Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్రోతసాం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వస్మిన్నధ్యాయే పరీక్షామభిధాయ తత్పరీక్షణీయం శరీరం దుష్టాదుష్టస్రోతోవిభాగేన వక్తుం స్రోతసాం విమానముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యావంతః పురుషే మూర్తిమంతో భావవిశేషాస్తావంత ఏవాస్మిన్ స్రోతసాం ప్రకారవిశేషాః| సర్వే హి భావా పురుషే నాంతరేణ స్రోతాంస్యభినిర్వర్తంతే, క్షయం వాఽప్యభిగచ్ఛంతి| స్రోతాంసి ఖలు పరిణామమాపద్యమానానాం ధాతూనామభివాహీని భవంత్యయనార్థేన||3||
यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः| सर्वे हि भावा पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते, क्षयं वाऽप्यभिगच्छन्ति| स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन||३||
🔊 Audio coming soon
మూర్తిమంత ఇతి అసర్వగతద్రవ్యపరిమాణవంతః, అసర్వగతద్రవ్యపరిమాణం హి మూర్తిరుచ్యతే| భావవిశేషా ఇతి ఉత్పత్తిమంతో విశేషాః| అత్ర హేతుమాహ- సర్వ ఇత్యాది| అభినిర్వర్తంత ఇతి సంతానన్యాయేన| స్రోతాంసీత్యాది| ఖలుశబ్దో హేతౌ| పరిణామమాపద్యమానానామితి పూర్వపూర్వరసాదిరూపతాపరిత్యాగేనోత్తరోత్తరరక్తాదిరూపతామాపద్యమానానాం| అయనార్థేనేతివచనాన్న స్థిరాణాం ధాతూనామభివాహీని భవంతి స్రోతాంసి, కింతు దేశాంతరప్రాపణేనాభివాహీని భవంతి| ఏవం మన్యతే- రక్తస్య వృద్ధిః శోణితరూపతయా పరిణమతా రసేన మిలితేన కర్తవ్యా, స చ స్థానాంతరస్థస్య రసస్య రుధిరేణ సమం మేలకో న గమనమార్గం స్రోతఃసంజ్ఞకమంతరా భవతి| అయం తావదభిసంధిః- స్రోతఃకారణికో హి ధాతూనాం ప్రాయో రక్తాదీనాముత్తరధాతుపోషకభాగపరిణామో భవతి, తచ్చాప్యుత్తరధాతుపోషణం నాంతరేణ స్రోతో భవతి; యశ్చ రక్తే న్యాయః, స సర్వత్ర శారీరే భావే; న చాన్యస్రోతసాఽన్యధాతుపుష్టిః సంభవతి, సర్వపోష్యాణాం భిన్నదేశత్వాత్; న హ్యభిన్నేన స్రోతసా భిన్నదేశవృక్షయోః సేచనమస్తి| మనస్తు యద్యపి నిత్యత్వేన న పోష్యం, తథాఽపి తస్యేంద్రియప్రదేశగమనార్థం స్రోతోఽస్త్యేవ| తచ్చ మనఃప్రభృతీనామతీంద్రియాణాం కృత్స్నమేవ శరీరం స్రోతోరూపం వక్ష్యతి| దోషాణాం తు సర్వశరీరచరత్వేన యథాస్థూలస్రోతోఽనభిధానేఽపి సర్వస్రోతాంస్యేవ గమనార్థం వక్ష్యంతే, సూక్ష్మజిజ్ఞాసాయాం తు వాతాదీనామపి ప్రధానభూతా ధమన్యః సంత్యేవ; యదుక్తం సుశ్రుతే- “తాసాం వాతవాహిన్యో దశ” (సు.శా.అ.7) ఇత్యాది| నచ చరకే సుశ్రుతే ఇవ ధమనీసిరాస్రోతసాం భేదో వివక్షితః||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
అపి చైకే స్రోతసామేవ సముదయం పురుషమిచ్ఛంతి, సర్వగతత్వాత్ సర్వసరత్వాచ్చ దోషప్రకోపణప్రశమనానాం| న త్వేతదేవం, యస్య హి స్రోతాంసి, యచ్చ వహంతి, యచ్చావహంతి, యత్ర చావస్థితాని, సర్వం తదన్యత్తేభ్యః||4|| అతిబహుత్వాత్ ఖలు కేచిదపరిసంఖ్యేయాన్యాచక్షతే స్రోతాంసి, పరిసంఖ్యేయాని పునరన్యే||5||
अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति, सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम्| न त्वेतदेवं, यस्य हि स्रोतांसि, यच्च वहन्ति, यच्चावहन्ति, यत्र चावस्थितानि, सर्वं तदन्यत्तेभ्यः||४|| अतिबहुत्वात् खलु केचिदपरिसङ्ख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि, परिसङ्ख्येयानि पुनरन्ये||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వగతత్వాదితి స్రోతసాం సర్వశరీరావయవగతత్వాదిత్యర్థః| సర్వసరత్వాదిత్యుత్తరేణ సంబధ్యతే| దోషప్రకోపణమపథ్యం దోషప్రశమనం వా పథ్యం సర్వస్మిఞ్ శరీరప్రదేశే దోషరూపం సత్ తథా భేషజరూపం సద్గచ్ఛతి; తేన సర్వత్ర స్రోతో విద్యతే; తేన స్రోతోమయః పురుష ఇతి పూర్వపక్షః| తం నిషేధతి- న త్విత్యాది| యస్య హి స్రోతాంసి యద్ఘటితానీత్యర్థః, యచ్చ వహంతీతి యద్రసాది వహంతీత్యర్థః, యచ్చావహంతీతి యచ్చ పుష్యంతీత్యర్థః, యత్ర చావస్థితానీతి యత్ర మాంసాదౌ సంబద్ధానీత్యర్థః, తత్ సర్వం ధమనీభ్యోఽన్యత్; తస్మాన్న స్రోతోరూప ఏవ పురుష ఇత్యర్థః||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
తేషాం తు ఖలు స్రోతసాం యథాస్థూలం కతిచిత్ప్రకారాన్మూలతశ్చ ప్రకోపవిజ్ఞానతశ్చానువ్యాఖ్యాస్యామః; యే భవిష్యంత్యలమనుక్తార్థజ్ఞానాయ జ్ఞానవతాం, విజ్ఞానాయ చాజ్ఞానవతాం||6|| తద్యథా- ప్రాణోదకాన్నరసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రమూత్రపురీషస్వేదవహానీతి; వాతపిత్తశ్లేష్మణాం పునః సర్వశరీరచరాణాం సర్వాణి స్రోతాంస్యయనభూతాని, తద్వదతీంద్రియాణాం పునః సత్త్వాదీనాం కేవలం చేతనావచ్ఛరీరమయనభూతమధిష్ఠానభూతం చ| తదేతత్ స్రోతసాం ప్రకృతిభూతత్వాన్న వికారైరుపసృజ్యతే శరీరం||7||
तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः; ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां, विज्ञानाय चाज्ञानवताम्||६|| तद्यथा- प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति; वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि, तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरमयनभूतमधिष्ठानभूतं च| तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्||७||
🔊 Audio coming soon
ప్రకోపవిజ్ఞానతశ్చేతి యథా స్రోతసాం ప్రకోపో విజ్ఞాయతే తథా వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి యోజనా| అనుక్తార్థజ్ఞానాయేతి అనుక్తస్రోతోజ్ఞానాయ| జ్ఞానవతామితి అనుక్తార్థజ్ఞానసమర్థానాం| జ్ఞానవంతో హ్యనేన లింగేనానుక్తమపి స్రోతోఽనుమిమతే| విజ్ఞానాయ చాజ్ఞానవతామితి యథోక్తమాత్రజ్ఞానాయ చ మందబుద్ధీనామిత్యర్థః| తద్వదితి సర్వశరీరచరాణాం| చేతనావచ్ఛరీరమిత్యనేనాచేతనకేశనఖాదిప్రదేశం సత్త్వాదిగమనే నిషేధతి, దోషాస్తు తత్రాపి యాంతీతి| అయనభూతమితి మార్గభూతం| అధిష్ఠానభూతమితి స్థానరూపం||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
తత్ర ప్రాణవహానాం స్రోతసాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ, ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- అతిసృష్టమతిబద్ధం కుపితమల్పాల్పమభీక్ష్ణం వా సశబ్దశూలముచ్ఛ్వసంతం దృష్ట్వా ప్రాణవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి విద్యాత్| ఉదకవహానాం స్రోతసాం తాలుమూలం క్లోమ చ, ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- జిహ్వాతాల్వోష్ఠకంఠక్లోమశోషం పిపాసాం చాతిప్రవృద్ధాం దృష్ట్వోదకవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి విద్యాత్| అన్నవహానాం స్రోతసామామాశయో మూలం వామం చ పార్శ్వం, ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- అనన్నాభిలషణమరోచకవిపాకౌ ఛర్దిం చ దృష్ట్వాఽన్నవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి విద్యాత్| రసవహానాం స్రోతసాం హృదయం మూలం దశ చ ధమన్యః| శోణితవహానాం స్రోతసాం యకృన్మూలం ప్లీహా చ| మాంసవహానాం చ స్రోతసాం స్నాయుర్మూలం త్వక్ చ| మేదోవహానాం స్రోతసాం వృక్కౌ మూలం వపావహనం చ| అస్థివహానాం స్రోతసాం మేదో మూలం జఘనం చ| మజ్జవహానాం స్రోతసామస్థీని మూలం సంధయశ్చ| శుక్రవహానాం స్రోతసాం వృషణౌ మూలం శేఫశ్చ| ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషాం రసాదివహస్రోతసాం విజ్ఞానాన్యుక్తాని వివిధాశితపీతీయే; యాన్యేవ హి ధాతూనాం ప్రదోషవిజ్ఞానాని తాన్యేవ యథాస్వం ప్రదుష్టానాం ధాతుస్రోతసాం| మూత్రవహానాం స్రోతసాం బస్తిర్మూలం వంక్షణౌ చ, ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- అతిసృష్టమతిబద్ధం ప్రకుపితమల్పాల్పమభీక్ష్ణం వా బహలం సశూలం మూత్రయంతం దృష్ట్వా మూత్రవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి విద్యాత్| పురీషవహానాం స్రోతసాం పక్వాశయో మూలం స్థూలగుదం చ, ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- కృచ్ఛ్రేణాల్పాల్పం సశబ్దశూలమతిద్రవమతిగ్రథితమతిబహు చోపవిశంతం దృష్ట్వా పురీషవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి విద్యాత్| స్వేదవహానాం స్రోతసాం మేదో మూలం లోమకూపాశ్చ, ప్రదుష్టానాం తు ఖల్వేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- అస్వేదనమతిస్వేదనం పారుష్యమతిశ్లక్ష్ణతామంగస్య పరిదాహం లోమహర్షం చ దృష్ట్వా స్వేదవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి విద్యాత్||8||
तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणमरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वाऽन्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः| शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च| मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च| मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च| अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च| मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च| शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च| प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये; यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम्| मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अतिसृष्टमतिबद्धं प्रकुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलमतिद्रवमतिग्रथितमतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्| स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च, प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
