஹமிதி; பரோ ப்ரூயாத்- நாஹஂ ப்ரவீமி நவ தந்த்ராணி தவேதி, அபி து நவாப்யஸ்தஂ தே தந்த்ரமிதி; பிஷக் ப்ரூயாத்- ந மயா நவாப்யஸ்தஂ தந்த்ரம், அநேகதாऽப்யஸ்தஂ மயா தந்த்ரமிதி; ஏதத்வாக்சலம்| ஸாமாந்யச்சலஂ நாம யதா- வ்யாதிப்ரஶமநாயௌஷதமித்யுக்தே, பரோ ப்ரூயாத்- ஸத் ஸத்ப்ரஶமநாயேதி கிஂ நு பவாநாஹ; ஸந் ஹி ரோகஃ, ஸதௌஷதஂ; யதி ச ஸத் ஸத்ப்ரஶமநாய பவதி, தத்ர ஸத் காஸஃ, ஸத் க்ஷயஃ, ஸத்ஸாமாந்யாத் காஸஸ்தே க்ஷயப்ரஶமநாய பவிஷ்யதீதி| ஏதத் ஸாமாந்யச்சலம்||௫௬||

சலமித்யாதி| பரிஶடமிதி வஞ்சநாப்ரவத்தம்| அர்தவதிவாபாஸத இத்யர்தாபாஸஃ| ஏததேவ விவணோதி- அபார்தகமித்யாதி| அபகதஸமீசீநார்தத்வேந வாக்வஸ்துமாத்ரமித்யர்தஃ| சலஂ ஹ்யபிப்ரேதார்தாதர்தாந்தரஂ பரிகல்ப்ய பரவசநோபகாதாய ப்ரதிகல்ப்யதே| யதுக்தஂ ந்யாயே “வசநவிகாதோऽர்தவிகல்போபபத்த்யா ச்சலம்” (ந்யா. த. ௧/௨/௧௦) இதி| அத்ர வாக்சலே ஏவோபசாரச்சலஂ ந்யாயோக்தஂ ஸம்பவதி| ஸாமாந்யஶப்தோக்தே ஹ்யர்தே வக்துரபிப்ராயாதர்தாந்தரகல்பநா வாக்சலஂ; தேந ‘மஞ்சாஃ க்ரோஶந்தி’ இத்யத்ராபி மஞ்சஶப்தோ முக்யஃ ஸந் மஞ்சே வர்ததே, உபசாராத்து மஞ்சஸ்தேஷு புருஷேஷு மஞ்சஶப்தப்ரயோகே ஸதி ‘கதமசேதநா மஞ்சாஃ க்ரோஶந்தி’?, இத்யாக்ஷேபோ வாக்சல ஏவ ப்ரவிஶதீதி பாவஃ| நவதந்த்ரோऽயமித்யாதி வ்யக்தம்| ஸாமாந்யச்சலலக்ஷணமத்ராநுக்தஂ, தத்ர ந்யாயோக்தலக்ஷணமேவ ஜ்ஞேயஂ; யதா- ‘ஸம்பவதோऽர்தஸ்யாதிஸாமாந்யயோகாதஸம்பூதார்தகல்பநா ஸாமாந்யச்சலம்’ (ந்யா. த. ௧/௨/௧௩) இதி| ஸத் ஸத்ப்ரஶமாயேதி ஸதா ஸதஃ ப்ரஶமஃ க்ரியதே இதி தவ மதமிதி கத்வா ச்சலவாதீ பூர்வபக்ஷஂ கரோதி, தேநாவிவக்ஷிதேந ஸத்த்வஸாமாந்யேந ப்ரத்யவஸ்தாநாத் ஸாமாந்யச்சலஂ பவதி||௫௬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

அதாஹேதுஃ- அஹேதுர்நாமப்ரகரணஸமஃ, ஸஂஶயஸமஃ, வர்ண்யஸமஶ்சேதி| தத்ர ப்ரகரணஸமோ நாமாஹேதுர்யதா- அந்யஃ ஶரீராதாத்மா நித்ய இதி; பரோ ப்ரூயாத்- யஸ்மாதந்யஃ ஶரீராதாத்மா, தஸ்மாந்நித்யஃ; ஶரீரஂ ஹ்யநித்யமதோ விதர்மிணா சாத்மநா பவிதவ்யமித்யேஷ சாஹேதுஃ; நஹி ய ஏவ பக்ஷஃ ஸ ஏவ ஹேதுரிதி| ஸஂஶயஸமோ நாமாஹேதுர்ய ஏவ ஸஂஶயஹேதுஃ ஸ ஏவ ஸஂஶயச்சேதஹேதுஃ; யதா- அயமாயுர்வேதைகதேஶமாஹ, கிந்ந்வயஂ சிகித்ஸகஃ ஸ்யாந்ந வேதி ஸஂஶயே பரோ ப்ரூயாத்- யஸ்மாதயமாயுர்வேதைகதேஶமாஹ தஸ்மாச்சிகித்ஸகோऽயமிதி, ந ச ஸஂஶயச்சேதஹேதுஂ விஶேஷயதி, ஏஷ சாஹேதுஃ; ந ஹி ய ஏவ ஸஂஶயஹேதுஃ, ஸ ஏவ ஸஂஶயச்சேதஹேதுர்பவதி| வர்ண்யஸமோ நாமாஹேதுஃ- யோ ஹேதுர்வர்ண்யாவிஶிஷ்டஃ; யதா- கஶ்சித்பூயாத்- அஸ்பர்ஶத்வாத்புத்திரநித்யா ஶப்தவதிதி; அத்ர வர்ண்யஃ ஶப்தோ புத்திரபி வர்ண்யா, ததுபயவர்ண்யாவிஶிஷ்டத்வாத்வர்ண்யஸமோऽப்யஹேதுஃ||௫௭||

அஹேதுஃ அஸாதகஹேதுரித்யர்தஃ| ப்ரக்ரியதே ஸாத்யத்வேநாதிக்ரியத இதி வ்யுத்பத்த்யா ப்ரகரணஂ பக்ஷஃ , தேந ஸமஃ ப்ரகரணஸமஃ| அந்யஃ ஶரீராதாத்மா நித்ய இதி ப்ரதிஜ்ஞாயாஂ ஶரீராதந்யத்வஂ நித்யத்வஂ சாத்மநஃ ஸாத்யம்| அதோ விதர்மிணேதி ஶரீராதநித்யாத்விதர்மிணா நித்யேநேத்யர்தஃ| ய ஏவ பக்ஷ இத்யநேநாந்யத்வஂ ச ஶரீராதாத்மநோ ந ஸித்தமிதி தர்ஶயதி, ஸதி ஹி நித்யத்வே சேதநாதாரஸ்ய ஶரீராதந்யத்வமபி ஸித்யதி; சார்வாகபக்ஷே து ஶரீரமேவ சேதநமநித்யஂ சேதி தஂ ப்ரத்யுபயமபி ஸாத்யஂ; ந ச ஸாத்யஂ ஸாதநஂ பவதி, அஸித்தத்வாதிதி பாவஃ| அயமாயுர்வேதைகதேஶமாஹேதி ஆயுர்வேதைகதேஶாபிதாநஂ சிகித்ஸகாசிகித்ஸககமகத்வேந ஸஂஶயஹேதுஃ, ஏகதேஶகதநஂ ஹி ஶாஸ்த்ராநப்யாஸேऽபி குதஶ்சிச்ச்ரவணாதபி பவதீதி பாவஃ| ந ஸஂஶயச்சேதஹேதுஂ விஶேஷயதீதி ந ஸஂஶயச்சேதஹேதுஂ விஶிஷ்டஂ தர்ஶயதீத்யர்தஃ| ஏஷ சாஹேதுரிதி யதோக்தோ ஹேதுரஹேதுஃ ஸஂஶயோச்சேதே இத்யர்தஃ| வர்ண்யேந ஸாத்யேந தஷ்டாந்தோऽப்யஸித்தத்வேந ஸம இதி வர்ண்யஸமஃ| வர்ண்யஃ ஶப்த இதி அஸ்பர்ஶத்வயோகாதநித்யத்வேந ஶப்தோऽபி ஸாத்யஃ, ந ச ஸாத்யோ தஷ்டாந்தோ பவதி| உபயவர்ண்யாவிஶிஷ்டத்வாதிதி உபயத்ர வர்ண்யே தஷ்டாந்தே ச வர்ண்யஸ்ய ஸாத்யஸ்ய ஸாத்யத்வேநாவிஶிஷ்டத்வாதித்யர்தஃ||௫௭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

அதாதீதகாலம்- அதீதகாலஂ நாம யத் பூர்வஂ வாச்யஂ தத் பஶ்சாதுச்யதே, தத் காலாதீதத்வாதக்ராஹ்யஂ பவதீதி; பூர்வஂ வா நிக்ரஹப்ராப்தமநிகஹ்ய பரிகஹ்ய பக்ஷாந்தரிதஂ பஶ்சாந்நிகஹீதே, தத்தஸ்யாதீதகாலத்வாந்நிக்ரஹவசநமஸமர்தஂ பவதீதி||௫௮||

யத் பூர்வஂ வாச்யஂ தத் பஶ்சாதுச்யதே இதி யதா நிகமநமபிதாய பஶ்சாத் ப்ரதிஜ்ஞோச்யதே| நிக்ரஹப்ராப்தமிதி நிக்ரஹணீயஂ ஜ்ஞாதம்||௫௮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

அதோபாலம்பஃ- உபாலம்போ நாம ஹேதோர்தோஷவசநஂ; யதா- பூர்வமஹேதவோ ஹேத்வாபாஸா வ்யாக்யாதாஃ||௫௯||

ஹேதோர்தோஷவசநமித்யநேந காலாத்யயாபதிஷ்டாஸித்தயோர்த்வயோரபீஹாநுக்தயோர்க்ரஹணஂ கர்தவ்யம்; உதாஹரணார்தஂ த்வஹேதவ உக்தாஃ| ஹேதுவதாபாஸந்த இதி ஹேத்வாபாஸாஃ||௫௯||

Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61

அத பரிஹாரஃ- பரிஹாரோ நாம தஸ்யைவ தோஷவசநஸ்ய பரிஹரணஂ; யதா- நித்யமாத்மநி ஶரீரஸ்தே ஜீவலிங்காந்யுபலப்யந்தே, தஸ்ய சாபகமாந்நோபலப்யந்தே, தஸ்மாதந்யஃ ஶரீராதாத்மா நித்யஶ்சேதி||௬௦|| அத ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிஃ- ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிர்நாம ஸா பூர்வபரிகஹீதாஂ ப்ரதிஜ்ஞாஂ பர்யநுயுக்தோ யத் பரித்யஜதி, யதா ப்ராக் ப்ரதிஜ்ஞாஂ கத்வா நித்யஃ புருஷ இதி, பர்யநுயுக்தஸ்த்வாஹ- அநித்ய இதி||௬௧||

யதா நித்யமாத்மநீத்யாதிநா ப்ரகரணஸமத்வேநோக்தஹேதௌ தோஷமுத்தரதி| நித்யமிதி ஸர்வதா| ஜீவலிங்காநி ப்ரதிஸந்தாநஸ்மரணாதீநி| தஸ்யாபகமாந்நோபலப்யந்த இத்யநேந மதஶரீரே சேதநாத்யபாவாதந்யதேவ தத்காரணமுந்நீயதே, யதபகமாந்ந சேதயதே மதஶரீரஂ, தஸ்மாதந்யத்வமாத்மநஃ ஸித்தஂ, ததஶ்ச ஶரீராதந்யத்வாச்சரீரவிதர்மித்வேந பூர்வவ்யுத்பாதிதேந நித்யத்வமபி ஸித்யதீத்யாஹ- நித்யஶ்சேதி||௬௦-௬௧||

Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64

அதாப்யநுஜ்ஞா- அப்யநுஜ்ஞா நாம ஸா ய இஷ்டாநிஷ்டாப்யுபகமஃ||௬௨|| அத ஹேத்வந்தரஂ- ஹேத்வந்தரஂ நாம ப்ரகதஹேதௌ வாச்யே யத்விகதஹேதுமாஹ||௬௩|| அதார்தாந்தரம்- அர்தாந்தரஂ நாமைகஸ்மிந் வக்தவ்யேऽபரஂ யதாஹ| யதா- ஜ்வரலக்ஷணே வாச்யே ப்ரமேஹலக்ஷணமாஹ||௬௪||

இஷ்டாநிஷ்டாப்யுபகமோ யதா- “பவாந் சௌர” இத்யுக்தே ஸ்வதோஷமபரிஹத்ய வசநஂ- பவாநபி சௌர இதி| ஏதத்தி வசநஂ ஸ்வீயமநிஷ்டஂ சௌரத்வஂ பரஸ்ய சேஷ்டஂ சௌரத்வமப்யநுஜாநாதி| ததேவஂ வசநஂ ந்யாயே “மதாநுஜ்ஞா” ஶப்தேநோச்யதே||௬௨-௬௪||

Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66

அத நிக்ரஹஸ்தாநஂ- நிக்ரஹஸ்தாநஂ நாம பராஜயப்ராப்திஃ; தச்ச த்ரிரபிஹிதஸ்ய வாக்யஸ்யாபரிஜ்ஞாநஂ பரிஷதி விஜ்ஞாநவத்யாஂ, யத்வா அநநுயோஜ்யஸ்யாநுயோகோऽநுயோஜ்யஸ்ய சாநநுயோகஃ| ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிஃ, அப்யநுஜ்ஞா, காலாதீதவசநம், அஹேதுஃ, ந்யூநம், அதிகஂ, வ்யர்தம், அநர்தகஂ, புநருக்தஂ, விருத்தஂ, ஹேத்வந்தரம், அர்தாந்தரஂ ச நிக்ரஹஸ்தாநம்||௬௫|| இதி வாதமார்கபதாநி யதோத்தேஶமபிநிர்திஷ்டாநி பவந்தி||௬௬||

நிக்ரஹஸ்ய பராஜயஸ்ய ஸ்தாநமிவ ஸ்தாநஂ காரணமிதி நிக்ரஹஸ்தாநம்| பரிஷதி விஜ்ஞாநவத்யாமித்யநேந யதி பரிஷத்தஸ்ய த்ரிரபிஹிதஸ்யார்தஂ விஜாநாதி, ப்ரதிவாதீ ச ந ஜாநாதி, ததா தஸ்ய நிக்ரஹஸ்தாநஂ பவதி| அந்யாநப்யுக்தாநேவ நிக்ரஹஸ்தாநத்வேநாஹ - அநநுயோஜ்யஸ்யாநுயோக இத்யாதி| ஏதே ச வ்யாகதா ஏவ| அத்ர சாப்ரதிபாதயோऽபி ந்யாயோக்தா அந்தர்பாவநீயா புத்திமத்பிஃ, ஆயுவேதே ததாவிதோபகாரகத்வாபாவாதேதத் ப்ரபஞ்சவிஷயமபி ந ப்ரபஞ்சிதஂ; ந்யாயவிதாஂ த்வேததநுக்தமபி ஸுகமமேவ , ததவேதிநாஂ ச மநாக்ப்ரபஞ்சோக்தமபி நாலஂ ஜ்ஞாநாயேத்யலஂ ப்ரபஞ்சேந||௬௫-௬௬||

Adhikarana 50 (67) · Śloka 67

வாதஸ்து கலு பிஷஜாஂ ப்ரவர்தமாநோ ப்ரவர்தேதாயுர்வேத ஏவ, நாந்யத்ர| அத்ர ஹி வாக்யப்ரதிவாக்யவிஸ்தராஃ கேவலாஶ்சோபபத்தயஃ ஸர்வாதிகரணேஷு| தாஃ ஸர்வாஃ ஸமவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்ய ஸர்வஂ வாக்யஂ ப்ரூயாத், நாப்ரகதகமஶாஸ்த்ரமபரீக்ஷிதமஸாதகமாகுலமவ்யாபகஂ வா| ஸர்வஂ ச ஹேதுமத்ப்ரூயாத்| ஹேதுமந்தோ ஹ்யகலுஷாஃ ஸர்வ ஏவ வாதவிக்ரஹாஶ்சிகித்ஸிதே காரணபூதாஃ, ப்ரஶஸ்தபுத்திவர்தகத்வாத்; ஸர்வாரம்பஸித்திஂ ஹ்யாவஹத்யநுபஹதா புத்திஃ||௬௭||

இதாநீஂ யதோக்தவாத ஏவாயுர்வேதே ஆயுர்வேதாத்யாயிபிஃ கர்தவ்யஃ, ஏவம்பூதஸ்யைவ வாதஸ்ய விவக்ஷிதத்வஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநஜநகத்வாதித்யாஹ- வாத இத்யாதி| அத கிமர்தஂ வாதவிஷயாஃ ஸந்தீத்யாஹ- அத்ர ஹீத்யாதி| ஸர்வாதிகரணேஷு ‘ஸந்தி’ இதி ஶேஷஃ| அவ்யாபகஂ வேதி ப்ரூயாதிதி பூர்வேண ஸம்பந்தஃ| வாதோ விக்ரஹஃ ஶரீரமிவ யேஷாஂ தே வாதவிக்ரஹா ஜல்பபேதா விதண்டாபேதாஶ்ச| ப்ரஶஸ்தபுத்திகர்தத்வேந கதஂ வாதஶ்சிகித்ஸாயாஂ காரணஂ பவதீத்யாஹ- ஸர்வேத்யாதிநா| ந கேவலஂ சிகித்ஸாஸித்திஂ கரோத்யநுபஹதா புத்திஃ, கிந்து ஸர்வாரம்பஸித்திஂ கரோதீத்யர்தஃ||௬௭||

Adhikarana 51 (68) · Śloka 68

இமாநி கலு தாவதிஹ காநிசித் ப்ரகரணாநி பிஷஜாஂ ஜ்ஞாநார்தமுபதேக்ஷ்யாமஃ| ஜ்ஞாநபூர்வகஂ ஹி கர்மணாஂ ஸமாரம்பஂ ப்ரஶஂஸந்தி குஶலாஃ| ஜ்ஞாத்வா ஹி காரண-கரண-கார்யயோநி-கார்ய-கார்யபலாநுபந்த-தேஶ-கால-ப்ரவத்த்யுபாயாந் ஸம்யகபிநிர்வர்தமாநஃ கார்யாபிநிர்வத்தாவிஷ்டபலாநுபந்தஂ கார்யமபிநிர்வர்தயத்யநதிமஹதா யத்நேந கர்தா||௬௮||

ஸம்ப்ரதி புத்தேர்வர்தநகாரணதத்வித்யஸம்பாஷாவித்யபிதாநப்ரஸங்கேணாயுர்வேதோபயுக்தகாரணாத்யபிதாயகாந்யபி ப்ரகரணாநி புத்திவர்தநாந்யபிதாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே- இமாநீத்யாதி| ஜ்ஞாநபூர்வகமிதி கர்தவ்யகார்யாநுகுணபதார்தஜ்ஞாநபூர்வகமித்யர்தஃ| யாநி ஜ்ஞாத்வா க்ரியமாணஂ கார்யஂ ஸாது பவதி தாந்யாஹ- ஜ்ஞாத்வா ஹீத்யாதி| அபிநிர்வர்தமாந இதி ஆபிமுக்யேந வர்தமாநஃ| இஷ்டஂ தாதாத்விகஂ பலமநுபந்தஶ்சாயதீயபலஂ யஸ்ய ததிஷ்டபலாநுபந்தம்||௬௮||

Adhikarana 52 (69) · Śloka 69

தத்ர காரணஂ நாம தத் யத் கரோதி, ஸ ஏவ ஹேதுஃ, ஸ கர்தா||௬௯||

உக்தாநி காரணாதீநி வ்யாகரோதி- தத்ரேத்யாதிநா| யதிதி காரணப்ரத்யவமர்ஶாந்நபுஂஸகம்| கரோதீதி ஸ்வாதந்த்ர்யேண கரோதி| தேநேஹ காரணஶப்தேந ஸ்வதந்த்ரகாரணஂ கர்தலக்ஷணமுச்யதே||௬௯||

Adhikarana 53 (70) · Śloka 70

கரணஂ புநஸ்தத் யதுபகரணாயோபகல்பதே கர்துஃ கார்யாபிநிர்வத்தௌ ப்ரயதமாநஸ்ய||௭௦||

கரணஂ விவணோதி- கரணஂ புநரித்யாதி| உபகரணாயேதி கர்துஃ ஸம்பாத்யே கார்யே ஸந்நிஹிதஂ ஸஹகாரிதயா வ்யாப்ரியதே| கார்யாபிநிர்வத்தாவிதி கார்யாபிநிர்வத்திமுத்திஶ்ய| யதமாநஸ்யேதி யத்நஂ குர்வதஃ| ஏதேந யஃ கார்யே காரணாந்தரப்ரேரகஃ, ஸ சாத்ர கர்தா காரணஶப்தேநோச்யதே; யத்து கர்த்ரதீநவ்யாபாரே ஸாதகதமஂ, தத் கரணம்| கர்தத்வஂ ச தஸ்யைவ முக்யஂ யோ ஹி புத்திப்ரயத்நயுக்தத்வாதிதரகாரணப்ரேரகோ பவதி, அசேதநே து கர்தத்வவ்யபதேஶஃ ஸ்வாதந்த்ர்யவிவக்ஷயா பாக்தஃ||௭௦||

