Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്രോതസാം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ പരീക്ഷാമഭിധായ തത്പരീക്ഷണീയം ശരീരം ദുഷ്ടാദുഷ്ടസ്രോതോവിഭാഗേന വക്തും സ്രോതസാം വിമാനമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
യാവന്തഃ പുരുഷേ മൂര്തിമന്തോ ഭാവവിശേഷാസ്താവന്ത ഏവാസ്മിന് സ്രോതസാം പ്രകാരവിശേഷാഃ| സര്വേ ഹി ഭാവാ പുരുഷേ നാന്തരേണ സ്രോതാംസ്യഭിനിര്വര്തന്തേ, ക്ഷയം വാऽപ്യഭിഗച്ഛന്തി| സ്രോതാംസി ഖലു പരിണാമമാപദ്യമാനാനാം ധാതൂനാമഭിവാഹീനി ഭവന്ത്യയനാര്ഥേന||൩||
यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः| सर्वे हि भावा पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते, क्षयं वाऽप्यभिगच्छन्ति| स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन||३||
🔊 Audio coming soon
മൂര്തിമന്ത ഇതി അസര്വഗതദ്രവ്യപരിമാണവന്തഃ, അസര്വഗതദ്രവ്യപരിമാണം ഹി മൂര്തിരുച്യതേ| ഭാവവിശേഷാ ഇതി ഉത്പത്തിമന്തോ വിശേഷാഃ| അത്ര ഹേതുമാഹ- സര്വ ഇത്യാദി| അഭിനിര്വര്തന്ത ഇതി സന്താനന്യായേന| സ്രോതാംസീത്യാദി| ഖലുശബ്ദോ ഹേതൌ| പരിണാമമാപദ്യമാനാനാമിതി പൂര്വപൂര്വരസാദിരൂപതാപരിത്യാഗേനോത്തരോത്തരരക്താദിരൂപതാമാപദ്യമാനാനാമ്| അയനാര്ഥേനേതിവചനാന്ന സ്ഥിരാണാം ധാതൂനാമഭിവാഹീനി ഭവന്തി സ്രോതാംസി, കിന്തു ദേശാന്തരപ്രാപണേനാഭിവാഹീനി ഭവന്തി| ഏവം മന്യതേ- രക്തസ്യ വൃദ്ധിഃ ശോണിതരൂപതയാ പരിണമതാ രസേന മിലിതേന കര്തവ്യാ, സ ച സ്ഥാനാന്തരസ്ഥസ്യ രസസ്യ രുധിരേണ സമം മേലകോ ന ഗമനമാര്ഗം സ്രോതഃസഞ്ജ്ഞകമന്തരാ ഭവതി| അയം താവദഭിസന്ധിഃ- സ്രോതഃകാരണികോ ഹി ധാതൂനാം പ്രായോ രക്താദീനാമുത്തരധാതുപോഷകഭാഗപരിണാമോ ഭവതി, തച്ചാപ്യുത്തരധാതുപോഷണം നാന്തരേണ സ്രോതോ ഭവതി; യശ്ച രക്തേ ന്യായഃ, സ സര്വത്ര ശാരീരേ ഭാവേ; ന ചാന്യസ്രോതസാऽന്യധാതുപുഷ്ടിഃ സമ്ഭവതി, സര്വപോഷ്യാണാം ഭിന്നദേശത്വാത്; ന ഹ്യഭിന്നേന സ്രോതസാ ഭിന്നദേശവൃക്ഷയോഃ സേചനമസ്തി| മനസ്തു യദ്യപി നിത്യത്വേന ന പോഷ്യം, തഥാऽപി തസ്യേന്ദ്രിയപ്രദേശഗമനാര്ഥം സ്രോതോऽസ്ത്യേവ| തച്ച മനഃപ്രഭൃതീനാമതീന്ദ്രിയാണാം കൃത്സ്നമേവ ശരീരം സ്രോതോരൂപം വക്ഷ്യതി| ദോഷാണാം തു സര്വശരീരചരത്വേന യഥാസ്ഥൂലസ്രോതോऽനഭിധാനേऽപി സര്വസ്രോതാംസ്യേവ ഗമനാര്ഥം വക്ഷ്യന്തേ, സൂക്ഷ്മജിജ്ഞാസായാം തു വാതാദീനാമപി പ്രധാനഭൂതാ ധമന്യഃ സന്ത്യേവ; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “താസാം വാതവാഹിന്യോ ദശ” (സു.ശാ.അ.൭) ഇത്യാദി| നച ചരകേ സുശ്രുതേ ഇവ ധമനീസിരാസ്രോതസാം ഭേദോ വിവക്ഷിതഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