ప్రాణవహానామితి ప్రాణసంజ్ఞకవాతవహానాం| ఏతచ్చ ప్రాణాఖ్యవిశిష్టస్య వాయోర్విశిష్టస్రోతః, సామాన్యేన తు వాయోః సర్వా ఏవ ధమన్య ఇతి న విరోధః| మూలమితి ప్రభవస్థానం| అతిసృష్టం వా అతిబద్ధం వేతి వికల్పేన బోద్ధవ్యం, అతిసృష్టాతిబద్ధయోరేకత్రాసంభవాత్| అల్పాల్పం వా తథాఽభీక్ష్ణం వేతి చ వికల్పః| క్లోమ హృదయస్థపిపాసాస్థానం| వపావహనం వపా ఉదరస్థా స్నిగ్ధవర్తికా యామాహుర్జనాస్తైలవర్తికేతి| సుశ్రుతే తు “మేదోవహానాం మూలం వృక్కౌ కటీ చ” (సు.శా.అ.) ఇత్యుక్తం; తదత్రాతీంద్రియార్థదర్శిగమ్యే నాస్మద్విధానాం బుద్ధయః ప్రభవంతి | అస్థ్యపి ద్రవరూపమస్త్యేవ స్రోతోవాహ్యమితి కృత్వా అస్థివహానామిత్యుక్తం| యద్యపి వివిధాశితపీతీయే రసాదీనాం దుష్టిలక్షణముక్తం న రసాదిస్రోతసాం, తథాఽపి రసాదిదుష్ట్యా రసాదివహధమనీనామపి దుష్టేః సాధారణత్వేనోక్తం- రసాదివహస్రోతసాం విజ్ఞానాన్యుక్తానీతి| యే తు బ్రువతే- రసాదిదుష్టేరభిన్నైవ తద్వహధమనీదుష్టిరితి, తేషాం మతే పృథగ్ధమనీదుష్ట్యభిధానమనుపపన్నం, తథా ధమనీదుష్ట్యా యద్ధాతుదుష్టిం వక్ష్యతి “తేషాం ప్రకోపాత్ స్థానస్థాశ్చైవ” ఇత్యాదినా తదనుపపన్నం| ధమనీదుష్ట్యా తు తద్వాహ్యదుష్టిరవశ్యం భవతీతి కృత్వా ధాతుదుష్టిలక్షణైరేవేహ ధమనీదుష్టిరుక్తా, రక్తాదిధాతుదుష్ట్యతిరిక్తం తు ధమనీదుష్టిలక్షణం “అతిప్రవృత్తిః” ఇత్యాదినాఽత్రైవ వక్ష్యతి| అస్వేదనాదికం స్వేదవహదుష్టిలక్షణం కుష్ఠపూర్వరూపేఽప్యస్తి; తేన యత్రాన్యత్కుష్ఠపూర్వరూపదర్శనం భవతి తత్ర కుష్ఠపూర్వరూపతా నిశ్చేతవ్యా, ఏతావన్మాత్రలక్షణోదయే తు స్వేదవహధమనీదుష్టిరితి| ధమనీనామిహ మూలజ్ఞానే యద్యపి సాక్షాత్ ప్రయోజనం నోక్తం, తథాఽపి మూలోపఘాతాద్వృక్షాణామివ ధమనీనాం మహానుపఘాతో భవతీతి జ్ఞేయం, అత ఏవ సుశ్రుతే స్రోతోమూలవిద్ధలక్షణాన్యుక్తాని||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
స్రోతాంసి, సిరాః, ధమన్యః, రసాయన్యః, రసవాహిన్యః, నాడ్యః, పంథానః, మార్గాః, శరీరచ్ఛిద్రాణి, సంవృతాసంవృతాని, స్థానాని, ఆశయాః, నికేతాశ్చేతి శరీరధాత్వవకాశానాం లక్ష్యాలక్ష్యాణాం నామాని భవంతి| తేషాం ప్రకోపాత్ స్థానస్థాశ్చైవ మార్గగాశ్చ శరీరధాతవః ప్రకోపమాపద్యంతే, ఇతరేషాం ప్రకోపాదితరాణి చ| స్రోతాంసి స్రోతాంస్యేవ, ధాతవశ్చ ధాతూనేవ ప్రదూషయంతి ప్రదుష్టాః| తేషాం సర్వేషామేవ వాతపిత్తశ్లేష్మాణః ప్రదుష్టా దూషయితారో భవంతి, దోషస్వభావాదితి||9||
स्रोतांसि, सिराः, धमन्यः, रसायन्यः, रसवाहिन्यः, नाड्यः, पन्थानः, मार्गाः, शरीरच्छिद्राणि, संवृतासंवृतानि, स्थानानि, आशयाः, निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति| तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते, इतरेषां प्रकोपादितराणि च| स्रोतांसि स्रोतांस्येव, धातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः| तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावादिति||९||
🔊 Audio coming soon
స్రోతసాం వ్యవహారార్థం పర్యాయానాహ- స్రోతాంసీత్యాది| సంవృతాసంవృతానీత్యేకా సంజ్ఞా, తత్రాగ్రే సంవృతాని మూలేఽసంవృతాని| స్థానాదిపర్యాయాన్ కేచిద్ధమనీమూలస్య పర్యాయానాచక్షతే; అన్యే త్వేతానపి ధమనీపర్యాయానాహుః, ధమన్యోఽపి హి రసాదిస్థానం భవంత్యేవేతి కృత్వా| స్థానస్థా ఇతి ఆశయస్థాః| మార్గగాశ్చైవేతి ధమనీభిర్గచ్ఛంతః| ఇతరేషాం చేత్యాదినోక్తమర్థం స్రోతాంసి చేత్యాదినా వివృణోతి| స్రోతాంసి ధాతవశ్చ దుష్టాః ప్రత్యాసన్నాని స్రోతాంసి ధాత్వంతరాణి చ స్వదోషసంక్రాంత్యా దూషయంతీత్యర్థః| దోషస్వభావాదితి దోషాణామేవాయం స్వభావో యద్దూషకత్వం , న ధాత్వంతరాణాం; తేన ధాతునా దుష్టిర్ధాతుదుష్టిః ధాతుగతదోషకృతైవ జ్ఞేయా||9||