Adhikarana 54 (71) · Śloka 71

கார்யயோநிஸ்து ஸா யா விக்ரியமாணா கார்யத்வமாபத்யதே||௭௧||

கார்யஸ்ய யோநிஃ ஸமவாயிகாரணஂ கார்யயோநிஃ| யேத்யாதி யா யோநிஃ காரணரூபா விக்ரியமாணா ரூபாந்தரமாபத்யமாநா கார்யத்வமாபத்யதே கார்யரூபா பவதீத்யர்தஃ| தத்ர கடஸ்ய மத்திகா கார்யயோநிஃ; மதேவ ஹ்யவஸ்தாந்தரப்ராப்த்யா கடோ பவதி||௭௧||

Adhikarana 55 (72) · Śloka 72

கார்யஂ து தத்யஸ்யாபிநிர்வத்திமபிஸந்தாய கர்தா ப்ரவர்ததே||௭௨||

அபிநிர்வத்திமபிஸந்தாயேதி கர்தவ்யதாபுத்திஂ ஸ்திரீகத்ய||௭௨||

Adhikarana 56 (73) · Śloka 73

கார்யபலஂ புநஸ்தத் யத்ப்ரயோஜநா கார்யாபிநிர்வத்திரிஷ்யதே||௭௩||

கார்யபலஶப்தேநேஹ தாதாத்விகஂ கார்யபலஂ ஜ்ஞேயஂ, யதா- கும்பகாரஸ்ய கடகரணே தந்மூல்யப்ராப்திஃ; அநுபந்தஸ்த்வாயதீயஂ பலஂ, யதா- கடமூல்யவிநியோகஃ குடும்பபோஷணாதௌ||௭௩||

Adhikarana 57 (74) · Śloka 74

அநுபந்தஃ கலு ஸ யஃ கர்தாரமவஶ்யமநுபத்நாதி கார்யாதுத்தரகாலஂ கார்யநிமித்தஃ ஶுபோ வாऽப்யஶுபோ பாவஃ||௭௪||

அநுபத்நாதீதி உத்தரகாலஂ கர்தாரமுபதிஷ்டதே| ஶுபோ வாऽப்யஶுபோ வேதி ஶுபஸ்ய கார்யஸ்ய ஶுபஃ, அஶுபஸ்ய சாஶுபஃ||௭௪||

Adhikarana 58 (75) · Śloka 75

தேஶஸ்த்வதிஷ்டாநம்||௭௫||

தேஶஸ்த்வதிஷ்டாநமிதி கார்யாநுகுணோऽநநுகுணோ வா ஆதாரரூபோ தேஶஃ||௭௫||

Adhikarana 59 (76) · Śloka 76

காலஃ புநஃ பரிணாமஃ||௭௬||

பரிணாம இதி பரிணாமீ த்வயநாதிரூபஃ காலஃ| தேந நித்யகஂ காலஂ நிரஸ்யதி, தஸ்ய ஸர்வஸாதாரணத்வேந கார்யஂ ப்ரத்யநபேக்ஷணீயத்வாத்||௭௬||

Adhikarana 60 (77) · Śloka 77

ப்ரவத்திஸ்து கலு சேஷ்டா கார்யார்தா; ஸைவ க்ரியா, கர்ம, யத்நஃ, கார்யஸமாரம்பஶ்ச||௭௭||

ப்ரவத்தேஶ்சேஷ்டாதிஶப்தாஃ பர்யாயா ஏவ லக்ஷணம்||௭௭||

Adhikarana 61 (78) · Śloka 78

உபாயஃ புநஸ்த்ரயாணாஂ காரணாதீநாஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச ஸம்யக் கார்யகார்யபலாநுபந்தவர்ஜ்யாநாஂ, கார்யாணாமபிநிர்வர்தக இத்யதஸ்தூபாயஃ ; கதே நோபாயார்தோऽஸ்தி, ந ச வித்யதே ததாத்வே, கதாச்சோத்தரகாலஂ பலஂ, பலாச்சாநுபந்த இதி||௭௮||

உபாயமாஹ- உபாயஃ புநரித்யாதி| ஸௌஷ்டவமிதி ஸுஷ்டுத்வஂ கர்த்ராதீநாஂ கார்யாநுகுணயோகித்வமித்யர்தஃ| அபிவிதாநஂ ச ஸம்யகிதி காரணாதீநாஂ கார்யாநுகுண்யேநாவஸ்தாநஂ, யதா- பேஷஜஸ்ய ஶிரோவிரேசநகாரகஸ்ய தாபநபிசுதாநமித்யாதி; யதா வா படகாரணாநாஂ தந்த்வாதீநாஂ படவாபநயோக்யதயாऽவஸ்தாநம்| ஏதச்சோபாயரூபஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச கார்யாதித்ரிகரஹிதாநாஂ காரணாதீநாஂ ஜ்ஞேயமித்யாஹ- கார்யேத்யாதி| உபாயஸ்ய ஸ்வரூபாந்தரமாஹ - கார்யாணாமபிநிர்வர்தக இத்யதஸ்தூபாய இதி| அஸத்யுபாயே காரணாதீநி கார்யஂ ந குர்வந்தீத்யர்தஃ| அத கதஂ கார்யாதிஷூபாயத்வஂ ந ஸம்பவதீத்யாஹ- கத இத்யாதி| உபாயோ ஹி கார்யகாரகஃ, தத்ர கதே உத்பந்நே கார்யே நோபாயார்தோऽஸ்தி, ந ஹி கதஂ புநஃ க்ரியதே; தேந கார்யகதமப்யுபாயத்வஂ ந புநஃ கார்யோத்பாதே ஸ்வீகுர்மஃ| அதாநுத்பந்நே கார்யே உபாயரூபதா பவிஷ்யதீத்யாஹ- ந ச வித்யதே ததாத்வே; ‘கார்யம்’ இதி ஶேஷஃ; ததாத்வே கார்யோத்பத்தேஃ பூர்வஂ கார்யமேவ நாஸ்தி, தேந ததாத்வேऽப்யுபாயத்வஂ கார்யஸ்ய நாஸ்தீதி| யதா ச கார்ய ஏவோபாயத்வமுபாயோத்தரகாலீநத்வேந நாஸ்தி ததா கார்யோத்தரகாலஜயோஃ பலாநுபந்தயோரபி உபாயார்தோ நாஸ்தீத்யாஹ- கதாச்சோத்தரகாலமித்யாதி||௭௮||

Adhikarana 62 (79) · Śloka 79

ஏதத்தஶவிதமக்ரே பரீக்ஷ்யஂ, ததோऽநந்தரஂ கார்யார்தா ப்ரவத்திரிஷ்டா| தஸ்மாத்பிஷக் கார்யஂ சிகீர்ஷுஃ ப்ராக் கார்யஸமாரம்பாத் பரீக்ஷயா கேவலஂ பரீக்ஷ்யஂ பரீக்ஷ்ய கர்ம ஸமாரபேத கர்தும்||௭௯||

உபஸஂஹரதி- ஏததித்யாதி||௭௯||

Adhikarana 63 (80) · Śloka 80

தத்ர சேத்பிஷகபிஷக்வா பிஷஜஂ கஶ்சிதேவஂ கலு பச்சேத்- வமநவிரேசநாஸ்தாபநாநுவாஸநஶிரோவிரேசநாநி ப்ரயோக்துகாமேந பிஷஜா கதிவிதயா பரீக்ஷயா கதிவிதமேவ பரீக்ஷ்யஂ, கஶ்சாத்ர பரீக்ஷ்யவிஶேஷஃ, கதஂ ச பரீக்ஷிதவ்யஃ, கிம்ப்ரயோஜநா ச பரீக்ஷா, க்வ ச வமநாதீநாஂ ப்ரவத்திஃ, க்வ ச நிவத்திஃ, ப்ரவத்திநிவத்திலக்ஷணஸஂயோகே ச கிஂ நைஷ்டிகஂ, காநி ச வமநாதீநாஂ பேஷஜத்ரவ்யாண்யுபயோகஂ கச்சந்தீதி||௮௦||

ஸம்ப்ரத்யுக்தஂ காரணாதிதஶகஂ வைத்யோபயுக்தபிஷகாதிதஷ்டாந்தேந தர்ஶயிதுஂ தத்ர சேதித்யாதிப்ரகரணமாரபதே| அபிஷக்வேதி கிஞ்சித்பிஷகித்யர்தஃ| கதிவிதஂ பரீக்ஷ்யமிதி கதிப்ரகாரஂ பரீக்ஷணீயம்| ப்ரவத்திநிவத்திலக்ஷணஸஂயோக இதி ப்ரவத்த்யநுகுணநிவத்த்யநுகுணயோர்லக்ஷணயோரேகத்ர மேலகே| கிஂ நைஷ்டிகமிதி நிஷ்டா நிஶ்சயஸ்தத்பவஂ நைஷ்டிகஂ; கிஂ நிஶ்சயேந கர்தவ்யமித்யர்தஃ||௮௦||

Adhikarana 64 (81) · Śloka 81

ஸ ஏவஂ பஷ்டோ யதி மோஹயிதுமிச்சேத், ப்ரூயாதேநஂ- பஹுவிதா ஹி பரீக்ஷா ததா பரீக்ஷ்யவிதிபேதஃ, கதமேந விதிபேதப்ரகத்யந்தரேண பிந்நயா பரீக்ஷயா கேந வா விதிபேதப்ரகத்யந்தரேண பரீக்ஷ்யஸ்ய பிந்நஸ்ய பேதாக்ரஂ பவாந் பச்சத்யாக்யாயமாநஂ ; நேதாநீஂ பவதோऽந்யேந விதிபேதப்ரகத்யந்தரேண பிந்நயா பரீக்ஷயாऽந்யேந வா விதிபேதப்ரகத்யந்தரேண பரீக்ஷ்யஸ்ய பிந்நஸ்யாபிலஷிதமர்தஂ ஶ்ரோதுமஹமந்யேந பரீக்ஷாவிதிபேதேநாந்யேந வா விதிபேதப்ரகத்யந்தரேண பரீக்ஷ்யஂ பித்த்வாऽந்யதாऽऽசக்ஷாண இச்சாஂ பூரயேயமிதி||௮௧||

யதி மோஹயிதுமிச்சேதிதி யதி விகஹ்யஸம்பாஷாப்ரவத்தத்வேந மோஹயிதுமிச்சேதித்யர்தஃ| ததேதி பஹுவித இத்யர்தஃ| விதிரூபோ பேதோ விதிபேதஃ, தஸ்ய ப்ரகத்யந்தரமிதி காரணாந்தரம்| பேதாக்ரமிதி பேதபரிமாணஂ, பேதபரிமாணஂ சேஹ பேதஸங்க்யாபரிச்சேத ஏவ ஜ்ஞேயஃ| ஆக்யாயமாநமிதி ச்சேதஃ| கிமர்தமேவஂ புநஃ பச்சஸீத்யாகாங்க்ஷாயாமாஹ- நேதாநீமித்யாதி| பவதோऽந்யதா ஶ்ரோதுமபிலஷிதமர்தமஹமந்யதாऽऽசக்ஷாணோ ந பவத இச்சாஂ பூரயேயஂ; தேந த்வமேவ தாவத்விஶேஷயித்வா பச்சேதி வாக்யார்தஃ| யதா து, ‘வேதாநீஂ ந பூரயேயம் ’ இதிபாடஃ, ததா வேதாநீமித்யக்ரே ஆசக்ஷாண இச்சாஂ ந பூரயேயமிதி யோஜ்யஂ; கிஂவா, நேதி பூர்வேண யுஜ்யதே| தேந, கதமேந விதிபேதப்ரகத்யந்தரேணாக்யாயமாநஂ பவாநிச்சதி, கேந வா விதிபேதப்ரகத்யந்தரேணாக்யாயமாநமிச்சதி ந, இதி யோஜ்யம்| இதாநீமித்யாதி து பூர்வவதாஶங்காயாஂ வசநம்| ஏதத்விஶேஷபச்சயா பச்சகோ வ்யாகுலோ பவதீதி பாவஃ| பரீக்ஷ்யஸ்யார்தஂ பவதஃ ஶ்ரோதுமபிலஷிதமந்யதா ஆசக்ஷாண இதி யோஜநா||௮௧||

Adhikarana 65 (82) · Śloka 82

ஸ யதுத்தரஂ ப்ரூயாத்தத் ஸமீக்ஷ்யோத்தரஂ வாச்யஂ ஸ்யாத்யதோக்தஂ ச ப்ரதிவசநவிதிமவேக்ஷ்ய; ஸம்யக் யதி து ப்ரூயாந்ந சைநஂ மோஹயிதுமிச்சேத், ப்ராப்தஂ து வசநகாலஂ மந்யேத, காமமஸ்மை ப்ரூயாதாப்தமேவ நிகிலேந||௮௨||

தத் ஸமீக்ஷ்யேதி தத்வசநஂ ஸமீக்ஷ்ய யதௌபயிகஂ பவதி| யதோக்தஂ ப்ரதிவசநவிதிமித்யத்ரைவாத்யாயே விகஹ்யஸம்பாஷாவிதாவுக்தமவேக்ஷ்யோத்தரஂ வாச்யம்| பக்ஷாந்தரமாஹ- ஸம்யகித்யாதி| ஸம்யக்யதி து ப்ரூயாதிதி யதி ஸந்தாயஸம்பாஷாயாஂ ப்ரூயாத்| ப்ராப்தமிதி உசிதம், உசிதே ஹி வசநகாலே வக்தவ்யமேவ; ஆப்தமேவேதி யதார்தமேவேத்யர்தஃ||௮௨||

Adhikarana 66 (83) · Śloka 83

த்விவிதா து கலு பரீக்ஷா ஜ்ஞாநவதாஂ- ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநஂ ச| ஏதத்தி த்வயமுபதேஶஶ்ச பரீக்ஷா ஸ்யாத்| ஏவமேஷா த்விவிதா பரீக்ஷா, த்ரிவிதா வா ஸஹோபதேஶேந||௮௩||

ததேவ யதார்தமுத்தரஂ பூர்வப்ரஶ்நேஷு யதாக்ரமேணாஹ- த்விவிதாத்வித்யாதி| ஜ்ஞாநவதாமித்யாப்தோபதேஶரூபஶாஸ்த்ரஜநிதஜ்ஞாநவதாம்| பக்ஷாந்தரே பரீக்ஷாத்ரைவித்யமாஹ- ஏதத்தீத்யாதி| ஏதச்ச பரீக்ஷாயா த்வைவித்யஂ த்ரைவித்யஂ வா த்ரிவிதரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநீய ஏவ வ்யாக்யாதம்||௮௩||

Adhikarana 67 (84) · Śloka 84

தஶவிதஂ து பரீக்ஷ்யஂ காரணாதி யதுக்தமக்ரே, ததிஹ பிஷகாதிஷு ஸஂஸார்ய ஸந்தர்ஶயிஷ்யாமஃ- இஹ கார்யப்ராப்தௌ காரணஂ பிஷக், கரணஂ புநர்பேஷஜஂ, கார்யயோநிர்தாதுவைஷம்யஂ, கார்யஂ தாதுஸாம்யஂ, கார்யபலஂ ஸுகாவாப்திஃ, அநுபந்தஃ கல்வாயுஃ, தேஶோ பூமிராதுரஶ்ச, காலஃ புநஃ ஸஂவத்ஸரஶ்சாதுராவஸ்தா ச, ப்ரவத்திஃ ப்ரதிகர்மஸமாரம்பஃ, உபாயஸ்து பிஷகாதீநாஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச ஸம்யக்| இஹாப்யஸ்யோபாயஸ்ய விஷயஃ பூர்வேணைவோபாயவிஶேஷேண வ்யாக்யாதஃ| இதி காரணாதீநி தஶ தஶஸு பிஷகாதிஷு ஸஂஸார்ய ஸந்தர்ஶிதாநி, ததைவாநுபூர்வ்யைதத்தஶவிதஂ பரீக்ஷ்யமுக்தஂ ச||௮௪||

பிஷகாதிஷு ஸஂஸார்யேதி பிஷகாதீநி சோபயுக்தாந்யுதாஹரணாநி கத்வா| தாதுவைஷம்யமிதி விஷமதாஂ கதா தாதவஃ; தாதவ ஏவ ஹி விஷமாமவஸ்தாஂ பரித்யஜ்ய ஸமாவஸ்தாமாபத்யமாநா ஆரோக்யாக்யஸ்ய தாதுஸாம்யஸ்ய ஸமவாயிகாரணதயா கார்யயோநிதாமாபத்யந்தே| ஸுகாவாப்திரிதி அரோக்யாவாப்திஃ| உக்தஂ ச- “ஸுகஸஞ்ஜ்ஞகமாரோக்யஂ” (ஸூ.அ.௯) இதி| ஆயுஶ்சாநுபந்தபலரூபஂ யத்யப்யத்ர ரோகிகதஂ ந வைத்யகதஂ, ததாऽபி வைத்யேந காங்க்ஷிதத்வாத்வைத்யகதமேவ தத்விஜ்ஞேயம்| தேநாநுபந்தலக்ஷணே கர்தாரமபிப்ரைதீதி யதுக்தஂ ததுபபந்நம்| கர்தா ஹ்யத்ர பிஷக், தேநாதுரகதமப்யாயுர்பிஷகபேக்ஷிதத்வேந பிஷஜ ஏவ பலமிதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரதிகர்ம சிகித்ஸா| இஹாப்யஸ்யேத்யாதி| அத்ராபி கார்யபலாநுபந்தவ்யதிரிக்தாநாஂ காரணாதீநாஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச யதோக்தந்யாயேநோபாய இதி தர்ஶயதி||௮௪||

Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86

தஸ்ய யோ யோ விஶேஷோ யதா யதா ச பரீக்ஷிதவ்யஃ, ஸ ததா ததா வ்யாக்யாஸ்யதே||௮௫|| காரணஂ பிஷகித்யுக்தமக்ரே, தஸ்ய பரீக்ஷா- பிஷங்நாம யோ பிஷஜ்யதி, யஃ ஸூத்ரார்தப்ரயோககுஶலஃ, யஸ்ய சாயுஃ ஸர்வதா விதிதஂ யதாவத்| ஸ ச ஸர்வதாதுஸாம்யஂ சிகீர்ஷந்நாத்மாநமேவாதிதஃ பரீக்ஷேத குணிஷு குணதஃ கார்யாபிநிர்வத்திஂ பஶ்யந், கச்சிதஹமஸ்ய கார்யஸ்யாபிநிர்வர்தநே ஸமர்தோ ந வேதி; தத்ரேமே பிஷக்குணா யைருபபந்நோ பிஷக்தாதுஸாம்யாபிநிர்வர்தநே ஸமர்தோ பவதி; தத்யதா- பர்யவதாதஶ்ருததா, பரிதஷ்டகர்மதா, தாக்ஷ்யஂ, ஶௌசஂ, ஜிதஹஸ்ததா, உபகரணவத்தா, ஸர்வேந்த்ரியோபபந்நதா, ப்ரகதிஜ்ஞதா, ப்ரதிபத்திஜ்ஞாதா சேதி||௮௬||

கஶ்ச பரீக்ஷ்யவிஶேஷஃ? கதஂ ச பரீக்ஷிதவ்யஃ? இதி ப்ரஶ்நத்வயோத்தரஂ தாதுமாஹ- தஸ்யேத்யாதி| யோ யோ விஶேஷ இதி காரணாதீநாஂ யோ யோ தஷ்டகர்மத்வாதிஃ ஸஜாதீயாத்வைத்யாதுராதேஸ்ததா விஜாதீயாச்ச பேஷஜாதேர்விஶேஷ இத்யர்தஃ| யதா பரீக்ஷிதவ்ய இத்யஸ்யோதாஹரணஂ ‘கச்சிதஹமஸ்ய’ இத்யேவஂ(ப்ரகார)க்ரந்தே வக்ஷ்யமாணஂ ஜ்ஞேயம்| பிஷஜ்யதி சிகித்ஸதி| ஸர்வதேதி ஹிதாஹிதஸுகதுஃகத்வாதிநா| ஸ சேதி காரணஂ பிஷங்ந பரேண பரீக்ஷணீயஃ, கிஂ த்வாத்மநாऽப்யாத்மாநஂ பரீக்ஷேதேதி தர்ஶயதி | அத கதமாத்மாநஂ பரீக்ஷேதேத்யாஹ- குணிஷ்வித்யாதி| ஆத்மாநஂ குணயோகதயா பரீக்ஷேதேத்யர்தஃ| குணத இதி ஹேதௌ பஞ்சமீ| கச்சிதிதி இச்சாப்ரகாஶநே| ப்ரதிபத்திஃ உத்பந்நாயாமாபதி ஜடிதி கர்தவ்யகரணம்||௮௫-௮௬||

