Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō rōgānīkaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvādhyāyē srōtōrūpādhiṣṭhānabhēdēna rōgānabhidhāya prabhāvādibhēdēna rōgānabhidhātuṁ rōgānīkaṁ vimānamucyatē| rōgānīkamiti rōgasamūhaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dvē rōgānīkē bhavataḥ prabhāvabhēdēna- sādhyam, asādhyaṁ ca; dvē rōgānīkē balabhēdēna- mr̥du, dāruṇaṁ ca; dvē rōgānīkē adhiṣṭhānabhēdēna- manō'dhiṣṭhānaṁ, śarīrādhiṣṭhānaṁ ca; dvē rōgānīkē nimittabhēdēna- svadhātuvaiṣamyanimittam, āgantunimittaṁ ca; dvē rōgānīkē āśayabhēdēna- āmāśayasamutthaṁ, pakvāśayasamutthaṁ cēti| ēvamētat prabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhēdāddvaidhaṁ sadbhēdaprakr̥tyantarēṇa bhidyamānamathavā'pi sandhīyamānaṁ syādēkatvaṁ bahutvaṁ vā| ēkatvaṁ tāvadēkamēva rōgānīkaṁ, duḥkhasāmānyāt ; bahutvaṁ tu daśa rōgānīkāni prabhāvabhēdādinā bhavanti; bahutvamapi saṅkhyēyaṁ syādasaṅkhyēyaṁ vā| tatra saṅkhyēyaṁ tāvadyathōktamaṣṭōdarīyē, aparisaṅkhyēyaṁ punaryathā- mahārōgādhyāyē rugvarṇasamutthānādīnāmasaṅkhyēyatvāt||3||
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
balabhēdēnētyatra mr̥du alpabalaṁ, dāruṇaṁ tu mahābalaṁ jñēyam| dāruṇaṁ kiñcitkālātipātādēva balavattvānmārayati| yaduktaṁ- “santi hyēvaṁvidhā rōgāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| yē hanyuranupakrāntā mithyārambhēṇa vā punaḥ” (sū.a.18) iti| āmāśayasamutthatvēna āmāśayāśrayāḥ kaphapittajāḥ sarvē gadā gr̥hyantē, pakvāśayasamutthagrahaṇēna sarvē vātajāḥ; ēvaṁ sarvavikārāvarōdhaḥ| dvaidhaṁ saditi dvaividhyaṁ sat| bhēdaprakr̥tyantarēṇēti bhēdakāraṇāntarēṇa| athavā'pi sandhīyamānamiti ēkīkriyamāṇam, ēkabuddhikārakānugatadharmāntarēṇēti bōddhavyam| duḥkhasāmānyāditi duḥkhakartr̥tvēna sarvarōgānugatēna sādhāraṇēna rūpēṇa sarva ēva rōgā ēkarūpā bhavanti| bahutvamapīti uktaprabhāvabhēdādikr̥tatvādapi bahutvamityarthaḥ| saṅkhyēyatvamaṣṭōdarīyē “aṣṭacatvāriṁśadrōgādhikaraṇānyasmin saṅgrahē” (sū.a.19) ityādinōktam| asaṅkhyēyatvaṁ mahārōgādhyāyē tathā triśōphīyē ca “ta ēvāparisaṅkhyēyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṁsthānanāmabhiḥ” (sū.a.18) ityanēnōktam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
na ca saṅkhyēyāgrēṣu bhēdaprakr̥tyantarīyēṣu vigītirityatō dōṣavatī syādatra kācit pratijñā, na cāvigītirityataḥ syādadōṣavatī| bhēttā hi bhēdyamanyathābhinatti, anyathā purastādbhinnaṁ bhēdaprakr̥tyantarēṇa bhindan bhēdasaṅkhyāviśēṣamāpādayatyanēkadhā, na ca pūrvaṁ bhēdāgramupahanti| samānāyāmapi khalu bhēdaprakr̥tau prakr̥tānuprayōgāntaramapēkṣyam | santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni, santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni| samānō hi rōgaśabdō dōṣēṣu ca vyādhiṣu ca; dōṣā hyapi rōgaśabdamātaṅkaśabdaṁ yakṣmaśabdaṁ dōṣaprakr̥tiśabdaṁ vikāraśabdaṁ ca labhantē, vyādhayaśca rōgaśabdamātaṅkaśabdaṁ yakṣmaśabdaṁ dōṣaprakr̥tiśabdaṁ vikāraśabdaṁ ca labhantē| tatra dōṣēṣu caiva vyādhiṣu ca rōgaśabdaḥ samānaḥ, śēṣēṣu tu viśēṣavān||4||