അപി ചൈകേ സ്രോതസാമേവ സമുദയം പുരുഷമിച്ഛന്തി, സര്വഗതത്വാത് സര്വസരത്വാച്ച ദോഷപ്രകോപണപ്രശമനാനാമ്| ന ത്വേതദേവം, യസ്യ ഹി സ്രോതാംസി, യച്ച വഹന്തി, യച്ചാവഹന്തി, യത്ര ചാവസ്ഥിതാനി, സര്വം തദന്യത്തേഭ്യഃ||൪|| അതിബഹുത്വാത് ഖലു കേചിദപരിസങ്ഖ്യേയാന്യാചക്ഷതേ സ്രോതാംസി, പരിസങ്ഖ്യേയാനി പുനരന്യേ||൫||
अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति, सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम्| न त्वेतदेवं, यस्य हि स्रोतांसि, यच्च वहन्ति, यच्चावहन्ति, यत्र चावस्थितानि, सर्वं तदन्यत्तेभ्यः||४|| अतिबहुत्वात् खलु केचिदपरिसङ्ख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि, परिसङ्ख्येयानि पुनरन्ये||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വഗതത്വാദിതി സ്രോതസാം സര്വശരീരാവയവഗതത്വാദിത്യര്ഥഃ| സര്വസരത്വാദിത്യുത്തരേണ സമ്ബധ്യതേ| ദോഷപ്രകോപണമപഥ്യം ദോഷപ്രശമനം വാ പഥ്യം സര്വസ്മിഞ് ശരീരപ്രദേശേ ദോഷരൂപം സത് തഥാ ഭേഷജരൂപം സദ്ഗച്ഛതി; തേന സര്വത്ര സ്രോതോ വിദ്യതേ; തേന സ്രോതോമയഃ പുരുഷ ഇതി പൂര്വപക്ഷഃ| തം നിഷേധതി- ന ത്വിത്യാദി| യസ്യ ഹി സ്രോതാംസി യദ്ഘടിതാനീത്യര്ഥഃ, യച്ച വഹന്തീതി യദ്രസാദി വഹന്തീത്യര്ഥഃ, യച്ചാവഹന്തീതി യച്ച പുഷ്യന്തീത്യര്ഥഃ, യത്ര ചാവസ്ഥിതാനീതി യത്ര മാംസാദൌ സമ്ബദ്ധാനീത്യര്ഥഃ, തത് സര്വം ധമനീഭ്യോऽന്യത്; തസ്മാന്ന സ്രോതോരൂപ ഏവ പുരുഷ ഇത്യര്ഥഃ||൪-൫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
തേഷാം തു ഖലു സ്രോതസാം യഥാസ്ഥൂലം കതിചിത്പ്രകാരാന്മൂലതശ്ച പ്രകോപവിജ്ഞാനതശ്ചാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; യേ ഭവിഷ്യന്ത്യലമനുക്താര്ഥജ്ഞാനായ ജ്ഞാനവതാം, വിജ്ഞാനായ ചാജ്ഞാനവതാമ്||൬|| തദ്യഥാ- പ്രാണോദകാന്നരസരുധിരമാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രമൂത്രപുരീഷസ്വേദവഹാനീതി; വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം പുനഃ സര്വശരീരചരാണാം സര്വാണി സ്രോതാംസ്യയനഭൂതാനി, തദ്വദതീന്ദ്രിയാണാം പുനഃ സത്ത്വാദീനാം കേവലം ചേതനാവച്ഛരീരമയനഭൂതമധിഷ്ഠാനഭൂതം ച| തദേതത് സ്രോതസാം പ്രകൃതിഭൂതത്വാന്ന വികാരൈരുപസൃജ്യതേ ശരീരമ്||൭||
तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः; ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय चाज्ञानवताम्||६|| तद्यथा- प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति; वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि, तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरमयनभूतमधिष्ठानभूतं च| तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्||७||
🔊 Audio coming soon
