Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ srōtasāṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvasminnadhyāyē parīkṣāmabhidhāya tatparīkṣaṇīyaṁ śarīraṁ duṣṭāduṣṭasrōtōvibhāgēna vaktuṁ srōtasāṁ vimānamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yāvantaḥ puruṣē mūrtimantō bhāvaviśēṣāstāvanta ēvāsmin srōtasāṁ prakāraviśēṣāḥ| sarvē hi bhāvā puruṣē nāntarēṇa srōtāṁsyabhinirvartantē, kṣayaṁ vā'pyabhigacchanti| srōtāṁsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṁ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthēna||3||
यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः| सर्वे हि भावा पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते, क्षयं वाऽप्यभिगच्छन्ति| स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन||३||
🔊 Audio coming soon
mūrtimanta iti asarvagatadravyaparimāṇavantaḥ, asarvagatadravyaparimāṇaṁ hi mūrtirucyatē| bhāvaviśēṣā iti utpattimantō viśēṣāḥ| atra hētumāha- sarva ityādi| abhinirvartanta iti santānanyāyēna| srōtāṁsītyādi| khaluśabdō hētau| pariṇāmamāpadyamānānāmiti pūrvapūrvarasādirūpatāparityāgēnōttarōttararaktādirūpatāmāpadyamānānām| ayanārthēnētivacanānna sthirāṇāṁ dhātūnāmabhivāhīni bhavanti srōtāṁsi, kintu dēśāntaraprāpaṇēnābhivāhīni bhavanti| ēvaṁ manyatē- raktasya vr̥ddhiḥ śōṇitarūpatayā pariṇamatā rasēna militēna kartavyā, sa ca sthānāntarasthasya rasasya rudhirēṇa samaṁ mēlakō na gamanamārgaṁ srōtaḥsañjñakamantarā bhavati| ayaṁ tāvadabhisandhiḥ- srōtaḥkāraṇikō hi dhātūnāṁ prāyō raktādīnāmuttaradhātupōṣakabhāgapariṇāmō bhavati, taccāpyuttaradhātupōṣaṇaṁ nāntarēṇa srōtō bhavati; yaśca raktē nyāyaḥ, sa sarvatra śārīrē bhāvē; na cānyasrōtasā'nyadhātupuṣṭiḥ sambhavati, sarvapōṣyāṇāṁ bhinnadēśatvāt; na hyabhinnēna srōtasā bhinnadēśavr̥kṣayōḥ sēcanamasti| manastu yadyapi nityatvēna na pōṣyaṁ, tathā'pi tasyēndriyapradēśagamanārthaṁ srōtō'styēva| tacca manaḥprabhr̥tīnāmatīndriyāṇāṁ kr̥tsnamēva śarīraṁ srōtōrūpaṁ vakṣyati| dōṣāṇāṁ tu sarvaśarīracaratvēna yathāsthūlasrōtō'nabhidhānē'pi sarvasrōtāṁsyēva gamanārthaṁ vakṣyantē, sūkṣmajijñāsāyāṁ tu vātādīnāmapi pradhānabhūtā dhamanyaḥ santyēva; yaduktaṁ suśrutē- “tāsāṁ vātavāhinyō daśa” (su.śā.a.7) ityādi| naca carakē suśrutē iva dhamanīsirāsrōtasāṁ bhēdō vivakṣitaḥ||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
api caikē srōtasāmēva samudayaṁ puruṣamicchanti, sarvagatatvāt sarvasaratvācca dōṣaprakōpaṇapraśamanānām| na tvētadēvaṁ, yasya hi srōtāṁsi, yacca vahanti, yaccāvahanti, yatra cāvasthitāni, sarvaṁ tadanyattēbhyaḥ||4|| atibahutvāt khalu kēcidaparisaṅkhyēyānyācakṣatē srōtāṁsi, parisaṅkhyēyāni punaranyē||5||
अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति, सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम्| न त्वेतदेवं, यस्य हि स्रोतांसि, यच्च वहन्ति, यच्चावहन्ति, यत्र चावस्थितानि, सर्वं तदन्यत्तेभ्यः||४|| अतिबहुत्वात् खलु केचिदपरिसङ्ख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि, परिसङ्ख्येयानि पुनरन्ये||५||
🔊 Audio coming soon
sarvagatatvāditi srōtasāṁ sarvaśarīrāvayavagatatvādityarthaḥ| sarvasaratvādityuttarēṇa sambadhyatē| dōṣaprakōpaṇamapathyaṁ dōṣapraśamanaṁ vā pathyaṁ sarvasmiñ śarīrapradēśē dōṣarūpaṁ sat tathā bhēṣajarūpaṁ sadgacchati; tēna sarvatra srōtō vidyatē; tēna srōtōmayaḥ puruṣa iti pūrvapakṣaḥ| taṁ niṣēdhati- na tvityādi| yasya hi srōtāṁsi yadghaṭitānītyarthaḥ, yacca vahantīti yadrasādi vahantītyarthaḥ, yaccāvahantīti yacca puṣyantītyarthaḥ, yatra cāvasthitānīti yatra māṁsādau sambaddhānītyarthaḥ, tat sarvaṁ dhamanībhyō'nyat; tasmānna srōtōrūpa ēva puruṣa ityarthaḥ||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