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
nanu saṅkhyēyatvamasaṅkhyēyatvaṁ ca viruddhāvētau dharmau, tathaikatvamanēkatvaṁ cēti viruddhau, tat kathaṁ viruddhatvēna khyātau dharmāvēkasmin rōgē ghaṭētāmityāha- na cētyādi| saṅkhyēyāgrēṣviti saṅkhyēyarōgaparimāṇēṣu, agraśabdaḥ parimāṇē vartatē; yathā- ēkaikasya bhēdāgramaparisaṅkhyēyaṁ bhavati, bhēdasaṅkhyārūpaṁ parimāṇamityarthaḥ| bhēdaprakr̥tyantarīyēṣviti bhēdakāraṇāntarabhavēṣu| viruddhā gītiḥ vigītiḥ kathanaṁ ; yathā- ‘ēkaṁ cānēkaṁ ca tat’ ityādikā viruddhā gītiḥ| ata iti yathōktavigītiyōgāt, na dōṣavatī kācit pratijñā; yathā- ēkānēkarūpāntaragamanarūpā atrōktā syāditi yōjanā| vigītau dōṣābhāvaṁ darśayitvā bhēdakāraṇāntarakr̥tāyāmavigītāvapi dōṣō bhavatīti darśayannāha- na cāvigītirityādi| yadi hi ‘ēkaṁ rōgānīkaṁ rujāsāmānyāt’ ityabhidhāya punaḥ ‘ēkaṁ rōgānīkaṁ prabhāvabhēdāt’ ityaviruddhā ēkatākhyāyikā'vigītiḥ kriyatē, sā viruddhaiva syāt; yatō na prabhāvabhēdēna rōgāṇāmēkatvamupapannaṁ, kintu dvaidhamēvēti bhāvaḥ| vigītau dōṣābhāvē hētumāha- bhēttā hītyādi|- bhēttā puruṣaḥ, bhēdyaṁ rōgam, anyathā dvitvādinā bhinatti, anyathā ēkatvēna purastādbhēditaṁ cānyathā bhinattīti| asyārthaṁ vyākarōti- bhēdaprakr̥tyantarēṇētyādinā| anēkadhēti dvē rōgānīkē, tathā daśa rōgānīkānītyādi| na ca pūrvaṁ bhēdāgraṁ bhēdapramāṇamupahanti| ēvaṁ manyatē- yaddharmayōgavivakṣayaikatvamuktaṁ, taddharmayōgavivakṣayaiva yadi bahutvamapyucyatē rōgāṇāṁ tatō virōdhō bhavati, na hi tadēvaikaṁ cānēkaṁ cētyupapannaṁ; yadā tu dharmāntarayōgavivakṣayā bahutvamucyatē, na tadā virōdhaḥ; bahutvābhidhānakālē bahūnāmēva rōgadharmāṇāṁ vivakṣitatvāt; tēna rōgāṇāmēkatvamēkadharmaviṣayaṁ, bahutvaṁ ca bahudharmaviṣayamiti nāsti virōdhaḥ| nanu yatrāsamānaṁ bhēdakāraṇaṁ tatra kāraṇāntarakr̥tatvāduktanyāyēna vigītiḥ sādhvī bhavatu, yatra tu daśa rōgānīkāni prabhāvādidvaividhyāducyantē, tatra kathaṁ dvē rōgānīkē iti dvitvakr̥taṁ dvaividhyamabhidhāya punardvitvādibhēdēnaiva daśatvamucyatē? samānō hyayaṁ dviśabdō dvitvē daśatvē ca rōgāṇāṁ hēturityāha- samānāyāmapīti; samānaśabdābhidhēyatvēnāpātataḥ samānatvēna pratibhāsamānāyāmityarthaḥ| prakr̥tānuprayōgāntaramapēkṣyamiti prakr̥tasya samānaśabdēnābhihitasya yadbhēdakhyāpakaṁ paścātprayōgāntaraṁ, tadapēkṣaṇīyaṁ vigītisamādhānārthamityarthaḥ| ētēnaitaddarśayati- yadyapi dviśabdō rōgaprabhāvē tathā rōgabalādau ca samānaḥ, tathā'pyēkatra ‘prabhāvabhēdāt’ ityanuprayōgāntaramapēkṣya prabhāvadvaividhyē vartatē, tathā ‘balabhēdāt’ ityanuprayōgāntaramapēkṣya ca dviśabdō baladvaividhyē vartata ityādi| tēnārthāntarābhidhāyibhirdviśabdairbhidyamānasya daśatvamapyupapannaṁ tathā dvitvaṁ cēti bhāvaḥ| dr̥ṣṭāntārthamēkēna śabdēnānēkārthābhidhānamāha- santi hītyādi| arthāntarāṇi paryāyaśabdānabhihitā arthāḥ| tatrōdāharaṇamāha- samānō hītyādi|- dōṣēṣu vyādhiṣu ca samāna ubhayavācakatvēna tulyō rōgaśabdaḥ; tēna rōgadōṣasamānatvēnābhidhēyasamānānāṁ rōgātaṅkayakṣmādiśabdānāṁ sarvēṣāmēva vakṣyamāṇānāṁ grahaṇam| śēṣēṣviti hētvādiṣu| viśēṣavāniti abhidhānarūpaviśēṣavānityarthaḥ||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
tatra vyādhayō'parisaṅkhyēyā bhavanti, atibahutvāt| dōṣāstu khalu parisaṅkhyēyā bhavanti, anatibahutvāt| tasmādyathācitraṁ vikārānudāharaṇārtham, anavaśēṣēṇa ca dōṣān vyākhyāsyāmaḥ| rajastamaśca mānasau dōṣau| tayōrvikārāḥ kāmakrōdhalōbhamōhērṣyāmānamadaśōkacittō(ntō)dvēgabhayaharṣādayaḥ| vātapittaślēṣmāṇastu khalu śārīrā dōṣāḥ| tēṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśōphaśōṣaśvāsamēhakuṣṭhādayaḥ| iti dōṣāḥ kēvalā vyākhyātā vikāraikadēśaśca||5|| tatra khalvēṣāṁ dvayānāmapi dōṣāṇāṁ trividhaṁ prakōpaṇaṁ; tadyathā- asātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaścēti||6||
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
tatrāpi rōgaśabdābhidhēyatayā samānē'pi dōṣē tathā vikārē ca parisaṅkhyēyāparisaṅkhyēya(tva)rūpā vigītirastyatha cādōṣa ityabhiprāyēṇāha- tatrētyādi| ēkaikasmin dōṣē bahavō vikārā bhavantītyabhiprāyēṇa vikārāpēkṣayā dōṣāṇāmanatibahutvaṁ jñēyam| yathācitramiti yathāvinyāsaṁ, tēna yānēva pūrvācāryā vikārānadhikatamatvēnōktavantastānēva vyākhyāsyāmaḥ; natu sarvān, aśakyatvāt| kiṁvā, ‘yathōcitam ’ iti pāṭhaḥ| anavaśēṣēṇa ca dōṣānityanēna dōṣā anatibahutvēnānavaśēṣēṇāpyabhidhātuṁ śakyanta iti prakāśayati| tatra mānasadōṣavikārayōranalpavaktavyatvēnāgrē'bhidhānam||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
prakupitāstu khalu tē prakōpaṇaviśēṣāddūṣyaviśēṣācca vikāraviśēṣānabhinirvartayantyaparisaṅkhyēyān||7||
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
nanu parimitāddōṣarūpāt kāraṇāt kathamaparimitā vikārā bhavantītyāha- prakupitāstvityādi| hētuviśēṣaduṣṭō hi sa ēva dōṣō dūṣyāntaragataśca vibhinnaśaktiyōgādbahūn vikārān karōtīti yuktamēva| uktaṁ ca- “sa ēva kupitō dōṣaḥ samutthānaviśēṣataḥ| sthānāntaragataścaiva vikārān kurutē bahūn” (sū.a.18) iti||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