പ്രകോപവിജ്ഞാനതശ്ചേതി യഥാ സ്രോതസാം പ്രകോപോ വിജ്ഞായതേ തഥാ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി യോജനാ| അനുക്താര്ഥജ്ഞാനായേതി അനുക്തസ്രോതോജ്ഞാനായ| ജ്ഞാനവതാമിതി അനുക്താര്ഥജ്ഞാനസമര്ഥാനാമ്| ജ്ഞാനവന്തോ ഹ്യനേന ലിങ്ഗേനാനുക്തമപി സ്രോതോऽനുമിമതേ| വിജ്ഞാനായ ചാജ്ഞാനവതാമിതി യഥോക്തമാത്രജ്ഞാനായ ച മന്ദബുദ്ധീനാമിത്യര്ഥഃ| തദ്വദിതി സര്വശരീരചരാണാമ്| ചേതനാവച്ഛരീരമിത്യനേനാചേതനകേശനഖാദിപ്രദേശം സത്ത്വാദിഗമനേ നിഷേധതി, ദോഷാസ്തു തത്രാപി യാന്തീതി| അയനഭൂതമിതി മാര്ഗഭൂതമ്| അധിഷ്ഠാനഭൂതമിതി സ്ഥാനരൂപമ്||൬-൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
തത്ര പ്രാണവഹാനാം സ്രോതസാം ഹൃദയം മൂലം മഹാസ്രോതശ്ച, പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- അതിസൃഷ്ടമതിബദ്ധം കുപിതമല്പാല്പമഭീക്ഷ്ണം വാ സശബ്ദശൂലമുച്ഛ്വസന്തം ദൃഷ്ട്വാ പ്രാണവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി വിദ്യാത്| ഉദകവഹാനാം സ്രോതസാം താലുമൂലം ക്ലോമ ച, പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- ജിഹ്വാതാല്വോഷ്ഠകണ്ഠക്ലോമശോഷം പിപാസാം ചാതിപ്രവൃദ്ധാം ദൃഷ്ട്വോദകവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി വിദ്യാത്| അന്നവഹാനാം സ്രോതസാമാമാശയോ മൂലം വാമം ച പാര്ശ്വം, പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- അനന്നാഭിലഷണമരോചകവിപാകൌ ഛര്ദിം ച ദൃഷ്ട്വാऽന്നവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി വിദ്യാത്| രസവഹാനാം സ്രോതസാം ഹൃദയം മൂലം ദശ ച ധമന്യഃ| ശോണിതവഹാനാം സ്രോതസാം യകൃന്മൂലം പ്ലീഹാ ച| മാംസവഹാനാം ച സ്രോതസാം സ്നായുര്മൂലം ത്വക് ച| മേദോവഹാനാം സ്രോതസാം വൃക്കൌ മൂലം വപാവഹനം ച| അസ്ഥിവഹാനാം സ്രോതസാം മേദോ മൂലം ജഘനം ച| മജ്ജവഹാനാം സ്രോതസാമസ്ഥീനി മൂലം സന്ധയശ്ച| ശുക്രവഹാനാം സ്രോതസാം വൃഷണൌ മൂലം ശേഫശ്ച| പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാം രസാദിവഹസ്രോതസാം വിജ്ഞാനാന്യുക്താനി വിവിധാശിതപീതീയേ; യാന്യേവ ഹി ധാതൂനാം പ്രദോഷവിജ്ഞാനാനി താന്യേവ യഥാസ്വം പ്രദുഷ്ടാനാം ധാതുസ്രോതസാമ്| മൂത്രവഹാനാം സ്രോതസാം ബസ്തിര്മൂലം വങ്ക്ഷണൌ ച, പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- അതിസൃഷ്ടമതിബദ്ധം പ്രകുപിതമല്പാല്പമഭീക്ഷ്ണം വാ ബഹലം സശൂലം മൂത്രയന്തം ദൃഷ്ട്വാ മൂത്രവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി വിദ്യാത്| പുരീഷവഹാനാം സ്രോതസാം പക്വാശയോ മൂലം സ്ഥൂലഗുദം ച, പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- കൃച്ഛ്രേണാല്പാല്പം സശബ്ദശൂലമതിദ്രവമതിഗ്രഥിതമതിബഹു ചോപവിശന്തം ദൃഷ്ട്വാ പുരീഷവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി വിദ്യാത്| സ്വേദവഹാനാം സ്രോതസാം മേദോ മൂലം ലോമകൂപാശ്ച, പ്രദുഷ്ടാനാം തു ഖല്വേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- അസ്വേദനമതിസ്വേദനം പാരുഷ്യമതിശ്ലക്ഷ്ണതാമങ്ഗസ്യ പരിദാഹം ലോമഹര്ഷം ച ദൃഷ്ട്വാ സ്വേദവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി വിദ്യാത്||൮||
तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणमरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वाऽन्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः| शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च| मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च| मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च| अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च| मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च| शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च| प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये; यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम्| मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं प्रकुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलमतिद्रवमतिग्रथितमतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണവഹാനാമിതി പ്രാണസഞ്ജ്ഞകവാതവഹാനാമ്| ഏതച്ച പ്രാണാഖ്യവിശിഷ്ടസ്യ വായോര്വിശിഷ്ടസ്രോതഃ, സാമാന്യേന തു വായോഃ സര്വാ ഏവ ധമന്യ ഇതി ന വിരോധഃ| മൂലമിതി പ്രഭവസ്ഥാനമ്| അതിസൃഷ്ടം വാ അതിബദ്ധം വേതി വികല്പേന ബോദ്ധവ്യമ്, അതിസൃഷ്ടാതിബദ്ധയോരേകത്രാസമ്ഭവാത്| അല്പാല്പം വാ തഥാऽഭീക്ഷ്ണം വേതി ച വികല്പഃ| ക്ലോമ ഹൃദയസ്ഥപിപാസാസ്ഥാനമ്| വപാവഹനം വപാ ഉദരസ്ഥാ സ്നിഗ്ധവര്തികാ യാമാഹുര്ജനാസ്തൈലവര്തികേതി| സുശ്രുതേ തു “മേദോവഹാനാം മൂലം വൃക്കൌ കടീ ച” (സു.ശാ.അ.) ഇത്യുക്തം; തദത്രാതീന്ദ്രിയാര്ഥദര്ശിഗമ്യേ നാസ്മദ്വിധാനാം ബുദ്ധയഃ പ്രഭവന്തി | അസ്ഥ്യപി ദ്രവരൂപമസ്ത്യേവ സ്രോതോവാഹ്യമിതി കൃത്വാ അസ്ഥിവഹാനാമിത്യുക്തമ്| യദ്യപി വിവിധാശിതപീതീയേ രസാദീനാം ദുഷ്ടിലക്ഷണമുക്തം ന രസാദിസ്രോതസാം, തഥാऽപി രസാദിദുഷ്ട്യാ രസാദിവഹധമനീനാമപി ദുഷ്ടേഃ സാധാരണത്വേനോക്തം- രസാദിവഹസ്രോതസാം വിജ്ഞാനാന്യുക്താനീതി| യേ തു ബ്രുവതേ- രസാദിദുഷ്ടേരഭിന്നൈവ തദ്വഹധമനീദുഷ്ടിരിതി, തേഷാം മതേ പൃഥഗ്ധമനീദുഷ്ട്യഭിധാനമനുപപന്നം, തഥാ ധമനീദുഷ്ട്യാ യദ്ധാതുദുഷ്ടിം വക്ഷ്യതി “തേഷാം പ്രകോപാത് സ്ഥാനസ്ഥാശ്ചൈവ” ഇത്യാദിനാ തദനുപപന്നമ്| ധമനീദുഷ്ട്യാ തു തദ്വാഹ്യദുഷ്ടിരവശ്യം ഭവതീതി കൃത്വാ ധാതുദുഷ്ടിലക്ഷണൈരേവേഹ ധമനീദുഷ്ടിരുക്താ, രക്താദിധാതുദുഷ്ട്യതിരിക്തം തു ധമനീദുഷ്ടിലക്ഷണമ് “അതിപ്രവൃത്തിഃ” ഇത്യാദിനാऽത്രൈവ വക്ഷ്യതി| അസ്വേദനാദികം സ്വേദവഹദുഷ്ടിലക്ഷണം കുഷ്ഠപൂര്വരൂപേऽപ്യസ്തി; തേന യത്രാന്യത്കുഷ്ഠപൂര്വരൂപദര്ശനം