Adhikarana 69 (87) · Śloka 87

கரணஂ புநர்பேஷஜம்| பேஷஜஂ நாம தத்யதுபகரணாயோபகல்பதே பிஷஜோ தாதுஸாம்யாபிநிர்வத்தௌ ப்ரயதமாநஸ்ய விஶேஷதஶ்சோபாயாந்தேப்யஃ| தத்த்விவிதஂ வ்யபாஶ்ரயபேதாத்- தைவவ்யபாஶ்ரயஂ, யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ சேதி| தத்ர தைவவ்யபாஶ்ரயஂ- மந்த்ரௌஷதிமணிமங்கலபல்யுபஹாரஹோமநியமப்ராயஶ்சித்தோபவாஸஸ்வஸ்த்யயநப்ரணிபாதகமநாதி, யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ- ஸஂஶோதநோபஶமநே சேஷ்டாஶ்ச தஷ்டபலாஃ| ஏதச்சைவ பேஷஜமங்கபேதாதபி த்விவிதஂ- த்ரவ்யபூதமஃ, அத்ரவ்யபூதஂ ச| தத்ர யதத்ரவ்யபூதஂ ததுபாயாபிப்லுதம்| உபாயோ நாம பயதர்ஶநவிஸ்மாபநவிஸ்மாரணக்ஷோபணஹர்ஷணபர்த்ஸநவதபந்தஸ்வப்நஸஂவாஹநாதிரமூர்தோ பாவவிஶேஷோ யதோக்தாஃ ஸித்த்யுபாயாஶ்சோபாயாபிப்லுதா இதி| யத்து த்ரவ்யபூதஂ தத்வமநாதிஷு யோகமுபைதி| தஸ்யாபீயஂ பரீக்ஷா- இதமேவம்ப்ரகத்யைவங்குணமேவம்ப்ரபாவமஸ்மிந் தேஶே ஜாதமஸ்மிந்நதாவேவஂ கஹீதமேவஂ நிஹிதமேவமுபஸ்கதமநயா ச மாத்ரயா யுக்தமஸ்மிந் வ்யாதாவேவஂவிதஸ்ய புருஷஸ்யைவதாவந்தஂ தோஷமபகர்ஷத்யுபஶமயதி வா, யதந்யதபி சைவஂவிதஂ பேஷஜஂ பவேத்தச்சாநேந விஶேஷேண யுக்தமிதி||௮௭||

விஶேஷதஶ்சோபாயாந்தேப்ய இத்யநேந கார்யயோநிப்ரவத்திதேஶகாலோபாயேப்யோऽந்யத்யத்யத் கர்துருபகரணஂ பவதி தத் கரணமிதி தர்ஶயதி| கார்யயோநிர்ஹி லோகே விகார்யகர்மதயா ஸாதகதமாத் கரணாத் பதகுச்யதே, ப்ரவத்த்யுபாயயோஸ்து கர்தகரணாதிதர்மத்வேந ந கரணஸஞ்ஜ்ஞா, தேஶகாலௌ து ந ஸாதகதமௌ; தேநோபாயாந்தேப்யோ யதோக்தவிஶேஷேண யத் கர்துருபகரணஂ பவதி, தத் கரணம்| அத்ர தைவவ்யபாஶ்ரயயுக்திவ்யபாஶ்ரயத்வைவித்யே து ஸத்த்வாவஜயோऽபி பேஷஜமவருத்தஂ ஜ்ஞேயஂ; ஸத்த்வாவஜயோ ஹி தஷ்டத்வாரோபகாரீ யுக்திவ்யபாஶ்ரயே, ததாऽதஷ்டத்வாரோபகாரீ து தைவவ்யபாஶ்ரயே ப்ரவிஶதி| அத ஏவோக்தஂ யுக்திவ்யபாஶ்ரயவ்யாகரணே- சேஷ்டாஶ்ச தஷ்டபலா இதி| சேஷ்டாஶப்தேந மநஶ்சேஷ்டாऽபி ஸத்த்வாவஜயலக்ஷணா கஹ்யதே| புநரௌஷதஸ்ய ப்ரகாராந்தரேண த்வைவித்யமாஹ- அங்கபேதாதித்யாதி| அங்கஂ ஶரீரஂ ஸ்வரூபமிதி யாவத்; தேந ஸ்வரூபபேதாதித்யர்தஃ| த்ரவ்யபூதஂ த்ரவ்யரூபம் ஏவமத்ரவ்யரூபம்| உபாயாபிப்லுதமிதி உபாயவ்யாப்தம், உபாயக்ரஹணகஹீதமிதி யாவத்| ஏவஂ மந்யதே- பயாதயோऽமூர்தா பாவா ந ஸாக்ஷாதாரோக்யகாரணாநி பவந்தி, கிஂ தர்ஹி ஶரீரஸ்திதாநேவ வாதாதீந் ததா குர்வந்தி ஸமத்வேநோத்பாத்யமாநாந் யேநாரோக்யஂ பவதி, ந ஹ்யமூர்தாநி மூர்தாநாஂ ஶரீரதாதூநாமுத்பத்தௌ ஸமவாயிகாரணாநி பவந்தி; பேஷஜஂ து த்ரவ்யபூதஂ ஸமஶரீரோத்பாதே ஸமவாயிகாரணஂ பவத்யேவ, தேந த்ரவ்யஸ்யாரோக்யஂ ப்ரதி ஸாதகதமத்வஂ ஸாதுஃ அமூர்தாநாஂ து பயாதீநாஂ ந பேஷஜவத் ஸாதகதமத்வமிதி கத்வா த்ரவ்யஜந்ய ஏவ தாதுஸாம்யே தேஷாமுபாயத்வஂ யுக்தம்| ஏவஂ ஸூக்ஷ்மயா புத்த்யா பயாதீநாமுபாயத்வஂ, ஸ்தூலயா து புத்த்யா பேஷஜத்வமபீதி கத்வா பயாதிஷு பேஷஜவ்யவஹாரஶ்சாசார்யாபிமதோ த்விவிதபேஷஜேऽர்தேऽத்ரவ்யபூதபயாதிக்ரஹணாதுந்நீயதே | ந கேவலமத்ரவ்யபூதஂ பேஷஜமுபாயவ்யாப்தஂ, கிஂ த்வந்யேऽபி பரிசாரகாதய உபாயக்ரஹணகஹீதா ஏவேத்யாஹ- யதோக்தாஃ ஸித்த்யுபாயாஶ்சேதி| யதோக்தாஃ ஸித்த்யுபாயாஃ பரிசாரகாதயோऽத்ர தஶவிதபரீக்ஷ்யே ஸாக்ஷாதநுக்தாஸ்தேऽபி உபாயாபிப்லுதா ஏவேத்யர்தஃ| கிஂவா உபாயாபிப்லுதமிதி உபாயமிஶ்ரிதம்| தத்ர பயாத்யமூர்தபேஷஜ ஏவ யதோக்தா உபாயாஃ காரணாதிஸௌஷ்டவஸம்யகபிவிதாநரூபா அத்ரவ்யபூதபேஷஜபக்ஷகஹீதா இத்யர்தஃ| தேந, பயாதிஷு ததோபாயஶப்தாபிதேயேஷு ச அத்ரவ்யபூதபேஷஜஶப்தப்ரயோகோ பவதீதி தர்ஶயதி| யே து ‘உபாயாந்தாபிப்லுதம்’ இதி படந்தி, தே தேஶகாலாவேவ அத்ரவ்யபூதபேஷஜமிதி வதந்தி; வதந்தி ச த்ரவ்யஶப்தேந க்வாதகல்காத்யுபயோஜநீயஂ த்ரவ்யமுச்யதே இதி| ஏதச்ச நாதிமநோஹாரி| அநேந சேதி ஸாதநபூதேந ச ‘ஏவம்ப்ரகத்யா’ இத்யாதிநோக்தேந ததா ஸாத்யேந ச ‘ஏவஂவிதஸ்ய புருஷஸ்ய’ இத்யாதிநோக்தேந விஶேஷேண யுக்தமபூதித்யர்தஃ||௮௭||

Adhikarana 70 (88) · Śloka 88

கார்யயோநிர்தாதுவைஷம்யஂ, தஸ்ய லக்ஷணஂ விகாராகமஃ| பரீக்ஷா த்வஸ்ய விகாரப்ரகதேஶ்சைவோநாதிரிக்தலிங்கவிஶேஷாவேக்ஷணஂ விகாரஸ்ய ச ஸாத்யாஸாத்யமதுதாருணலிங்கவிஶேஷாவேக்ஷணமிதி||௮௮||

தஸ்ய லக்ஷணஂ தாதுவைஷம்யஸ்ய ப்ரத்யாத்மரூபமித்யர்தஃ| விகாரப்ரகதேரிதி விகாரகாரணஸ்ய தோஷஸ்யேத்யர்தஃ||௮௮||

Adhikarana 71 (89) · Śloka 89

கார்யஂ தாதுஸாம்யஂ, தஸ்ய லக்ஷணஂ விகாரோபஶமஃ| பரீக்ஷா த்வஸ்ய- ருகுபஶமநஂ, ஸ்வரவர்ணயோகஃ, ஶரீரோபசயஃ, பலவத்திஃ, அப்யவஹார்யாபிலாஷஃ, ருசிராஹாரகாலே, அப்யவஹதஸ்ய சாஹாரஸ்ய காலே ஸம்யக்ஜரணஂ, நித்ராலாபோ யதாகாலஂ, வைகாரிணாஂ ச ஸ்வப்நாநாமதர்ஶநஂ, ஸுகேந ச ப்ரதிபோதநஂ, வாதமூத்ரபுரீஷரேதஸாஂ முக்திஃ, ஸர்வாகாரைர்மநோபுத்தீந்த்ரியாணாஂ சாவ்யாபத்திரிதி||௮௯||

ஸர்வாகாரைரிதி ஸர்வஶுபலக்ஷணைஃ||௮௯||

Adhikarana 72 (90) · Śloka 90

கார்யபலஂ ஸுகாவாப்திஃ, தஸ்ய லக்ஷணஂ- மநோபுத்தீந்த்ரியஶரீரதுஷ்டிஃ||௯௦||

ஸுகாவாப்திரிதி ஆத்மகுணஸுகப்ராப்திஃ||௯௦||

Adhikarana 73 (91) · Śloka 91

அநுபந்தஸ்து கல்வாயுஃ, தஸ்ய லக்ஷணஂ- ப்ராணைஃ ஸஹ ஸஂயோகஃ||௯௧||

ப்ராணைஃ ஸஹ ஸஂயோக இதி ப்ராணலக்ஷணேந வாயுநா யோக இத்யர்தஃ| தேந ப்ராணஶப்தஸ்யாயுஷோ பிந்நார்தத்வால்லக்ஷ்யலக்ஷணயோரபேதஃ ||௯௧||

Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93

தேஶஸ்து பூமிராதுரஶ்ச||௯௨|| தத்ர பூமிபரீக்ஷா ஆதுரபரிஜ்ஞாநஹேதோர்வா ஸ்யாதௌஷதபரிஜ்ஞாநஹேதோர்வா| தத்ர தாவதியமாதுரபரிஜ்ஞாநஹேதோஃ| தத்யதா- அயஂ கஸ்மிந் பூமிதேஶே ஜாதஃ ஸஂவத்தோ வ்யாதிதோ வா; தஸ்மிஂஶ்ச பூமிதேஶே மநுஷ்யாணாமிதமாஹாரஜாதம், இதஂ விஹாரஜாதம், இதமாசாரஜாதம், ஏதாவச்ச பலம், ஏவஂவிதஂ ஸத்த்வம், ஏவஂவிதஂ ஸாத்ம்யம், ஏவஂவிதோ தோஷஃ, பக்திரியம், இமே வ்யாதயஃ, ஹிதமிதம், அஹிதமிதமிதி ப்ராயோக்ரஹணேந | ஔஷதபரிஜ்ஞாநஹேதோஸ்து கல்பேஷு பூமிபரீக்ஷா வக்ஷ்யதே||௯௩||

க்ரமப்ராப்தஂ தேஶமாஹ- தேஶ இத்யாதி| ஆதுரஶப்தேநேஹ ஶங்க்யமாநாதுர்யதயா ஸ்வஸ்தவத்தோபபாதநீயஃ ஸ்வஸ்தோऽபி கஹ்யதே| ஸோऽபி பரீக்ஷ்யத ஏவ ஸ்வஸ்தவத்தப்ரயோகார்தம்| பரிஶப்தோ விஶேஷார்தஃ, தேநாதுரஸ்ய ஸகலதேஶகதவிஶேஷேண ஜ்ஞாநமாதுரபரிஜ்ஞாநம்| ஏவஂ பேஷஜபரிஜ்ஞாநேऽபி தேஶகதவிஶேஷஜ்ஞாநஂ பரிஜ்ஞாநஂ போத்தவ்யம்| ஸஂவத்த இதி வர்திதஃ| ஏவஂவிதஂ ஸாத்ம்யமிதி ஓகஸாத்ம்யமித்யர்தஃ| இதஂ ஹிதமித்யநேந ச தேஶாபேக்ஷயா விபரீதகுணஸாத்ம்யஂ ப்ரூதே| ப்ராயோக்ரஹணேநேதி ச்சேதஃ, ப்ராயோக்ரஹணேந நைகாந்ததஃ பரீக்ஷேதேதி யோஜநா| ப்ராயஃஶப்தேந ச தேஶேநாஹாராத்யநுமாநஂ ந நிஶ்சிதஂ கிஂ து ப்ராயோபாவீதி தர்ஶயதி| கல்பேஷ்விதி மதநாதிகல்பேஷு| தத்ர ச யத்யபி ப்ரதம ஏவ கல்பே பூமிபரீக்ஷா வக்தவ்யா, ததாऽப்யந்தரகல்பேஷ்வபி ததர்தஸ்யாதிதேஶேந கதநாத்பஹுவசநஂ கதம், உத்தரகல்பவக்தவ்யாந்யபி ஹி த்ரவ்யாணி யதோக்த ஏவ தேஶே க்ராஹ்யாணீதி தர்ஶநார்தம்||௯௨-௯௩||

Adhikarana 75 (94) · Śloka 94

ஆதுரஸ்து கலு கார்யதேஶஃ| தஸ்ய பரீக்ஷா ஆயுஷஃ ப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோர்வா ஸ்யாத், பலதோஷப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோர்வா| தத்ர தாவதியஂ பலதோஷப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோஃ; தோஷப்ரமாணாநுரூபோ ஹி பேஷஜப்ரமாணவிகல்போ பலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷோ பவதி| ஸஹஸா ஹ்யதிபலமௌஷதமபரீக்ஷகப்ரயுக்தமல்பபலமாதுரமதிபாதயேத்; ந ஹ்யதிபலாந்யாக்நேயவாயவீயாந்யௌஷதாந்யக்நிக்ஷாரஶஸ்த்ரகர்மாணி வா ஶக்யந்தேऽல்பபலைஃ ஸோடும்; அஸஹ்யாதிதீக்ஷ்ணவேகத்வாத்திதாநி ஸத்யஃப்ராணஹராணி ஸ்யுஃ| ஏதச்சைவ காரணமபேக்ஷமாணா ஹீநபலமாதுரமவிஷாதகரைர்மதுஸுகுமாரப்ராயைருத்தரோத்தரகுருபிரவிப்ரமைரநாத்யயிகைஶ்சோபசரந்த்யௌஷதைஃ; விஶேஷதஶ்ச நாரீஃ, தா ஹ்யநவஸ்திதமதுவிவதவிக்லவஹதயாஃ ப்ராயஃ ஸுகுமார்யோऽபலாஃ பரஸஂஸ்தப்யாஶ்ச| ததா பலவதி பலவத்வ்யாதிபரிகதே ஸ்வல்பபலமௌஷதமபரீக்ஷகப்ரயுக்தமஸாதகமேவ பவதி| தஸ்மாதாதுரஂ பரீக்ஷேத ப்ரகதிதஶ்ச, விகதிதஶ்ச, ஸாரதஶ்ச, ஸஂஹநநதஶ்ச, ப்ரமாணதஶ்ச, ஸாத்ம்யதஶ்ச, ஸத்த்வதஶ்ச, ஆஹாரஶக்திதஶ்ச, வ்யாயாமஶக்திதஶ்ச, வயஸ்தஶ்சேதி, பலப்ரமாணவிஶேஷக்ரஹணஹேதோஃ||௯௪||

பூமிரூபஂ தேஶமபிதாயாதுரரூபமாஹ- ஆதுரஸ்து கல்வித்யாதி| கார்யதேஶ இதி கர்தவ்யதாதுஸாம்யாதார இத்யர்தஃ| பலஸ்ய தோஷஸ்ய ச ப்ரமாணஂ பலதோஷப்ரமாணம்| இயமிதி அக்ரே ‘தஸ்மாதாதுரஂ பரீக்ஷேத’ இத்யாதிக்ரந்தவக்ஷ்யமாணா| அத கிமர்தஂ பலதோஷப்ரமாணபரீக்ஷா கர்தவ்யேத்யாஹ- தோஷப்ரமாணேத்யாதி| தோஷப்ரமாணாபேக்ஷயா பேஷஜப்ரமாணஂ க்ரியதே, தேநைவ ஸம்யக் ஸாத்யஸித்திர்யஸ்மாத்பவதி தஸ்மாத்பலப்ரமாணபரீக்ஷா ஶரீரஸ்ய கர்தவ்யேதி ப்ரகரணார்தஃ| பலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷ இதி யதி பலவச்சரீரஂ பவதி ததைவ தோஷப்ரமாணாபேக்ஷயா மஹௌஷதப்ரமாணஂ பவதி, விபர்யயே து ந பவதி| ஏததேவ விபர்யயேண வ்யாகரோதி- ஸஹஸேத்யாதி| அல்பபலே ரோகிண்யபரீக்ஷகப்ரயுக்தமேவாதிமாத்ரஂ பேஷஜஂ பவதீத்யுக்தஂ, ந து பரீக்ஷகப்ரயுக்தமிதி| ஸத்யஃப்ராணஹராணி ஸ்யுரிதி ‘அல்பபலே’ இத்யர்தாத்கஹ்யதே| அவிஷாதகரஂ ஶரீரமநஸோரக்லாநிகரம்| உத்தரோத்தரஂ ப்ரமாணலக்ஷணகுருத்வஂ யேஷாஂ, தைஃ| தேந யதி துர்பலே மஹாதோஷஃ, ஸ ச பூரிமாத்ரபேஷஜஸாத்யஸ்ததாऽபி ததாத்வவ்யாபத்திபயாந்ந ஸஹஸா பேஷஜபூயஸ்த்வஂ கர்தவ்யஂ, கிந்தூத்தரோத்தரமப்யாஸவஶாத்பலமபேக்ஷ்ய பேஷஜபூயஸ்த்வஂ கர்தவ்யமிதி தர்ஶயதி| அவிப்ரமைரிதி பாககாலேऽப்யவைகாரிகைஃ| அநாத்யயிகைரிதி ந மஹாவிபத்திகரைஃ| யதோக்தகுணஂ பேஷஜஂ விஶேஷேண ஸ்த்ரீணாஂ கர்தவ்யமித்யாஹ- விஶேஷத இத்யாதி| ஹதயஶப்தேந ஹதயஸ்தஂ மந இதி ஜ்ஞேயம்| மதுவிவதம் அகம்பீரம்| விக்லவஂ ஸ்தோகக்லேஶாபிபவநீயம், அநேந ச துர்பலசேதஸ்த்வமுக்தம்| பரஸஂஸ்தப்யாஃ ந ஸ்வயமாத்மாநஂ ஸத்த்வபலாத் ஸ்தம்பயந்தி| ததேத்யாதிநா ஸ்வல்பப்ரமாணபேஷஜதோஷமாஹ| பலவத்யாதிபரிகதே இதி வசநேந ய ஏவ பலவாந் வ்யாதிர்பலவதஃ ஸ ஏவாநல்பபேஷஜாஸாத்யஃ; யஸ்து பலவதோऽப்யல்பபலஃ ஸோऽல்பபேஷஜஸாத்ய ஏவ| பரீக்ஷாஹேதுமபிதாய யதா ஶரீரஂ பரீக்ஷணீயஂ ததாஹ- தஸ்மாதித்யாதி| பலப்ரமாணவிஶேஷக்ரஹணஹேதோரித்யத்ர தேஹபலஂ தோஷபலஂ ச ஸாமாந்யேந கஹ்யதே| யேந விகதிதஃ ஶரீரஜ்ஞாநஂ தோஷபலஜ்ஞாநஹேதோர்பவதி, ததேவ ‘ப்ரகத்யாதீநாஂ விகதிவர்ஜ்யாநாஂ’ இத்யாதிநா வக்ஷ்யதி| கிஂவா பலஂ ஶரீரபலமேவோச்யதே; தத்ர ச விகதிபலேநாபி ஶரீரபலஂ புத்யத இதி கத்வா இஹ ஸாமாந்யேநோக்தம், உத்தரத்ர து விகத்யா தோஷப்ரமாணஂ ப்ராயோ விஜ்ஞாயத இதி கத்வா ‘விகதிபலத்ரைவித்யேந தோஷபலத்ரைவித்யமநுமீயதே ’ இத்யுக்தம்||௯௪||