tē ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayō jvarādayaśca||8||
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
vikārāṇāṁ śārīramānasānāṁ parasparaṁ saṁsargamāha- tē ca vikārā ityādi| anuvartamānā ityanēna yadaiva jvarādayaḥ kāmādayō vā balavattvēna cirakālamanuvartantē, tadaivānubadhnanti prāyaḥ; yadā tu stōkakālāvasthāyinō bhavanti, na tadā prāyō'nubadhnantītyarthaḥ| kiṁvā, anuvartamānāḥ parasparabalamabhivardhayantaḥ| atra ca parasparaśabdēna śārīrāṇāṁ śārīrēṇa, mānasānāṁ mānasēna, śārīrāṇāṁ mānasēna, mānasānāṁ śārīrēṇa cānubandhō jñēyaḥ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
niyatastvanubandhō rajastamasōḥ parasparaṁ, na hyarajaskaṁ tamaḥ pravartatē ||9||
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
vikārānubandhaṁ darśayitvā dōṣānubandhamāha- niyatastvityādi||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(prāyaḥ) śārīradōṣāṇāmēkādhiṣṭhānīyānāṁ sannipātaḥ saṁsargō vā samānaguṇatvāt; dōṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ||10||
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
śārīradōṣānubandhamāha- śārīrētyādi| ēkādhiṣṭhānīyānāmityanēnaikaśarīrādhiṣṭhānapratyāsattyā ca saṁsargā dōṣāṇāṁ bhavantīti darśayati| samānaguṇatvāditi hētuṁ vivr̥ṇōti- dōṣā hītyādi| dūṣaṇairiti hētubhiḥ; prāyō hi śārīrāṇāṁ vātādīnāṁ samāna ēva hēturbhavati; yathā- hyamlaṁ lavaṇaṁ kaṭu ca pittakaraṁ ; tatrāmlaṁ sakaphaṁ pittaṁ karōti, lavaṇaṁ ca sapittaṁ kaphaṁ karōti, kaṭu tu savātaṁ pittaṁ karōti| tathā vasantaḥ ślēṣmakārakō'pyādānatvēna vātapittē ca karōti, tathā varṣāsvapi pittaṁ cīyamānaṁ śaradi prakupya kaphānugatamēva kupyati, tathā grīṣmō vātacayaṁ rūkṣatvēna kurvan uṣṇatvēna manāk pittacayamapi karōtītyanusaraṇīyam||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
tatrānubandhyānubandhakr̥tō viśēṣaḥ- svatantrō vyaktaliṅgō yathōktasamutthānapraśamō bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ| anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra yadi dōṣā bhavanti tattrikaṁ sannipātamācakṣatē, dvayaṁ vā saṁsargam| anubandhyānubandhaviśēṣakr̥tastu bahuvidhō dōṣabhēdaḥ| ēvamēṣa sañjñāprakr̥tō bhiṣajāṁ dōṣēṣu vyādhiṣu ca nānāprakr̥tiviśēṣavyūhaḥ ||11||
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