tēṣāṁ tu khalu srōtasāṁ yathāsthūlaṁ katicitprakārānmūlataśca prakōpavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ; yē bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṁ, vijñānāya cājñānavatām||6|| tadyathā- prāṇōdakānnarasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukramūtrapurīṣasvēdavahānīti; vātapittaślēṣmaṇāṁ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṁ sarvāṇi srōtāṁsyayanabhūtāni, tadvadatīndriyāṇāṁ punaḥ sattvādīnāṁ kēvalaṁ cētanāvaccharīramayanabhūtamadhiṣṭhānabhūtaṁ ca| tadētat srōtasāṁ prakr̥tibhūtatvānna vikārairupasr̥jyatē śarīram||7||
तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः; ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय चाज्ञानवताम्||६|| तद्यथा- प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति; वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि, तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरमयनभूतमधिष्ठानभूतं च| तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्||७||
🔊 Audio coming soon
prakōpavijñānataścēti yathā srōtasāṁ prakōpō vijñāyatē tathā vyākhyāsyāma iti yōjanā| anuktārthajñānāyēti anuktasrōtōjñānāya| jñānavatāmiti anuktārthajñānasamarthānām| jñānavantō hyanēna liṅgēnānuktamapi srōtō'numimatē| vijñānāya cājñānavatāmiti yathōktamātrajñānāya ca mandabuddhīnāmityarthaḥ| tadvaditi sarvaśarīracarāṇām| cētanāvaccharīramityanēnācētanakēśanakhādipradēśaṁ sattvādigamanē niṣēdhati, dōṣāstu tatrāpi yāntīti| ayanabhūtamiti mārgabhūtam| adhiṣṭhānabhūtamiti sthānarūpam||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
tatra prāṇavahānāṁ srōtasāṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca, praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- atisr̥ṣṭamatibaddhaṁ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā saśabdaśūlamucchvasantaṁ dr̥ṣṭvā prāṇavahānyasya srōtāṁsi praduṣṭānīti vidyāt| udakavahānāṁ srōtasāṁ tālumūlaṁ klōma ca, praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- jihvātālvōṣṭhakaṇṭhaklōmaśōṣaṁ pipāsāṁ cātipravr̥ddhāṁ dr̥ṣṭvōdakavahānyasya srōtāṁsi praduṣṭānīti vidyāt| annavahānāṁ srōtasāmāmāśayō mūlaṁ vāmaṁ ca pārśvaṁ, praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- anannābhilaṣaṇamarōcakavipākau chardiṁ ca dr̥ṣṭvā'nnavahānyasya srōtāṁsi praduṣṭānīti vidyāt| rasavahānāṁ srōtasāṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ daśa ca dhamanyaḥ| śōṇitavahānāṁ srōtasāṁ yakr̥nmūlaṁ plīhā ca| māṁsavahānāṁ ca srōtasāṁ snāyurmūlaṁ tvak ca| mēdōvahānāṁ srōtasāṁ vr̥kkau mūlaṁ vapāvahanaṁ ca| asthivahānāṁ srōtasāṁ mēdō mūlaṁ jaghanaṁ ca| majjavahānāṁ srōtasāmasthīni mūlaṁ sandhayaśca| śukravahānāṁ srōtasāṁ vr̥ṣaṇau mūlaṁ śēphaśca| praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāṁ rasādivahasrōtasāṁ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīyē; yānyēva hi dhātūnāṁ pradōṣavijñānāni tānyēva yathāsvaṁ praduṣṭānāṁ dhātusrōtasām| mūtravahānāṁ srōtasāṁ bastirmūlaṁ vaṅkṣaṇau ca, praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- atisr̥ṣṭamatibaddhaṁ prakupitamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā bahalaṁ saśūlaṁ mūtrayantaṁ dr̥ṣṭvā mūtravahānyasya srōtāṁsi praduṣṭānīti vidyāt| purīṣavahānāṁ srōtasāṁ pakvāśayō mūlaṁ sthūlagudaṁ ca, praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- kr̥cchrēṇālpālpaṁ saśabdaśūlamatidravamatigrathitamatibahu cōpaviśantaṁ dr̥ṣṭvā purīṣavahānyasya srōtāṁsi praduṣṭānīti vidyāt| svēdavahānāṁ srōtasāṁ mēdō mūlaṁ lōmakūpāśca, praduṣṭānāṁ tu khalvēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- asvēdanamatisvēdanaṁ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṁ lōmaharṣaṁ ca dr̥ṣṭvā svēdavahānyasya srōtāṁsi praduṣṭānīti vidyāt||8||
तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणमरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वाऽन्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः| शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च| मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च| मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च| अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च| मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च| शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च| प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये; यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम्| मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं प्रकुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलमतिद्रवमतिग्रथितमतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
prāṇavahānāmiti prāṇasañjñakavātavahānām| ētacca prāṇākhyaviśiṣṭasya vāyōrviśiṣṭasrōtaḥ, sāmānyēna tu vāyōḥ sarvā ēva dhamanya iti na virōdhaḥ| mūlamiti prabhavasthānam| atisr̥ṣṭaṁ vā atibaddhaṁ vēti vikalpēna bōddhavyam, atisr̥ṣṭātibaddhayōrēkatrāsambhavāt| alpālpaṁ vā tathā'bhīkṣṇaṁ vēti ca vikalpaḥ| klōma hr̥dayasthapipāsāsthānam| vapāvahanaṁ vapā udarasthā snigdhavartikā yāmāhurjanāstailavartikēti| suśrutē tu “mēdōvahānāṁ mūlaṁ vr̥kkau kaṭī ca” (su.śā.a.) ityuktaṁ; tadatrātīndriyārthadarśigamyē nāsmadvidhānāṁ buddhayaḥ prabhavanti | asthyapi dravarūpamastyēva srōtōvāhyamiti kr̥tvā asthivahānāmityuktam| yadyapi vividhāśitapītīyē rasādīnāṁ duṣṭilakṣaṇamuktaṁ na rasādisrōtasāṁ, tathā'pi rasādiduṣṭyā rasādivahadhamanīnāmapi duṣṭēḥ sādhāraṇatvēnōktaṁ- rasādivahasrōtasāṁ vijñānānyuktānīti| yē tu bruvatē- rasādiduṣṭērabhinnaiva tadvahadhamanīduṣṭiriti, tēṣāṁ matē pr̥thagdhamanīduṣṭyabhidhānamanupapannaṁ, tathā dhamanīduṣṭyā yaddhātuduṣṭiṁ vakṣyati “tēṣāṁ prakōpāt sthānasthāścaiva” ityādinā tadanupapannam| dhamanīduṣṭyā tu tadvāhyaduṣṭiravaśyaṁ bhavatīti kr̥tvā dhātuduṣṭilakṣaṇairēvēha dhamanīduṣṭiruktā, raktādidhātuduṣṭyatiriktaṁ tu dhamanīduṣṭilakṣaṇam “atipravr̥ttiḥ” ityādinā'traiva vakṣyati| asvēdanādikaṁ svēdavahaduṣṭilakṣaṇaṁ kuṣṭhapūrvarūpē'pyasti; tēna yatrānyatkuṣṭhapūrvarūpadarśanaṁ bhavati tatra kuṣṭhapūrvarūpatā niścētavyā, ētāvanmātralakṣaṇōdayē tu svēdavahadhamanīduṣṭiriti| dhamanīnāmiha mūlajñānē yadyapi sākṣāt prayōjanaṁ nōktaṁ, tathā'pi mūlōpaghātādvr̥kṣāṇāmiva dhamanīnāṁ mahānupaghātō bhavatīti jñēyam, ata ēva suśrutē srōtōmūlaviddhalakṣaṇānyuktāni||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
srōtāṁsi, sirāḥ, dhamanyaḥ, rasāyanyaḥ, rasavāhinyaḥ, nāḍyaḥ, panthānaḥ, mārgāḥ, śarīracchidrāṇi, saṁvr̥tāsaṁvr̥tāni, sthānāni, āśayāḥ, nikētāścēti śarīradhātvavakāśānāṁ lakṣyālakṣyāṇāṁ nāmāni bhavanti| tēṣāṁ prakōpāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakōpamāpadyantē, itarēṣāṁ prakōpāditarāṇi ca| srōtāṁsi srōtāṁsyēva, dhātavaśca dhātūnēva pradūṣayanti praduṣṭāḥ| tēṣāṁ sarvēṣāmēva vātapittaślēṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitārō bhavanti, dōṣasvabhāvāditi||9||
स्रोतांसि, सिराः, धमन्यः, रसायन्यः, रसवाहिन्यः, नाड्यः, पन्थानः, मार्गाः, शरीरच्छिद्राणि, संवृतासंवृतानि, स्थानानि, आशयाः, निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति| तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते, इतरेषां प्रकोपादितराणि च| स्रोतांसि स्रोतांस्येव, धातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः| तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावादिति||९||
🔊 Audio coming soon
srōtasāṁ vyavahārārthaṁ paryāyānāha- srōtāṁsītyādi| saṁvr̥tāsaṁvr̥tānītyēkā sañjñā, tatrāgrē saṁvr̥tāni mūlē'saṁvr̥tāni| sthānādiparyāyān kēciddhamanīmūlasya paryāyānācakṣatē; anyē tvētānapi dhamanīparyāyānāhuḥ, dhamanyō'pi hi rasādisthānaṁ bhavantyēvēti kr̥tvā| sthānasthā iti āśayasthāḥ| mārgagāścaivēti dhamanībhirgacchantaḥ| itarēṣāṁ cētyādinōktamarthaṁ srōtāṁsi cētyādinā vivr̥ṇōti| srōtāṁsi dhātavaśca duṣṭāḥ pratyāsannāni srōtāṁsi dhātvantarāṇi ca svadōṣasaṅkrāntyā dūṣayantītyarthaḥ| dōṣasvabhāvāditi dōṣāṇāmēvāyaṁ svabhāvō yaddūṣakatvaṁ , na dhātvantarāṇāṁ; tēna dhātunā duṣṭirdhātuduṣṭiḥ dhātugatadōṣakr̥taiva jñēyā||9||