ഭവതി തത്ര കുഷ്ഠപൂര്വരൂപതാ നിശ്ചേതവ്യാ, ഏതാവന്മാത്രലക്ഷണോദയേ തു സ്വേദവഹധമനീദുഷ്ടിരിതി| ധമനീനാമിഹ മൂലജ്ഞാനേ യദ്യപി സാക്ഷാത് പ്രയോജനം നോക്തം, തഥാऽപി മൂലോപഘാതാദ്വൃക്ഷാണാമിവ ധമനീനാം മഹാനുപഘാതോ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്, അത ഏവ സുശ്രുതേ സ്രോതോമൂലവിദ്ധലക്ഷണാന്യുക്താനി||൮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
സ്രോതാംസി, സിരാഃ, ധമന്യഃ, രസായന്യഃ, രസവാഹിന്യഃ, നാഡ്യഃ, പന്ഥാനഃ, മാര്ഗാഃ, ശരീരച്ഛിദ്രാണി, സംവൃതാസംവൃതാനി, സ്ഥാനാനി, ആശയാഃ, നികേതാശ്ചേതി ശരീരധാത്വവകാശാനാം ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യാണാം നാമാനി ഭവന്തി| തേഷാം പ്രകോപാത് സ്ഥാനസ്ഥാശ്ചൈവ മാര്ഗഗാശ്ച ശരീരധാതവഃ പ്രകോപമാപദ്യന്തേ, ഇതരേഷാം പ്രകോപാദിതരാണി ച| സ്രോതാംസി സ്രോതാംസ്യേവ, ധാതവശ്ച ധാതൂനേവ പ്രദൂഷയന്തി പ്രദുഷ്ടാഃ| തേഷാം സര്വേഷാമേവ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പ്രദുഷ്ടാ ദൂഷയിതാരോ ഭവന്തി, ദോഷസ്വഭാവാദിതി||൯||
स्रोतांसि, सिराः, धमन्यः, रसायन्यः, रसवाहिन्यः, नाड्यः, पन्थानः, मार्गाः, शरीरच्छिद्राणि, संवृतासंवृतानि, स्थानानि, आशयाः, निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति| तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते, इतरेषां प्रकोपादितराणि च| स्रोतांसि स्रोतांस्येव, धातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः| तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावादिति||९||
🔊 Audio coming soon
സ്രോതസാം വ്യവഹാരാര്ഥം പര്യായാനാഹ- സ്രോതാംസീത്യാദി| സംവൃതാസംവൃതാനീത്യേകാ സഞ്ജ്ഞാ, തത്രാഗ്രേ സംവൃതാനി മൂലേऽസംവൃതാനി| സ്ഥാനാദിപര്യായാന് കേചിദ്ധമനീമൂലസ്യ പര്യായാനാചക്ഷതേ; അന്യേ ത്വേതാനപി ധമനീപര്യായാനാഹുഃ, ധമന്യോऽപി ഹി രസാദിസ്ഥാനം ഭവന്ത്യേവേതി കൃത്വാ| സ്ഥാനസ്ഥാ ഇതി ആശയസ്ഥാഃ| മാര്ഗഗാശ്ചൈവേതി ധമനീഭിര്ഗച്ഛന്തഃ| ഇതരേഷാം ചേത്യാദിനോക്തമര്ഥം സ്രോതാംസി ചേത്യാദിനാ വിവൃണോതി| സ്രോതാംസി ധാതവശ്ച ദുഷ്ടാഃ പ്രത്യാസന്നാനി സ്രോതാംസി ധാത്വന്തരാണി ച സ്വദോഷസങ്ക്രാന്ത്യാ ദൂഷയന്തീത്യര്ഥഃ| ദോഷസ്വഭാവാദിതി ദോഷാണാമേവായം സ്വഭാവോ യദ്ദൂഷകത്വം , ന ധാത്വന്തരാണാം; തേന ധാതുനാ ദുഷ്ടിര്ധാതുദുഷ്ടിഃ ധാതുഗതദോഷകൃതൈവ ജ്ഞേയാ||൯||
Adhikarana 7 (10-22) · Śloka 22