Adhikarana 76 (95) · Śloka 95

தத்ர ப்ரகத்யாதீந் பாவாநநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ | தத்யதா- ஶுக்ரஶோணிதப்ரகதிஂ, காலகர்பாஶயப்ரகதிஂ, ஆதுராஹாரவிஹாரப்ரகதிஂ, மஹாபூதவிகாரப்ரகதிஂ ச கர்பஶரீரமபேக்ஷதே| ஏதாநி ஹி யேந யேந தோஷேணாதிகேநைகேநாநேகேந வா ஸமநுபத்யந்தே, தேந தேந தோஷேண கர்போऽநுபத்யதே; ததஃ ஸா ஸா தோஷப்ரகதிருச்யதே மநுஷ்யாணாஂ கர்பாதிப்ரவத்தா| தஸ்மாச்ச்லேஷ்மலாஃ ப்ரகத்யா கேசித், பித்தலாஃ கேசித், வாதலாஃ கேசித், ஸஂஸஷ்டாஃ கேசித், ஸமதாதவஃ கேசித்பவந்தி| தேஷாஂ ஹி லக்ஷணாநி வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௯௫||

ப்ரகதிமிதி ஸ்வபாவம்| ஏதாநீதி ஶுக்ராதீநி| அத்ர ஶுக்ரே ஶோணிதே வா யாதகவஸ்தோ தோஷஸ்தாதக்கர்பே ப்ரகதிர்பவதி; ததா ஶுக்ரஶோணிதமேலககாலே துரூபே யோ தோஷ உத்கடோ பவதி, ஸ ப்ரகதிமாரபதே; ஏவஂ கர்பாஶயஸ்தஶ்ச தோஷஃ; மாதுராஹாரவிஹாரௌ தத்காலீநௌ யத்தோஷகரணஸ்வபாவௌ, ஸா ச ப்ரகதிர்கர்பஶரீரே பவதி| ஏஷு ச ப்ரகத்யாரம்பகேஷு காரணேஷு யத்பலவத்பவதி காரணாந்தரபஂஹிதஂ ச, ததேவ ப்ரகத்யாரம்பகஂ பவதி| காலாதயஶ்ச ஶுக்ரஶோணிதமேவ குர்வந்தஃ ப்ரகதிஜநகா பவந்தீதி தந்த்ராந்தரே ஶுக்ரஶோணிதகததோஷேணைவ ப்ரகத்யுத்பாதோ தர்ஶிதஃ| கர்பாதிப்ரவத்தேதி கர்பஸ்யாதிமேலகே ப்ரவத்தா| அத்ர ச ஸமைர்தோஷைர்வத்தைர்கர்பஜந்மைவ ந பவதீதி விகததோஷத்ரயப்ரகதேரநபிதாநாதிதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரகதிவிகாரஶ்ச ஸூத்ரஸ்தாந ஏவ வ்யாகதஃ ||௯௫||

Adhikarana 77 (96) · Śloka 96

ஶ்லேஷ்மா ஹி ஸ்நிக்தஶ்லக்ஷ்ணமதுமதுரஸாரஸாந்த்ரமந்தஸ்திமிதகுருஶீதவிஜ்ஜலாச்சஃ| தஸ்ய ஸ்நேஹாச்ச்லேஷ்மலாஃ ஸ்நிக்தாங்காஃ, ஶ்லக்ஷ்ணத்வாச்ச்லக்ஷ்ணாங்காஃ, மதுத்வாத்தஷ்டிஸுகஸுகுமாராவதாதகாத்ராஃ, மாதுர்யாத் ப்ரபூதஶுக்ரவ்யவாயாபத்யாஃ, ஸாரத்வாத் ஸாரஸஂஹதஸ்திரஶரீராஃ, ஸாந்த்ரத்வாதுபசிதபரிபூர்ணஸர்வாங்காஃ, மந்தத்வாந்மந்தசேஷ்டாஹாரவ்யாஹாராஃ, ஸ்தைமித்யாதஶீக்ராரம்பக்ஷோபவிகாராஃ, குருத்வாத் ஸாராதிஷ்டிதாவஸ்திதகதயஃ, ஶைத்யாதல்பக்ஷுத்தஷ்ணாஸந்தாபஸ்வேததோஷாஃ, விஜ்ஜலத்வாத் ஸுஶ்லிஷ்டஸாரஸந்திபந்தநாஃ, ததாऽச்சத்வாத் ப்ரஸந்நதர்ஶநாநநாஃ ப்ரஸந்நஸ்நிக்தவர்ணஸ்வராஶ்ச பவந்தி| த ஏவங்குணயோகாச்ச்லேஷ்மலா பலவந்தோ வஸுமந்தோ வித்யாவந்த ஓஜஸ்விநஃ ஶாந்தா ஆயுஷ்மந்தஶ்ச பவந்தி||௯௬||

மதுத்வஂ ஜலகதம்| அவதாதகாத்ரா இதி மதுத்வாதேவாவதாதத்வம்| அஶீக்ரஶப்த ஆரம்பாதிபிஃ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே| ஸாரகதயோ ந ஸ்கலந்தி, அதிஷ்டிதகதயஃ ஸர்வேண பதேந மஹீமாக்ராமந்தி, அவஸ்திதகதய இதி அவஸ்திதத்வேந ந சபலா கதிர்பவதி| ப்ரஸந்நே தர்ஶநாநநே யஸ்ய ஸ ததா| வஸுமத்த்வாதி ப்ரகதிரூபஂ யத்பவதி, தத் ப்ரகதிப்ரபாவாஜ்ஜ்ஞேயம்||௯௬||

Adhikarana 78 (97) · Śloka 97

பித்தமுஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணஂ த்ரவஂ விஸ்ரமம்லஂ கடுகஞ்ச| தஸ்யௌஷ்ண்யாத் பித்தலா பவந்த்யுஷ்ணாஸஹா, உஷ்ணமுகாஃ, ஸுகுமாராவதாதகாத்ராஃ , ப்ரபூதவிப்லுவ்யங்கதிலபிடகாஃ, க்ஷுத்பிபாஸாவந்தஃ, க்ஷிப்ரவலீபலிதகாலித்யதோஷாஃ, ப்ராயோமத்வல்பகபிலஶ்மஶ்ருலோமகேஶாஶ்ச; தைக்ஷ்ண்யாத்தீக்ஷ்ணபராக்ரமாஃ, தீக்ஷ்ணாக்நயஃ, ப்ரபூதாஶநபாநாஃ, க்லேஶாஸஹிஷ்ணவோ, தந்தஶூகாஃ; த்ரவத்வாச்சிதிலமதுஸந்திமாஂஸாஃ, ப்ரபூதஸஷ்டஸ்வேதமூத்ரபுரீஷாஶ்ச; விஸ்ரத்வாத் ப்ரபூதபூதிகக்ஷாஸ்யஶிரஃஶரீரகந்தாஃ; கட்வம்லத்வாதல்பஶுக்ரவ்யவாயாபத்யாஃ; த ஏவங்குணயோகாத் பித்தலா மத்யபலா மத்யாயுஷோ மத்யஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநவித்தோபகரணவந்தஶ்ச பவந்தி||௯௭||

தந்தஶூகாஃ புநஃ புநர்பக்ஷணஶீலாஃ| ப்ரபூதாஶநத்வஂ து பஹுபக்ஷணத்வேந| ப்ரபூதஃ பூதிஃ கக்ஷாப்ரபதிஷு கந்தோ யேஷாஂ தே ததா||௯௭||

Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99

வாதஸ்து ரூக்ஷலகுசலபஹுஶீக்ரஶீதபருஷவிஶதஃ| தஸ்ய ரௌக்ஷ்யாத்வாதலா ரூக்ஷாபசிதால்பஶரீராஃ ப்ரததரூக்ஷக்ஷாமஸந்நஸக்தஜர்ஜரஸ்வரா ஜாகரூகாஶ்ச பவந்தி, லகுத்வால்லகுசபலகதிசேஷ்டாஹாரவ்யாஹாராஃ, சலத்வாதநவஸ்திதஸந்த்யக்ஷிப்ரூஹந்வோஷ்டஜிஹ்வாஶிரஃஸ்கந்தபாணிபாதாஃ, பஹுத்வாத்பஹுப்ரலாபகண்டராஸிராப்ரதாநாஃ, ஶீக்ரத்வாச்ச்ரீக்ரஸமாரம்பக்ஷோபவிகாராஃ ஶீக்ரத்ராஸராகவிராகாஃ ஶ்ருதக்ராஹிணோऽல்பஸ்மதயஶ்ச, ஶைத்யாச்சீதாஸஹிஷ்ணவஃ ப்ரததஶீதகோத்வேபகஸ்தம்பாஃ, பாருஷ்யாத் பருஷகேஶஶ்மஶ்ருரோமநகதஶநவதநபாணிபாதாஃ, வைஶத்யாத் ஸ்புடிதாங்காவயவாஃ ஸததஸந்திஶப்தகாமிநஶ்ச பவந்தி; த ஏவங்குணயோகாத்வாதலாஃ ப்ராயேணால்பபலாஶ்சால்பாயுஷஶ்சால்பாபத்யாஶ்சால்பஸாதநாஶ்சால்பதநாஶ்ச பவந்தி||௯௮|| ஸஂஸர்காத் ஸஂஸஷ்டலக்ஷணாஃ||௯௯||

ப்ரததஃ ப்ரஸதஃ| ஸந்நஃ ஹீநஃ, ஸக்தஃ பத்தஃ, ஜர்ஜரஃ பக்நபாத்ரத்வநிஸமஃ| ஸததஸந்திஶப்தகாமிந இதி ஸந்திஸ்புடநஶப்தவந்தஃ||௯௮-௯௯||

Adhikarana 80 (100) · Śloka 100

ஸர்வகுணஸமுதிதாஸ்து ஸமதாதவஃ| இத்யேவஂ ப்ரகதிதஃ பரீக்ஷேத||௧௦௦||

ஸர்வகுணஸமுதிதா இதி ஸர்வப்ரகதிஷூக்தப்ரஶஸ்தகுணயுக்தாஃ; யதுக்தஂ வாக்படே- ‘ஸமதாதுஃ ஸமஸ்தாஸு ஶ்ரேஷ்டா’ (வா.ஸூ.அ.௧) இதி| யதி ச ப்ரஶஸ்தகுணவாந் ந ஸ்யாத், ந ததா ஶ்ரேஷ்டத்வஂ ஸ்யாத்| ஸாம்யஸ்திதாஶ்ச தோஷாஃ ஸாம்யப்ரபாவாதேவ குணாந் பரஂ குர்வதே, ந தோஷாநிதி ஜ்ஞேயம்||௧௦௦||

Adhikarana 81 (101) · Śloka 101

விகதிதஶ்சேதி விகதிருச்யதே விகாரஃ| தத்ர விகாரஂ ஹேது-தோஷ-தூஷ்ய-ப்ரகதி-தேஶ-கால-பலவிஶேஷைர்லிங்கதஶ்ச பரீக்ஷேத, ந ஹ்யந்தரேண ஹேத்வாதீநாஂ பலவிஶேஷஂ வ்யாதிபலவிஶேஷோபலப்திஃ| யஸ்ய ஹி வ்யாதேர்தோஷ-தூஷ்ய-ப்ரகதி-தேஶ-கால-பலஸாம்யஂ பவதி, மஹச்ச ஹேதுலிங்கபலஂ, ஸ வ்யாதிர்பலவாந் பவதி; தத்விபர்யயாச்சால்பபலஃ; மத்யபலஸ்து தோஷதூஷ்யாதீநாமந்யதமஸாமாந்யாத்தேதுலிங்கமத்யபலத்வாச்சோபலப்யதே||௧௦௧||

ஸாம்யஂ பவதீதி பரஸ்பரதுல்யகுணதா பவதி| மஹச்ச ஹேதுலிங்கபலமிதி ஹேதவோ லிங்காநி ச பலவந்தி பூயாஂஸி ச| அந்யதமஸாமாந்யாதிதி தோஷாதீநாஂ யேந கேநசித் ஸாமாந்யே ஸதீத்யர்தஃ||௧௦௧||

Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115

ஸாரதஶ்சேதி ஸாராண்யஷ்டௌ புருஷாணாஂ பலமாநவிஶேஷஜ்ஞாநார்தமுபதிஶ்யந்தே; தத்யதா- த்வக்ரக்தமாஂஸமேதோऽஸ்திமஜ்ஜஶுக்ரஸத்த்வாநீதி||௧௦௨|| தத்ர ஸ்நிக்தஶ்லக்ஷ்ணமதுப்ரஸந்நஸூக்ஷ்மால்பகம்பீரஸுகுமாரலோமா ஸப்ரபேவ ச த்வக் த்வக்ஸாராணாம்| ஸா ஸாரதா ஸுகஸௌபாக்யைஶ்வர்யோபபோகபுத்திவித்யாரோக்யப்ரஹர்ஷணாந்யாயுஷ்யத்வஂ சாசஷ்டே||௧௦௩|| கர்ணாக்ஷிமுகஜிஹ்வாநாஸௌஷ்டபாணிபாததலநகலலாடமேஹநஂ ஸ்நிக்தரக்தவர்ணஂ ஶ்ரீமத்ப்ராஜிஷ்ணு ரக்தஸாராணாம்| ஸா ஸாரதா ஸுகமுத்ததாஂ மேதாஂ மநஸ்வித்வஂ ஸௌகுமார்யமநதிபலமக்லேஶஸஹிஷ்ணுத்வமுஷ்ணாஸஹிஷ்ணுத்வஂ சாசஷ்டே||௧௦௪|| ஶங்கலலாடககாடிகாக்ஷிகண்டஹநுக்ரீவாஸ்கந்தோதரகக்ஷவக்ஷஃபாணிபாதஸந்தயஃ ஸ்திரகுருஶுபமாஂஸோபசிதா மாஂஸஸாராணாம்| ஸா ஸாரதா க்ஷமாஂ ததிமலௌல்யஂ வித்தஂ வித்யாஂ ஸுகமார்ஜவமாரோக்யஂ பலமாயுஶ்ச தீர்கமாசஷ்டே||௧௦௫|| வர்ணஸ்வரநேத்ரகேஶலோமநகதந்தௌஷ்டமூத்ரபுரீஷேஷு விஶேஷதஃ ஸ்நேஹோ மேதஃஸாராணாம்| ஸா ஸாரதா வித்தைஶ்வர்யஸுகோபபோகப்ரதாநாந்யார்ஜவஂ ஸுகுமாரோபசாரதாஂ சா சஷ்டே||௧௦௬|| பார்ஷ்ணிகுல்பஜாந்வரத்நிஜத்ருசிபுகஶிரஃபர்வஸ்தூலாஃ ஸ்தூலாஸ்திநகதந்தாஶ்சாஸ்திஸாராஃ| தே மஹோத்ஸாஹாஃ க்ரியாவந்தஃ க்லேஶஸஹாஃ ஸாரஸ்திரஶரீரா பவந்த்யாயுஷ்மந்தஶ்ச||௧௦௭|| மத்வங்கா பலவந்தஃ ஸ்நிக்தவர்ணஸ்வராஃ ஸ்தூலதீர்கவத்தஸந்தயஶ்ச மஜ்ஜஸாராஃ| தே தீர்காயுஷோ பலவந்தஃ ஶ்ருதவித்தவிஜ்ஞாநாபத்யஸம்மாநபாஜஶ்ச பவந்தி||௧௦௮|| ஸௌம்யாஃ ஸௌம்யப்ரேக்ஷிணஃ க்ஷீரபூர்ணலோசநா இவ ப்ரஹர்ஷபஹுலாஃ ஸ்நிக்தவத்தஸாரஸமஸஂஹதஶிகரதஶநாஃ ப்ரஸந்நஸ்நிக்தவர்ணஸ்வரா ப்ராஜிஷ்ணவோ மஹாஸ்பிசஶ்ச ஶுக்ரஸாராஃ| தே ஸ்த்ரீப்ரியோபபோகா பலவந்தஃ ஸுகைஶ்வர்யாரோக்யவித்தஸம்மாநாபத்யபாஜஶ்ச பவந்தி||௧௦௯|| ஸ்மதிமந்தோ பக்திமந்தஃ கதஜ்ஞாஃ ப்ராஜ்ஞாஃ ஶுசயோ மஹோத்ஸாஹா தக்ஷா தீராஃ ஸமரவிக்ராந்தயோதிநஸ்த்யக்தவிஷாதாஃ ஸுவ்யவஸ்திதகதிகம்பீரபுத்திசேஷ்டாஃ கல்யாணாபிநிவேஶிநஶ்ச ஸத்த்வஸாராஃ| தேஷாஂ ஸ்வலக்ஷணைரேவ குணா வ்யாக்யாதாஃ||௧௧௦|| தத்ர ஸர்வைஃ ஸாரைருபேதாஃ புருஷா பவந்த்யதிபலாஃ பரமஸுகயுக்தாஃ க்லேஶஸஹாஃ ஸர்வாரம்பேஷ்வாத்மநி ஜாதப்ரத்யயாஃ கல்யாணாபிநிவேஶிநஃ ஸ்திரஸமாஹிதஶரீராஃ ஸுஸமாஹிதகதயஃ ஸாநுநாதஸ்நிக்தகம்பீரமஹாஸ்வராஃ ஸுகைஶ்வர்யவித்தோபபோகஸம்மாநபாஜோ மந்தஜரஸோ மந்தவிகாராஃ ப்ராயஸ்துல்யகுணவிஸ்தீர்ணாபத்யாஶ்சிரஜீவிநஶ்ச||௧௧௧|| அதோ விபரீதாஸ்த்வஸாராஃ||௧௧௨|| மத்யாநாஂ மத்யைஃஸாரவிஶேஷைர்குணவிஶேஷா வ்யாக்யாதா பவந்தி||௧௧௩|| இதி ஸாராண்யஷ்டௌ புருஷாணாஂ பலப்ரமாணவிஶேஷஜ்ஞாநார்தமுபதிஷ்டாநி பவந்தி||௧௧௪|| கதஂ நு ஶரீரமாத்ரதர்ஶநாதேவ பிஷங்முஹ்யேதயமுபசிதத்வாத்பலவாந், அயமல்பபலஃ கஶத்வாத், மஹாபலோऽயஂ மஹாஶரீரத்வாத், அயமல்பஶரீரத்வாதல்பபல இதி; தஶ்யந்தே ஹ்யல்பஶரீராஃ கஶாஶ்சைகே பலவந்தஃ; தத்ர பிபீலிகாபாரஹரணவத் ஸித்திஃ| அதஶ்ச ஸாரதஃ பரீக்ஷேதேத்யுக்தம் ||௧௧௫||

ஸாரதஶ்சேத்யாதௌ ஸாரஶப்தேந விஶுத்ததரோ தாதுருச்யதே| ஸப்ரபேவேதி ப்ரபாயுக்தா த்வக்| த்வக்ஸாராணாமிதி ச்சேதஃ| அதேயஂ ஸாரதா கிஂ கரோதீத்யாஹ- ஸா ஸாரதேத்யாதி| ஏவமந்யத்ராபி ஸா ஸாரதேத்யாதி வ்யாக்யாதவ்யம்| ஶ்ரீமதிதி ஶோபாயுக்தம்| அரத்நிஃ கபோணிகா| ஶிகரதஶநா இதி ஶோபநதஶநாஃ| ஸ்த்ரீப்ரிய உபபோகஃ ஸம்போகோ யேஷாஂ தே ததா| ஸமரே விக்ரம்ய யுத்யந்தீதி ஸமரவிக்ராந்தயோதிநஃ| ஸ்வஸ்திதா இதி ந பரஸ்திதாஃ| துல்யகுணவிஸ்தீர்ணாபத்யா இதி ஜநிதாத்மஸதஶாபத்யாஃ| ப்ராயஃஶப்தோ நியமேந நிஷேதயதி| மத்யாநாமிதி ஸ்தோகஸாராணாம்| மத்யைஃ ஸாரவிஶேஷைரிதி யே தத்ர ஸம்பவந்தி ஸாராஸ்தத்யுக்தைஃ ஸாரகுணைரித்யர்தஃ| உபசிதத்வாதிதி ஸ்தூலத்வாத்| மஹாஶரீரத்வாதிதி அதிப்ரமாணஶரீரத்வாத்| பிபீலிகாபாரஹரணவதிதி ஸ்வல்பாஃ பிபீலிகா யதா ஸாரஶரீரத்வேந மஹாந்தஂ பாரஂ நயந்தி, ததாऽல்பகஶஶரீரா இத்யர்தஃ||௧௦௨-௧௧௫||