ēnamēva dōṣānubandhamanubandhyānubandhabhēdēna darśayitumanubandhyānubandhalakṣaṇamēvāha- tatrētyādi| anubandhyasya anubandhasya ca viśēṣō'nubandhyānubandhaviśēṣaḥ ‘svatantra’ ityādigranthalakṣaṇīyaḥ| svatantra ityasyaiva vivaraṇaṁ- vyaktaliṅga ityādi| yathōktasamutthānapraśama iti svahētusamutthitaḥ svacikitsayaiva praśamanīyaḥ| kiṁvā, svatantra ityēnāpi svavikārakaraṇē prādhānyamucyatē ; svatantrō hi dōṣaḥ prakōpakālē vikārān karōti, asvatantrastu svatantraprakōpakāla ēva vikāraṁ pradhānadōṣēritaḥ san karōti| tadviparītalakṣaṇa iti anēnāvyaktaliṅgō'svahētuprakupitaḥ paracikitsāpraśamanīyaścānubandha iti labhyatē; anubandhō hyabalavattvēna na liṅgaṁ vyaktaṁ karōti, tathā parahētunā kiñcidanuguṇēna kr̥taḥ paracikitsayaiva kiñcidanuguṇayā śāmyati| yathā- śaradi ślēṣmā pittahētunā jalādyamlavipākēna janyatē, sa ca pittacikitsayaiva tiktasarpirādikayā kaphē'pyanuguṇayā śāmyati| dvayaṁ vā'nubandhyalakṣaṇaṁ prāptaṁ saṁsargamācakṣata iti yōjanā| anubandhyaśabdaścāyaṁ vyaktaliṅgatādidharmayuktē dōṣē vartatē| tēnāpradhānānugamanīyē sannipātē anubandhābhāvē'pyanubandha iti vyapadēśō bhavatyēva anubandhyānubandharūpasaṁsargaviśēṣēṇa kr̥taḥ| sañjñāprakr̥ta iti anubandhyānubandhasannipātasaṁsargajvarātisārādisañjñākr̥ta ityarthaḥ| nānāprakr̥tiviśēṣavyūha iti yathōktanānākāraṇaviśēṣakr̥tō jvarātisārādirūpō vyadhīnāṁ dōṣāṇāṁ ca samūha ityarthaḥ| bhiṣajāmitipadēna ca vaidyānāmēvēyaṁ samayasiddhā'nubandhyādisañjñēti darśayati||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
agniṣu tu śārīrēṣu caturvidhō viśēṣō balabhēdēna bhavati| tadyathā- tīkṣṇō, mandaḥ, samō, viṣamaścēti| tatra tīkṣṇō'gniḥ sarvāpacārasahaḥ, tadviparītalakṣaṇastu mandaḥ, samastu khalvapacāratō vikr̥timāpadyatē'napacāratastu prakr̥tāvavatiṣṭhatē, samalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu viṣama iti| ētē caturvidhā bhavantyagnayaścaturvidhānāmēva puruṣāṇām| tatra samavātapittaślēṣmaṇāṁ prakr̥tisthānāṁ samā bhavantyagnayaḥ, vātalānāṁ tu vātābhibhūtē'gnyadhiṣṭhānē viṣamā bhavantyagnayaḥ, pittalānāṁ tu pittābhibhūtē hyagnyadhiṣṭhānē tīkṣṇā bhavantyagnayaḥ, ślēṣmalānāṁ tu ślēṣmābhibhūtē'gnyadhiṣṭhānē mandā bhavantyagnayaḥ||12||
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
dōṣabhēdavikārabhēdamabhidhāya śarīrasthitēḥ pradhānakāraṇasyāgnērbhēdamāha- agniṣvityādi| śārīrēṣviti sāmānyavacanēna sarvaśarīragatānagnīn grāhayati, vivaraṇē tu jaṭharāgnērēva ‘tīkṣṇō'gniḥ sarvāpacārasahaḥ’ ityādinā yaccāturvidhyamuktaṁ, tajjaṭharāgnitīkṣṇatādimūlakamēva tvagagnyāditīkṣṇatvādikamiti jñāpayati| vacanaṁ hi- “tanmūlāstē hi tadvr̥ddhikṣayavr̥ddhikṣayātmakāḥ” (ci.a.15) iti| yadyapi samō'gniḥ śastatvēnāgrē'bhidhātuṁ yujyatē, tathā'pi samataśca tīkṣṇasyaiva prādhānyōpadarśanārthamihāgrē'bhidhānaṁ; samasya hi prādhānyaṁ nirvikāratvēnaiva susthitaṁ, tīkṣṇasya tu sarvāpacārasahatvēna prādhānyam| tadviparītalakṣaṇa iti svalpāpacāramapi yō na sahatē, sa manda ityarthaḥ| samalakṣaṇaviparītalakṣaṇa iti kadācidviṣamō'pacārādapi na vikriyatē, kadācidvikriyatē| samavātapittaślēṣmaṇāmityuktē'pi