ഭവന്തി ചാത്ര- ക്ഷയാത് സന്ധാരണാദ്രൌക്ഷ്യാദ്വ്യായാമാത് ക്ഷുധിതസ്യ ച| പ്രാണവാഹീനി ദുഷ്യന്തി സ്രോതാംസ്യന്യൈശ്ച ദാരുണൈഃ||൧൦|| ഔഷ്ണ്യാദാമാദ്ഭയാത് പാനാദതിശുഷ്കാന്നസേവനാത്| അമ്ബുവാഹീനി ദുഷ്യന്തി തൃഷ്ണായാശ്ചാതിപീഡനാത്||൧൧|| അതിമാത്രസ്യ ചാകാലേ ചാഹിതസ്യ ച ഭോജനാത്| അന്നവാഹീനി ദുഷ്യന്തി വൈഗുണ്യാത് പാവകസ്യ ച||൧൨|| ഗുരുശീതമതിസ്നിഗ്ധമതിമാത്രം സമശ്നതാമ്| രസവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ചിന്ത്യാനാം ചാതിചിന്തനാത്||൧൩|| വിദാഹീന്യന്നപാനാനി സ്നിഗ്ധോഷ്ണാനി ദ്രവാണി ച| രക്തവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ഭജതാം ചാതപാനലൌ||൧൪|| അഭിഷ്യന്ദീനി ഭോജ്യാനി സ്ഥൂലാനി ച ഗുരൂണി ച| മാംസവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ഭുക്ത്വാ ച സ്വപതാം ദിവാ||൧൫|| അവ്യായാമാദ്ദിവാസ്വപ്നാന്മേദ്യാനാം ചാതിഭക്ഷണാത്| മേദോവാഹീനി ദുഷ്യന്തി വാരുണ്യാശ്ചാതിസേവനാത്||൧൬|| വ്യായാമാദതിസങ്ക്ഷോഭാദസ്ഥ്നാമതിവിഘട്ടനാത്| അസ്ഥിവാഹീനി ദുഷ്യന്തി വാതലാനാം ച സേവനാത്||൧൭|| ഉത്പേഷാദത്യഭിഷ്യന്ദാദഭിഘാതാത് പ്രപീഡനാത്| മജ്ജവാഹീനി ദുഷ്യന്തി വിരുദ്ധാനാം ച സേവനാത്||൧൮|| അകാലയോനിഗമനാന്നിഗ്രഹാദതിമൈഥുനാത്| ശുക്രവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിഭിസ്തഥാ||൧൯|| മൂത്രിതോദകഭക്ഷ്യസ്ത്രീസേവനാന്മൂത്രനിഗ്രഹാത്| മൂത്രവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ക്ഷീണസ്യാഭിക്ഷതസ്യ ച||൨൦|| സന്ധാരണാദത്യശനാദജീര്ണാധ്യശനാത്തഥാ| വര്ചോവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ദുര്ബലാഗ്നേഃ കൃശസ്യ ച||൨൧|| വ്യായാമാദതിസന്താപാച്ഛീതോഷ്ണാക്രമസേവനാത് | സ്വേദവാഹീനി ദുഷ്യന്തി ക്രോധശോകഭയൈസ്തഥാ||൨൨||
भवन्ति चात्र- क्षयात् सन्धारणाद्रौक्ष्याद्व्यायामात् क्षुधितस्य च| प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः||१०|| औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात्| अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्||११|| अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात्| अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च||१२|| गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम्| रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्||१३|| विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च| रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ||१४|| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च| मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा||१५|| अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात्| मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्||१६|| व्यायामादतिसङ्क्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात्| अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्||१७|| उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात्| मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्||१८|| अकालयोनिगमनान्निग्रहादतिमैथुनात्| शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा||१९|| मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात्| मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च||२०|| सन्धारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा| वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च||२१|| व्यायामादतिसन्तापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् | स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा||२२||
🔊 Audio coming soon
യഥാക്രമം സ്രോതസാം ദുഷ്ടികാരണമാഹ- ക്ഷയാദിത്യാദി| ദാരുണൈരിത്യത്ര ‘കര്മഭിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ഗുരൂണി ച ഭജതാമിതി പൂര്വോക്തേന സമ്ബന്ധഃ| മേദ്യാനാം മേദുരാണാമ്| അകാലയോനിഗമനാദിതി അഹര്ഷകാലഗമനാത്, തഥാऽനുചിതയോനൌ ഗമനാത്| നിഗ്രഹാദിതി ശുക്രവേഗനിഗ്രഹാത്| മൂത്രിതേത്യാദൌ മൂത്രവേഗയുക്തസ്യ ഉദകാദിസേവനാദിതി ജ്ഞേയമ്||൧൦-൨൨||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
ആഹാരശ്ച വിഹാരശ്ച യഃ സ്യാദ്ദോഷഗുണൈഃ സമഃ| ധാതുഭിര്വിഗുണശ്ചാപി സ്രോതസാം സ പ്രദൂഷകഃ||൨൩||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः||२३||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരശ്ചേത്യാദിനാ സാമാന്യേന സര്വസ്രോതോദുഷ്ടിമാഹ| ദോഷഗുണൈഃ സമ ഇത്യനേന ദോഷാതിവര്ധകത്വം ദര്ശയതി| ക്ഷീണാശ്ച ദോഷാ നാന്യദുഷ്ടിം കുര്വന്തി, കിം തു സ്വയമേവ ക്ഷീണസ്വലിങ്ഗാ ഭവന്തീത്യാദി വേദിതവ്യമ്| ധാതുഭിര്വിഗുണ ഇതി ധാതുവിരോധകസ്വഭാവ ഇത്യര്ഥഃ, നതു ധാതുവിപരീതഗുണേ വിഗുണഃ; ദിവാസ്വപ്നമേദ്യാദയോ ഹി മേദസാ സമാനഗുണാ ഏവ മേദോദൂഷകാ ഉക്താഃ||൨൩||
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
അതിപ്രവൃത്തിഃ സങ്ഗോ വാ സിരാണാം ഗ്രന്ഥയോऽപി വാ| വിമാര്ഗഗമനം ചാപി സ്രോതസാം ദുഷ്ടിലക്ഷണമ്||൨൪||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
അതിപ്രവൃത്തിരിത്യാദിനാ സാമാന്യേന സ്രോതോദുഷ്ടിലക്ഷണമാഹ| അതിപ്രവൃത്തിരിഹ സ്രോതോവാഹ്യസ്യ രസാദേര്ബോദ്ധവ്യാ; ഏവം സങ്ഗോऽപി രസാദേരേവ| വിമാര്ഗഗമനം ച യഥാ- മലസ്യ മൂത്രമാര്ഗഗമനമിത്യാദി||൨൪||
Adhikarana 10 (25) · Śloka 25
സ്വധാതുസമവര്ണാനി വൃത്തസ്ഥൂലാന്യണൂനി ച| സ്രോതാംസി ദീര്ഘാണ്യാകൃത്യാ പ്രതാനസദൃശാനി ച||൨൫||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
സ്വധാതുസമവര്ണാനീതി വാഹ്യധാതുതുല്യവര്ണാനി| പ്രതാനഃ ലതാപ്രപഞ്ചഃ||൨൫||
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
പ്രാണോദകാന്നവാഹാനാം ദുഷ്ടാനാം ശ്വാസികീ ക്രിയാ| കാര്യാ തൃഷ്ണോപശമനീ തഥൈവാമപ്രദോഷികീ||൨൬|| വിവിധാശിതപീതീയേ രസാദീനാം യദൌഷധമ്| രസാദിസ്രോതസാം കുര്യാത്തദ്യഥാസ്വമുപക്രമമ്||൨൭|| മൂത്രവിട്സ്വേദവാഹാനാം ചികിത്സാ മൌത്രകൃച്ഛ്രികീ| തഥാऽതിസാരികീ കാര്യാ തഥാ ജ്വരചികിത്സികീ||൨൮||
प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया| कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी||२६|| विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम्| रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्||२७|| मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी| तथाऽतिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी||२८||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണോദകേത്യാദിനാ ചികിത്സാമാഹ| പ്രാണവഹാനാം ശ്വാസികീ, ഉദകവഹാനാം തൃഷ്ണോപശമനീ, അന്നവഹാനാമാമപ്രദോഷികീതി ബോദ്ധവ്യമ്| മൂത്രാദിവഹാനാമപി ത്രയാണാം മൌത്രകൃച്ഛ്രിക്യാദയോ യഥാസങ്ഖ്യം തിസ്രശ്ചികിത്സാ ജ്ഞേയാഃ||൨൬-൨൮||
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ത്രയോദശാനാം മൂലാനി സ്രോതസാം ദുഷ്ടിലക്ഷണമ്| സാമാന്യം നാമപര്യായാഃ കോപനാനി പരസ്പരമ്||൨൯|| ദോഷഹേതുഃ പൃഥക്ത്വേന ഭേഷജോദ്ദേശ ഏവ ച| സ്രോതോവിമാനേ നിര്ദിഷ്ടസ്തഥാ ചാദൌ വിനിശ്ചയഃ||൩൦|| കേവലം വിദിതം യസ്യ ശരീരം സര്വഭാവതഃ| ശാരീരാഃ സര്വരോഗാശ്ച സ കര്മസു ന മുഹ്യതി||൩൧||
तत्र श्लोकाः- त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्| सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्||२९|| दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च| स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः||३०|| केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः| शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति||३१||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ദുഷ്ടിലക്ഷണം സാമാന്യം വാതാദ്യവിശേഷിതം ദുഷ്ടിലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ, സ്രോതോദുഷ്ടിലക്ഷണാനീഹ വാതാദിദോഷഭേദേന നോക്താനീത്യര്ഥഃ ; വാതാദിവിശേഷേണ ചേഹ വിസ്തരഭയാദ്ദുഷ്ടിര്നോക്താ; തേന വാതാദിവിശേഷലിങ്ഗാധിക്യാദ്ദുഷ്ടിര്നിര്ണേതവ്യാ| ആദൌ വിനിശ്ചയ ഇതി അധ്യായാദൌ പുരുഷസ്യ ധമനീമയത്വാദിവാദനിശ്ചയ ഇത്യര്ഥഃ| കേവലമിത്യാദിനാ അത്രോക്തധമന്യാദിഭേദേന ശരീരജ്ഞാനസ്യോപാദേയതാമാഹ||൨൯-൩൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ സ്രോതോവിമാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने स्रोतोविमानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ സ്രോതോവിമാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||