Adhikarana 83 (116) · Śloka 116

ஸஂஹநநதஶ்சேதி ஸஂஹநநஂ, ஸஂஹதிஃ , ஸஂயோஜநமித்யேகோऽர்தஃ| தத்ர ஸமஸுவிபக்தாஸ்தி, ஸுபத்தஸந்தி, ஸுநிவிஷ்டமாஂஸஶோணிதஂ, ஸுஸஂஹதஂ ஶரீரமித்யுச்யதே| தத்ர ஸுஸஂஹதஶரீராஃ புருஷா பலவந்தஃ, விபர்யயேணால்பபலாஃ, மத்யத்வாத் ஸஂஹநநஸ்ய மத்யபலா பவந்தி||௧௧௬||

ஸஂஹதிரிதி நிபிடஸந்தாநதேத்யர்தஃ||௧௧௬||

Adhikarana 84 (117) · Śloka 117

ப்ரமாணதஶ்சேதி ஶரீரப்ரமாணஂ புநர்யதாஸ்வேநாங்குலிப்ரமாணேநோபதேக்ஷ்யதே உத்ஸேதவிஸ்தாராயாமைர்யதாக்ரமம்| தத்ர பாதௌ சத்வாரி ஷட் சதுர்தஶாங்குலாநி, ஜங்கே த்வஷ்டாதஶாங்குலே ஷோடஶாங்குலபரிக்ஷேபே ச, ஜாநுநீ சதுரங்குலே ஷோடஶாங்குலபரிக்ஷேபே, த்ரிஂஶதங்குலபரிக்ஷேபாவஷ்டாதஶாங்குலாவூரு, ஷடங்குலதீர்கௌ வஷணாவஷ்டாங்குலபரிணாஹௌ, ஶேபஃ ஷடங்குலதீர்கஂ பஞ்சாங்குலபரிணாஹஂ, த்வாதஶாங்குலிபரிணாஹோ பகஃ, ஷோடஶாங்குலவிஸ்தாரா கடீ, தஶாங்குலஂ பஸ்திஶிரஃ, தஶாங்குலவிஸ்தாரஂ த்வாதஶாங்குலமுதரஂ, தஶாங்குலவிஸ்தீர்ணே த்வாதஶாங்குலாயாமே பார்ஶ்வே, த்வாதஶாங்குலஂ ஸ்தநாந்தரஂ, த்வ்யங்குலஂ ஸ்தநபர்யந்தஂ, சதுர்விஶத்யங்குலவிஶாலஂ த்வாதஶாங்குலோத்ஸேதமுரஃ, த்வ்யங்குலஂ ஹதயம், அஷ்டாங்குலௌ ஸ்கந்தௌ, ஷடங்குலாவஂஸௌ, ஷோடஶாங்குலௌ ப்ரபாஹூ, பஞ்சதஶாங்குலௌ ப்ரபாணீ, ஹஸ்தௌ த்வாதஶாங்குலௌ , கக்ஷாவஷ்டாங்குலௌ, த்ரிகஂ த்வாதஶாங்குலோத்ஸேதம், அஷ்டாதஶாங்குலோத்ஸேதஂ பஷ்டஂ, சதுரங்குலோத்ஸேதா த்வாவிஂஶத்யங்குலபரிணாஹா ஶிரோதரா, த்வாதஶாங்குலோத்ஸேதஂ சதுர்விஂஶத்யங்குலபரிணாஹமாநநஂ, பஞ்சாங்குலமாஸ்யஂ, சிபுகௌஷ்டகர்ணாக்ஷிமத்யநாஸிகாலலாடஂ சதுரங்குலஂ, ஷோடஶாங்குலோத்ஸேதஂ த்வாத்ரிஂஶதங்குலபரிணாஹஂ ஶிரஃ; இதி பதக்த்வேநாங்காவயவாநாஂ மாநமுக்தம்| கேவலஂ புநஃஶரீரமங்குலிபர்வாணி சதுரஶீதிஃ| ததாயாமவிஸ்தாரஸமஂ ஸமுச்யதே| தத்ராயுர்பலமோஜஃ ஸுகமைஶ்வர்யஂ வித்தமிஷ்டாஶ்சாபரே பாவா பவந்த்யாயத்தாஃ ப்ரமாணவதி ஶரீரே; விபர்யயஸ்த்வதோ ஹீநேऽதிகே வா||௧௧௭||

ப்ரமாணதஶ்சேத்யாதிநா ப்ரஶஸ்தஂ ப்ரமாணமங்காவயவாநாமாஹ| பாதௌ உத்ஸேதேந சத்வாரி, விஸ்தாரேண ஷட், தைர்க்யேண சதுர்தஶாங்குலாநீதி யதாக்ரமஂ பவதஃ| ஜங்கா ஜாந்வதஸ்தாதுச்யதே| பரிக்ஷேபஃ பரிணாஹஃ| ஜாநுஃ ஜங்கோருஸந்திஃ| பரிணாஹபரிமாணஂ ச யதுச்யதே தந்மத்யஸ்தாநஸ்ய, தேநாஸமபரிணாஹமாநேஷு ஜங்காதிஷு மத்யஸ்தாநமேதஜ்ஜ்ஞேயம்| கட்யா உத்ஸேதபரிமாணஂ நோக்தஂ, தஸ்யா உத்ஸேதஸ்யோர்வந்தராதிஸந்தித்வேந பதகுத்ஸேதப்ரமாணஸ்யாவித்யமாநத்வாத்| ப்ரபாஹுரஂஸாதர்வாக் கபோணிபர்யந்தம்| ப்ரபாணிஃ கபோண்யதஸ்தாத்| த்ரிகமிதி குதாஸ்த்நஃ ப்ரபதி கடீகபாலோர்த்வபர்யந்தம்| சிபுகஂ ச ஓஷ்டஶ்ச கர்ணௌ ச அக்ஷிமத்யஂ ச நாஸிகா ச லலாடஂ ச ப்ரதி ப்ரதி சதுரங்குலம்| ஷடங்குலோத்ஸேதஂ ஶிர இதி பஷ்டமநு க்ரீவாயா உபரி ஜ்ஞேயம்| கேவலமிதி பாததலாத் ப்ரபதி ஶிரஃபர்யந்தஂ சதுரஶீத்யங்குலஂ பவதி, ஏவஂ ஸார்தத்ரிஹஸ்தப்ரமாணத்வஂ ஶரீரஸ்ய ஸ்வஹஸ்தேந பவதி| அத்ர ச ப்ரத்யவயவோத்ஸேதேந சதுரஶீத்யங்குலாததிகஂ யச்சரீரஂ பவதி, ததவயவாநாமவயவாந்தரதைர்த்யாநுப்ரவிஷ்டாநாஂ க்ரஹணாத்; தேந ப்ரத்யவயவதைர்த்யமாநேந ந சதுரஶீத்யங்குலஂ கணநீயஂ கிஂ து ஸமுதிதமேவ ஶரீரம்| தத்ர பாதஸ்யாங்குலாநி சத்வாரி, ஜங்காயா அஷ்டாதஶ, ஜாநுநஶ்சத்வாரி, ஊர்வோரஷ்டாதஶ, பஷ்டஸ்யாஷ்டாதஶ, க்ரீவாயாஶ்சத்வாரி, ஶிரஸஃ ஷட், ஏவஂ சதுரஶீத்யங்குலாநி கடந்தே| ஸுஶ்ருதேந ஸமஂ யோऽத்ர மாநவிரோதஃ ஸோऽத்ராங்குலிமாநபேதாச்சமயிதவ்யஃ| தத்ர ஹி ஸவிஂஶமங்குலிஶதஂ புருஷமாநமுக்தம்| தேந தத்ராங்குலி(ல)மாநமேவால்பஂ ஜ்ஞேயம்| ஆயாமவிஸ்தாரஸமமிதி யதோக்தப்ரத்யவயவாயாமவிஸ்தாரயுக்தஂ; கிஂவா, யாவதாऽऽயாமேந சதுரஶீத்யங்குலஂ, தாவத்யதி விஸ்ததபாஹுத்வயப்ரமாணேந ச விஸ்தாரேண ஶரீரஂ பவதி, ததா ஆயாமவிஸ்தாரஸமஂ பவதி| தத்ரேதி யதோக்தப்ரமாணவதி ஶரீரே இதி யோஜநீயம்| ஹீநே இதி ஹீநப்ரமாணே| அதிகே இதி அதிகப்ரமாணே||௧௧௭||

Adhikarana 85 (118) · Śloka 118

ஸாத்ம்யதஶ்சேதி ஸாத்ம்யஂ நாம தத்யத் ஸாதத்யேநோபஸேவ்யமாநமுபஶேதே| தத்ர யே கதக்ஷீரதைலமாஂஸரஸஸாத்ம்யாஃ ஸர்வரஸஸாத்ம்யாஶ்ச தே பலவந்தஃ க்லேஶஸஹாஶ்சிரஜீவிநஶ்ச பவந்தி, ரூக்ஷஸாத்ம்யாஃ புநரேகரஸஸாத்ம்யாஶ்ச யே தே ப்ராயேணால்பபலா அல்பக்லேஶஸஹா அல்பாயுஷோऽல்பஸாதநாஶ்ச பவந்தி, வ்யாமிஶ்ரஸாத்ம்யாஸ்து யே தே மத்யபலாஃ ஸாத்ம்யநிமித்ததோ பவந்தி||௧௧௮||

ஸாத்ம்யதஶ்சேத்யத்ர ஸாத்ம்யஶப்தேந ஓகஸாத்ம்யமுச்யதே, ப்ரகதிஸாத்ம்யாதீநாஂ பேஷஜாதிபரீக்ஷயைவ பரீக்ஷிதத்வாதிதி ஜ்ஞேயம்| அல்பஸாதநா இதி அல்பபேஷஜாஃ, ஏகரஸஸாத்ம்யாநாஂ பஞ்சரஸா அஸாத்ம்யத்வேநாபத்யா இதி பாவஃ||௧௧௮||

Adhikarana 86 (119) · Śloka 119

ஸத்த்வதஶ்சேதி ஸத்த்வமுச்யதே மநஃ| தச்சரீரஸ்ய தந்த்ரகமாத்மஸஂயோகாத்| தத் த்ரிவிதஂ பலபேதேந- ப்ரவரஂ, மத்யம், அவரஂ சேதி; அதஶ்ச ப்ரவரமத்யாவரஸத்த்வாஃ புருஷா பவந்தி| தத்ர ப்ரவரஸத்த்வாஃ ஸத்த்வஸாராஸ்தே ஸாரேஷூபதிஷ்டாஃ, ஸ்வல்பஶரீரா ஹ்யபி தே நிஜாகந்துநிமித்தாஸு மஹதீஷ்வபி பீடாஸ்வவ்யதா தஶ்யந்தே ஸத்த்வகுணவைஶேஷ்யாத்; மத்யஸத்த்வாஸ்த்வபராநாத்மந்யுபநிதாய ஸஂஸ்தம்பயந்த்யாத்மநாऽऽத்மாநஂ பரைர்வாऽபி ஸஂஸ்தப்யந்தே; ஹீநஸத்த்வாஸ்து நாத்மநா நாபி பரைஃ ஸத்த்வபலஂ ப்ரதி ஶக்யந்தே உபஸ்தம்பயிதுஂ, மஹாஶரீரா ஹ்யபி தே ஸ்வல்பாநாமபி வேதநாநாமஸஹா தஶ்யந்தே, ஸந்நிஹிதபயஶோகலோபமோஹமாநா ரௌத்ரபைரவத்விஷ்டபீபத்ஸவிகதஸங்கதாஸ்வபி ச பஶுபுருஷமாஂஸஶோணிதாநி சாவேக்ஷ்ய விஷாதவைவர்ண்யமூர்ச்சோந்மாதப்ரமப்ரபதநாநாமந்யதமமாப்நுவந்த்யதவா மரணமிதி||௧௧௯||

தந்த்ரகமிதி ப்ரேரக தாரகஂ ச| தே ஸாரேஷூபதிஷ்டா இதி ய ஏவ ஸத்த்வஸாராஸ்த ஏவ ப்ரவரஸத்த்வா இதி ஜ்ஞேயா இத்யர்தஃ| ஸத்த்வகுணவைஶேஷ்யாதிதி ஸத்த்வகுணேந ஸஂஸ்தம்பிதவேதநாவிகாரத்வாதவ்யதா இவ தஶ்யந்த இத்யர்தஃ| பராநாத்மந்யுபநிதாயேதி பரஂ வேதநாஸஹஂ தஷ்ட்வா, ‘சேதயஂ வேதநாஸஹஸ்ததஹமபி வேதநாஸஹோ பவாமி’ இதி கத்வா வேதநாஂ ஸஹத இத்யர்தஃ||௧௧௯||

Adhikarana 87 (120) · Śloka 120

ஆஹாரஶக்திதஶ்சேதி ஆஹாரஶக்திரப்யவஹரணஶக்த்யா ஜரணஶக்தயா ச பரீக்ஷ்யா; பலாயுஷீ ஹ்யாஹாராயத்தே||௧௨௦||

ஜரணஶக்த்யா சேதிவசநாத்யோ பஹு புங்க்தே பரிணமயதி ச, அஸாவாஹாரஶக்திமாநிஹோச்யதே, ந து வஸ்துகபரிணதிகஹீதஃ||௧௨௦||

Adhikarana 88 (121) · Śloka 121

வ்யாயாமஶக்திதஶ்சேதி வ்யாயாமஶக்திரபி கர்மஶக்த்யா பரீக்ஷ்யா| கர்மஶக்த்யா ஹ்யநுமீயதே பலத்ரைவித்யம் ||௧௨௧||

கர்ம பாரவஹநாதி, தத்ர ஶக்திஃ கர்மஶக்திஃ||௧௨௧||

Adhikarana 89 (122) · Śloka 122

வயஸ்தஶ்சேதி காலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷிணீ ஹி ஶரீராவஸ்தா வயோऽபிதீயதே| தத்வயோ யதாஸ்தூலபேதேந த்ரிவிதஂ- பாலஂ, மத்யஂ, ஜீர்ணமிதி| தத்ர பாலமபரிபக்வதாதுமஜாதவ்யஞ்ஜநஂ ஸுகுமாரமக்லேஶஸஹமஸம்பூர்ணபலஂ ஶ்லேஷ்மதாதுப்ராயமாஷோடஶவர்ஷஂ, விவர்தமாநதாதுகுணஂ புநஃ ப்ராயேணாநவஸ்திதஸத்த்வமாத்ரிஂஶத்வர்ஷமுபதிஷ்டஂ; மத்யஂ புநஃ ஸமத்வாகதபலவீர்யபௌருஷபராக்ரமக்ரஹணதாரணஸ்மரணவசநவிஜ்ஞாநஸர்வதாதுகுணஂ பலஸ்திதமவஸ்திதஸத்த்வமவிஶீர்யமாணதாதுகுணஂ பித்ததாதுப்ராயமாஷஷ்டிவர்ஷமுபதிஷ்டம்; அதஃ பரஂ ஹீயமாநதாத்விந்த்ரியபலவீர்யபௌருஷபராக்ரமக்ரஹணதாரணஸ்மரணவசநவிஜ்ஞாநஂ ப்ரஶ்யமாநதாதுகுணஂ வாயுதாதுப்ராயஂ க்ரமேண ஜீர்ணமுச்யதே ஆவர்ஷஶதம்| வர்ஷஶதஂ கல்வாயுஷஃ ப்ரமாணமஸ்மிந் காலே; ஸந்தி ச புநரதிகோநவர்ஷஶதஜீவிநோऽபி மநுஷ்யாஃ; தேஷாஂ விகதிவர்ஜ்யைஃ ப்ரகத்யாதிபலவிஶேஷைராயுஷோ லக்ஷணதஶ்ச ப்ரமாணமுபலப்ய வயஸஸ்த்ரித்வஂ விபஜேத்||௧௨௨||

வயஃஸ்வரூபமாஹ- காலேத்யாதி| காலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷிணீதி காலஸ்ய ப்ரமாணவிஶேஷேண யோகாத்பவதீத்யர்தஃ| யதாஸ்தூலபேதேநேதிவசநாத் பாலபாலதராத்யவஸ்தாபேதாததிகமபி வயோ பவதீதி தர்ஶயதி| பாலோ த்விவிதஃ- அபரிபக்வதாதுராஷோடஶவர்ஷாத், ததா வர்தமாநதாதுராத்ரிஶத்தமாத் | ததேதயோர்பாலபேதயோருபயுக்தத்வேந பேதமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஷோடஶவர்ஷீயோ ஹி பாலோऽல்பமதுபேஷஜோபசர்யத்வாதிநா ஶாஸ்த்ரே வக்தவ்யஃ, ததூர்த்வஂ பாலோऽபி நால்பபேஷஜத்வாதிநா ததோபசர்யதே| க்ரமேணேதி நைகதைவ, ஷஷ்டிவர்ஷாதூர்த்வஂ தாத்வாதிஹாநிரிதி தர்ஶயதி| அஸ்மிந் கால இதி கலௌ| அதாதிகவர்ஷஶதஜீவிநாஂ கதஂ வயஸ்த்ரித்வஂ விபக்தவ்யமித்யாஹ- தேஷாமித்யாதி| ப்ரகத்யாதயோ தஶ பரீக்ஷ்யா அத்ரைவ ப்ரகதிவிகதிஸாரேத்யாதிநோக்தாஃ; அத்ர விகதிவர்ஜ்யாநாமித்யநேந விகதேஃ பரித்யாகஃ கதஃ| தேந ப்ரகதிஸாராதீநாஂ பலவிஶேஷைஃ ப்ரவராவரமத்யபேதபிந்நப்ரகத்யாதிபேதேந கதைஃ ப்ரவராவரமத்யரூபைராயுஷஃ ப்ரமாணஂ ப்ரவராவராத்யுபலப்ய வயஸ்த்ரித்வஂ விபஜநீயம்| ஏதேந யஸ்ய ப்ரகதிபலமுத்தமஂ ஶ்லேஷ்மப்ரகதேஃ ஸமப்ரகதேர்வா தஸ்யாயுதீர்கஂ பவதி, ஹீநே து ப்ரகதிபலே ஹீநம்; ஏவஂ ஸாராதாவபி ஜ்ஞேயம்| ஏவஂ வயஃப்ரகத்யாதீநாஂ ஸர்வேஷாமேவோத்தமேந பலேந யுக்தஃ ஸ ஶதாதிகஂ ஜீவதி| தேந, தஸ்ய விஂஶதிவர்ஷாதிகஶதஂ யத்யாயுருபலப்யதே, ததா பூர்வோக்தவயோவிபாகாநுமாநாதாஷட்த்ரிஂஶத்வர்ஷாணி ஸ பாலோ பவதி, த்விஸப்ததிவர்ஷஶ்ச ஸ மத்யஃ, ஶேஷே து வத்தஃ; யஸ்து ப்ரகத்யாதீநாஂ மத்யமத்வேநால்பாயுரஶீதிவர்ஷோऽவதார்யதே, ஸ பஞ்சவிஂஶதிவர்ஷாணி பாலஃ, பஞ்சாஶதஂ மத்யஃ, ததோ வத்த இத்யாதி விபஜநீயம்| ந கேவலஂ ப்ரகத்யாதிநாऽऽயுரவதார்யஂ, கிந்த்வாயுர்லக்ஷணைரபி ஶரீரப்ரதிபத்தைஃ ஶாரீரே வக்தவ்யைரித்யாஹ - ஆயுஷோ லக்ஷணதஶ்சேதி| ஆயுர்லக்ஷணேநாபி வயோऽவதார்ய பால்யாதிவயோவிபாகஃ கர்தவ்ய இத்யர்தஃ| அயஂ ச ஸ்தோகந்யூநாதிகஶதாயுஷாஂ பால்யாதிவிபாகஃ கர்தவ்யஃ; யேஷாஂ து விஂஶதிவர்ஷாதி பரமாயுஷோ மாநஂ ந தேஷாஂ ததநுமாநேந வயோபேதஃ, தே ஹ்யப்ராப்தமத்யாவஸ்தா ஏவ ம்ரியந்தே||௧௨௨||

Adhikarana 90 (123) · Śloka 123

ஏவஂ ப்ரகத்யாதீநாஂ விகதிவர்ஜ்யாநாஂ பாவாநாஂ ப்ரவரமத்யாவரவிபாகேந பலவிஶேஷஂ விபஜேத்| விகதிபலத்ரைவித்யேந து தோஷபலஂ த்ரிவிதமநுமீயதே| ததோ பைஷஜ்யஸ்ய தீக்ஷ்ணமதுமத்யவிபாகேந த்ரைவித்யஂ விபஜ்ய யதாதோஷஂ பைஷஜ்யமவசாரயேதிதி||௧௨௩||

ப்ரகத்யாதிவிபாகேந ஶரீரபலபரீக்ஷாமுக்தாமுபஸஂஹரதி- ஏவமித்யாதி| தோஷபலஂ து யதா ஶரீரரூபதேஶபரீக்ஷயா பரீக்ஷ்யஂ ததாஹ- விகதிபலேத்யாதி||௧௨௩||

