Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಪರೀಕ್ಷಾಮಭಿಧಾಯ ತತ್ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಂ ಶರೀರಂ ದುಷ್ಟಾದುಷ್ಟಸ್ರೋತೋವಿಭಾಗೇನ ವಕ್ತುಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಮಾನಮುಚ್ಯತೇ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಯಾವನ್ತಃ ಪುರುಷೇ ಮೂರ್ತಿಮನ್ತೋ ಭಾವವಿಶೇಷಾಸ್ತಾವನ್ತ ಏವಾಸ್ಮಿನ್ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಾಃ| ಸರ್ವೇ ಹಿ ಭಾವಾ ಪುರುಷೇ ನಾನ್ತರೇಣ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ, ಕ್ಷಯಂ ವಾಽಪ್ಯಭಿಗಚ್ಛನ್ತಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಖಲು ಪರಿಣಾಮಮಾಪದ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಮಭಿವಾಹೀನಿ ಭವನ್ತ್ಯಯನಾರ್ಥೇನ||೩||
यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः| सर्वे हि भावा पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते, क्षयं वाऽप्यभिगच्छन्ति| स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन||३||
🔊 Audio coming soon
ಮೂರ್ತಿಮನ್ತ ಇತಿ ಅಸರ್ವಗತದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣವನ್ತಃ, ಅಸರ್ವಗತದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಂ ಹಿ ಮೂರ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಭಾವವಿಶೇಷಾ ಇತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಮನ್ತೋ ವಿಶೇಷಾಃ| ಅತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸನ್ತಾನನ್ಯಾಯೇನ| ಸ್ರೋತಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ಖಲುಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ| ಪರಿಣಾಮಮಾಪದ್ಯಮಾನಾನಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವರಸಾದಿರೂಪತಾಪರಿತ್ಯಾಗೇನೋತ್ತರೋತ್ತರರಕ್ತಾದಿರೂಪತಾಮಾಪದ್ಯಮಾನಾನಾಮ್| ಅಯನಾರ್ಥೇನೇತಿವಚನಾನ್ನ ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ಧಾತೂನಾಮಭಿವಾಹೀನಿ ಭವನ್ತಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಕಿನ್ತು ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಾಪಣೇನಾಭಿವಾಹೀನಿ ಭವನ್ತಿ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ರಕ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ ಶೋಣಿತರೂಪತಯಾ ಪರಿಣಮತಾ ರಸೇನ ಮಿಲಿತೇನ ಕರ್ತವ್ಯಾ, ಸ ಚ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಸ್ಥಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ ರುಧಿರೇಣ ಸಮಂ ಮೇಲಕೋ ನ ಗಮನಮಾರ್ಗಂ ಸ್ರೋತಃಸಞ್ಜ್ಞಕಮನ್ತರಾ ಭವತಿ| ಅಯಂ ತಾವದಭಿಸನ್ಧಿಃ- ಸ್ರೋತಃಕಾರಣಿಕೋ ಹಿ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಾದೀನಾಮುತ್ತರಧಾತುಪೋಷಕಭಾಗಪರಿಣಾಮೋ ಭವತಿ, ತಚ್ಚಾಪ್ಯುತ್ತರಧಾತುಪೋಷಣಂ ನಾನ್ತರೇಣ ಸ್ರೋತೋ ಭವತಿ; ಯಶ್ಚ ರಕ್ತೇ ನ್ಯಾಯಃ, ಸ ಸರ್ವತ್ರ ಶಾರೀರೇ ಭಾವೇ; ನ ಚಾನ್ಯಸ್ರೋತಸಾಽನ್ಯಧಾತುಪುಷ್ಟಿಃ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸರ್ವಪೋಷ್ಯಾಣಾಂ ಭಿನ್ನದೇಶತ್ವಾತ್; ನ ಹ್ಯಭಿನ್ನೇನ ಸ್ರೋತಸಾ ಭಿನ್ನದೇಶವೃಕ್ಷಯೋಃ ಸೇಚನಮಸ್ತಿ| ಮನಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವೇನ ನ ಪೋಷ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರದೇಶಗಮನಾರ್ಥಂ ಸ್ರೋತೋಽಸ್ತ್ಯೇವ| ತಚ್ಚ ಮನಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇವ ಶರೀರಂ ಸ್ರೋತೋರೂಪಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ದೋಷಾಣಾಂ ತು ಸರ್ವಶರೀರಚರತ್ವೇನ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಸ್ರೋತೋಽನಭಿಧಾನೇಽಪಿ ಸರ್ವಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯೇವ ಗಮನಾರ್ಥಂ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಂ ತು ವಾತಾದೀನಾಮಪಿ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾ ಧಮನ್ಯಃ ಸನ್ತ್ಯೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ತಾಸಾಂ ವಾತವಾಹಿನ್ಯೋ ದಶ” (ಸು.