Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ સ્રોતસાં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે પરીક્ષામભિધાય તત્પરીક્ષણીયં શરીરં દુષ્ટાદુષ્ટસ્રોતોવિભાગેન વક્તું સ્રોતસાં વિમાનમુચ્યતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
યાવન્તઃ પુરુષે મૂર્તિમન્તો ભાવવિશેષાસ્તાવન્ત એવાસ્મિન્ સ્રોતસાં પ્રકારવિશેષાઃ| સર્વે હિ ભાવા પુરુષે નાન્તરેણ સ્રોતાંસ્યભિનિર્વર્તન્તે, ક્ષયં વાઽપ્યભિગચ્છન્તિ| સ્રોતાંસિ ખલુ પરિણામમાપદ્યમાનાનાં ધાતૂનામભિવાહીનિ ભવન્ત્યયનાર્થેન||૩||
यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः| सर्वे हि भावा पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते, क्षयं वाऽप्यभिगच्छन्ति| स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन||३||
🔊 Audio coming soon
મૂર્તિમન્ત ઇતિ અસર્વગતદ્રવ્યપરિમાણવન્તઃ, અસર્વગતદ્રવ્યપરિમાણં હિ મૂર્તિરુચ્યતે| ભાવવિશેષા ઇતિ ઉત્પત્તિમન્તો વિશેષાઃ| અત્ર હેતુમાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| અભિનિર્વર્તન્ત ઇતિ સન્તાનન્યાયેન| સ્રોતાંસીત્યાદિ| ખલુશબ્દો હેતૌ| પરિણામમાપદ્યમાનાનામિતિ પૂર્વપૂર્વરસાદિરૂપતાપરિત્યાગેનોત્તરોત્તરરક્તાદિરૂપતામાપદ્યમાનાનામ્| અયનાર્થેનેતિવચનાન્ન સ્થિરાણાં ધાતૂનામભિવાહીનિ ભવન્તિ સ્રોતાંસિ, કિન્તુ દેશાન્તરપ્રાપણેનાભિવાહીનિ ભવન્તિ| એવં મન્યતે- રક્તસ્ય વૃદ્ધિઃ શોણિતરૂપતયા પરિણમતા રસેન મિલિતેન કર્તવ્યા, સ ચ સ્થાનાન્તરસ્થસ્ય રસસ્ય રુધિરેણ સમં મેલકો ન ગમનમાર્ગં સ્રોતઃસઞ્જ્ઞકમન્તરા ભવતિ| અયં તાવદભિસન્ધિઃ- સ્રોતઃકારણિકો હિ ધાતૂનાં પ્રાયો રક્તાદીનામુત્તરધાતુપોષકભાગપરિણામો ભવતિ, તચ્ચાપ્યુત્તરધાતુપોષણં નાન્તરેણ સ્રોતો ભવતિ; યશ્ચ રક્તે ન્યાયઃ, સ સર્વત્ર શારીરે ભાવે; ન ચાન્યસ્રોતસાઽન્યધાતુપુષ્ટિઃ સમ્ભવતિ, સર્વપોષ્યાણાં ભિન્નદેશત્વાત્; ન હ્યભિન્નેન સ્રોતસા ભિન્નદેશવૃક્ષયોઃ સેચનમસ્તિ| મનસ્તુ યદ્યપિ નિત્યત્વેન ન પોષ્યં, તથાઽપિ તસ્યેન્દ્રિયપ્રદેશગમનાર્થં સ્રોતોઽસ્ત્યેવ| તચ્ચ મનઃપ્રભૃતીનામતીન્દ્રિયાણાં કૃત્સ્નમેવ શરીરં સ્રોતોરૂપં વક્ષ્યતિ| દોષાણાં તુ સર્વશરીરચરત્વેન યથાસ્થૂલસ્રોતોઽનભિધાનેઽપિ સર્વસ્રોતાંસ્યેવ ગમનાર્થં વક્ષ્યન્તે, સૂક્ષ્મજિજ્ઞાસાયાં તુ વાતાદીનામપિ પ્રધાનભૂતા ધમન્યઃ સન્ત્યેવ; યદુક્તં સુશ્રુતે- “તાસાં વાતવાહિન્યો દશ” (સુ.શા.અ.૭) ઇત્યાદિ| નચ ચરકે સુશ્રુતે ઇવ ધમનીસિરાસ્રોતસાં ભેદો વિવક્ષિતઃ||૩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
અપિ ચૈકે સ્રોતસામેવ સમુદયં પુરુષમિચ્છન્તિ, સર્વગતત્વાત્ સર્વસરત્વાચ્ચ દોષપ્રકોપણપ્રશમનાનામ્| ન ત્વેતદેવં, યસ્ય હિ સ્રોતાંસિ, યચ્ચ વહન્તિ, યચ્ચાવહન્તિ, યત્ર ચાવસ્થિતાનિ, સર્વં તદન્યત્તેભ્યઃ||૪|| અતિબહુત્વાત્ ખલુ કેચિદપરિસઙ્ખ્યેયાન્યાચક્ષતે સ્રોતાંસિ, પરિસઙ્ખ્યેયાનિ પુનરન્યે||૫||
अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति, सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम्| न त्वेतदेवं, यस्य हि स्रोतांसि, यच्च वहन्ति, यच्चावहन्ति, यत्र चावस्थितानि, सर्वं तदन्यत्तेभ्यः||४|| अतिबहुत्वात् खलु केचिदपरिसङ्ख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि, परिसङ्ख्येयानि पुनरन्ये||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વગતત્વાદિતિ સ્રોતસાં સર્વશરીરાવયવગતત્વાદિત્યર્થઃ| સર્વસરત્વાદિત્યુત્તરેણ સમ્બધ્યતે| દોષપ્રકોપણમપથ્યં દોષપ્રશમનં વા પથ્યં સર્વસ્મિઞ્ શરીરપ્રદેશે દોષરૂપં સત્ તથા ભેષજરૂપં સદ્ગચ્છતિ; તેન સર્વત્ર સ્રોતો વિદ્યતે; તેન સ્રોતોમયઃ પુરુષ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ| તં નિષેધતિ- ન ત્વિત્યાદિ| યસ્ય હિ સ્રોતાંસિ યદ્ઘટિતાનીત્યર્થઃ, યચ્ચ વહન્તીતિ યદ્રસાદિ વહન્તીત્યર્થઃ, યચ્ચાવહન્તીતિ યચ્ચ પુષ્યન્તીત્યર્થઃ, યત્ર ચાવસ્થિતાનીતિ યત્ર માંસાદૌ સમ્બદ્ધાનીત્યર્થઃ, તત્ સર્વં ધમનીભ્યોઽન્યત્; તસ્માન્ન સ્રોતોરૂપ એવ પુરુષ ઇત્યર્થઃ||૪-૫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
તેષાં તુ ખલુ સ્રોતસાં યથાસ્થૂલં કતિચિત્પ્રકારાન્મૂલતશ્ચ પ્રકોપવિજ્ઞાનતશ્ચાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; યે ભવિષ્યન્ત્યલમનુક્તાર્થજ્ઞાનાય જ્ઞાનવતાં, વિજ્ઞાનાય ચાજ્ઞાનવતામ્||૬|| તદ્યથા- પ્રાણોદકાન્નરસરુધિરમાંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રમૂત્રપુરીષસ્વેદવહાનીતિ; વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં પુનઃ સર્વશરીરચરાણાં સર્વાણિ સ્રોતાંસ્યયનભૂતાનિ, તદ્વદતીન્દ્રિયાણાં પુનઃ સત્ત્વાદીનાં કેવલં ચેતનાવચ્છરીરમયનભૂતમધિષ્ઠાનભૂતં ચ| તદેતત્ સ્રોતસાં પ્રકૃતિભૂતત્વાન્ન વિકારૈરુપસૃજ્યતે શરીરમ્||૭||
तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः; ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय चाज्ञानवताम्||६|| तद्यथा- प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति; वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि, तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरमयनभूतमधिष्ठानभूतं च| तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्||७||
🔊 Audio coming soon
પ્રકોપવિજ્ઞાનતશ્ચેતિ યથા સ્રોતસાં પ્રકોપો વિજ્ઞાયતે તથા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ યોજના| અનુક્તાર્થજ્ઞાનાયેતિ અનુક્તસ્રોતોજ્ઞાનાય| જ્ઞાનવતામિતિ અનુક્તાર્થજ્ઞાનસમર્થાનામ્| જ્ઞાનવન્તો હ્યનેન લિઙ્ગેનાનુક્તમપિ સ્રોતોઽનુમિમતે| વિજ્ઞાનાય ચાજ્ઞાનવતામિતિ યથોક્તમાત્રજ્ઞાનાય ચ મન્દબુદ્ધીનામિત્યર્થઃ| તદ્વદિતિ સર્વશરીરચરાણામ્| ચેતનાવચ્છરીરમિત્યનેનાચેતનકેશનખાદિપ્રદેશં સત્ત્વાદિગમને નિષેધતિ, દોષાસ્તુ તત્રાપિ યાન્તીતિ| અયનભૂતમિતિ માર્ગભૂતમ્| અધિષ્ઠાનભૂતમિતિ સ્થાનરૂપમ્||૬-૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