Adhikarana 7 (10-22) · Śloka 22
bhavanti cātra- kṣayāt sandhāraṇādraukṣyādvyāyāmāt kṣudhitasya ca| prāṇavāhīni duṣyanti srōtāṁsyanyaiśca dāruṇaiḥ||10|| auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasēvanāt| ambuvāhīni duṣyanti tr̥ṣṇāyāścātipīḍanāt||11|| atimātrasya cākālē cāhitasya ca bhōjanāt| annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca||12|| guruśītamatisnigdhamatimātraṁ samaśnatām| rasavāhīni duṣyanti cintyānāṁ cāticintanāt||13|| vidāhīnyannapānāni snigdhōṣṇāni dravāṇi ca| raktavāhīni duṣyanti bhajatāṁ cātapānalau||14|| abhiṣyandīni bhōjyāni sthūlāni ca gurūṇi ca| māṁsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṁ divā||15|| avyāyāmāddivāsvapnānmēdyānāṁ cātibhakṣaṇāt| mēdōvāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisēvanāt||16|| vyāyāmādatisaṅkṣōbhādasthnāmativighaṭṭanāt| asthivāhīni duṣyanti vātalānāṁ ca sēvanāt||17|| utpēṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt| majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṁ ca sēvanāt||18|| akālayōnigamanānnigrahādatimaithunāt| śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā||19|| mūtritōdakabhakṣyastrīsēvanānmūtranigrahāt| mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya ca||20|| sandhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā| varcōvāhīni duṣyanti durbalāgnēḥ kr̥śasya ca||21|| vyāyāmādatisantāpācchītōṣṇākramasēvanāt | svēdavāhīni duṣyanti krōdhaśōkabhayaistathā||22||
भवन्ति चात्र- क्षयात् सन्धारणाद्रौक्ष्याद्व्यायामात् क्षुधितस्य च| प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः||१०|| औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात्| अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्||११|| अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात्| अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च||१२|| गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम्| रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्||१३|| विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च| रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ||१४|| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च| मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा||१५|| अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात्| मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्||१६|| व्यायामादतिसङ्क्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात्| अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्||१७|| उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात्| मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्||१८|| अकालयोनिगमनान्निग्रहादतिमैथुनात्| शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा||१९|| मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात्| मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च||२०|| सन्धारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा| वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च||२१|| व्यायामादतिसन्तापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् | स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा||२२||
🔊 Audio coming soon
yathākramaṁ srōtasāṁ duṣṭikāraṇamāha- kṣayādityādi| dāruṇairityatra ‘karmabhiḥ’ iti śēṣaḥ| gurūṇi ca bhajatāmiti pūrvōktēna sambandhaḥ| mēdyānāṁ mēdurāṇām| akālayōnigamanāditi aharṣakālagamanāt, tathā'nucitayōnau gamanāt| nigrahāditi śukravēganigrahāt| mūtritētyādau mūtravēgayuktasya udakādisēvanāditi jñēyam||10-22||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddōṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇaścāpi srōtasāṁ sa pradūṣakaḥ||23||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः||२३||