ಶಾ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ನಚ ಚರಕೇ ಸುಶ್ರುತೇ ಇವ ಧಮನೀಸಿರಾಸ್ರೋತಸಾಂ ಭೇದೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ||೩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ಅಪಿ ಚೈಕೇ ಸ್ರೋತಸಾಮೇವ ಸಮುದಯಂ ಪುರುಷಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಸರ್ವಗತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಸರತ್ವಾಚ್ಚ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್| ನ ತ್ವೇತದೇವಂ, ಯಸ್ಯ ಹಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯಚ್ಚ ವಹನ್ತಿ, ಯಚ್ಚಾವಹನ್ತಿ, ಯತ್ರ ಚಾವಸ್ಥಿತಾನಿ, ಸರ್ವಂ ತದನ್ಯತ್ತೇಭ್ಯಃ||೪|| ಅತಿಬಹುತ್ವಾತ್ ಖಲು ಕೇಚಿದಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಿ ಪುನರನ್ಯೇ||೫||
अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति, सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम्| न त्वेतदेवं, यस्य हि स्रोतांसि, यच्च वहन्ति, यच्चावहन्ति, यत्र चावस्थितानि, सर्वं तदन्यत्तेभ्यः||४|| अतिबहुत्वात् खलु केचिदपरिसङ्ख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि, परिसङ्ख्येयानि पुनरन्ये||५||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ವಗತತ್ವಾದಿತಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸರ್ವಶರೀರಾವಯವಗತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಸರತ್ವಾದಿತ್ಯುತ್ತರೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮಪಥ್ಯಂ ದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ವಾ ಪಥ್ಯಂ ಸರ್ವಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರಪ್ರದೇಶೇ ದೋಷರೂಪಂ ಸತ್ ತಥಾ ಭೇಷಜರೂಪಂ ಸದ್ಗಚ್ಛತಿ; ತೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ರೋತೋ ವಿದ್ಯತೇ; ತೇನ ಸ್ರೋತೋಮಯಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಃ| ತಂ ನಿಷೇಧತಿ- ನ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಹಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಯದ್ಘಟಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಯಚ್ಚ ವಹನ್ತೀತಿ ಯದ್ರಸಾದಿ ವಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಯಚ್ಚಾವಹನ್ತೀತಿ ಯಚ್ಚ ಪುಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಯತ್ರ ಚಾವಸ್ಥಿತಾನೀತಿ ಯತ್ರ ಮಾಂಸಾದೌ ಸಮ್ಬದ್ಧಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ ಸರ್ವಂ ಧಮನೀಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್; ತಸ್ಮಾನ್ನ ಸ್ರೋತೋರೂಪ ಏವ ಪುರುಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪-೫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ತೇಷಾಂ ತು ಖಲು ಸ್ರೋತಸಾಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಕತಿಚಿತ್ಪ್ರಕಾರಾನ್ಮೂಲತಶ್ಚ ಪ್ರಕೋಪವಿಜ್ಞಾನತಶ್ಚಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ಯೇ ಭವಿಷ್ಯನ್ತ್ಯಲಮನುಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾಯ ಜ್ಞಾನವತಾಂ, ವಿಜ್ಞಾನಾಯ ಚಾಜ್ಞಾನವತಾಮ್||೬|| ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನರಸರುಧಿರಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಮೂತ್ರಪುರೀಷಸ್ವೇದವಹಾನೀತಿ; ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಪುನಃ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾಣಾಂ ಸರ್ವಾಣಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಯನಭೂತಾನಿ, ತದ್ವದತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪುನಃ ಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಕೇವಲಂ ಚೇತನಾವಚ್ಛರೀರಮಯನಭೂತಮಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಂ ಚ| ತದೇತತ್ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತತ್ವಾನ್ನ ವಿಕಾರೈರುಪಸೃಜ್ಯತೇ ಶರೀರಮ್||೭||
तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः; ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय चाज्ञानवताम्||६|| तद्यथा- प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति; वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि, तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरमयनभूतमधिष्ठानभूतं च| तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्||७||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಕೋಪವಿಜ್ಞಾನತಶ್ಚೇತಿ ಯಥಾ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರಕೋಪೋ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ತಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅನುಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾಯೇತಿ ಅನುಕ್ತಸ್ರೋತೋಜ್ಞಾನಾಯ| ಜ್ಞಾನವತಾಮಿತಿ ಅನುಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸಮರ್ಥಾನಾಮ್| ಜ್ಞಾನವನ್ತೋ ಹ್ಯನೇನ ಲಿಙ್ಗೇನಾನುಕ್ತಮಪಿ ಸ್ರೋತೋಽನುಮಿಮತೇ| ವಿಜ್ಞಾನಾಯ ಚಾಜ್ಞಾನವತಾಮಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಮಾತ್ರಜ್ಞಾನಾಯ ಚ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವದಿತಿ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾಣಾಮ್| ಚೇತನಾವಚ್ಛರೀರಮಿತ್ಯನೇನಾಚೇತನಕೇಶನಖಾದಿಪ್ರದೇಶಂ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗಮನೇ ನಿಷೇಧತಿ, ದೋಷಾಸ್ತು ತತ್ರಾಪಿ ಯಾನ್ತೀತಿ| ಅಯನಭೂತಮಿತಿ ಮಾರ್ಗಭೂತಮ್| ಅಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಮಿತಿ ಸ್ಥಾನರೂಪಮ್||೬-೭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ತತ್ರ ಪ್ರಾಣವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಹೃದಯಂ ಮೂಲಂ ಮಹಾಸ್ರೋತಶ್ಚ, ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅತಿಸೃಷ್ಟಮತಿಬದ್ಧಂ ಕುಪಿತಮಲ್ಪಾಲ್ಪಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಾ ಸಶಬ್ದಶೂಲಮುಚ್ಛ್ವಸನ್ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಾಣವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಉದಕವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತಾಲುಮೂಲಂ ಕ್ಲೋಮ ಚ, ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಜಿಹ್ವಾತಾಲ್ವೋಷ್ಠಕಣ್ಠಕ್ಲೋಮಶೋಷಂ ಪಿಪಾಸಾಂ ಚಾತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವೋದಕವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅನ್ನವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಮಾಮಾಶಯೋ ಮೂಲಂ ವಾಮಂ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಂ, ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅನನ್ನಾಭಿಲಷಣಮರೋಚಕವಿಪಾಕೌ ಛರ್ದಿಂ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽನ್ನವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ರಸವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಹೃದಯಂ ಮೂಲಂ ದಶ ಚ ಧಮನ್ಯಃ| ಶೋಣಿತವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಯಕೃನ್ಮೂಲಂ ಪ್ಲೀಹಾ ಚ| ಮಾಂಸವಹಾನಾಂ ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ನಾಯುರ್ಮೂಲಂ ತ್ವಕ್ ಚ| ಮೇದೋವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವೃಕ್ಕೌ ಮೂಲಂ ವಪಾವಹನಂ ಚ| ಅಸ್ಥಿವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೇದೋ ಮೂಲಂ ಜಘನಂ ಚ| ಮಜ್ಜವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಮಸ್ಥೀನಿ ಮೂಲಂ ಸನ್ಧಯಶ್ಚ| ಶುಕ್ರವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವೃಷಣೌ ಮೂಲಂ ಶೇಫಶ್ಚ| ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಂ ರಸಾದಿವಹಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ; ಯಾನ್ಯೇವ ಹಿ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರದೋಷವಿಜ್ಞಾನಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ಧಾತುಸ್ರೋತಸಾಮ್| ಮೂತ್ರವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಬಸ್ತಿರ್ಮೂಲಂ ವಙ್ಕ್ಷಣೌ ಚ, ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅತಿಸೃಷ್ಟಮತಿಬದ್ಧಂ ಪ್ರಕುಪಿತಮಲ್ಪಾಲ್ಪಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಾ ಬಹಲಂ ಸಶೂಲಂ ಮೂತ್ರಯನ್ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮೂತ್ರವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಪುರೀಷವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪಕ್ವಾಶಯೋ ಮೂಲಂ ಸ್ಥೂಲಗುದಂ ಚ, ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣಾಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸಶಬ್ದಶೂಲಮತಿದ್ರವಮತಿಗ್ರಥಿತಮತಿಬಹು ಚೋಪವಿಶನ್ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೀಷವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸ್ವೇದವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೇದೋ ಮೂಲಂ ಲೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ, ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಸ್ವೇದನಮತಿಸ್ವೇದನಂ ಪಾರುಷ್ಯಮತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣತಾಮಙ್ಗಸ್ಯ ಪರಿದಾಹಂ ಲೋಮಹರ್ಷಂ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವೇದವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್||೮||
तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणमरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वाऽन्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः| शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च| मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च| मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च| अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च| मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च| शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च| प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये; यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम्| मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं प्रकुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलमतिद्रवमतिग्रथितमतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಾಣವಹಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಜ್ಞಕವಾತವಹಾನಾಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಖ್ಯವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ರೋತಃ, ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ತು ವಾಯೋಃ ಸರ್ವಾ ಏವ ಧಮನ್ಯ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಮೂಲಮಿತಿ ಪ್ರಭವಸ್ಥಾನಮ್| ಅತಿಸೃಷ್ಟಂ ವಾ ಅತಿಬದ್ಧಂ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅತಿಸೃಷ್ಟಾತಿಬದ್ಧಯೋರೇಕತ್ರಾಸಮ್ಭವಾತ್| ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ವಾ ತಥಾಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವೇತಿ ಚ ವಿಕಲ್ಪಃ| ಕ್ಲೋಮ ಹೃದಯಸ್ಥಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಮ್| ವಪಾವಹನಂ ವಪಾ ಉದರಸ್ಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ತಿಕಾ ಯಾಮಾಹುರ್ಜನಾಸ್ತೈಲವರ್ತಿಕೇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು “ಮೇದೋವಹಾನಾಂ ಮೂಲಂ ವೃಕ್ಕೌ ಕಟೀ ಚ” (ಸು.ಶಾ.ಅ.) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ತದತ್ರಾತೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥದರ್ಶಿಗಮ್ಯೇ ನಾಸ್ಮದ್ವಿಧಾನಾಂ ಬುದ್ಧಯಃ ಪ್ರಭವನ್ತಿ | ಅಸ್ಥ್ಯಪಿ ದ್ರವರೂಪಮಸ್ತ್ಯೇವ ಸ್ರೋತೋವಾಹ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಅಸ್ಥಿವಹಾನಾಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ನ ರಸಾದಿಸ್ರೋತಸಾಂ, ತಥಾಽಪಿ ರಸಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ರಸಾದಿವಹಧಮನೀನಾಮಪಿ ದುಷ್ಟೇಃ ಸಾಧಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಂ- ರಸಾದಿವಹಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಾನ್ಯುಕ್ತಾನೀತಿ| ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ರಸಾದಿದುಷ್ಟೇರಭಿನ್ನೈವ ತದ್ವಹಧಮನೀದುಷ್ಟಿರಿತಿ, ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಪೃಥಗ್ಧಮನೀದುಷ್ಟ್ಯಭಿಧಾನಮನುಪಪನ್ನಂ, ತಥಾ ಧಮನೀದುಷ್ಟ್ಯಾ ಯದ್ಧಾತುದುಷ್ಟಿಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ “ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಶ್ಚೈವ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತದನುಪಪನ್ನಮ್| ಧಮನೀದುಷ್ಟ್ಯಾ ತು ತದ್ವಾಹ್ಯದುಷ್ಟಿರವಶ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಧಾತುದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣೈರೇವೇಹ ಧಮನೀದುಷ್ಟಿರುಕ್ತಾ, ರಕ್ತಾದಿಧಾತುದುಷ್ಟ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ತು ಧಮನೀದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮ್ “ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ” ಇತ್ಯಾದಿನಾಽತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಅಸ್ವೇದನಾದಿಕಂ ಸ್ವೇದವಹದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಂ ಕುಷ್ಠಪೂರ್ವರೂಪೇಽಪ್ಯಸ್ತಿ; ತೇನ ಯತ್ರಾನ್ಯತ್ಕುಷ್ಠಪೂರ್ವರೂಪದರ್ಶನಂ ಭವತಿ ತತ್ರ ಕುಷ್ಠಪೂರ್ವರೂಪತಾ ನಿಶ್ಚೇತವ್ಯಾ, ಏತಾವನ್ಮಾತ್ರಲಕ್ಷಣೋದಯೇ ತು ಸ್ವೇದವಹಧಮನೀದುಷ್ಟಿರಿತಿ| ಧಮನೀನಾಮಿಹ ಮೂಲಜ್ಞಾನೇ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಯೋಜನಂ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಮೂಲೋಪಘಾತಾದ್ವೃಕ್ಷಾಣಾಮಿವ ಧಮನೀನಾಂ ಮಹಾನುಪಘಾತೋ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಸ್ರೋತೋಮೂಲವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ||೮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಸಿರಾಃ, ಧಮನ್ಯಃ, ರಸಾಯನ್ಯಃ, ರಸವಾಹಿನ್ಯಃ, ನಾಡ್ಯಃ, ಪನ್ಥಾನಃ, ಮಾರ್ಗಾಃ, ಶರೀರಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ, ಸಂವೃತಾಸಂವೃತಾನಿ, ಸ್ಥಾನಾನಿ, ಆಶಯಾಃ, ನಿಕೇತಾಶ್ಚೇತಿ ಶರೀರಧಾತ್ವವಕಾಶಾನಾಂ ಲಕ್ಷ್ಯಾಲಕ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ನಾಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಶ್ಚೈವ ಮಾರ್ಗಗಾಶ್ಚ ಶರೀರಧಾತವಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ಇತರೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಾದಿತರಾಣಿ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯೇವ, ಧಾತವಶ್ಚ ಧಾತೂನೇವ ಪ್ರದೂಷಯನ್ತಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ| ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾ ದೂಷಯಿತಾರೋ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ||೯||
स्रोतांसि, सिराः, धमन्यः, रसायन्यः, रसवाहिन्यः, नाड्यः, पन्थानः, मार्गाः, शरीरच्छिद्राणि, संवृतासंवृतानि, स्थानानि, आशयाः, निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति| तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते, इतरेषां प्रकोपादितराणि च| स्रोतांसि स्रोतांस्येव, धातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः| तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावादिति||९||
🔊 Audio coming soon
ಸ್ರೋತಸಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ಸ್ರೋತಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ಸಂವೃತಾಸಂವೃತಾನೀತ್ಯೇಕಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ತತ್ರಾಗ್ರೇ ಸಂವೃತಾನಿ ಮೂಲೇಽಸಂವೃತಾನಿ| ಸ್ಥಾನಾದಿಪರ್ಯಾಯಾನ್ ಕೇಚಿದ್ಧಮನೀಮೂಲಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಚಕ್ಷತೇ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇತಾನಪಿ ಧಮನೀಪರ್ಯಾಯಾನಾಹುಃ, ಧಮನ್ಯೋಽಪಿ ಹಿ ರಸಾದಿಸ್ಥಾನಂ ಭವನ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ| ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಇತಿ ಆಶಯಸ್ಥಾಃ| ಮಾರ್ಗಗಾಶ್ಚೈವೇತಿ ಧಮನೀಭಿರ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ| ಇತರೇಷಾಂ ಚೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿವೃಣೋತಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಧಾತವಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾಃ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಧಾತ್ವನ್ತರಾಣಿ ಚ ಸ್ವದೋಷಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ದೂಷಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ದೋಷಾಣಾಮೇವಾಯಂ ಸ್ವಭಾವೋ ಯದ್ದೂಷಕತ್ವಂ , ನ ಧಾತ್ವನ್ತರಾಣಾಂ; ತೇನ ಧಾತುನಾ ದುಷ್ಟಿರ್ಧಾತುದುಷ್ಟಿಃ ಧಾತುಗತದೋಷಕೃತೈವ ಜ್ಞೇಯಾ||೯||
Adhikarana 7 (10-22) · Śloka 22
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಕ್ಷಯಾತ್ ಸನ್ಧಾರಣಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ ಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ಚ| ಪ್ರಾಣವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯನ್ಯೈಶ್ಚ ದಾರುಣೈಃ||೧೦|| ಔಷ್ಣ್ಯಾದಾಮಾದ್ಭಯಾತ್ ಪಾನಾದತಿಶುಷ್ಕಾನ್ನಸೇವನಾತ್| ಅಮ್ಬುವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ತೃಷ್ಣಾಯಾಶ್ಚಾತಿಪೀಡನಾತ್||೧೧|| ಅತಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ಚಾಕಾಲೇ ಚಾಹಿತಸ್ಯ ಚ ಭೋಜನಾತ್| ಅನ್ನವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ವೈಗುಣ್ಯಾತ್ ಪಾವಕಸ್ಯ ಚ||೧೨|| ಗುರುಶೀತಮತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮತಿಮಾತ್ರಂ ಸಮಶ್ನತಾಮ್| ರಸವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಚಿನ್ತ್ಯಾನಾಂ ಚಾತಿಚಿನ್ತನಾತ್||೧೩|| ವಿದಾಹೀನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾನಿ ದ್ರವಾಣಿ ಚ| ರಕ್ತವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಭಜತಾಂ ಚಾತಪಾನಲೌ||೧೪|| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಚ ಗುರೂಣಿ ಚ| ಮಾಂಸವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಸ್ವಪತಾಂ ದಿವಾ||೧೫|| ಅವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾನ್ಮೇದ್ಯಾನಾಂ ಚಾತಿಭಕ್ಷಣಾತ್| ಮೇದೋವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ವಾರುಣ್ಯಾಶ್ಚಾತಿಸೇವನಾತ್||೧೬|| ವ್ಯಾಯಾಮಾದತಿಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದಸ್ಥ್ನಾಮತಿವಿಘಟ್ಟನಾತ್| ಅಸ್ಥಿವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ವಾತಲಾನಾಂ ಚ ಸೇವನಾತ್||೧೭|| ಉತ್ಪೇಷಾದತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಭಿಘಾತಾತ್ ಪ್ರಪೀಡನಾತ್| ಮಜ್ಜವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ವಿರುದ್ಧಾನಾಂ ಚ ಸೇವನಾತ್||೧೮|| ಅಕಾಲಯೋನಿಗಮನಾನ್ನಿಗ್ರಹಾದತಿಮೈಥುನಾತ್| ಶುಕ್ರವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಭಿಸ್ತಥಾ||೧೯|| ಮೂತ್ರಿತೋದಕಭಕ್ಷ್ಯಸ್ತ್ರೀಸೇವನಾನ್ಮೂತ್ರನಿಗ್ರಹಾತ್| ಮೂತ್ರವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾಭಿಕ್ಷತಸ್ಯ ಚ||೨೦|| ಸನ್ಧಾರಣಾದತ್ಯಶನಾದಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾತ್ತಥಾ| ವರ್ಚೋವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ದುರ್ಬಲಾಗ್ನೇಃ ಕೃಶಸ್ಯ ಚ||೨೧|| ವ್ಯಾಯಾಮಾದತಿಸನ್ತಾಪಾಚ್ಛೀತೋಷ್ಣಾಕ್ರಮಸೇವನಾತ್ | ಸ್ವೇದವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಯನ್ತಿ ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯೈಸ್ತಥಾ||೨೨||