તત્ર પ્રાણવહાનાં સ્રોતસાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ, પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- અતિસૃષ્ટમતિબદ્ધં કુપિતમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલમુચ્છ્વસન્તં દૃષ્ટ્વા પ્રાણવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ વિદ્યાત્| ઉદકવહાનાં સ્રોતસાં તાલુમૂલં ક્લોમ ચ, પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- જિહ્વાતાલ્વોષ્ઠકણ્ઠક્લોમશોષં પિપાસાં ચાતિપ્રવૃદ્ધાં દૃષ્ટ્વોદકવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ વિદ્યાત્| અન્નવહાનાં સ્રોતસામામાશયો મૂલં વામં ચ પાર્શ્વં, પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- અનન્નાભિલષણમરોચકવિપાકૌ છર્દિં ચ દૃષ્ટ્વાઽન્નવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ વિદ્યાત્| રસવહાનાં સ્રોતસાં હૃદયં મૂલં દશ ચ ધમન્યઃ| શોણિતવહાનાં સ્રોતસાં યકૃન્મૂલં પ્લીહા ચ| માંસવહાનાં ચ સ્રોતસાં સ્નાયુર્મૂલં ત્વક્ ચ| મેદોવહાનાં સ્રોતસાં વૃક્કૌ મૂલં વપાવહનં ચ| અસ્થિવહાનાં સ્રોતસાં મેદો મૂલં જઘનં ચ| મજ્જવહાનાં સ્રોતસામસ્થીનિ મૂલં સન્ધયશ્ચ| શુક્રવહાનાં સ્રોતસાં વૃષણૌ મૂલં શેફશ્ચ| પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષાં રસાદિવહસ્રોતસાં વિજ્ઞાનાન્યુક્તાનિ વિવિધાશિતપીતીયે; યાન્યેવ હિ ધાતૂનાં પ્રદોષવિજ્ઞાનાનિ તાન્યેવ યથાસ્વં પ્રદુષ્ટાનાં ધાતુસ્રોતસામ્| મૂત્રવહાનાં સ્રોતસાં બસ્તિર્મૂલં વઙ્ક્ષણૌ ચ, પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- અતિસૃષ્ટમતિબદ્ધં પ્રકુપિતમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા બહલં સશૂલં મૂત્રયન્તં દૃષ્ટ્વા મૂત્રવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ વિદ્યાત્| પુરીષવહાનાં સ્રોતસાં પક્વાશયો મૂલં સ્થૂલગુદં ચ, પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- કૃચ્છ્રેણાલ્પાલ્પં સશબ્દશૂલમતિદ્રવમતિગ્રથિતમતિબહુ ચોપવિશન્તં દૃષ્ટ્વા પુરીષવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ વિદ્યાત્| સ્વેદવહાનાં સ્રોતસાં મેદો મૂલં લોમકૂપાશ્ચ, પ્રદુષ્ટાનાં તુ ખલ્વેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- અસ્વેદનમતિસ્વેદનં પારુષ્યમતિશ્લક્ષ્ણતામઙ્ગસ્ય પરિદાહં લોમહર્ષં ચ દૃષ્ટ્વા સ્વેદવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ વિદ્યાત્||૮||
तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणमरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वाऽन्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः| शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च| मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च| मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च| अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च| मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च| शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च| प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये; यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम्| मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं प्रकुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलमतिद्रवमतिग्रथितमतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