prakr̥tisthānāmiti padaṁ vr̥ddhānāṁ samavātapittaślēṣmaṇāṁ pratiṣēdhārtham| prakr̥tiśabdasya kāraṇādyanēkārthatāvyudāsārthaṁ samavātapittaślēṣmaṇāmiti kr̥tam| vātābhibhūtē'gnyadhiṣṭhānē iti vacanēna vātalānāmapi yadaivāgnyadhiṣṭhānōpaghātō vātēna kriyatē, tadaiva vaiṣamyaṁ bhavati| ēvaṁ pittābhibhūta ityādāvapi vyākhyēyam||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
tatra kēcidāhuḥ- na samavātapittaślēṣmāṇō jantavaḥ santi, viṣamāhārōpayōgitvānmanuṣyāṇāṁ; tasmācca vātaprakr̥tayaḥ kēcit, kēcit pittaprakr̥tayaḥ, kēcit punaḥ ślēṣmaprakr̥tayō bhavantīti| taccānupapannaṁ, kasmāt kāraṇāt? samavātapittaślēṣmāṇaṁ hyarōgamicchanti bhiṣajaḥ, yataḥ prakr̥tiścārōgyam, ārōgyārthā ca bhēṣajapravr̥ttiḥ, sā cēṣṭarūpā, tasmāt santi samavātapittaślēṣmāṇaḥ; na khalu santi vātaprakr̥tayaḥ pittaprakr̥tayaḥ ślēṣmaprakr̥tayō vā| tasya tasya kila dōṣasyādhikyāt sā sā dōṣaprakr̥tirucyatē manuṣyāṇāṁ, na ca vikr̥tēṣu dōṣēṣu prakr̥tisthatvamupapadyatē, tasmānnaitāḥ prakr̥tayaḥ santi; santi tu khalu vātalāḥ pittalāḥ ślēṣmalāśca, aprakr̥tisthāstu tē jñēyāḥ||13||
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
viṣamāhārōpayōgitvāditi nāyaṁ puruṣastulādhāradhr̥tamivāhāramupayuṅktē, tēnāvaśyamatra vātādiṣvanyatamō'pi dōṣō vikr̥tō bhavatīti bhāvaḥ| samavātapittaślēṣmāṇamityādinā asti tāvadārōgyaṁ puruṣēṣu vaidyavyavahārasiddhamiti darśayati| tēna, yādr̥gidaṁ dōṣāṇāṁ kalākāṣṭhādivaiṣamyaṁ parityajyāvirbhūtavikārākāritvēnādūrāntaraṁ sāmyamiṣyatē, tādr̥gēva prakr̥tāvapi sāmyamastyēvēti bhāvaḥ| anyē tu vaiṣamyaṁ nādriyanta ēva, vyapadēśyarōgājanakatvāt| dōṣaprakr̥tiriti duṣṭadōṣabhāvitā prakr̥tirityarthaḥ||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
tēṣāṁ tu khalu caturvidhānāṁ puruṣāṇāṁ catvāryanupraṇidhānāni śrēyaskarāṇi bhavanti| tatra samasarvadhātūnāṁ sarvākārasamam, adhikadōṣāṇāṁ tu trayāṇāṁ yathāsvaṁ dōṣādhikyamabhisamīkṣya dōṣapratikūlayōgīni trīṇyanu(nna)praṇidhānāni śrēyaskarāṇi bhavanti yāvadagnēḥ samībhāvāt, samē tu samamēva kāryam; ēvaṁ cēṣṭā bhēṣajaprayōgāścāparē| tān vistarēṇānuvyākhyāsyāmaḥ||14||
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
dōṣē pravr̥ddhē pratikūlatayā yōgīni dōṣapratikūlayōgīni| trīṇi vātapittaślēṣmapratikūlāni| samē tviti samatāṁ gatē vahnau, yathōcitavidhānēna (vātaprakr̥tyādīnāṁ ) samamēvānupraṇidhānaṁ kartavyam| ēvamityanēna prakārēṇa cēṣṭābhēṣajayōrapi prayōgā vātādīnāṁ bhavanti; yē tu, ēvamityanēna caturvidhēnōktēna prakārēṇēti vadanti, tē samaprakr̥tīnāṁ ca samavyāyāmādicēṣṭā bhēṣajaṁ ca r̥tucaryāvidhēyaṁ vamanādikārakaṁ sūcyatē'nēnēti vyākhyānayanti||14||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