Adhikarana 91 (124) · Śloka 124

ஆயுஷஃ ப்ரமாணஜ்ஞாநஹேதோஃ புநரிந்த்ரியேஷு ஜாதிஸூத்ரீயே ச லக்ஷணாந்யுபதேக்ஷ்யந்தே||௧௨௪||

ஶரீரபலதோஷபலபரீக்ஷார்தஂ ஶரீரபரீக்ஷாஂ ப்ரதிஜ்ஞாதாமபிதாய புநராயுஃ ப்ரமாணஜ்ஞாநார்தஂ ஶரீரபரீக்ஷாமதிதிஶதி- ஆயுஷ இத்யாதி| இந்த்ரியேஷ்விதி இந்த்ரியஸ்தாநாத்யாயேஷு| தத்ரேந்த்ரியே வர்ணாதிவிகத்யா ரிஷ்டரூபயா ஹ்ரஸிதமாயுர்ஜ்ஞாதவ்யஂ, ஜாதிஸூத்ரீயே ஶாரீரே ச ஜந்மப்ரதிபத்தைர்லக்ஷணைர்தீர்காயுஷ்ட்வமல்பாயுஷ்ட்வஂ ச ஜ்ஞாதவ்யம் ||௧௨௪||

Adhikarana 92 (125) · Śloka 125

காலஃ புநஃ ஸஂவத்ஸரஶ்சாதுராவஸ்தா ச| தத்ர ஸஂவத்ஸரோ த்விதா த்ரிதா ஷோடா த்வாதஶதா பூயஶ்சாப்யதஃ ப்ரவிபஜ்யதே தத்தத்கார்யமபிஸமீக்ஷ்ய| அத்ர கலு தாவத் ஷோடா ப்ரவிபஜ்ய கார்யமுபதேக்ஷ்யதே- ஹேமந்தோ க்ரீஷ்மோ வர்ஷாஶ்சேதி ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணாஸ்த்ரய தவோ பவந்தி, தேஷாமந்தரேஷ்விதரே ஸாதாரணலக்ஷணாஸ்த்ரய தவஃ- ப்ராவட்ஶரத்வஸந்தா இதி| ப்ராவடிதி ப்ரதமஃ ப்ரவஷ்டஃ காலஃ, தஸ்யாநுபந்தோ ஹி வர்ஷாஃ| ஏவமேதே ஸஂஶோதநமதிகத்ய ஷட் விபஜ்யந்தே தவஃ||௧௨௫||

தேஶபரீக்ஷாஂ ஸமாப்ய காலபரீக்ஷாமாஹ- கால இத்யாதி| ஸஂவத்ஸரோऽயநபேதேந த்விவிதஃ, ஶீதோஷ்ணவர்ஷபேதேந த்ரிவிதஃ, துபேதேந ஷோடா, மாஸபேதேந த்வாதஶதா, பக்ஷபேதாச்சதுர்விஂஶதிதா , ப்ரஹராதிநாऽநேகதேதி ஜ்ஞேயம்| தத்தத் கார்யமிதி அயநாதிஜ்ஞேயபேதேந ஸம்பாத்யஂ கார்யமித்யர்தஃ| ஸாதாரண இதி அநதிஶீதோஷ்ணவர்ஷஃ| ப்ராவஷஂ விபஜதே- ப்ராவடித்யாதி| ப்ரதமப்ரவஷ்டஶப்தேநாऽऽஷாடஶ்ராவணாவுச்யேதே| ஏதச்ச த்விமாஸமதுபேதபாகமாதிஂ கத்வா ஶேஷமாஸத்விகேந வர்ஷாதயோ யதாக்ரமஂ ஜ்ஞேயாஃ| அயஂ ச துக்ரமோ ந ரஸோத்பத்த்யாதௌ, கிந்து ஶரீரஶோதநப்ரவத்தாவேவேதி தர்ஶயதா ‘ஸஂஶோதநமதிகத்ய’ இத்யுக்தம், ஏவமேவ ச க்ரமஂ ஸித்தௌ வக்ஷ்யதி- “ப்ராவட் ஶுக்ரநபௌ ஜ்ஞேயௌ ஶரதூர்ஜஸஹௌ புநஃ| தபஸ்யஶ்ச மதுஶ்சைவ வஸந்தஃ ஶோதநஂ ப்ரதி” (ஸி.அ.௬) இதி| அஸ்மிந்நதுக்ரமே ஶிஶிரோ நாஸ்தி| யே து ப்ருவதே- கங்காயா தக்ஷிணகூலே வர்ஷா பஹு பவதி தேந தத்ர ப்ராவடாதிக்ரமஃ, கங்கோத்தரகூலே ஶீதஂ பஹு பவதி தேந தத்ர ஹேமந்தஶிஶிரௌ பவதஃ; உக்தஂ ஹி காஶ்யபேந- யத்- “பூயோ வர்ஷதி பர்ஜந்யோ கங்காயா தக்ஷிணே ஜலம்| தேந ப்ராவடவர்ஷாக்யௌ தூ தேஷாஂ ப்ரகல்பிதௌ|| கங்காயா உத்தரே கூலே ஹிமவதம்புஸங்குலே | பூயஃ ஶீதமதஸ்தேஷாஂ ஹேமந்தஶிஶிராவதூ” இதி| ஏத்தச்ச ந, அத்ர ‘ஸஂஶோதநமதிகத்ய’ இதி வசநாத்| யதி தேஶகதோऽயஂ பேதஃ ஸ்யாத்ததா தமேவ பேதகஂ ப்ரூயாத், ந ஸஂஶோதநம்| தேந, காஶ்யபோக்ததேஶபேதேந ப்ராவடாதிக்ரமோ ந தாவதிஹாபிமதஃ| அவிகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதாநாமிதி ந ஶரீரஸ்ய கத்ரிமதாபாதிதகுணேந பேதகாஃ, ததௌஷதஸ்ய ச ந ப்ரமாணோத்கர்ஷாபகர்ஷபேதகாரகா இத்யர்தஃ| விகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதாநாமிதி யதாऽऽத்யயிகத்வேநாவஶ்யகர்தவ்யா பவந்தி வமநாதயஃ, ததௌஷதஸ்ய கத்ரிமகுணோபதாநேந யதாவக்ஷ்யமாணேந, ததா ஶரீரஸ்ய ச விகல்பகா பவந்தி||௧௨௫||

Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127

தத்ர ஸாதாரணலக்ஷணேஷ்வதுஷு வமநாதீநாஂ ப்ரவத்திர்விதீயதே, நிவத்திரிதரேஷு| ஸாதாரணலக்ஷணா ஹி மந்தஶீதோஷ்ணவர்ஷத்வாத் ஸுகதமாஶ்ச பவந்த்யவிகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதாநாம், இதரே புநரத்யர்தஶீதோஷ்ணவர்ஷத்வாத்துஃகதமாஶ்ச பவந்தி விகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதாநாம்||௧௨௬|| தத்ர ஹேமந்தே ஹ்யதிமாத்ரஶீதோபஹதத்வாச்சரீரமஸுகோபபந்நஂ பவத்யதிஶீதவாதாத்மாதமதிதாருணீபூதமவபத்ததோஷஂ ச, பேஷஜஂ புநஃ ஸஂஶோதநார்தமுஷ்ணஸ்வபாவமதிஶீதோபஹதத்வாந்மந்தவீர்யத்வமாபத்யதே, தஸ்மாத்தயோஃ ஸஂயோகே ஸஂஶோதநமயோகாயோபபத்யதே ஶரீரமபி ச வாதோபத்ரவாய| க்ரீஷ்மே புநர்பஶோஷ்ணோபஹதத்வாச்சரீரமஸுகோபபந்நஂ பவத்யுஷ்ணவாதாதபாத்மாதமதிஶிதிலமத்யர்தப்ரவிலீநதோஷஂ, பேஷஜஂ புநஃ ஸஂஶோதநார்தமுஷ்ணஸ்வபாவமுஷ்ணாநுகமநாத்தீக்ஷ்ணதரத்வமாபத்யதே, தஸ்மாத்தயோஃ ஸஂயோகே ஸஂஶோதநமதியோகாயோபபத்யதே ஶரீரமபி பிபாஸோபத்ரவாய| வர்ஷாஸு து மேகஜலாவததே கூடார்கசந்த்ரதாரே தாராகுலே வியதி பூமௌ பங்கஜலபடலஸஂவதாயாமத்யர்தோபக்லிந்நஶரீரேஷு பூதேஷு விஹதஸ்வபாவேஷு ச கேவலேஷ்வௌஷதக்ராமேஷு தோயதோயதாநுகதமாருதஸஂஸர்காத் குருப்ரவத்தீநி வமநாதீநி பவந்தி, குருஸமுத்தாநாநி ச ஶரீராணி| தஸ்மாத்வமநாதீநாஂ நிவத்திர்விதீயதே வர்ஷாந்தேஷ்வதுஷு , ந சேதாத்யயிகஂ கர்ம| ஆத்யயிகே புநஃ கர்மணி காமமதுஂ விகல்ப்ய கத்ரிமகுணோபதாநேந யதர்துகுணவிபரீதேந பேஷஜஂ ஸஂயோகஸஂஸ்காரப்ரமாணவிகல்பேநோபபாத்ய ப்ரமாணவீர்யஸமஂ கத்வா ததஃ ப்ரயோஜயேதுத்தமேந யத்நேநாவஹிதஃ||௧௨௭||

யதா ஹேமந்தாதிஷு துஃகதமத்வஂ பவதி ததாஹ- தத்ர ஹேமந்த இத்யாதி| அவபத்ததோஷமிதி அதிபத்ததோஷம்| தயோரிதி யதோக்தஶரீரபேஷஜயோஃ| தோயஸ்ய தோயதாநுகதமாருதஸ்ய ச ஸஂஸர்கஸ்தஸ்மாத்| குருப்ரவத்தீநீதி குரோர்யதா ந ஸுககாரிணீ ப்ரவத்திர்பவதி, ததாऽஸ்யாபீத்யர்தஃ; கிஂவா பஹுப்ரதிவிதேயப்ரவத்தீநி குருப்ரவத்தீநி| குருஸமுத்தாநாநீதி ஸஂஶோதநக்லிஷ்டாநி ஶரீராணி ததா மஹதா ப்ரயத்நேந சிரேண ச காலேந ப்ரகதிஂ ப்ராப்நுவந்தீத்யர்தஃ| வர்ஷாந்தேஷ்விதி ஹேமந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஸு| ஹேமந்தாதிஷ்வப்யாத்யயிகே வ்யாதௌ ஸஂஶோதநஂ தர்ஶயந்நாஹ- ந சேதித்யாதி| விகல்ப்யேதி அல்பகுணயுக்தஂ கத்வா| கத்ரிமகுணோபதாநஂ யதா- ஶீதே ஶீதப்ரதீகாரார்தமுஷ்ணஸதநாதிகரணம்; உக்தஂ சாந்யத்ர- “ஶீதே ஶீதப்ரதீகாரமுஷ்ணே சோஷ்ணநிவாரணம்| கத்வா குர்யாத் க்ரியாஂ ப்ராப்தாஂ க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்”- (ஸு.ஸூ.அ.௩௫) இதி| தௌ ப்ரதீகாரஂ தர்ஶயித்வா பேஷஜப்ரதீகாரமாஹ- பேஷஜமித்யாதி| ஸஂயோகவிகல்போ யதா- ஶீதே த்ரிவதாயா உஷ்ணேந கோமூத்ரேணாலோடநஂ; ப்ரமாணவிகல்போ யதா- அயோகப்ரதீகாரார்தமதிமாத்ரத்ரிவத்தாநமித்யாதி| அத்ர ச ப்ரமாணவிகல்பஸ்ததா கர்தவ்யோ யதா ப்ராணாவிரோதஃ ஸ்யாத், ததா ஸஂயோகவிகல்பஶ்ச ததா கர்தவ்யோ யதா விருத்தவீர்யபேஷஜமேலகோ ந ஸ்யாதிதி தர்ஶயந்நாஹ- ப்ரமாணவீர்யஸமஂ கத்வேதி||௧௨௬-௧௨௭||

Adhikarana 94 (128) · Śloka 128

ஆதுராவஸ்தாஸ்வபி து கார்யாகார்யஂ ப்ரதி காலாகாலஸஞ்ஜ்ஞா; தத்யதா- அஸ்யாமவஸ்தாயாமஸ்ய பேஷஜஸ்யாகாலஃ , காலஃ புநரந்யஸ்யேதி; ஏததபி ஹி பவத்யவஸ்தாவிஶேஷேண; தஸ்மாதாதுராவஸ்தாஸ்வபி ஹி காலாகாலஸஞ்ஜ்ஞா| தஸ்ய பரீக்ஷா- முஹுர்முஹுராதுரஸ்ய ஸர்வாவஸ்தாவிஶேஷாவேக்ஷணஂ யதாவத்பேஷஜப்ரயோகார்தம்| ந ஹ்யதிபதிதகாலமப்ராப்தகாலஂ வா பேஷஜமுபயுஜ்யமாநஂ யௌகிகஂ பவதி; காலோ ஹி பைஷஜ்யப்ரயோகபர்யாப்திமபிநிர்வர்தயதி||௧௨௮||

ஆதுராவஸ்தாலக்ஷணஂ காலமாஹ- ஆதுராவஸ்தாஸ்வித்யாதி| தத்ரோதாஹரணஂ யதா- நவஜ்வரே ந கஷாயகாலஃ, அதிக்ராந்தஷடஹே ஜ்வரே கஷாயகால இத்யாதி| பைஷஜ்யப்ரயோகபர்யாப்திமிதி பேஷஜப்ரயோகஸாத்யஸித்திமித்யர்தஃ ||௧௨௮||

Adhikarana 95 (129) · Śloka 129

ப்ரவத்திஸ்து ப்ரதிகர்மஸமாரம்பஃ| தஸ்ய லக்ஷணஂ பிஷகௌஷதாதுரபரிசாரகாணாஂ க்ரியாஸமாயோகஃ||௧௨௯||

காலமபிதாய க்ரமப்ராப்தாஂ ப்ரவத்திமாஹ- ப்ரவத்திஸ்த்வித்யாதி| ப்ரதிகர்ம சிகித்ஸா||௧௨௯||

Adhikarana 96 (130) · Śloka 130

உபாயஃ புநர்பிஷகாதீநாஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச ஸம்யக்| தஸ்ய லக்ஷணஂ- பிஷகாதீநாஂ யதோக்தகுணஸம்பத் தேஶகாலப்ரமாணஸாத்ம்யக்ரியாதிபிஶ்ச ஸித்திகாரணைஃ ஸம்யகுபபாதிதஸ்யௌஷதஸ்யாவசாரணமிதி||௧௩௦||

பரிஶிஷ்டமுபாயமாஹ- உபாய இத்யாதி| யதோக்தகுணஸம்பதித்யநேந ஸௌஷ்டவமுக்தம்||௧௩௦||

Adhikarana 97 (131) · Śloka 131

ஏவமேதே தஶ பரீக்ஷ்யவிஶேஷாஃ பதக் பதக் பரீக்ஷிதவ்யா பவந்தி||௧௩௧||

ஏவமித்யாதிநா து ஸம்யகபிவிதாநஂ ப்ரூதே||௧௩௧||

Adhikarana 98 (132) · Śloka 132

பரீக்ஷாயாஸ்து கலு ப்ரயோஜநஂ ப்ரதிபத்திஜ்ஞாநம்| ப்ரதிபத்திர்நாம யோ விகாரோ யதா ப்ரதிபத்தவ்யஸ்தஸ்ய ததாऽநுஷ்டாநஜ்ஞாநம்||௧௩௨||

கிஂப்ரயோஜநா பரீக்ஷேத்யஸ்யோத்தரஂ- பரீக்ஷாயாஸ்த்வித்யாதி| ப்ரதிபத்திஶப்தார்தஂ விபஜதே- ய இத்யாதி| ப்ரதிபத்தவ்ய இதி அநுஷ்டாநேந யோஜயிதவ்யஃ||௧௩௨||

Adhikarana 99 (133) · Śloka 133

யத்ர து கலு வமநாதீநாஂ ப்ரவத்திஃ, யத்ர ச நிவத்திஃ, தத்வ்யாஸதஃ ஸித்திஷூத்தரமுபதேக்ஷ்யாமஃ||௧௩௩||

‘க்வ ச வமநாதீநாஂ ப்ரவத்திஃ, க்வ ச நிவத்திஃ’ இத்யஸ்யோத்தரமதிதேஶேநாஹ- யத்ர த்வித்யாதி||௧௩௩||

Adhikarana 100 (134) · Śloka 134

ப்ரவத்திநிவத்திலக்ஷணஸஂயோகே து குருலாகவஂ ஸம்ப்ரதார்ய ஸம்யகத்யவஸ்யேதந்யதரநிஷ்டாயாம்| ஸந்தி ஹி வ்யாதயஃ ஶாஸ்த்ரேஷூத்ஸர்காபவாதைருபக்ரமஂ ப்ரதி நிர்திஷ்டாஃ| தஸ்மாத்குருலாகவஂ ஸம்ப்ரதார்ய ஸம்யகத்யவஸ்யேதித்யுக்தம்||௧௩௪||

‘ப்ரவத்திநிவத்திலக்ஷணஸஂயோகே கிஂ நைஷ்டிகம்’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- ப்ரவத்தீத்யாதி| அத்யவஸ்யேதிதி அத்யவஸாயஂ குர்யாதித்யர்தஃ| அந்யதரநிஷ்டாயாமிதி அந்யதரபக்ஷவ்யவஸ்தாயாம்| அத்ர குருலாகவே ஜ்ஞாதே குருப்ரதிக்ரியாநிஶ்சயோऽநுக்தோऽபி ஜ்ஞாயதே; தேந ஶாஸ்த்ரகாரேண குருவ்யாதிப்ரதீகாரநிஷ்டாயாமத்யவஸாயஂ குர்யாதிதி ஸாக்ஷாந்ந கதம்| ஏததேவ குருவ்யாதிப்ரதீகாரஂ லகுவ்யாத்யுபபாதகேந வசநபங்க்யந்தரேணாஹ- ஸந்தி ஹீத்யாதி| ஸம்யகத்யவஸ்யேதிதி உத்ஸர்கலகுஂ பரித்யஜ்யாபவாதகுருமுபக்ரம்யதயாऽத்யவஸ்யேத்; பலவந்தமுபத்ரவஂ வேத்யாதிநா ஹி துர்பலஂ பரித்யஜ்ய பலவச்சிகித்ஸாமபிதாஸ்யதி||௧௩௪||

Adhikarana 101 (135) · Śloka 135

யாநி து கலு வமநாதிஷு பேஷஜத்ரவ்யாண்யுபயோகஂ கச்சந்தி தாந்யநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ| தத்யதா- பலஜீமூதகேக்ஷ்வாகுதாமார்கவகுடஜகதவேதநபலாநி, பலஜீமூதகேக்ஷ்வாகுதாமார்கவபத்ரபுஷ்பாணி ஆரக்வதவக்ஷகமதநஸ்வாதுகண்டகபாடாபாடலாஶார்ங்கேஷ்டாமூர்வாஸப்தபர்ணநக்தமாலபிசுமர்தபடோலஸுஷவீகுடூசீ- சித்ரகஸோமவல்கஶதாவரீத்வீபீஶிக்ருமூலகஷாயைஃ, மதுகமதூககோவிதாரகர்வுதாரநீபவிதுலபிம்பீஶணபுஷ்பீஸதாபுஷ்பாப்ரத்யக்புஷ்பாகஷாயைஶ்ச, ஏலாஹரேணுப்ரியங்குபத்வீகாகுஸ்தும்புருதகரநலதஹ்ரீவேரதாலீஶோஶீரகஷாயைஶ்ச , இக்ஷுகாண்டேக்ஷ்விக்ஷுவாலிகாதர்பபோடகலகாலங்க(ங்க)தகஷாயைஶ்ச, ஸுமநாஸௌமநஸ்யாயநீஹரித்ராதாருஹரித்ராவஶ்சீரபுநர்நவாமஹாஸஹாக்ஷுத்ரஸஹாகஷாயைஶ்ச, ஶால்மலிஶால்மலிகபத்ரபர்ண்யேலாபர்ண்யுபோதிகோத்தாலகதந்வநராஜாதநோபசித்ராகோபீஶங்காடிகாகஷாயைஶ்ச, பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶங்கவேரஸர்ஷபபாணிதக்ஷீரக்ஷாரலவணோதகைஶ்ச, யதாலாபஂ யதேஷ்டஂ வாऽப்யுபஸஂஸ்கத்ய வர்திக்ரியாசூர்ணாவலேஹஸ்நேஹகஷாயமாஂஸரஸயவாகூயூஷகாம்பலிகக்ஷீரோபதேயாந்மோதகாநந்யாஂஶ்ச பக்ஷ்யப்ரகாராந் விவிதாநநுவிதாய யதார்ஹஂ வமநார்ஹாய தத்யாத்விதிவத்வமநம்| இதி கல்பஸங்க்ரஹோ வமநத்ரவ்யாணாம்| கல்பமேஷாஂ விஸ்தாரேணோத்தரகாலமுபதேக்ஷ்யாமஃ||௧௩௫||