भवन्ति चात्र- क्षयात् सन्धारणाद्रौक्ष्याद्व्यायामात् क्षुधितस्य च| प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः||१०|| औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात्| अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्||११|| अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात्| अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च||१२|| गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम्| रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्||१३|| विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च| रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ||१४|| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च| मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा||१५|| अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात्| मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्||१६|| व्यायामादतिसङ्क्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात्| अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्||१७|| उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात्| मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्||१८|| अकालयोनिगमनान्निग्रहादतिमैथुनात्| शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा||१९|| मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात्| मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च||२०|| सन्धारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा| वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च||२१|| व्यायामादतिसन्तापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् | स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा||२२||
🔊 Audio coming soon
ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಕಾರಣಮಾಹ- ಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದಾರುಣೈರಿತ್ಯತ್ರ ‘ಕರ್ಮಭಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಗುರೂಣಿ ಚ ಭಜತಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇದ್ಯಾನಾಂ ಮೇದುರಾಣಾಮ್| ಅಕಾಲಯೋನಿಗಮನಾದಿತಿ ಅಹರ್ಷಕಾಲಗಮನಾತ್, ತಥಾಽನುಚಿತಯೋನೌ ಗಮನಾತ್| ನಿಗ್ರಹಾದಿತಿ ಶುಕ್ರವೇಗನಿಗ್ರಹಾತ್| ಮೂತ್ರಿತೇತ್ಯಾದೌ ಮೂತ್ರವೇಗಯುಕ್ತಸ್ಯ ಉದಕಾದಿಸೇವನಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೦-೨೨||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
ಆಹಾರಶ್ಚ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷಗುಣೈಃ ಸಮಃ| ಧಾತುಭಿರ್ವಿಗುಣಶ್ಚಾಪಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಪ್ರದೂಷಕಃ||೨೩||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः||२३||
🔊 Audio coming soon
ಆಹಾರಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಮಾಹ| ದೋಷಗುಣೈಃ ಸಮ ಇತ್ಯನೇನ ದೋಷಾತಿವರ್ಧಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ನಾನ್ಯದುಷ್ಟಿಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಕಿಂ ತು ಸ್ವಯಮೇವ ಕ್ಷೀಣಸ್ವಲಿಙ್ಗಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ ವೇದಿತವ್ಯಮ್| ಧಾತುಭಿರ್ವಿಗುಣ ಇತಿ ಧಾತುವಿರೋಧಕಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ನತು ಧಾತುವಿಪರೀತಗುಣೇ ವಿಗುಣಃ; ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮೇದ್ಯಾದಯೋ ಹಿ ಮೇದಸಾ ಸಮಾನಗುಣಾ ಏವ ಮೇದೋದೂಷಕಾ ಉಕ್ತಾಃ||೨೩||
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಙ್ಗೋ ವಾ ಸಿರಾಣಾಂ ಗ್ರನ್ಥಯೋಽಪಿ ವಾ| ವಿಮಾರ್ಗಗಮನಂ ಚಾಪಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮ್||೨೪||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರಿಹ ಸ್ರೋತೋವಾಹ್ಯಸ್ಯ ರಸಾದೇರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ; ಏವಂ ಸಙ್ಗೋಽಪಿ ರಸಾದೇರೇವ| ವಿಮಾರ್ಗಗಮನಂ ಚ ಯಥಾ- ಮಲಸ್ಯ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗಮನಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೪||
Adhikarana 10 (25) · Śloka 25
ಸ್ವಧಾತುಸಮವರ್ಣಾನಿ ವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಾನ್ಯಣೂನಿ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೀರ್ಘಾಣ್ಯಾಕೃತ್ಯಾ ಪ್ರತಾನಸದೃಶಾನಿ ಚ||೨೫||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