🔊 Audio coming soon
āhāraścētyādinā sāmānyēna sarvasrōtōduṣṭimāha| dōṣaguṇaiḥ sama ityanēna dōṣātivardhakatvaṁ darśayati| kṣīṇāśca dōṣā nānyaduṣṭiṁ kurvanti, kiṁ tu svayamēva kṣīṇasvaliṅgā bhavantītyādi vēditavyam| dhātubhirviguṇa iti dhātuvirōdhakasvabhāva ityarthaḥ, natu dhātuviparītaguṇē viguṇaḥ; divāsvapnamēdyādayō hi mēdasā samānaguṇā ēva mēdōdūṣakā uktāḥ||23||
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
atipravr̥ttiḥ saṅgō vā sirāṇāṁ granthayō'pi vā| vimārgagamanaṁ cāpi srōtasāṁ duṣṭilakṣaṇam||24||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
atipravr̥ttirityādinā sāmānyēna srōtōduṣṭilakṣaṇamāha| atipravr̥ttiriha srōtōvāhyasya rasādērbōddhavyā; ēvaṁ saṅgō'pi rasādērēva| vimārgagamanaṁ ca yathā- malasya mūtramārgagamanamityādi||24||
Adhikarana 10 (25) · Śloka 25
svadhātusamavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā pratānasadr̥śāni ca||25||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
svadhātusamavarṇānīti vāhyadhātutulyavarṇāni| pratānaḥ latāprapañcaḥ||25||
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
prāṇōdakānnavāhānāṁ duṣṭānāṁ śvāsikī kriyā| kāryā tr̥ṣṇōpaśamanī tathaivāmapradōṣikī||26|| vividhāśitapītīyē rasādīnāṁ yadauṣadham| rasādisrōtasāṁ kuryāttadyathāsvamupakramam||27|| mūtraviṭsvēdavāhānāṁ cikitsā mautrakr̥cchrikī| tathā'tisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī||28||
प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया| कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी||२६|| विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम्| रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्||२७|| मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी| तथाऽतिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी||२८||
🔊 Audio coming soon
prāṇōdakētyādinā cikitsāmāha| prāṇavahānāṁ śvāsikī, udakavahānāṁ tr̥ṣṇōpaśamanī, annavahānāmāmapradōṣikīti bōddhavyam| mūtrādivahānāmapi trayāṇāṁ mautrakr̥cchrikyādayō yathāsaṅkhyaṁ tisraścikitsā jñēyāḥ||26-28||
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
tatra ślōkāḥ- trayōdaśānāṁ mūlāni srōtasāṁ duṣṭilakṣaṇam| sāmānyaṁ nāmaparyāyāḥ kōpanāni parasparam||29|| dōṣahētuḥ pr̥thaktvēna bhēṣajōddēśa ēva ca| srōtōvimānē nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ||30|| kēvalaṁ viditaṁ yasya śarīraṁ sarvabhāvataḥ| śārīrāḥ sarvarōgāśca sa karmasu na muhyati||31||
तत्र श्लोकाः- त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्| सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्||२९|| दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च| स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः||३०|| केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः| शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति||३१||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē duṣṭilakṣaṇaṁ sāmānyaṁ vātādyaviśēṣitaṁ duṣṭilakṣaṇamityarthaḥ, srōtōduṣṭilakṣaṇānīha vātādidōṣabhēdēna nōktānītyarthaḥ ; vātādiviśēṣēṇa cēha vistarabhayādduṣṭirnōktā; tēna vātādiviśēṣaliṅgādhikyādduṣṭirnirṇētavyā| ādau viniścaya iti adhyāyādau puruṣasya dhamanīmayatvādivādaniścaya ityarthaḥ| kēvalamityādinā atrōktadhamanyādibhēdēna śarīrajñānasyōpādēyatāmāha||29-31||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē vimānasthānē srōtōvimānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने स्रोतोविमानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ vimānasthānē srōtōvimānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||