ஸம்ப்ரதி ‘காநி ச வமநாதிஷு பேஷஜத்ரவ்யாணி யோகஂ கச்சந்தி’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- யாநீத்யாதீ| ஶார்ங்கேஷ்டா குஞ்ஜா, ஸோமவல்கஃ கதிரஃ; ஸுஷவீ காரவேல்லகஃ| த்வீபீ கண்டகாரீ, த்வீபிஶத்ருரிதி பாடே ஶதாவரீ ஜ்ஞேயா| விதுலோ வேதஸஃ, ஶதபுஷ்பா கண்டாரவா, ஸதாபுஷ்பா ரக்தார்கஃ | காலங்கதோ காஸமர்தஃ , போடகலோ ஹோக்கலஃ| ஸுமநா ஜாதீ, ஸௌமநஸ்யாயநீ ஜாதிகலிகா ஜாதிகோஷோ வா| ஶால்மலிகோ ரோஹிதகஃ, ஸ்வல்பஶால்மலிர்வா, பத்ரபர்ணீ பாதாலீ, ஏலாபர்ணீ ராஸ்நா, உத்தாலஃ பஹுவாரஃ, கோபீ ஸாரிவா| வர்திக்ரியா வர்திரூபதீர்கபக்ஷ்யகரணம்| அத்ர ‘ஆரக்வதாதி’ ‘மத்வாதி’ இதி பதக்வர்ககரணஂ ப்ராயஃ ஸமாநகுணதாஂ விச்சேதபாடேந தர்ஶயிதுஂ கதம்| கல்பநஂ கல்பஃ ப்ரயோக இத்யர்தஃ| உத்தரகாலமிதி கல்பஸ்தாநே||௧௩௫||

Adhikarana 102 (136) · Śloka 136

விரேசநத்ரவ்யாணி து ஶ்யாமாத்ரிவச்சதுரங்குலதில்வகமஹாவக்ஷஸப்தலாஶங்கிநீதந்தீத்ரவந்தீநாஂ க்ஷீரமூலத்வக்பத்ரபுஷ்பபலாநி யதாயோகஂ தைஸ்தைஃ க்ஷீரமூலத்வக்பத்ரபுஷ்பபலைர்விக்லிப்தாவிக்லிப்தைஃ , அஜகந்தாஶ்வகந்தாஜஶங்கீக்ஷீரிணீநீலிநீக்லீதககஷாயைஶ்ச, ப்ரகீர்யோதகீர்யாமஸூரவிதலாகம்பில்லகவிடங்ககவாக்ஷீகஷாயைஶ்ச, பீலுப்ரியாலமத்வீகாகாஶ்மர்யபரூஷகபதரதாடிமாமலகஹரீதகீபிபீதகவஶ்சீரபுநர்நவாவிதாரிகந்தாதிகஷாயைஶ்ச, ஸீதுஸுராஸௌவீரகதுஷோதகமைரேயமேதகமதிராமதுமதூலகதாந்யாம்லகுவலபதரகர்ஜூரகர்கந்துபிஶ்ச, ததிததிமண்டோதஶ்வித்பிஶ்ச, கோமஹிஷ்யஜாவீநாஂ ச க்ஷீரமூத்ரைர்யதாலாபஂ யதேஷ்டஂ வாऽப்யுபஸஂஸ்கத்ய வர்திக்ரியாசூர்ணாஸவலேஹஸ்நேஹகஷாயமாஂஸரஸயூஷகாம்பலிகயவாகூக்ஷீரோபதேயாந் மோதகாநந்யாஂஶ்ச பக்ஷ்யப்ர(வி)காராந் விவிதாஂஶ்ச யோகாநநுவிதாய யதார்ஹஂ விரேசநார்ஹாய தத்யாத்விரேசநம்| இதி கல்பஸங்க்ரஹோ விரேசநத்ரவ்யாணாம்| கல்பமேஷாஂ விஸ்தரேண யதாவதுத்தரகாலமுபதேக்ஷ்யாமஃ||௧௩௬||

விக்லிப்திஃ த்ரவ்யாந்தரஸஂயோகஃ, அவிக்லிப்திஃ கேவலப்ரயோகஃ; தேந விக்லிப்தாவிக்லிப்தைரிதி ஸஂயுக்தாயுக்தைரித்யர்தஃ| க்ஷீரிணீ துக்திகா, க்லீதகஂ யஷ்டீமது| மஸூரவிதலா ஶ்யாமலதா| ப்ரதமஂ து ஶ்யாமா ஶ்யாமமூலா த்ரிவதேவோக்தா||௧௩௬||

Adhikarana 103 (137) · Śloka 137

ஆஸ்தாபநேஷு து பூயிஷ்டகல்பாநி த்ரவ்யாணி யாநி யோகமுபயாந்தி தேஷு தேஷ்வவஸ்தாந்தரேஷ்வாதுராணாஂ, தாநி த்ரவ்யாணி நாமதோ விஸ்தரேணோபதிஶ்யமாநாந்யபரிஸங்க்யேயாநி ஸ்யுரதிபஹுத்வாத்; இஷ்டஶ்சாநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரோபதேஶஸ்தந்த்ரே, இஷ்டஂ ச கேவலஂ ஜ்ஞாநஂ, தஸ்மாத்ரஸத ஏவ தாந்யத்ர வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| ரஸஸஂஸர்கவிகல்பவிஸ்தரோ ஹ்யேஷாமபரிஸங்க்யேயஃ, ஸமவேதாநாஂ ரஸாநாமஂஶாஂஶபலவிகல்பாதிபஹுத்வாத்| தஸ்மாத்த்ரவ்யாணாஂ சைகதேஶமுதாஹரணார்தஂ ரஸேஷ்வநுவிபஜ்ய ரஸைகைகஶ்யேந ச நாமலக்ஷணார்தஂ ஷடாஸ்தாபநஸ்கந்தா ரஸதோऽநுவிபஜ்ய வ்யாக்யாஸ்தந்தே||௧௩௭||

பூயிஷ்டகல்பாநீதி பஹுப்ரயோகாணி ப்ராயஃப்ரயோஜ்யாநி ச| இஷ்டஶ்சாநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரோபதேஶ இதி அநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரேண ஶாஸ்த்ரே கதநமிஷ்டம்| இஷ்டஂ ச கேவலஂ ஜ்ஞாநமிதி அநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தராபிதாநேந யதநுக்தஂ தஸ்யாபி யதாஸாமாந்யத்வாரா ஜ்ஞாநஂ பவதி ததபீஷ்டஂ க்ரந்தகர்துஃ ஶ்ரோதுஶ்சேத்யர்தஃ| தஸ்மாத்ரஸத ஏவேதி ரஸஂ ப்ராதாந்யேநோத்திஶ்ய ரஸாஶ்ரயத்ரவ்யஸ்யாநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தாரோபதேஶேநேத்யர்தஃ| தாநீதி ஆஸ்தாபநோபயோகீநி த்ரவ்யாணி| அத்ர ச ரஸத்வாரா நிர்தேஶேऽபி ரஸஸஂஸர்கஸ்யாதிபஹுத்வேந கத்ஸ்நத்ரவ்யநிர்தேஶவதஸங்க்யேயதா ஸ்யாதிதி கத்வா ஷட்பிரேவ ரஸைர்நிர்தேஶஃ கர்தவ்ய ஆஸ்தாபநோபயோகித்ரவ்யாணாமிதி தர்ஶயந்நாஹ- ரஸேத்யாதி| உதாஹரணார்தமிதி மதுராதிரஸஸ்யாதாரபூதஸ்ய த்ரவ்யஸ்யோதாஹரணார்தம்| ரஸேஷ்வநுவிபஜ்யேதி ரஸேஷு மதுராதிஷு த்ரவ்யாணாமேகதேஶமாதாரதயோபதிஶ்யேத்யர்தஃ| ரஸைகைகஶ்யேநேதி ந ரஸஸஂஸர்கேண| நாமலக்ஷணார்தஂ ஷடாஸ்தாபநஸ்கந்தா இதி ஸாக்ஷாதுக்தாநாஂ ஜீவகாதீநாஂ நாமார்தஂ, ததா அநுக்தாநாஂ மதுராதித்ரவ்யாணாஂ தஜ்ஜாதீயத்வேந லக்ஷணார்தமாஸ்தாபநயோகித்ரவ்யஸமூஹா வ்யாக்யாஸ்யந்த இதி; கிஂவா, நாமலக்ஷணார்தமிதி நாமஜ்ஞாநார்தம்| ஆஸ்தாப்யதேऽநேநேதி ஆஸ்தாபநஂ ஜீவகாதித்ரவ்யஂ; ஸ்கந்தஃ ஸமூஹஃ| ரஸதோऽநுவிபஜ்யேதி மதுராதிரஸதயா நிர்திஶ்யேத்யர்தஃ||௧௩௭||

Adhikarana 104 (138) · Śloka 138

யத்து ஷட்விதமாஸ்தாபநமேகரஸமித்யாசக்ஷதே பிஷஜஃ, தத்துர்லபதமஂ ஸஂஸஷ்டரஸபூயிஷ்டத்வாத்த்ரவ்யாணாம்| தஸ்மாந்மதுராணி மதுரப்ராயாணி மதுரவிபாகாநி மதுரப்ரபாவாணி ச மதுரஸ்கந்தே மதுராண்யேவ கத்வோபதேக்ஷ்யந்தே, ததேதராணி த்ரவ்யாண்யபி||௧௩௮||

அயஂ ச மதுராதிரஸேந த்ரவ்யகணநிர்தேஶோ ந மதுராத்யேகரஸஸ்யைவ த்ரவ்யஸ்ய ஸங்க்ரஹேண யதா பரைராக்யாயதே ததாऽஸ்மாபிரபீஷ்யதே, கிந்து யத்ர ஸத்யபி ரஸாந்தரே மதுராதயஃ ப்ரதாநஂ, யத்வா த்ரவ்யஂ மதுராதிகார்யகாரி விபாகப்ரபாவாத் , ததபி மதுராதிகண ஏவாஸ்மாபிஃ படநீயமிதி தர்ஶயந்நாஹ- யத்த்வித்யாதி| ஏகரஸமிதி ஶுத்தைகரஸம்| மதுரப்ராயாணீதி உத்கஷ்டமதுரரஸாநி| ததேதராணீதி அம்லாதீநி அம்லப்ராயாணி அம்லபாகாநி ச அம்லமேவ கத்வோபதேக்ஷ்யாமஃ; ததா லவணாதிஷ்வப்யேவமேவ ததேதராணீதிபதேந தர்ஶயதி||௧௩௮||

Adhikarana 105 (139) · Śloka 139

தத்யதா- ஜீவகர்ஷபகௌ ஜீவந்தீ வீரா தாமலகீ காகோலீ க்ஷீரகாகோலீ முத்கபர்ணீ மாஷபர்ணீ ஶாலபர்ணீ பஶ்நிபர்ண்யஸநபர்ணீ மதுபர்ணீ மேதா மஹாமேதா கர்கடஶங்கீ ஶங்காடிகா சிந்நருஹா ச்சத்ராऽதிச்சத்ரா ஶ்ராவணீ மஹாஶ்ராவணீ ஸஹதேவா விஶ்வதேவா ஶுக்லா க்ஷீரஶுக்லா பலாऽதிபலா விதாரீ க்ஷீரவிதாரீ க்ஷுத்ரஸஹா மஹாஸஹா ஷ்யகந்தாऽஶ்வகந்தா வஶ்சீரஃ புநர்நவா பஹதீ கண்டகாரிகோருபூகோ மோரடஃ ஶ்வதஂஷ்ட்ரா ஸஂஹர்ஷா ஶதாவரீ ஶதபுஷ்பா மதூகபுஷ்பீ யஷ்டீமது மதூலிகா மத்வீகா கர்ஜூரஂ பரூஷகமாத்மகுப்தா புஷ்கரபீஜஂ கஶேருகஂ ராஜகஶேருகஂ ராஜாதநஂ கதகஂ காஶ்மர்யஂ ஶீதபாக்யோதநபாகீ தாலகர்ஜூரமஸ்தகமிக்ஷுரிக்ஷுவாலிகா தர்பஃ குஶஃ காஶஃ ஶாலிர்குந்த்ரேத்கடகஃ ஶரமூலஂ ராஜக்ஷவகஃ ஷ்யப்ரோக்தா த்வாரதா பாரத்வாஜீ வநத்ரபுஷ்யபீருபத்ரீ ஹஂஸபாதீ காகநாஸிகா குலிங்காக்ஷீ க்ஷீரவல்லீ கபோலவல்லீ கபோதவல்லீ ஸோமவல்லீ கோபவல்லீ மதுவல்லீ சேதி; ஏஷாமேவஂவிதாநாமந்யேஷாஂ ச மதுரவர்கபரிஸங்க்யாதாநாமௌஷதத்ரவ்யாணாஂ சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா பேத்யாநி சாணுஶோ பேதயித்வா ப்ரக்ஷால்ய பாநீயேந ஸுப்ரக்ஷாலிதாயாஂ ஸ்தால்யாஂ ஸமாவாப்ய பயஸாऽர்தோதகேநாப்யாஸிச்ய ஸாதயேத்தர்வ்யா ஸததமவகட்டயந்; ததுபயுக்தபூயிஷ்டேऽம்பஸி கதரஸேஷ்வௌஷதேஷு பயஸி சாநுபதக்தே ஸ்தாலீமுபஹத்ய ஸுபரிபூதஂ பயஃ ஸுகோஷ்ணஂ கததைலவஸாமஜ்ஜலவணபாணிதோபஹிதஂ பஸ்திஂ வாதவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத்; ஶீதஂ து மதுஸர்பிர்ப்யாமுபஸஂஸஜ்ய பித்தவிகாரிணே விதிவத்தத்யாத்| இதி மதுரஸ்கந்தஃ||௧௩௯||

வீரா ஜாலந்தரஂ ஶாகம்| அஸ(ஶ)நபர்ணீ அபராஜிதா| மதுபர்ணீ விகங்கதம்| சத்ரா கோகிலாக்ஷஃ| அதிச்சத்ரா அருணகோகிலாக்ஷஃ| மஹாஶ்ராவணீ அலம்புஷா| ஶுக்லா ஶர்கரா| க்ஷீரஶுக்லா பஹச்சங்காடிகா | க்ஷுத்ரஸஹா குமாரீ| ஷ்யகந்தா ஷ்யஜாங்கலகஃ, பலாபேதோ வா| மோரடஃ மூர்வா| ஸஂஹர்ஷா பந்தாகஃ| மதுகபர்ணீ மதுகபேதஃ| மதூலிகா மர்கடஹஸ்ததணம்| ராஜாதநஂ வேஞ்சுலிகீதி க்யாதம்| கஶேருஃ சிஞ்சோடகஃ| ராஜகஶேருஃ கஶேருபேதஃ| ஶீதபாகீ ஶீதலா| ஓதநபாகீ நீலஜிண்டீ| ஷ்யப்ரோக்தா பலாபேதஃ| த்வாரதா ஶாகதருஃ| பாரத்வாஜீ வநகார்பாஸீ| வநத்ரபுஷீ பஹத்பலா கோடும்பா| அபீருபத்ரீ ஶதாவரீபேதஃ| குலிங்காக்ஷீ பேடிகா, குலிங்காபாடபக்ஷே உச்சடா| க்ஷீரவல்லீ க்ஷீரலதா| கபோலபல்லீ ‘கவடவேண்டுஆ’ இதி க்யாதா| கபோதவல்லீ ஸூக்ஷ்மைலா| ஸோமவல்லீ ஸோமலதா| கோபவல்லீ அநந்தமூலம்| மதுவல்லீ யஷ்டீமதுபேதஃ||௧௩௯||

Adhikarana 106 (140) · Śloka 140

ஆம்ராம்ராதகலகுசகரமர்தவக்ஷாம்லாம்லவேதஸகுவலபதரதாடிமமாதுலுங்ககண்டீராமலகநந்தீதகஶீதக- திந்திண்டீகதந்தஶடைராவதககோஶாம்ரதந்வநாநாஂ பலாநி, பத்ராணி சாம்ராதகாஶ்மந்தகசாங்கேரீணாஂ சதுர்விதாநாஂ சாம்லிகாநாஂ த்வயோஶ்ச கோலயோஶ்சாமஶுஷ்கயோர்த்வயோஶ்சைவ ஶுஷ்காம்லிகயோர்க்ராம்யாரண்யயோஃ, ஆஸவத்ரவ்யாணி ச ஸுராஸௌவீரகதுஷோதகமைரேயமேதகமதிராமதுஶுக்தஶீதுததிததிமண்டோதஶ்வித்தாந்யாம்லாதீநி ச, ஏஷாமேவஂவிதாநாமந்யேஷாஂ சாம்லவர்கபரிஸங்க்யாதாநாமௌஷதத்ரவ்யாணாஂ சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா பேத்யாநி சாணுஶோ பேதயித்வா த்ரவைஃ ஸ்தால்யாமப்யாஸிச்ய ஸாதயித்வோபஸஂஸ்கத்ய யதாவத்தைலவஸாமஜ்ஜலவணபாணிதோபஹிதஂ ஸுகோஷ்ணஂ பஸ்திஂ வாதவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத்| இத்யம்லஸ்கந்தஃ||௧௪௦||

அம்லஸ்கந்தே நந்தீதகஃ கர்பரநந்தீ, ஶீதகஃ அம்லலோடஃ, ஐராவதஃ நாகரங்கம்| அம்லிகா கந்தப்ரதாநா காமரூபே ப்ரஸித்தா அம்லிகாபேத ஏவேத்யாஹுஃ| த்ரவைஃ ஸ்திராணீதி த்ரவமஜ்ஜநாத் ஸ்திரீபூதாநீத்யர்தஃ(?)||௧௪௦||

Adhikarana 107 (141) · Śloka 141

ஸைந்தவஸௌவர்சலகாலவிடபாக்யாநூபகூப்யவாலுகைலமௌலகஸாமுத்ரரோமகௌத்பிதௌஷரபாடேயகபாஂஶுஜாந்யேவம்ப்ரகாராணி சாந்யாநி லவணவர்கபரிஸங்க்யாதாநி, ஏதாந்யம்லோபஹிதாந்யுஷ்ணோதகோபஹிதாநி வா ஸ்நேஹவந்தி ஸுகோஷ்ணஂ பஸ்திஂ வாதவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத்| இதி லவணஸ்கந்தஃ||௧௪௧||

கூப்யாதயோ லவணபேதா தேஶாந்தரப்ரஸித்தாஃ; தேந தேஶாந்தரீயேப்யோ ஜ்ஞேயாஃ| ரோமகஂ ரூமாநதீபவம்||௧௪௧||

Adhikarana 108 (142) · Śloka 142

பிப்பலீபிப்பலீமூலஹஸ்திபிப்பலீசவ்யசித்ரகஶங்கவேரமரிசாஜமோதார்த்ரகவிடங்ககுஸ்தும்புருபீலுதேஜோவத்யேலாகுஷ்ட- பல்லாதகாஸ்திஹிங்குநிர்யாஸகிலிமமூலகஸர்ஷபலஶுநகரஞ்ஜஶிக்ருகமதுஶிக்ருககரபுஷ்பபூஸ்தணஸுமுகஸுரஸகுடேரகார்ஜக- கண்டீரகாலமாலகபர்ணாஸக்ஷவகபணிஜ்ஜகக்ஷாரமூத்ரபித்தாநீதி; ஏஷாமேவஂவிதாநாஂ சாந்யேஷாஂ கடுகவர்கபரிஸங்க்யாதாநாமௌஷதத்ரவ்யாணாஂ சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா பேத்யாநி சாணுஶோ பேதயித்வா கோமூத்ரேண ஸஹ ஸாதயித்வோபஸஂஸ்கத்ய யதாவந்மதுதைலலவணோபஹிதஂ ஸுகோஷ்ணஂ பஸ்திஂ ஶ்லேஷ்மவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத்| இதி கடுகஸ்கந்தஃ||௧௪௨||

தேஜஸ்விநீ தேஜோவதீ| கிலிமஂ தேவதாரு||௧௪௨||

Adhikarana 109 (143) · Śloka 143

சந்தநநலதகதமாலநக்தமாலநிம்பதும்புருகுடஜஹரித்ராதாருஹரித்ராமுஸ்தமூர்வாகிராததிக்தககடுகரோஹிணீத்ராயமாணா- காரவேல்லிகாகரீரகரவீரகேபுககடில்லகவஷமண்டூகபர்ணீகர்கோடகவார்தாகுகர்கஶகாகமாசீகாகோதும்பரிகாஸுஷவ்யதிவிஷா- படோலகுலகபாடாகுடூசீவேத்ராக்ரவேதஸவிகங்கதபகுலஸோமவல்கஸப்தபர்ணஸுமநார்காவல்குஜவசாதகராகுருவாலகோஶீராணீதி , ஏஷாமேவஂவிதாநாஂ சாந்யேஷாஂ திக்தவர்கபரிஸங்க்யாதாநாமௌஷதத்ரவ்யாணாஂ சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா பேத்யாநி சாணுஶோ பேதயித்வா ப்ரக்ஷால்ய பாநீயேநாப்யாஸிச்ய ஸாதயித்வோபஸஂஸ்கத்ய யதாவந்மதுதைலலவணோபஹிதஂ ஸுகோஷ்ணஂ பஸ்திஂ ஶ்லேஷ்மவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத், ஶீதஂ து மதுஸர்பிர்ப்யாமபஸஂஸஜ்ய பித்தவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத்| இதி திக்தஸ்கந்தஃ||௧௪௩||