ಸ್ವಧಾತುಸಮವರ್ಣಾನೀತಿ ವಾಹ್ಯಧಾತುತುಲ್ಯವರ್ಣಾನಿ| ಪ್ರತಾನಃ ಲತಾಪ್ರಪಞ್ಚಃ||೨೫||
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹಾನಾಂ ದುಷ್ಟಾನಾಂ ಶ್ವಾಸಿಕೀ ಕ್ರಿಯಾ| ಕಾರ್ಯಾ ತೃಷ್ಣೋಪಶಮನೀ ತಥೈವಾಮಪ್ರದೋಷಿಕೀ||೨೬|| ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ರಸಾದೀನಾಂ ಯದೌಷಧಮ್| ರಸಾದಿಸ್ರೋತಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತದ್ಯಥಾಸ್ವಮುಪಕ್ರಮಮ್||೨೭|| ಮೂತ್ರವಿಟ್ಸ್ವೇದವಾಹಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮೌತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಿಕೀ| ತಥಾಽತಿಸಾರಿಕೀ ಕಾರ್ಯಾ ತಥಾ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿಕೀ||೨೮||
प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया| कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी||२६|| विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम्| रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्||२७|| मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी| तथाऽतिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी||२८||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಾಣೋದಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ| ಪ್ರಾಣವಹಾನಾಂ ಶ್ವಾಸಿಕೀ, ಉದಕವಹಾನಾಂ ತೃಷ್ಣೋಪಶಮನೀ, ಅನ್ನವಹಾನಾಮಾಮಪ್ರದೋಷಿಕೀತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಮೂತ್ರಾದಿವಹಾನಾಮಪಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮೌತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಿಕ್ಯಾದಯೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ತಿಸ್ರಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೨೬-೨೮||
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ತ್ರಯೋದಶಾನಾಂ ಮೂಲಾನಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ನಾಮಪರ್ಯಾಯಾಃ ಕೋಪನಾನಿ ಪರಸ್ಪರಮ್||೨೯|| ದೋಷಹೇತುಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಭೇಷಜೋದ್ದೇಶ ಏವ ಚ| ಸ್ರೋತೋವಿಮಾನೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ತಥಾ ಚಾದೌ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ||೩೦|| ಕೇವಲಂ ವಿದಿತಂ ಯಸ್ಯ ಶರೀರಂ ಸರ್ವಭಾವತಃ| ಶಾರೀರಾಃ ಸರ್ವರೋಗಾಶ್ಚ ಸ ಕರ್ಮಸು ನ ಮುಹ್ಯತಿ||೩೧||
तत्र श्लोकाः- त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्| सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्||२९|| दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च| स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः||३०|| केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः| शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति||३१||
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಾತಾದ್ಯವಿಶೇಷಿತಂ ದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಾನೀಹ ವಾತಾದಿದೋಷಭೇದೇನ ನೋಕ್ತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ ; ವಾತಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಚೇಹ ವಿಸ್ತರಭಯಾದ್ದುಷ್ಟಿರ್ನೋಕ್ತಾ; ತೇನ ವಾತಾದಿವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗಾಧಿಕ್ಯಾದ್ದುಷ್ಟಿರ್ನಿರ್ಣೇತವ್ಯಾ| ಆದೌ ವಿನಿಶ್ಚಯ ಇತಿ ಅಧ್ಯಾಯಾದೌ ಪುರುಷಸ್ಯ ಧಮನೀಮಯತ್ವಾದಿವಾದನಿಶ್ಚಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅತ್ರೋಕ್ತಧಮನ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಶರೀರಜ್ಞಾನಸ್ಯೋಪಾದೇಯತಾಮಾಹ||೨೯-೩೧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ಸ್ರೋತೋವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने स्रोतोविमानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ಸ್ರೋತೋವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||