trayastu puruṣā bhavantyāturāḥ, tē tvanāturāstantrāntarīyāṇāṁ bhiṣajām| tadyathā- vātalaḥ, pittalaḥ, ślēṣmalaścēti| tēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ- vātalasya vātanimittāḥ, pittalasya pittanimittāḥ, ślēṣmalasya ślēṣmanimittā vyādhayaḥ prāyēṇa balavantaśca bhavanti||15|| tatra vātalasya vātaprakōpaṇānyāsēvamānasya kṣipraṁ vātaḥ prakōpamāpadyatē, na tathētarau dōṣau; sa tasya prakōpamāpannō yathōktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṁ- snēhasvēdau vidhiyuktau, mr̥dūni ca saṁśōdhanāni snēhōṣṇamadhurāmlalavaṇayuktāni, tadvadabhyavahāryāṇi, abhyaṅgōpanāhanōdvēṣṭanōnmardanapariṣēkāvagāhanasaṁvāhanāvapīḍanavitrāsanavismāpanavismāraṇāni, surāsavavidhānaṁ, snēhāścānēkayōnayō dīpanīyapācanīyavātaharavirēcanīyōpahitāstathā śatapākāḥ sahasrapākāḥ sarvaśaśca prayōgārthāḥ, bastayaḥ, bastiniyamaḥ sukhaśīlatā cēti||16||
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
na tathētarau dōṣāviti satyā'pi hētusēvayētyarthaḥ; anyathā vātaprakōpaṇasēvayā pittaślēṣmaṇōrvr̥ddhirēva nāsti| vitrāsanādayō yadyapi vātakārakāstathā'pi vātajanitōnmādavināśakatvēna cōktā iti jñēyam| unmādē hi vitrāsanādi bhēṣajamabhidhāyōktaṁ- “tēna yāti śamaṁ tasya sarvatō viplutaṁ manaḥ” (ci.a.9) iti| sarvaśaḥ prayōgārthā iti pānābhyaṅgabastyādibhiḥ prayōjanīyā ityarthaḥ| bastiniyama iti bastau yathōktaniyamasēvētyarthaḥ; kiṁvā bastiniyamaśabdēna siddhau vakṣyamāṇakarma-kāla-yōgarūpaṁ bastisaṅkhyāniyamaṁ kartavyatayā darśayati| vakṣyati hi- “triṁśanmatāḥ karmasu bastiyōgāḥ kālastatō'rdhēna tataśca yōgaḥ” (si.a.1) iti| sukhaśīlatā satatasukhasēvitvam||15-16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
pittalasyāpi pittaprakōpaṇānyāsēvamānasya kṣipraṁ pittaṁ prakōpamāpadyatē, na tathētarau dōṣau; tadasya prakōpamāpannaṁ yathōktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṁ- sarpiṣpānaṁ, sarpiṣā ca snēhanam, adhaśca dōṣaharaṇaṁ, madhuratiktakaṣāyaśītānāṁ cauṣadhābhyavahāryāṇāmupayōgaḥ, mr̥dumadhurasurabhiśītahr̥dyānāṁ gandhānāṁ cōpasēvā, muktāmaṇihārāvalīnāṁ ca paramaśiśiravārisaṁsthitānāṁ dhāraṇamurasā, kṣaṇē kṣaṇē'gryacandanapriyaṅgukālīyamr̥ṇālaśītavātavāribhirutpalakumudakōkanadasaugandhikapadmānugataiśca vāribhirabhiprōkṣaṇaṁ, śrutisukhamr̥dumadhuramanō'nugānāṁ ca gītavāditrāṇāṁ śravaṇaṁ, śravaṇaṁ cābhyudayānāṁ, suhr̥dbhiḥ saṁyōgaḥ, saṁyōgaścēṣṭābhiḥ strībhiḥ śītōpahitāṁśukasragdhāriṇībhiḥ, niśākarāṁśuśītalapravātaharmyavāsaḥ, śailāntarapulinaśiśirasadanavasanavyajanapavanasēvanaṁ, ramyāṇāṁ cōpavanānāṁ sukhaśiśirasurabhimārutōpahitānāmupasēvanaṁ, sēvanaṁ ca padmōtpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrahastānāṁ , saumyānāṁ ca sarvabhāvānāmiti||17||
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
yathōktairiti mahārōgādhyāyōktaiḥ| adhaśca dōṣaharaṇamiti virēcanādityarthaḥ| agryacandanaṁ dhavalacandam| hastānāmiti kalāpānām||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ślēṣmalasyāpi ślēṣmaprakōpaṇānyāsēvamānasya kṣipraṁ ślēṣmā prakōpamāpadyatē, na tathētarau dōṣau; sa tasya prakōpamāpannō yathōktairvikāraiḥ śarīramupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya| tasyāvajayanaṁ- vidhiyuktāni tīkṣṇōṣṇāni saṁśōdhanāni, rūkṣaprāyāṇi cābhyavahāryāṇi kaṭukatiktakaṣāyōpahitāni, tathaiva dhāvanalaṅghanaplavanaparisaraṇajāgaraṇaniyuddhavyavāyavyāyāmōnmardanasnānōtsādanāni, viśēṣatastīkṣṇānāṁ dīrghakālasthitānāṁ ca madyānāmupayōgaḥ, sadhūmapānaḥ sarvaśaścōpavāsaḥ, tathōṣṇaṁ vāsaḥ, sukhapratiṣēdhaśca sukhārthamēvēti||18||
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
ślēṣmavijayārthaṁ rūkṣasyaiva hitatvēna rūkṣāṇīti vaktavyē yadrūkṣaprāyāṇīti karōti, tēnātyartharūkṣānnasya vātānuguṇatvēna tathā dhātvapōṣakatvēna cāsēvyatvaṁ darśayati; uktaṁ hi rasavimānē- “snigdhamaśnīyāt; snigdhaṁ hi bhuktaṁ svadatē, bhuktamaudaryamagnimudīrayati” (vi.a.1) ityādi| laṅghanam utplutya gamanaṁ, parisaraṇaṁ kuṇḍalarūpabhramaṇam| sarvaśaścōpavāsa iti sarvalaṅghanāni| yaduktaṁ- “catuṣprakārā saṁśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaścēti laṅghanam” (sū.a.22) iti| upavāsaśabdō hyatra laṅghanē vartatē| sukhārthamiti āyatisukhārthaṁ; sukhapratiṣēdhāddhi ślēṣmakṣayē bhūtē ślēṣmavikārābhāvalakṣaṇaṁ sukhaṁ bhavati||18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
bhavati cātra- sarvarōgaviśēṣajñaḥ sarvakāryaviśēṣavit| sarvabhēṣajatattvajñō rājñaḥ prāṇapatirbhavēditi||19||
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
yathōktādhyāyajñānādēva sarvarōgābhijñaṁ stauti- sarvētyādinā| prāṇān pāti rakṣatīti prāṇapatiḥ||19||
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
tatra ślōkāḥ- prakr̥tyantarabhēdēna rōgānīkavikalpanam| parasparāvirōdhaśca sāmānyaṁ rōgadōṣayōḥ||20|| dōṣasaṅkhyā vikārāṇāmēkadēśaḥ prakōpaṇam| jaraṇaṁ prati cintā ca kāyāgnērdhukṣaṇāni ca||21|| narāṇāṁ vātalādīnāṁ prakr̥tisthāpanāni ca| rōgānīkē vimānē'smin vyāhr̥tāni maharṣiṇā||22||
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē jarayatīti jaraṇō vahniḥ, taṁ prati cintā ‘agniṣu’ ityādinā kr̥tā| prakr̥tisthāpanānīti bhēṣajāni||20-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē vimānasthānē rōgānīkavimānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ vimānasthānē rōgānīkavimānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||