પ્રાણવહાનામિતિ પ્રાણસઞ્જ્ઞકવાતવહાનામ્| એતચ્ચ પ્રાણાખ્યવિશિષ્ટસ્ય વાયોર્વિશિષ્ટસ્રોતઃ, સામાન્યેન તુ વાયોઃ સર્વા એવ ધમન્ય ઇતિ ન વિરોધઃ| મૂલમિતિ પ્રભવસ્થાનમ્| અતિસૃષ્ટં વા અતિબદ્ધં વેતિ વિકલ્પેન બોદ્ધવ્યમ્, અતિસૃષ્ટાતિબદ્ધયોરેકત્રાસમ્ભવાત્| અલ્પાલ્પં વા તથાઽભીક્ષ્ણં વેતિ ચ વિકલ્પઃ| ક્લોમ હૃદયસ્થપિપાસાસ્થાનમ્| વપાવહનં વપા ઉદરસ્થા સ્નિગ્ધવર્તિકા યામાહુર્જનાસ્તૈલવર્તિકેતિ| સુશ્રુતે તુ “મેદોવહાનાં મૂલં વૃક્કૌ કટી ચ” (સુ.શા.અ.) ઇત્યુક્તં; તદત્રાતીન્દ્રિયાર્થદર્શિગમ્યે નાસ્મદ્વિધાનાં બુદ્ધયઃ પ્રભવન્તિ | અસ્થ્યપિ દ્રવરૂપમસ્ત્યેવ સ્રોતોવાહ્યમિતિ કૃત્વા અસ્થિવહાનામિત્યુક્તમ્| યદ્યપિ વિવિધાશિતપીતીયે રસાદીનાં દુષ્ટિલક્ષણમુક્તં ન રસાદિસ્રોતસાં, તથાઽપિ રસાદિદુષ્ટ્યા રસાદિવહધમનીનામપિ દુષ્ટેઃ સાધારણત્વેનોક્તં- રસાદિવહસ્રોતસાં વિજ્ઞાનાન્યુક્તાનીતિ| યે તુ બ્રુવતે- રસાદિદુષ્ટેરભિન્નૈવ તદ્વહધમનીદુષ્ટિરિતિ, તેષાં મતે પૃથગ્ધમનીદુષ્ટ્યભિધાનમનુપપન્નં, તથા ધમનીદુષ્ટ્યા યદ્ધાતુદુષ્ટિં વક્ષ્યતિ “તેષાં પ્રકોપાત્ સ્થાનસ્થાશ્ચૈવ” ઇત્યાદિના તદનુપપન્નમ્| ધમનીદુષ્ટ્યા તુ તદ્વાહ્યદુષ્ટિરવશ્યં ભવતીતિ કૃત્વા ધાતુદુષ્ટિલક્ષણૈરેવેહ ધમનીદુષ્ટિરુક્તા, રક્તાદિધાતુદુષ્ટ્યતિરિક્તં તુ ધમનીદુષ્ટિલક્ષણમ્ “અતિપ્રવૃત્તિઃ” ઇત્યાદિનાઽત્રૈવ વક્ષ્યતિ| અસ્વેદનાદિકં સ્વેદવહદુષ્ટિલક્ષણં કુષ્ઠપૂર્વરૂપેઽપ્યસ્તિ; તેન યત્રાન્યત્કુષ્ઠપૂર્વરૂપદર્શનં ભવતિ તત્ર કુષ્ઠપૂર્વરૂપતા નિશ્ચેતવ્યા, એતાવન્માત્રલક્ષણોદયે તુ સ્વેદવહધમનીદુષ્ટિરિતિ| ધમનીનામિહ મૂલજ્ઞાને યદ્યપિ સાક્ષાત્ પ્રયોજનં નોક્તં, તથાઽપિ મૂલોપઘાતાદ્વૃક્ષાણામિવ ધમનીનાં મહાનુપઘાતો ભવતીતિ જ્ઞેયમ્, અત એવ સુશ્રુતે સ્રોતોમૂલવિદ્ધલક્ષણાન્યુક્તાનિ||૮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
સ્રોતાંસિ, સિરાઃ, ધમન્યઃ, રસાયન્યઃ, રસવાહિન્યઃ, નાડ્યઃ, પન્થાનઃ, માર્ગાઃ, શરીરચ્છિદ્રાણિ, સંવૃતાસંવૃતાનિ, સ્થાનાનિ, આશયાઃ, નિકેતાશ્ચેતિ શરીરધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનિ ભવન્તિ| તેષાં પ્રકોપાત્ સ્થાનસ્થાશ્ચૈવ માર્ગગાશ્ચ શરીરધાતવઃ પ્રકોપમાપદ્યન્તે, ઇતરેષાં પ્રકોપાદિતરાણિ ચ| સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસ્યેવ, ધાતવશ્ચ ધાતૂનેવ પ્રદૂષયન્તિ પ્રદુષ્ટાઃ| તેષાં સર્વેષામેવ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રદુષ્ટા દૂષયિતારો ભવન્તિ, દોષસ્વભાવાદિતિ||૯||
स्रोतांसि, सिराः, धमन्यः, रसायन्यः, रसवाहिन्यः, नाड्यः, पन्थानः, मार्गाः, शरीरच्छिद्राणि, संवृतासंवृतानि, स्थानानि, आशयाः, निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति| तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते, इतरेषां प्रकोपादितराणि च| स्रोतांसि स्रोतांस्येव, धातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः| तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावादिति||९||
🔊 Audio coming soon
સ્રોતસાં વ્યવહારાર્થં પર્યાયાનાહ- સ્રોતાંસીત્યાદિ| સંવૃતાસંવૃતાનીત્યેકા સઞ્જ્ઞા, તત્રાગ્રે સંવૃતાનિ મૂલેઽસંવૃતાનિ| સ્થાનાદિપર્યાયાન્ કેચિદ્ધમનીમૂલસ્ય પર્યાયાનાચક્ષતે; અન્યે ત્વેતાનપિ ધમનીપર્યાયાનાહુઃ, ધમન્યોઽપિ હિ રસાદિસ્થાનં ભવન્ત્યેવેતિ કૃત્વા| સ્થાનસ્થા ઇતિ આશયસ્થાઃ| માર્ગગાશ્ચૈવેતિ ધમનીભિર્ગચ્છન્તઃ| ઇતરેષાં ચેત્યાદિનોક્તમર્થં સ્રોતાંસિ ચેત્યાદિના વિવૃણોતિ| સ્રોતાંસિ ધાતવશ્ચ દુષ્ટાઃ પ્રત્યાસન્નાનિ સ્રોતાંસિ ધાત્વન્તરાણિ ચ સ્વદોષસઙ્ક્રાન્ત્યા દૂષયન્તીત્યર્થઃ| દોષસ્વભાવાદિતિ દોષાણામેવાયં સ્વભાવો યદ્દૂષકત્વં , ન ધાત્વન્તરાણાં; તેન ધાતુના દુષ્ટિર્ધાતુદુષ્ટિઃ ધાતુગતદોષકૃતૈવ જ્ઞેયા||૯||
Adhikarana 7 (10-22) · Śloka 22
ભવન્તિ ચાત્ર- ક્ષયાત્ સન્ધારણાદ્રૌક્ષ્યાદ્વ્યાયામાત્ ક્ષુધિતસ્ય ચ| પ્રાણવાહીનિ દુષ્યન્તિ સ્રોતાંસ્યન્યૈશ્ચ દારુણૈઃ||૧૦|| ઔષ્ણ્યાદામાદ્ભયાત્ પાનાદતિશુષ્કાન્નસેવનાત્| અમ્બુવાહીનિ દુષ્યન્તિ તૃષ્ણાયાશ્ચાતિપીડનાત્||૧૧|| અતિમાત્રસ્ય ચાકાલે ચાહિતસ્ય ચ ભોજનાત્| અન્નવાહીનિ દુષ્યન્તિ વૈગુણ્યાત્ પાવકસ્ય ચ||૧૨|| ગુરુશીતમતિસ્નિગ્ધમતિમાત્રં સમશ્નતામ્| રસવાહીનિ દુષ્યન્તિ ચિન્ત્યાનાં ચાતિચિન્તનાત્||૧૩|| વિદાહીન્યન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ દ્રવાણિ ચ| રક્તવાહીનિ દુષ્યન્તિ ભજતાં ચાતપાનલૌ||૧૪|| અભિષ્યન્દીનિ ભોજ્યાનિ સ્થૂલાનિ ચ ગુરૂણિ ચ| માંસવાહીનિ દુષ્યન્તિ ભુક્ત્વા ચ સ્વપતાં દિવા||૧૫|| અવ્યાયામાદ્દિવાસ્વપ્નાન્મેદ્યાનાં ચાતિભક્ષણાત્| મેદોવાહીનિ દુષ્યન્તિ વારુણ્યાશ્ચાતિસેવનાત્||૧૬|| વ્યાયામાદતિસઙ્ક્ષોભાદસ્થ્નામતિવિઘટ્ટનાત્| અસ્થિવાહીનિ દુષ્યન્તિ વાતલાનાં ચ સેવનાત્||૧૭|| ઉત્પેષાદત્યભિષ્યન્દાદભિઘાતાત્ પ્રપીડનાત્| મજ્જવાહીનિ દુષ્યન્તિ વિરુદ્ધાનાં ચ સેવનાત્||૧૮|| અકાલયોનિગમનાન્નિગ્રહાદતિમૈથુનાત્| શુક્રવાહીનિ દુષ્યન્તિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિભિસ્તથા||૧૯|| મૂત્રિતોદકભક્ષ્યસ્ત્રીસેવનાન્મૂત્રનિગ્રહાત્| મૂત્રવાહીનિ દુષ્યન્તિ ક્ષીણસ્યાભિક્ષતસ્ય ચ||૨૦|| સન્ધારણાદત્યશનાદજીર્ણાધ્યશનાત્તથા| વર્ચોવાહીનિ દુષ્યન્તિ દુર્બલાગ્નેઃ કૃશસ્ય ચ||૨૧|| વ્યાયામાદતિસન્તાપાચ્છીતોષ્ણાક્રમસેવનાત્ | સ્વેદવાહીનિ દુષ્યન્તિ ક્રોધશોકભયૈસ્તથા||૨૨||
भवन्ति चात्र- क्षयात् सन्धारणाद्रौक्ष्याद्व्यायामात् क्षुधितस्य च| प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः||१०|| औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात्| अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्||११|| अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात्| अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च||१२|| गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम्| रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्||१३|| विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च| रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ||१४|| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च| मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा||१५|| अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात्| मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्||१६|| व्यायामादतिसङ्क्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात्| अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्||१७|| उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात्| मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्||१८|| अकालयोनिगमनान्निग्रहादतिमैथुनात्| शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा||१९|| मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात्| मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च||२०|| सन्धारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा| वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च||२१|| व्यायामादतिसन्तापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् | स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा||२२||
🔊 Audio coming soon
યથાક્રમં સ્રોતસાં દુષ્ટિકારણમાહ- ક્ષયાદિત્યાદિ| દારુણૈરિત્યત્ર ‘કર્મભિઃ’ ઇતિ શેષઃ| ગુરૂણિ ચ ભજતામિતિ પૂર્વોક્તેન સમ્બન્ધઃ| મેદ્યાનાં મેદુરાણામ્| અકાલયોનિગમનાદિતિ અહર્ષકાલગમનાત્, તથાઽનુચિતયોનૌ ગમનાત્| નિગ્રહાદિતિ શુક્રવેગનિગ્રહાત્| મૂત્રિતેત્યાદૌ મૂત્રવેગયુક્તસ્ય ઉદકાદિસેવનાદિતિ જ્ઞેયમ્||૧૦-૨૨||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણશ્ચાપિ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ||૨૩||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः||२३||
🔊 Audio coming soon
આહારશ્ચેત્યાદિના સામાન્યેન સર્વસ્રોતોદુષ્ટિમાહ| દોષગુણૈઃ સમ ઇત્યનેન દોષાતિવર્ધકત્વં દર્શયતિ| ક્ષીણાશ્ચ દોષા નાન્યદુષ્ટિં કુર્વન્તિ, કિં તુ સ્વયમેવ ક્ષીણસ્વલિઙ્ગા ભવન્તીત્યાદિ વેદિતવ્યમ્| ધાતુભિર્વિગુણ ઇતિ ધાતુવિરોધકસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ, નતુ ધાતુવિપરીતગુણે વિગુણઃ; દિવાસ્વપ્નમેદ્યાદયો હિ મેદસા સમાનગુણા એવ મેદોદૂષકા ઉક્તાઃ||૨૩||
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગગમનં ચાપિ સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૨૪||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
અતિપ્રવૃત્તિરિત્યાદિના સામાન્યેન સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણમાહ| અતિપ્રવૃત્તિરિહ સ્રોતોવાહ્યસ્ય રસાદેર્બોદ્ધવ્યા; એવં સઙ્ગોઽપિ રસાદેરેવ| વિમાર્ગગમનં ચ યથા- મલસ્ય મૂત્રમાર્ગગમનમિત્યાદિ||૨૪||
Adhikarana 10 (25) · Śloka 25
સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ||૨૫||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
સ્વધાતુસમવર્ણાનીતિ વાહ્યધાતુતુલ્યવર્ણાનિ| પ્રતાનઃ લતાપ્રપઞ્ચઃ||૨૫||
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
પ્રાણોદકાન્નવાહાનાં દુષ્ટાનાં શ્વાસિકી ક્રિયા| કાર્યા તૃષ્ણોપશમની તથૈવામપ્રદોષિકી||૨૬|| વિવિધાશિતપીતીયે રસાદીનાં યદૌષધમ્| રસાદિસ્રોતસાં કુર્યાત્તદ્યથાસ્વમુપક્રમમ્||૨૭|| મૂત્રવિટ્સ્વેદવાહાનાં ચિકિત્સા મૌત્રકૃચ્છ્રિકી| તથાઽતિસારિકી કાર્યા તથા જ્વરચિકિત્સિકી||૨૮||
प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया| कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी||२६|| विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम्| रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्||२७|| मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी| तथाऽतिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी||२८||
🔊 Audio coming soon
પ્રાણોદકેત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| પ્રાણવહાનાં શ્વાસિકી, ઉદકવહાનાં તૃષ્ણોપશમની, અન્નવહાનામામપ્રદોષિકીતિ બોદ્ધવ્યમ્| મૂત્રાદિવહાનામપિ ત્રયાણાં મૌત્રકૃચ્છ્રિક્યાદયો યથાસઙ્ખ્યં તિસ્રશ્ચિકિત્સા જ્ઞેયાઃ||૨૬-૨૮||
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
તત્ર શ્લોકાઃ- ત્રયોદશાનાં મૂલાનિ સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્| સામાન્યં નામપર્યાયાઃ કોપનાનિ પરસ્પરમ્||૨૯|| દોષહેતુઃ પૃથક્ત્વેન ભેષજોદ્દેશ એવ ચ| સ્રોતોવિમાને નિર્દિષ્ટસ્તથા ચાદૌ વિનિશ્ચયઃ||૩૦|| કેવલં વિદિતં યસ્ય શરીરં સર્વભાવતઃ| શારીરાઃ સર્વરોગાશ્ચ સ કર્મસુ ન મુહ્યતિ||૩૧||
तत्र श्लोकाः- त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्| सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्||२९|| दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च| स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः||३०|| केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः| शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति||३१||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે દુષ્ટિલક્ષણં સામાન્યં વાતાદ્યવિશેષિતં દુષ્ટિલક્ષણમિત્યર્થઃ, સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણાનીહ વાતાદિદોષભેદેન નોક્તાનીત્યર્થઃ ; વાતાદિવિશેષેણ ચેહ વિસ્તરભયાદ્દુષ્ટિર્નોક્તા; તેન વાતાદિવિશેષલિઙ્ગાધિક્યાદ્દુષ્ટિર્નિર્ણેતવ્યા| આદૌ વિનિશ્ચય ઇતિ અધ્યાયાદૌ પુરુષસ્ય ધમનીમયત્વાદિવાદનિશ્ચય ઇત્યર્થઃ| કેવલમિત્યાદિના અત્રોક્તધમન્યાદિભેદેન શરીરજ્ઞાનસ્યોપાદેયતામાહ||૨૯-૩૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને સ્રોતોવિમાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने स्रोतोविमानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને સ્રોતોવિમાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||