திக்தவர்கே கர்கஶஃ படோலபேதஃ||௧௪௩||

Adhikarana 110 (144) · Śloka 144

ப்ரியங்க்வநந்தாம்ராஸ்த்யம்பஷ்டகீகட்வங்கலோத்ரமோசரஸஸமங்காதாதகீபுஷ்பபத்மாபத்மகேஶரஜம்ப்வாம்ரப்லக்ஷவட- கபீதநோதும்பராஶ்வத்தபல்லாதகாஸ்த்யஶ்மந்தகஶிரீஷஶிஂஶபாஸோமவல்கதிந்துகப்ரியாலபதரகதிர- ஸப்தபர்ணாஶ்வகர்ணஸ்யந்தநார்ஜுநாரிமேதைலவாலுகபரிபேலவகதம்பஶல்லகீஜிங்கிநீகாஶகஶேருகராஜகஶேருகட்பலவஂஶ- பத்மகாஶோகஶாலதவஸர்ஜபூர்ஜஶணகரபுஷ்பாபுரஶமீமாசீகவரகதுங்காஜகர்ணஸ்பூர்ஜகபிபீதககும்பீபுஷ்கரபீஜ- பிஸமணாலதாலகர்ஜூரதருணாநீதி , ஏஷாமேவஂவிதாநாஂ சாந்யேஷாஂ கஷாயவர்கபரிஸங்க்யாதாநாமௌஷதத்ரவ்யாணாஂ சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா பேத்யாநி சாணுஶோ பேதயித்வா ப்ரக்ஷால்ய பாநீயேநாப்யாஸிச்ய ஸாதயித்வோபஸஂஸ்கத்ய யதாவந்மதுதைலலவணோபஹிதஂ ஸுகோஷ்ணஂ பஸ்திஂ ஶ்லேஷ்மவிகாரிணே விதிஜ்ஞோ விதிவத்தத்யாத், ஶீதஂ து மதுஸர்பிர்ப்யாமுபஸஂஸஜ்ய பித்தவிகாரிணே தத்யாத்| இதி கஷாயஸ்கந்தஃ||௧௪௪||

கஷாயவர்கே அஶ்வகர்ணஃ ப்ரியாலஶாலஃ, பரிபேலவஂ கைவர்தமுஸ்தகஂ, ஜிங்கிநீ ஸ்வநாமக்யாதா, மாசீகஃ தேவதாருஃ, அஜகர்ணஃ ஶாலபேதஃ, கும்பீ ‘கும்பீக’ இதி க்யாதா, கிஂவா ஹடஃ, மணாலஂ மணாலநாலிகா, தாலகர்ஜூரதருணாநீதி தாலகர்ஜூராங்குரா இத்யர்தஃ| அத்ர ச ஸ்கந்தேஷு யத்த்ரவ்யஂ ஸ்கந்தத்வயே பட்யதே ததுபயகுணயுக்தத்வேநோபயத்ரபி யோகீதி ஜ்ஞேயம்||௧௪௪||

Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146

தத்ர ஶ்லோகாஃ- ஷட்வர்காஃ பரிஸங்க்யாதா ய ஏதே ரஸபேததஃ| ஆஸ்தாபநமபிப்ரேத்ய தாந்வித்யாத்ஸார்வயௌகிகாந்||௧௪௫|| ஸர்வஶோ ஹி ப்ரணிஹிதாஃ ஸர்வரோகேஷு ஜாநதா| ஸர்வாந்ரோகாந்நியச்சந்தி யேப்ய ஆஸ்தாபநஂ ஹிதம்||௧௪௬||

ஸார்வயௌகிகாநிதி ஸர்வேஷ்வாஸ்தாபநஸாத்யேஷு ரோகேஷு வாதவ்யாதிஜ்வரகுல்மாதிஷு யதோக்ததோஷஸம்பந்தே ஸதி யௌகிகாநித்யர்தஃ| ஏததேவ விவணோதி- ஸர்வஶோ ஹீத்யாதி| ஸர்வஶ இதி ஸமஸ்தவர்கேண அர்தவர்கேண யதாலாபஂ வா||௧௪௫-௧௪௬||

Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148

யேஷாஂ யேஷாஂ ப்ரஶாந்த்யர்தஂ யே யே ந பரிகீர்திதாஃ| த்ரவ்யவர்கா விகாராணாஂ தேஷாஂ தே பரிகோபகாஃ||௧௪௭|| இத்யேதே ஷடாஸ்தாபநஸ்கந்தா ரஸதோऽநுவிபஜ்ய வ்யாக்யாதாஃ||௧௪௮||

இதாநீஂ ஸர்வவர்காணாஂ ஸர்வேஷ்வாஸ்தாபநஸாத்யரோகேஷு யௌகிகத்வஂ யதுக்தஂ தத்ர பித்தஜ்வரே கடுவர்கேணாஸ்தாபநஂ பித்தகரத்வாஜ்ஜ்வரவர்தகஂ பவதி, தேந ந தோஷவிஶேஷேண ஸர்வகணாநாஂ யௌகிகத்வமேததுக்தஂ, கிந்து ஸாமாந்யேந ஸர்வாஸ்தாபநஸாத்யரோகஹிதத்வஂ, தோஷவிஶேஷேஷு து தத்ர தத்ராநநுகுணவர்கஸ்ய ப்ரகோபகஸ்ய நிஷேத ஏவேதி தர்ஶயந்நாஹ- யேஷாமித்யாதி| யேஷாஂ யேஷாமிதி வாதாதிவிகாராணாமுக்தாநாமிஹ| தத்ர மதுரஸ்கந்தஃ கபப்ரஶாந்த்யர்தமநுக்தஃ, தேந கபவர்தகஃ; ஏவமம்லாதிவர்கேஷ்வபி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா ஸார்வயௌகிகாநித்யநேநோக்தாநாஂ வர்காணாஂ ஸமாஸவ்யாஸயோகேந ஸகலாஸ்தாபநஸாத்யரோகஹரத்வமுச்யதே, ந ப்ரத்யேகஂ; ப்ரத்யேகஂ து வர்காணாஂ ஸாத்யத்வேநாநுக்தரோகாஹந்தத்வமுச்யதே யேஷாமித்யாதிநா||௧௪௭-௧௪௮||

Adhikarana 113 (149) · Śloka 149

தேப்யோ பிஷக்புத்திமாந் பரிஸங்க்யாதமபி யத்யத்த்ரவ்யமயௌகிகஂ மந்யேத, தத்ததபகர்ஷயேத்; யத்யச்சாநுக்தமபி யௌகிகஂ மந்யேத, தத்தத்விதத்யாத்; வர்கமபி வர்கேணோபஸஂஸஜேதேகமேகேநாநேகேந வா யுக்திஂ ப்ரமாணீகத்ய| ப்ரசரணமிவ பிக்ஷுகஸ்ய பீஜமிவ கர்ஷகஸ்ய ஸூத்ரஂ புத்திமதாமல்பமப்யநல்பஜ்ஞாநாய பவதி; தஸ்மாத்புத்திமதாமூஹாபோஹவிதர்காஃ, மந்தபுத்தேஸ்து யதோக்தாநுகமநமேவ ஶ்ரேயஃ| யதோக்தஂ ஹி மார்கமநுகச்சந் பிஷக் ஸஂஸாதயதி கார்யமநதிமஹத்த்வாத்வா விநிபாதயத்யநதிஹ்ரஸ்வத்வாதுதாஹரணஸ்யேதி||௧௪௯||

ஸம்ப்ரத்யுக்தவர்கேஷு வ்யாத்யாதிபர்யாலோசநயா யௌகிகத்வமபேக்ஷ்ய யௌகிகப்ரக்ஷேபமயௌகிகோத்தரணஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- தேப்ய இத்யாதி| புத்திமாநிதிபதேந புத்திமதைவ ப்ரக்ஷேபோத்தாரௌ கணே கர்தவ்யௌ, நால்பபுத்திநோஹாபோஹகரணாஸமர்தேநேதி தர்ஶயதி| ஏகஂ வர்கமேகேந வர்கேணோபஸஜேதநேகேந வா வர்கேணேதி யோஜ்யம்| யுக்திஂ ப்ரமாணீகத்யேதி இதமத்ர யௌகிகமிதமயௌகிகமிதி ஊஹஂ ப்ரமாணீகத்யேத்யர்தஃ| ப்ரசரணஂ பிக்ஷாமூலஂ தண்டுலாதி பாத்ரஸ்தம்| நநு மந்தபுத்தேஃ கதஂ யதோக்தாநநுகமநஂ? யதோக்தமயௌகிகமூஹேந புத்திமந்தஃ ப்ரதிபத்யந்தே தத்ரைவ தந்மந்ததீஃ ப்ரயுஞ்ஜாநோ ந கதமநர்தமாவஹேதித்யாஹ- யதோக்தஂ ஹீத்யாதி| அநதிமஹத்த்வாத்வா விநிபாதயதீத்யநேந மந்தபுத்தேர்யதோக்தமாசரத ஊஹஂ விநா ந மஹதீ வ்யாபத்பவதீதி தர்ஶயதி| யதஃ ஶாஸ்த்ரே ஹி யோ விதிர்யதோக்தஃ, ஸ ப்ராயோ யௌகிக ஏவ பவதி தத்ர; யத்ராபி ஶரீராதிபேதேநாயௌகிகஃ, தத்ராபி ஸ்தோகமாத்ரேண யௌகிக இத்யர்தஃ| அநதிஹ்ரஸ்வத்வாதுதாஹரணஸ்யேதி ஶாஸ்த்ரே உதாஹரணத்வேநோக்தஸ்ய விதேரநதிஸங்க்ஷேபாதித்யர்தஃ| ஏதேந யதி ஸ்தோகஂ ரோகஸாதநோதாஹரணஂ ஸ்யாத், ஊஹ்யமேவ பஹு, ததா மந்தபுத்திஃ ஸாக்ஷாதுதாஹரணவிஷயாஜ்ஞாநாத் ததா ஸ்வயமுஹாக்ஷமத்வாச்ச ந ரோகஶாந்திலக்ஷணஂ கார்யஂ கர்துஂ க்ஷமஃ ஸ்யாத்; யதஸ்தூதாஹரணாநி பஹூநி, தேந தைரேவோதாஹரணாத்மகப்ரயோகௌஸ்தத்ஸாத்யத்வேநோக்தவ்யாதீந் ஸாதயதீதி யுக்தம்| இமௌ சாவாபோத்தாரௌ கணோக்த ஏவ த்ரவ்யே ப்ராயௌ ஜ்ஞேயௌ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “கணோக்தமபி யத்த்ரவ்யஂ பவேத்வ்யாதாவயௌகிகம்| ததுத்தரேத, ப்ரக்ஷிபேத்து யந்மந்யேத்யௌகிகஂ து தத்” (ஸு.சி.அ.௧) இதி| யே து ஸஂயோகமஹிம்நா கார்யகரா அகஸ்த்யஹரீதக்யாதயஃ, ந தேஷ்வாவாபோத்தாரௌ கர்தவ்யௌ| ஏநமேவ சார்தமபிப்ரேத்யோக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “ஏஷ சாகமஸித்தத்வாத்ததைவ பலதர்ஶநாத்| மந்த்ரவத் ஸம்ப்ரயோக்தவ்யோ ந மீமாஂஸ்யஃ கதஞ்சந” (ஸு.சி.அ.௧) இதி||௧௪௯||

Adhikarana 114 (150) · Śloka 150

அதஃ பரமநுவாஸநத்ரவ்யாண்யநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ| அநுவாஸநஂ து ஸ்நேஹ ஏவ| ஸ்நேஹஸ்து த்விவிதஃ- ஸ்தாவராத்மகஃ, ஜங்கமாத்மகஶ்ச| தத்ர ஸ்தாவராத்மகஃ ஸ்நேஹஸ்தைலமதைலஂ ச| தத்த்வயஂ தைலமேவ கத்வோபதேக்ஷ்யாமஃ, ஸர்வதஸ்தைலப்ராதாந்யாத்| ஜங்கமாத்மகஸ்து வஸா, மஜ்ஜா, ஸர்பிரிதி| தேஷாஂ தைலவஸாமஜ்ஜஸர்பிஷாஂ யதாபூர்வஂ ஶ்ரேஷ்டஂ வாதஶ்லேஷ்மவிகாரேஷ்வநுவாஸநீயேஷு, யதோத்தரஂ து பித்தவிகாரேஷு, ஸர்வ ஏவ வா ஸர்வவிகாரேஷ்வபி யோகமுபயாந்தி ஸஂஸ்காரவிதிவிஶேஷாதிதி||௧௫௦||

க்ரமப்ராப்தமநுவாஸநத்ரவ்யமாஹ- அதஃ பரமித்யாதி| அத்ர தைலமிதி தைலபூதஂ ஸர்ஷபஸ்நேஹாதி| தைலப்ராதாந்யாதிதி ஸ்தாவரஸ்நேஹேஷு திலதைலஸ்யைவ ப்ராதாந்யாதித்யர்தஃ| ஏதேந தைலே யோ விதிஃ ஸ ஸார்ஷபாதௌ போத்தவ்யஃ, தைலஶப்தேந து ஸார்ஷபாதீநாமிஹ க்ரஹணஂ திலபவஸ்நேஹஸ்ய ப்ராதாந்யப்ரக்யாபநார்தஂ ; தைலஶப்தேந ஸார்ஷபாதீநாஂ க்ரஹணஂ பவத்யேவ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “நிஷ்பத்தேஸ்தத்குணத்வாச்ச தைலத்வமிதரேஷ்வபி” (ஸு.ஸூ.அ.௧௫) இதி||௧௫௦||

Adhikarana 115 (151) · Śloka 151

ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யாணி புநரபாமார்கபிப்பலீமரிசவிடங்கஶிக்ருஶிரீஷதும்புருபில்வஜாஜ்யமோதாவார்தாகீபத்வீகைலாஹரேணுகாபலாநி ச, ஸுமுகஸுரஸகுடேரககண்டீரகாலமாலகபர்ணாஸக்ஷவகபணிஜ்ஜகஹரித்ராஶங்கவேரமூலகலஶுநதர்காரீஸர்ஷபபத்ராணி ச, அர்காலர்ககுஷ்டநாகதந்தீவசாபாமார்கஶ்வேதாஜ்யோதிஷ்மதீகவாக்ஷீகண்டீரபுஷ்ப்யவாக்புஷ்பீவஶ்சிகாலீவயஸ்தாதிவிஷாமூலாநி ச, ஹரித்ராஶங்கவேரமூலகலஶுநகந்தாஶ்ச, லோத்ரமதநஸப்தபர்ணநிம்பார்கபுஷ்பாணி ச, தேவதார்வகுருஸரலஶல்லகீஜிங்கிந்யஸநஹிங்குநிர்யாஸாஶ்ச, தேஜோவதீவராங்கேங்குதீஶோபாஞ்ஜநகபஹதீகண்டகாரிகாத்வசஶ்சேதி| ஶிரோவிரேசநஂ ஸப்தவிதஂ, பல-பத்ர-மூல-கந்த-புஷ்ப-நிர்யாஸ-த்வகாஶ்ரயபேதாத்| லவணகடுதிக்தகஷாயாணி சேந்த்ரியோபஶயாநி ததாऽபராண்யநுக்தாந்யபி த்ரவ்யாணி யதாயோகவிஹிதாநி ஶிரோவிரேசநார்தமுபதிஶ்யந்த இதி||௧௫௧||

பரிஶேஷ்யாச்சிரோவிரேசநாந்யாஹ- ஶிரோவிரேசநேத்யாதி| பலாநி சேதி சகாரேண தஸ்மாதுக்தத்ரவ்யாதங்காந்தரோபயோகஂ ச தர்ஶயதி| தேந ஶிக்ரோர்வக்ஷ்யமாணத்வகுபயோகஶ்ச பவதி, ஏவமந்யத்ராப்யுதாஹார்யம்| ஸுமுகாதயஃ பர்ணாஸபேதாஃ, தர்காரீ ஜயந்தீ| கண்டீரபுஷ்பீ ஶமடஃ, வயஸ்தா ப்ராஹ்மீ| வராங்கஂ குடத்வக்| இந்த்ரியோபஶயாநீத்யநேந யாநி லவணாதீநி இந்த்ரியாநுபகாதகாநி தாந்யேவ ஶிரோவிரேசநே யோஜ்யாநி; ததாऽபராணீதி மதுராம்லகஷாயாண்யபி யாநி ஶிரோவிரேசநே யௌகிகாநி||௧௫௧||

Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154

தத்ர ஶ்லோகாஃ- லக்ஷணாசார்யஶிஷ்யாணாஂ பரீக்ஷா காரணஂ ச யத்| அத்யேயாத்யாபநவிதீ ஸம்பாஷாவிதிரேவ ச||௧௫௨|| ஷட்பிரூநாநி பஞ்சாஶத்வாதமார்கபதாநி ச| பதாநி தஶ சாந்யாநி காரணாதீநி தத்த்வதஃ||௧௫௩|| ஸம்ப்ரஶ்நஶ்ச பரீக்ஷாதேர்நவகோ வமநாதிஷு| பிஷக்ஜிதீயே ரோகாணாஂ விமாநே ஸம்ப்ரகாஶிதஃ||௧௫௪||

ஸங்க்ரஹே லக்ஷணாசார்யஶிஷ்யாணாமிதி ஶாஸ்த்ராசார்யஶிஷ்யாணாஂ பரீக்ஷா, லக்ஷணஂ ஹி ஶாஸ்த்ரமுச்யதே| காரணஂ ச யதிதி ஶாஸ்த்ராதிபரீக்ஷாகாரணஂ ச யதித்யர்தஃ, ‘ஏவம்பூதஂ ஶாஸ்த்ரமமல இவாதித்யஃ’ இத்யாதிஶாஸ்த்ரபரீக்ஷாகாரணம்| ஆசார்யபரீக்ஷாகாரணஂ து ‘ஏவஂவிதோ ஹ்யாசார்யஃ’ இத்யாதி| ஶிஷ்யபரீக்ஷாகாரணஂ து ‘அத்யாப்யமத்யாபயந் ஹ்யாசார்யஃ’ இத்யாதி| அத்யேயம் அத்யேதவ்யஂ, தஸ்ய விதிரத்யயநவிதிரேவ||௧௫௨-௧௫௪||

Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157

பஹுவிதமிதமுக்தமர்தஜாதஂ பஹுவிதவாக்யவிசித்ரமர்தகாந்தம்| பஹுவிதஶுபஶப்தஸந்தியுக்தஂ பஹுவிதவாதநிஸூதநஂ பரேஷாம்||௧௫௫|| இமாஂ மதிஂ பஹுவிதஹேதுஸஂஶ்ரயாஂ விஜஜ்ஞிவாந் பரமதவாதஸூதநீம்| ந ஸஜ்ஜதே பரவசநாவமர்தநைர்ந ஶக்யதே பரவசநைஶ்ச மர்திதும்||௧௫௬|| தோஷாதீநாஂ து பாவாநாஂ ஸர்வேஷாமேவ ஹேதுமத்| மாநாத் ஸம்யக்விமாநாநி நிருக்தாநி விபாகஶஃ||௧௫௭||

இதமுக்தமர்தஜாதமிதி லக்ஷணாசார்யஶிஷ்யபரீக்ஷாதிரூபமபிதேயஜாதமுக்தம்| அர்தகாந்தமிதி யதா ஸம்பத்தார்தத்வாதிநா குணேந கமநீயார்தஂ பவதி ததோக்தமித்யர்தஃ| ஶப்தஸ்ய வாக்யே யோஜநஂ ஶப்தஸந்திஃ| தோஷாதீநாமித்யாதிநா விமாநஸ்தாநார்தஸங்க்ரஹஂ கரோதி| ஹேதுமதிதி உபபத்திமத்யதா பவதி ததா தோஷாதிமாநாதித்யர்தஃ| நிருக்தாநீதி நிருக்த்யோக்தாநி| நிருக்திஶ்ச தோஷாதயோ விஶேஷேண மீயந்தே ஜ்ஞாயந்தே ஏபிரிதி விமாநாநி||௧௫௫-௧௫௭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே விமாநஸ்தாநே ரோகபிஷக்ஜிதீயவிமாநஂ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮|| (அக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே| அநேநாவதிநா ஸ்தாநஂ விமாநாநாஂ ஸமர்திதம்|)|

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ விமாநஸ்தாநே ரோகபிஷக்ஜிதீயவிமாநஂ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮||