Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో రోగానీకం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే స్రోతోరూపాధిష్ఠానభేదేన రోగానభిధాయ ప్రభావాదిభేదేన రోగానభిధాతుం రోగానీకం విమానముచ్యతే| రోగానీకమితి రోగసమూహః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ద్వే రోగానీకే భవతః ప్రభావభేదేన- సాధ్యం, అసాధ్యం చ; ద్వే రోగానీకే బలభేదేన- మృదు, దారుణం చ; ద్వే రోగానీకే అధిష్ఠానభేదేన- మనోఽధిష్ఠానం, శరీరాధిష్ఠానం చ; ద్వే రోగానీకే నిమిత్తభేదేన- స్వధాతువైషమ్యనిమిత్తం, ఆగంతునిమిత్తం చ; ద్వే రోగానీకే ఆశయభేదేన- ఆమాశయసముత్థం, పక్వాశయసముత్థం చేతి| ఏవమేతత్ ప్రభావబలాధిష్ఠాననిమిత్తాశయభేదాద్ద్వైధం సద్భేదప్రకృత్యంతరేణ భిద్యమానమథవాఽపి సంధీయమానం స్యాదేకత్వం బహుత్వం వా| ఏకత్వం తావదేకమేవ రోగానీకం, దుఃఖసామాన్యాత్ ; బహుత్వం తు దశ రోగానీకాని ప్రభావభేదాదినా భవంతి; బహుత్వమపి సంఖ్యేయం స్యాదసంఖ్యేయం వా| తత్ర సంఖ్యేయం తావద్యథోక్తమష్టోదరీయే, అపరిసంఖ్యేయం పునర్యథా- మహారోగాధ్యాయే రుగ్వర్ణసముత్థానాదీనామసంఖ్యేయత్వాత్||3||
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
బలభేదేనేత్యత్ర మృదు అల్పబలం, దారుణం తు మహాబలం జ్ఞేయం| దారుణం కించిత్కాలాతిపాతాదేవ బలవత్త్వాన్మారయతి| యదుక్తం- “సంతి హ్యేవంవిధా రోగాః సాధ్యా దారుణసమ్మతాః| యే హన్యురనుపక్రాంతా మిథ్యారంభేణ వా పునః” (సూ.అ.18) ఇతి| ఆమాశయసముత్థత్వేన ఆమాశయాశ్రయాః కఫపిత్తజాః సర్వే గదా గృహ్యంతే, పక్వాశయసముత్థగ్రహణేన సర్వే వాతజాః; ఏవం సర్వవికారావరోధః| ద్వైధం సదితి ద్వైవిధ్యం సత్| భేదప్రకృత్యంతరేణేతి భేదకారణాంతరేణ| అథవాఽపి సంధీయమానమితి ఏకీక్రియమాణం, ఏకబుద్ధికారకానుగతధర్మాంతరేణేతి బోద్ధవ్యం| దుఃఖసామాన్యాదితి దుఃఖకర్తృత్వేన సర్వరోగానుగతేన సాధారణేన రూపేణ సర్వ ఏవ రోగా ఏకరూపా భవంతి| బహుత్వమపీతి ఉక్తప్రభావభేదాదికృతత్వాదపి బహుత్వమిత్యర్థః| సంఖ్యేయత్వమష్టోదరీయే “అష్టచత్వారింశద్రోగాధికరణాన్యస్మిన్ సంగ్రహే” (సూ.అ.19) ఇత్యాదినోక్తం| అసంఖ్యేయత్వం మహారోగాధ్యాయే తథా త్రిశోఫీయే చ “త ఏవాపరిసంఖ్యేయా భిద్యమానా భవంతి హి| రుజావర్ణసముత్థానస్థానసంస్థాననామభిః” (సూ.అ.18) ఇత్యనేనోక్తం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
న చ సంఖ్యేయాగ్రేషు భేదప్రకృత్యంతరీయేషు విగీతిరిత్యతో దోషవతీ స్యాదత్ర కాచిత్ ప్రతిజ్ఞా, న చావిగీతిరిత్యతః స్యాదదోషవతీ| భేత్తా హి భేద్యమన్యథాభినత్తి, అన్యథా పురస్తాద్భిన్నం భేదప్రకృత్యంతరేణ భిందన్ భేదసంఖ్యావిశేషమాపాదయత్యనేకధా, న చ పూర్వం భేదాగ్రముపహంతి| సమానాయామపి ఖలు భేదప్రకృతౌ ప్రకృతానుప్రయోగాంతరమపేక్ష్యం | సంతి హ్యర్థాంతరాణి సమానశబ్దాభిహితాని, సంతి చానర్థాంతరాణి పర్యాయశబ్దాభిహితాని| సమానో హి రోగశబ్దో దోషేషు చ వ్యాధిషు చ; దోషా హ్యపి రోగశబ్దమాతంకశబ్దం యక్ష్మశబ్దం దోషప్రకృతిశబ్దం వికారశబ్దం చ లభంతే, వ్యాధయశ్చ రోగశబ్దమాతంకశబ్దం యక్ష్మశబ్దం దోషప్రకృతిశబ్దం వికారశబ్దం చ లభంతే| తత్ర దోషేషు చైవ వ్యాధిషు చ రోగశబ్దః సమానః, శేషేషు తు విశేషవాన్||4||
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
నను సంఖ్యేయత్వమసంఖ్యేయత్వం చ విరుద్ధావేతౌ ధర్మౌ, తథైకత్వమనేకత్వం చేతి విరుద్ధౌ, తత్ కథం విరుద్ధత్వేన ఖ్యాతౌ ధర్మావేకస్మిన్ రోగే ఘటేతామిత్యాహ- న చేత్యాది| సంఖ్యేయాగ్రేష్వితి సంఖ్యేయరోగపరిమాణేషు, అగ్రశబ్దః పరిమాణే వర్తతే; యథా- ఏకైకస్య భేదాగ్రమపరిసంఖ్యేయం భవతి, భేదసంఖ్యారూపం పరిమాణమిత్యర్థః| భేదప్రకృత్యంతరీయేష్వితి భేదకారణాంతరభవేషు| విరుద్ధా గీతిః విగీతిః కథనం ; యథా- ‘ఏకం చానేకం చ తత్’ ఇత్యాదికా విరుద్ధా గీతిః| అత ఇతి యథోక్తవిగీతియోగాత్, న దోషవతీ కాచిత్ ప్రతిజ్ఞా; యథా- ఏకానేకరూపాంతరగమనరూపా అత్రోక్తా స్యాదితి యోజనా| విగీతౌ దోషాభావం దర్శయిత్వా భేదకారణాంతరకృతాయామవిగీతావపి దోషో భవతీతి దర్శయన్నాహ- న చావిగీతిరిత్యాది| యది హి ‘ఏకం రోగానీకం రుజాసామాన్యాత్’ ఇత్యభిధాయ పునః ‘ఏకం రోగానీకం ప్రభావభేదాత్’ ఇత్యవిరుద్ధా ఏకతాఖ్యాయికాఽవిగీతిః క్రియతే, సా విరుద్ధైవ స్యాత్; యతో న ప్రభావభేదేన రోగాణామేకత్వముపపన్నం, కింతు ద్వైధమేవేతి భావః| విగీతౌ దోషాభావే హేతుమాహ- భేత్తా హీత్యాది|- భేత్తా పురుషః, భేద్యం రోగం, అన్యథా ద్విత్వాదినా భినత్తి, అన్యథా ఏకత్వేన పురస్తాద్భేదితం చాన్యథా భినత్తీతి| అస్యార్థం వ్యాకరోతి- భేదప్రకృత్యంతరేణేత్యాదినా| అనేకధేతి ద్వే రోగానీకే, తథా దశ రోగానీకానీత్యాది| న చ పూర్వం భేదాగ్రం భేదప్రమాణముపహంతి| ఏవం మన్యతే- యద్ధర్మయోగవివక్షయైకత్వముక్తం, తద్ధర్మయోగవివక్షయైవ యది బహుత్వమప్యుచ్యతే రోగాణాం తతో విరోధో భవతి, న హి తదేవైకం చానేకం చేత్యుపపన్నం; యదా తు ధర్మాంతరయోగవివక్షయా బహుత్వముచ్యతే, న తదా విరోధః; బహుత్వాభిధానకాలే బహూనామేవ రోగధర్మాణాం వివక్షితత్వాత్; తేన రోగాణామేకత్వమేకధర్మవిషయం, బహుత్వం చ బహుధర్మవిషయమితి నాస్తి విరోధః| నను యత్రాసమానం భేదకారణం తత్ర కారణాంతరకృతత్వాదుక్తన్యాయేన విగీతిః సాధ్వీ భవతు, యత్ర తు దశ రోగానీకాని ప్రభావాదిద్వైవిధ్యాదుచ్యంతే, తత్ర కథం ద్వే రోగానీకే ఇతి ద్విత్వకృతం ద్వైవిధ్యమభిధాయ పునర్ద్విత్వాదిభేదేనైవ దశత్వముచ్యతే? సమానో హ్యయం ద్విశబ్దో ద్విత్వే దశత్వే చ రోగాణాం హేతురిత్యాహ- సమానాయామపీతి; సమానశబ్దాభిధేయత్వేనాపాతతః సమానత్వేన ప్రతిభాసమానాయామిత్యర్థః| ప్రకృతానుప్రయోగాంతరమపేక్ష్యమితి ప్రకృతస్య సమానశబ్దేనాభిహితస్య యద్భేదఖ్యాపకం పశ్చాత్ప్రయోగాంతరం, తదపేక్షణీయం విగీతిసమాధానార్థమిత్యర్థః| ఏతేనైతద్దర్శయతి- యద్యపి ద్విశబ్దో రోగప్రభావే తథా రోగబలాదౌ చ సమానః, తథాఽప్యేకత్ర ‘ప్రభావభేదాత్’ ఇత్యనుప్రయోగాంతరమపేక్ష్య ప్రభావద్వైవిధ్యే వర్తతే, తథా ‘బలభేదాత్’ ఇత్యనుప్రయోగాంతరమపేక్ష్య చ ద్విశబ్దో బలద్వైవిధ్యే వర్తత ఇత్యాది| తేనార్థాంతరాభిధాయిభిర్ద్విశబ్దైర్భిద్యమానస్య దశత్వమప్యుపపన్నం తథా ద్విత్వం చేతి భావః| దృష్టాంతార్థమేకేన శబ్దేనానేకార్థాభిధానమాహ- సంతి హీత్యాది| అర్థాంతరాణి పర్యాయశబ్దానభిహితా అర్థాః| తత్రోదాహరణమాహ- సమానో హీత్యాది|- దోషేషు వ్యాధిషు చ సమాన ఉభయవాచకత్వేన తుల్యో రోగశబ్దః; తేన రోగదోషసమానత్వేనాభిధేయసమానానాం రోగాతంకయక్ష్మాదిశబ్దానాం సర్వేషామేవ వక్ష్యమాణానాం గ్రహణం| శేషేష్వితి హేత్వాదిషు| విశేషవానితి అభిధానరూపవిశేషవానిత్యర్థః||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
తత్ర వ్యాధయోఽపరిసంఖ్యేయా భవంతి, అతిబహుత్వాత్| దోషాస్తు ఖలు పరిసంఖ్యేయా భవంతి, అనతిబహుత్వాత్| తస్మాద్యథాచిత్రం వికారానుదాహరణార్థం, అనవశేషేణ చ దోషాన్ వ్యాఖ్యాస్యామః| రజస్తమశ్చ మానసౌ దోషౌ| తయోర్వికారాః కామక్రోధలోభమోహేర్ష్యామానమదశోకచిత్తో(ంతో)ద్వేగభయహర్షాదయః| వాతపిత్తశ్లేష్మాణస్తు ఖలు శారీరా దోషాః| తేషామపి చ వికారా జ్వరాతీసారశోఫశోషశ్వాసమేహకుష్ఠాదయః| ఇతి దోషాః కేవలా వ్యాఖ్యాతా వికారైకదేశశ్చ||5|| తత్ర ఖల్వేషాం ద్వయానామపి దోషాణాం త్రివిధం ప్రకోపణం; తద్యథా- అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః, ప్రజ్ఞాపరాధః, పరిణామశ్చేతి||6||
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
తత్రాపి రోగశబ్దాభిధేయతయా సమానేఽపి దోషే తథా వికారే చ పరిసంఖ్యేయాపరిసంఖ్యేయ(త్వ)రూపా విగీతిరస్త్యథ చాదోష ఇత్యభిప్రాయేణాహ- తత్రేత్యాది| ఏకైకస్మిన్ దోషే బహవో వికారా భవంతీత్యభిప్రాయేణ వికారాపేక్షయా దోషాణామనతిబహుత్వం జ్ఞేయం| యథాచిత్రమితి యథావిన్యాసం, తేన యానేవ పూర్వాచార్యా వికారానధికతమత్వేనోక్తవంతస్తానేవ వ్యాఖ్యాస్యామః; నతు సర్వాన్, అశక్యత్వాత్| కింవా, ‘యథోచితం ’ ఇతి పాఠః| అనవశేషేణ చ దోషానిత్యనేన దోషా అనతిబహుత్వేనానవశేషేణాప్యభిధాతుం శక్యంత ఇతి ప్రకాశయతి| తత్ర మానసదోషవికారయోరనల్పవక్తవ్యత్వేనాగ్రేఽభిధానం||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ప్రకుపితాస్తు ఖలు తే ప్రకోపణవిశేషాద్దూష్యవిశేషాచ్చ వికారవిశేషానభినిర్వర్తయంత్యపరిసంఖ్యేయాన్||7||
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
నను పరిమితాద్దోషరూపాత్ కారణాత్ కథమపరిమితా వికారా భవంతీత్యాహ- ప్రకుపితాస్త్విత్యాది| హేతువిశేషదుష్టో హి స ఏవ దోషో దూష్యాంతరగతశ్చ విభిన్నశక్తియోగాద్బహూన్ వికారాన్ కరోతీతి యుక్తమేవ| ఉక్తం చ- “స ఏవ కుపితో దోషః సముత్థానవిశేషతః| స్థానాంతరగతశ్చైవ వికారాన్ కురుతే బహూన్” (సూ.అ.18) ఇతి||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తే చ వికారాః పరస్పరమనువర్తమానాః కదాచిదనుబధ్నంతి కామాదయో జ్వరాదయశ్చ||8||
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
వికారాణాం శారీరమానసానాం పరస్పరం సంసర్గమాహ- తే చ వికారా ఇత్యాది| అనువర్తమానా ఇత్యనేన యదైవ జ్వరాదయః కామాదయో వా బలవత్త్వేన చిరకాలమనువర్తంతే, తదైవానుబధ్నంతి ప్రాయః; యదా తు స్తోకకాలావస్థాయినో భవంతి, న తదా ప్రాయోఽనుబధ్నంతీత్యర్థః| కింవా, అనువర్తమానాః పరస్పరబలమభివర్ధయంతః| అత్ర చ పరస్పరశబ్దేన శారీరాణాం శారీరేణ, మానసానాం మానసేన, శారీరాణాం మానసేన, మానసానాం శారీరేణ చానుబంధో జ్ఞేయః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
నియతస్త్వనుబంధో రజస్తమసోః పరస్పరం, న హ్యరజస్కం తమః ప్రవర్తతే ||9||
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
వికారానుబంధం దర్శయిత్వా దోషానుబంధమాహ- నియతస్త్విత్యాది||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(ప్రాయః) శారీరదోషాణామేకాధిష్ఠానీయానాం సన్నిపాతః సంసర్గో వా సమానగుణత్వాత్; దోషా హి దూషణైః సమానాః||10||
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
శారీరదోషానుబంధమాహ- శారీరేత్యాది| ఏకాధిష్ఠానీయానామిత్యనేనైకశరీరాధిష్ఠానప్రత్యాసత్త్యా చ సంసర్గా దోషాణాం భవంతీతి దర్శయతి| సమానగుణత్వాదితి హేతుం వివృణోతి- దోషా హీత్యాది| దూషణైరితి హేతుభిః; ప్రాయో హి శారీరాణాం వాతాదీనాం సమాన ఏవ హేతుర్భవతి; యథా- హ్యమ్లం లవణం కటు చ పిత్తకరం ; తత్రామ్లం సకఫం పిత్తం కరోతి, లవణం చ సపిత్తం కఫం కరోతి, కటు తు సవాతం పిత్తం కరోతి| తథా వసంతః శ్లేష్మకారకోఽప్యాదానత్వేన వాతపిత్తే చ కరోతి, తథా వర్షాస్వపి పిత్తం చీయమానం శరది ప్రకుప్య కఫానుగతమేవ కుప్యతి, తథా గ్రీష్మో వాతచయం రూక్షత్వేన కుర్వన్ ఉష్ణత్వేన మనాక్ పిత్తచయమపి కరోతీత్యనుసరణీయం||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
తత్రానుబంధ్యానుబంధకృతో విశేషః- స్వతంత్రో వ్యక్తలింగో యథోక్తసముత్థానప్రశమో భవత్యనుబంధ్యః, తద్విపరీతలక్షణస్త్వనుబంధః| అనుబంధ్యలక్షణసమన్వితాస్తత్ర యది దోషా భవంతి తత్త్రికం సన్నిపాతమాచక్షతే, ద్వయం వా సంసర్గం| అనుబంధ్యానుబంధవిశేషకృతస్తు బహువిధో దోషభేదః| ఏవమేష సంజ్ఞాప్రకృతో భిషజాం దోషేషు వ్యాధిషు చ నానాప్రకృతివిశేషవ్యూహః ||11||
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
ఏనమేవ దోషానుబంధమనుబంధ్యానుబంధభేదేన దర్శయితుమనుబంధ్యానుబంధలక్షణమేవాహ- తత్రేత్యాది| అనుబంధ్యస్య అనుబంధస్య చ విశేషోఽనుబంధ్యానుబంధవిశేషః ‘స్వతంత్ర’ ఇత్యాదిగ్రంథలక్షణీయః| స్వతంత్ర ఇత్యస్యైవ వివరణం- వ్యక్తలింగ ఇత్యాది| యథోక్తసముత్థానప్రశమ ఇతి స్వహేతుసముత్థితః స్వచికిత్సయైవ ప్రశమనీయః| కింవా, స్వతంత్ర ఇత్యేనాపి స్వవికారకరణే ప్రాధాన్యముచ్యతే ; స్వతంత్రో హి దోషః ప్రకోపకాలే వికారాన్ కరోతి, అస్వతంత్రస్తు స్వతంత్రప్రకోపకాల ఏవ వికారం ప్రధానదోషేరితః సన్ కరోతి| తద్విపరీతలక్షణ ఇతి అనేనావ్యక్తలింగోఽస్వహేతుప్రకుపితః పరచికిత్సాప్రశమనీయశ్చానుబంధ ఇతి లభ్యతే; అనుబంధో హ్యబలవత్త్వేన న లింగం వ్యక్తం కరోతి, తథా పరహేతునా కించిదనుగుణేన కృతః పరచికిత్సయైవ కించిదనుగుణయా శామ్యతి| యథా- శరది శ్లేష్మా పిత్తహేతునా జలాద్యమ్లవిపాకేన జన్యతే, స చ పిత్తచికిత్సయైవ తిక్తసర్పిరాదికయా కఫేఽప్యనుగుణయా శామ్యతి| ద్వయం వాఽనుబంధ్యలక్షణం ప్రాప్తం సంసర్గమాచక్షత ఇతి యోజనా| అనుబంధ్యశబ్దశ్చాయం వ్యక్తలింగతాదిధర్మయుక్తే దోషే వర్తతే| తేనాప్రధానానుగమనీయే సన్నిపాతే అనుబంధాభావేఽప్యనుబంధ ఇతి వ్యపదేశో భవత్యేవ అనుబంధ్యానుబంధరూపసంసర్గవిశేషేణ కృతః| సంజ్ఞాప్రకృత ఇతి అనుబంధ్యానుబంధసన్నిపాతసంసర్గజ్వరాతిసారాదిసంజ్ఞాకృత ఇత్యర్థః| నానాప్రకృతివిశేషవ్యూహ ఇతి యథోక్తనానాకారణవిశేషకృతో జ్వరాతిసారాదిరూపో వ్యధీనాం దోషాణాం చ సమూహ ఇత్యర్థః| భిషజామితిపదేన చ వైద్యానామేవేయం సమయసిద్ధాఽనుబంధ్యాదిసంజ్ఞేతి దర్శయతి||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
అగ్నిషు తు శారీరేషు చతుర్విధో విశేషో బలభేదేన భవతి| తద్యథా- తీక్ష్ణో, మందః, సమో, విషమశ్చేతి| తత్ర తీక్ష్ణోఽగ్నిః సర్వాపచారసహః, తద్విపరీతలక్షణస్తు మందః, సమస్తు ఖల్వపచారతో వికృతిమాపద్యతేఽనపచారతస్తు ప్రకృతావవతిష్ఠతే, సమలక్షణవిపరీతలక్షణస్తు విషమ ఇతి| ఏతే చతుర్విధా భవంత్యగ్నయశ్చతుర్విధానామేవ పురుషాణాం| తత్ర సమవాతపిత్తశ్లేష్మణాం ప్రకృతిస్థానాం సమా భవంత్యగ్నయః, వాతలానాం తు వాతాభిభూతేఽగ్న్యధిష్ఠానే విషమా భవంత్యగ్నయః, పిత్తలానాం తు పిత్తాభిభూతే హ్యగ్న్యధిష్ఠానే తీక్ష్ణా భవంత్యగ్నయః, శ్లేష్మలానాం తు శ్లేష్మాభిభూతేఽగ్న్యధిష్ఠానే మందా భవంత్యగ్నయః||12||
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
దోషభేదవికారభేదమభిధాయ శరీరస్థితేః ప్రధానకారణస్యాగ్నేర్భేదమాహ- అగ్నిష్విత్యాది| శారీరేష్వితి సామాన్యవచనేన సర్వశరీరగతానగ్నీన్ గ్రాహయతి, వివరణే తు జఠరాగ్నేరేవ ‘తీక్ష్ణోఽగ్నిః సర్వాపచారసహః’ ఇత్యాదినా యచ్చాతుర్విధ్యముక్తం, తజ్జఠరాగ్నితీక్ష్ణతాదిమూలకమేవ త్వగగ్న్యాదితీక్ష్ణత్వాదికమితి జ్ఞాపయతి| వచనం హి- “తన్మూలాస్తే హి తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయాత్మకాః” (చి.అ.15) ఇతి| యద్యపి సమోఽగ్నిః శస్తత్వేనాగ్రేఽభిధాతుం యుజ్యతే, తథాఽపి సమతశ్చ తీక్ష్ణస్యైవ ప్రాధాన్యోపదర్శనార్థమిహాగ్రేఽభిధానం; సమస్య హి ప్రాధాన్యం నిర్వికారత్వేనైవ సుస్థితం, తీక్ష్ణస్య తు సర్వాపచారసహత్వేన ప్రాధాన్యం| తద్విపరీతలక్షణ ఇతి స్వల్పాపచారమపి యో న సహతే, స మంద ఇత్యర్థః| సమలక్షణవిపరీతలక్షణ ఇతి కదాచిద్విషమోఽపచారాదపి న విక్రియతే, కదాచిద్విక్రియతే| సమవాతపిత్తశ్లేష్మణామిత్యుక్తేఽపి ప్రకృతిస్థానామితి పదం వృద్ధానాం సమవాతపిత్తశ్లేష్మణాం ప్రతిషేధార్థం| ప్రకృతిశబ్దస్య కారణాద్యనేకార్థతావ్యుదాసార్థం సమవాతపిత్తశ్లేష్మణామితి కృతం| వాతాభిభూతేఽగ్న్యధిష్ఠానే ఇతి వచనేన వాతలానామపి యదైవాగ్న్యధిష్ఠానోపఘాతో వాతేన క్రియతే, తదైవ వైషమ్యం భవతి| ఏవం పిత్తాభిభూత ఇత్యాదావపి వ్యాఖ్యేయం||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
తత్ర కేచిదాహుః- న సమవాతపిత్తశ్లేష్మాణో జంతవః సంతి, విషమాహారోపయోగిత్వాన్మనుష్యాణాం; తస్మాచ్చ వాతప్రకృతయః కేచిత్, కేచిత్ పిత్తప్రకృతయః, కేచిత్ పునః శ్లేష్మప్రకృతయో భవంతీతి| తచ్చానుపపన్నం, కస్మాత్ కారణాత్? సమవాతపిత్తశ్లేష్మాణం హ్యరోగమిచ్ఛంతి భిషజః, యతః ప్రకృతిశ్చారోగ్యం, ఆరోగ్యార్థా చ భేషజప్రవృత్తిః, సా చేష్టరూపా, తస్మాత్ సంతి సమవాతపిత్తశ్లేష్మాణః; న ఖలు సంతి వాతప్రకృతయః పిత్తప్రకృతయః శ్లేష్మప్రకృతయో వా| తస్య తస్య కిల దోషస్యాధిక్యాత్ సా సా దోషప్రకృతిరుచ్యతే మనుష్యాణాం, న చ వికృతేషు దోషేషు ప్రకృతిస్థత్వముపపద్యతే, తస్మాన్నైతాః ప్రకృతయః సంతి; సంతి తు ఖలు వాతలాః పిత్తలాః శ్లేష్మలాశ్చ, అప్రకృతిస్థాస్తు తే జ్ఞేయాః||13||
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
విషమాహారోపయోగిత్వాదితి నాయం పురుషస్తులాధారధృతమివాహారముపయుంక్తే, తేనావశ్యమత్ర వాతాదిష్వన్యతమోఽపి దోషో వికృతో భవతీతి భావః| సమవాతపిత్తశ్లేష్మాణమిత్యాదినా అస్తి తావదారోగ్యం పురుషేషు వైద్యవ్యవహారసిద్ధమితి దర్శయతి| తేన, యాదృగిదం దోషాణాం కలాకాష్ఠాదివైషమ్యం పరిత్యజ్యావిర్భూతవికారాకారిత్వేనాదూరాంతరం సామ్యమిష్యతే, తాదృగేవ ప్రకృతావపి సామ్యమస్త్యేవేతి భావః| అన్యే తు వైషమ్యం నాద్రియంత ఏవ, వ్యపదేశ్యరోగాజనకత్వాత్| దోషప్రకృతిరితి దుష్టదోషభావితా ప్రకృతిరిత్యర్థః||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
తేషాం తు ఖలు చతుర్విధానాం పురుషాణాం చత్వార్యనుప్రణిధానాని శ్రేయస్కరాణి భవంతి| తత్ర సమసర్వధాతూనాం సర్వాకారసమం, అధికదోషాణాం తు త్రయాణాం యథాస్వం దోషాధిక్యమభిసమీక్ష్య దోషప్రతికూలయోగీని త్రీణ్యను(న్న)ప్రణిధానాని శ్రేయస్కరాణి భవంతి యావదగ్నేః సమీభావాత్, సమే తు సమమేవ కార్యం; ఏవం చేష్టా భేషజప్రయోగాశ్చాపరే| తాన్ విస్తరేణానువ్యాఖ్యాస్యామః||14||
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
దోషే ప్రవృద్ధే ప్రతికూలతయా యోగీని దోషప్రతికూలయోగీని| త్రీణి వాతపిత్తశ్లేష్మప్రతికూలాని| సమే త్వితి సమతాం గతే వహ్నౌ, యథోచితవిధానేన (వాతప్రకృత్యాదీనాం ) సమమేవానుప్రణిధానం కర్తవ్యం| ఏవమిత్యనేన ప్రకారేణ చేష్టాభేషజయోరపి ప్రయోగా వాతాదీనాం భవంతి; యే తు, ఏవమిత్యనేన చతుర్విధేనోక్తేన ప్రకారేణేతి వదంతి, తే సమప్రకృతీనాం చ సమవ్యాయామాదిచేష్టా భేషజం చ ఋతుచర్యావిధేయం వమనాదికారకం సూచ్యతేఽనేనేతి వ్యాఖ్యానయంతి||14||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
త్రయస్తు పురుషా భవంత్యాతురాః, తే త్వనాతురాస్తంత్రాంతరీయాణాం భిషజాం| తద్యథా- వాతలః, పిత్తలః, శ్లేష్మలశ్చేతి| తేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం- వాతలస్య వాతనిమిత్తాః, పిత్తలస్య పిత్తనిమిత్తాః, శ్లేష్మలస్య శ్లేష్మనిమిత్తా వ్యాధయః ప్రాయేణ బలవంతశ్చ భవంతి||15|| తత్ర వాతలస్య వాతప్రకోపణాన్యాసేవమానస్య క్షిప్రం వాతః ప్రకోపమాపద్యతే, న తథేతరౌ దోషౌ; స తస్య ప్రకోపమాపన్నో యథోక్తైర్వికారైః శరీరముపతపతి బలవర్ణసుఖాయుషాముపఘాతాయ| తస్యావజయనం- స్నేహస్వేదౌ విధియుక్తౌ, మృదూని చ సంశోధనాని స్నేహోష్ణమధురామ్లలవణయుక్తాని, తద్వదభ్యవహార్యాణి, అభ్యంగోపనాహనోద్వేష్టనోన్మర్దనపరిషేకావగాహనసంవాహనావపీడనవిత్రాసనవిస్మాపనవిస్మారణాని, సురాసవవిధానం, స్నేహాశ్చానేకయోనయో దీపనీయపాచనీయవాతహరవిరేచనీయోపహితాస్తథా శతపాకాః సహస్రపాకాః సర్వశశ్చ ప్రయోగార్థాః, బస్తయః, బస్తినియమః సుఖశీలతా చేతి||16||
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
న తథేతరౌ దోషావితి సత్యాఽపి హేతుసేవయేత్యర్థః; అన్యథా వాతప్రకోపణసేవయా పిత్తశ్లేష్మణోర్వృద్ధిరేవ నాస్తి| విత్రాసనాదయో యద్యపి వాతకారకాస్తథాఽపి వాతజనితోన్మాదవినాశకత్వేన చోక్తా ఇతి జ్ఞేయం| ఉన్మాదే హి విత్రాసనాది భేషజమభిధాయోక్తం- “తేన యాతి శమం తస్య సర్వతో విప్లుతం మనః” (చి.అ.9) ఇతి| సర్వశః ప్రయోగార్థా ఇతి పానాభ్యంగబస్త్యాదిభిః ప్రయోజనీయా ఇత్యర్థః| బస్తినియమ ఇతి బస్తౌ యథోక్తనియమసేవేత్యర్థః; కింవా బస్తినియమశబ్దేన సిద్ధౌ వక్ష్యమాణకర్మ-కాల-యోగరూపం బస్తిసంఖ్యానియమం కర్తవ్యతయా దర్శయతి| వక్ష్యతి హి- “త్రింశన్మతాః కర్మసు బస్తియోగాః కాలస్తతోఽర్ధేన తతశ్చ యోగః” (సి.అ.1) ఇతి| సుఖశీలతా సతతసుఖసేవిత్వం||15-16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
పిత్తలస్యాపి పిత్తప్రకోపణాన్యాసేవమానస్య క్షిప్రం పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే, న తథేతరౌ దోషౌ; తదస్య ప్రకోపమాపన్నం యథోక్తైర్వికారైః శరీరముపతపతి బలవర్ణసుఖాయుషాముపఘాతాయ| తస్యావజయనం- సర్పిష్పానం, సర్పిషా చ స్నేహనం, అధశ్చ దోషహరణం, మధురతిక్తకషాయశీతానాం చౌషధాభ్యవహార్యాణాముపయోగః, మృదుమధురసురభిశీతహృద్యానాం గంధానాం చోపసేవా, ముక్తామణిహారావలీనాం చ పరమశిశిరవారిసంస్థితానాం ధారణమురసా, క్షణే క్షణేఽగ్ర్యచందనప్రియంగుకాలీయమృణాలశీతవాతవారిభిరుత్పలకుముదకోకనదసౌగంధికపద్మానుగతైశ్చ వారిభిరభిప్రోక్షణం, శ్రుతిసుఖమృదుమధురమనోఽనుగానాం చ గీతవాదిత్రాణాం శ్రవణం, శ్రవణం చాభ్యుదయానాం, సుహృద్భిః సంయోగః, సంయోగశ్చేష్టాభిః స్త్రీభిః శీతోపహితాంశుకస్రగ్ధారిణీభిః, నిశాకరాంశుశీతలప్రవాతహర్మ్యవాసః, శైలాంతరపులినశిశిరసదనవసనవ్యజనపవనసేవనం, రమ్యాణాం చోపవనానాం సుఖశిశిరసురభిమారుతోపహితానాముపసేవనం, సేవనం చ పద్మోత్పలనలినకుముదసౌగంధికపుండరీకశతపత్రహస్తానాం , సౌమ్యానాం చ సర్వభావానామితి||17||
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
యథోక్తైరితి మహారోగాధ్యాయోక్తైః| అధశ్చ దోషహరణమితి విరేచనాదిత్యర్థః| అగ్ర్యచందనం ధవలచందం| హస్తానామితి కలాపానాం||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
శ్లేష్మలస్యాపి శ్లేష్మప్రకోపణాన్యాసేవమానస్య క్షిప్రం శ్లేష్మా ప్రకోపమాపద్యతే, న తథేతరౌ దోషౌ; స తస్య ప్రకోపమాపన్నో యథోక్తైర్వికారైః శరీరముపతపతి బలవర్ణసుఖాయుషాముపఘాతాయ| తస్యావజయనం- విధియుక్తాని తీక్ష్ణోష్ణాని సంశోధనాని, రూక్షప్రాయాణి చాభ్యవహార్యాణి కటుకతిక్తకషాయోపహితాని, తథైవ ధావనలంఘనప్లవనపరిసరణజాగరణనియుద్ధవ్యవాయవ్యాయామోన్మర్దనస్నానోత్సాదనాని, విశేషతస్తీక్ష్ణానాం దీర్ఘకాలస్థితానాం చ మద్యానాముపయోగః, సధూమపానః సర్వశశ్చోపవాసః, తథోష్ణం వాసః, సుఖప్రతిషేధశ్చ సుఖార్థమేవేతి||18||
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మవిజయార్థం రూక్షస్యైవ హితత్వేన రూక్షాణీతి వక్తవ్యే యద్రూక్షప్రాయాణీతి కరోతి, తేనాత్యర్థరూక్షాన్నస్య వాతానుగుణత్వేన తథా ధాత్వపోషకత్వేన చాసేవ్యత్వం దర్శయతి; ఉక్తం హి రసవిమానే- “స్నిగ్ధమశ్నీయాత్; స్నిగ్ధం హి భుక్తం స్వదతే, భుక్తమౌదర్యమగ్నిముదీరయతి” (వి.అ.1) ఇత్యాది| లంఘనం ఉత్ప్లుత్య గమనం, పరిసరణం కుండలరూపభ్రమణం| సర్వశశ్చోపవాస ఇతి సర్వలంఘనాని| యదుక్తం- “చతుష్ప్రకారా సంశుద్ధిః పిపాసా మారుతాతపౌ| పాచనాన్యుపవాసశ్చ వ్యాయామశ్చేతి లంఘనం” (సూ.అ.22) ఇతి| ఉపవాసశబ్దో హ్యత్ర లంఘనే వర్తతే| సుఖార్థమితి ఆయతిసుఖార్థం; సుఖప్రతిషేధాద్ధి శ్లేష్మక్షయే భూతే శ్లేష్మవికారాభావలక్షణం సుఖం భవతి||18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
భవతి చాత్ర- సర్వరోగవిశేషజ్ఞః సర్వకార్యవిశేషవిత్| సర్వభేషజతత్త్వజ్ఞో రాజ్ఞః ప్రాణపతిర్భవేదితి||19||
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
యథోక్తాధ్యాయజ్ఞానాదేవ సర్వరోగాభిజ్ఞం స్తౌతి- సర్వేత్యాదినా| ప్రాణాన్ పాతి రక్షతీతి ప్రాణపతిః||19||
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
తత్ర శ్లోకాః- ప్రకృత్యంతరభేదేన రోగానీకవికల్పనం| పరస్పరావిరోధశ్చ సామాన్యం రోగదోషయోః||20|| దోషసంఖ్యా వికారాణామేకదేశః ప్రకోపణం| జరణం ప్రతి చింతా చ కాయాగ్నేర్ధుక్షణాని చ||21|| నరాణాం వాతలాదీనాం ప్రకృతిస్థాపనాని చ| రోగానీకే విమానేఽస్మిన్ వ్యాహృతాని మహర్షిణా||22||
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే జరయతీతి జరణో వహ్నిః, తం ప్రతి చింతా ‘అగ్నిషు’ ఇత్యాదినా కృతా| ప్రకృతిస్థాపనానీతి భేషజాని||20-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే రోగానీకవిమానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం విమానస్థానే రోగానీకవిమానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||