Adhikarana 7 (10-22) · Śloka 22
భవంతి చాత్ర- క్షయాత్ సంధారణాద్రౌక్ష్యాద్వ్యాయామాత్ క్షుధితస్య చ| ప్రాణవాహీని దుష్యంతి స్రోతాంస్యన్యైశ్చ దారుణైః||10|| ఔష్ణ్యాదామాద్భయాత్ పానాదతిశుష్కాన్నసేవనాత్| అంబువాహీని దుష్యంతి తృష్ణాయాశ్చాతిపీడనాత్||11|| అతిమాత్రస్య చాకాలే చాహితస్య చ భోజనాత్| అన్నవాహీని దుష్యంతి వైగుణ్యాత్ పావకస్య చ||12|| గురుశీతమతిస్నిగ్ధమతిమాత్రం సమశ్నతాం| రసవాహీని దుష్యంతి చింత్యానాం చాతిచింతనాత్||13|| విదాహీన్యన్నపానాని స్నిగ్ధోష్ణాని ద్రవాణి చ| రక్తవాహీని దుష్యంతి భజతాం చాతపానలౌ||14|| అభిష్యందీని భోజ్యాని స్థూలాని చ గురూణి చ| మాంసవాహీని దుష్యంతి భుక్త్వా చ స్వపతాం దివా||15|| అవ్యాయామాద్దివాస్వప్నాన్మేద్యానాం చాతిభక్షణాత్| మేదోవాహీని దుష్యంతి వారుణ్యాశ్చాతిసేవనాత్||16|| వ్యాయామాదతిసంక్షోభాదస్థ్నామతివిఘట్టనాత్| అస్థివాహీని దుష్యంతి వాతలానాం చ సేవనాత్||17|| ఉత్పేషాదత్యభిష్యందాదభిఘాతాత్ ప్రపీడనాత్| మజ్జవాహీని దుష్యంతి విరుద్ధానాం చ సేవనాత్||18|| అకాలయోనిగమనాన్నిగ్రహాదతిమైథునాత్| శుక్రవాహీని దుష్యంతి శస్త్రక్షారాగ్నిభిస్తథా||19|| మూత్రితోదకభక్ష్యస్త్రీసేవనాన్మూత్రనిగ్రహాత్| మూత్రవాహీని దుష్యంతి క్షీణస్యాభిక్షతస్య చ||20|| సంధారణాదత్యశనాదజీర్ణాధ్యశనాత్తథా| వర్చోవాహీని దుష్యంతి దుర్బలాగ్నేః కృశస్య చ||21|| వ్యాయామాదతిసంతాపాచ్ఛీతోష్ణాక్రమసేవనాత్ | స్వేదవాహీని దుష్యంతి క్రోధశోకభయైస్తథా||22||
भवन्ति चात्र- क्षयात् सन्धारणाद्रौक्ष्याद्व्यायामात् क्षुधितस्य च| प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः||१०|| औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात्| अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्||११|| अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात्| अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च||१२|| गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम्| रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्||१३|| विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च| रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ||१४|| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च| मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा||१५|| अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात्| मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्||१६|| व्यायामादतिसङ्क्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात्| अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्||१७|| उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात्| मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्||१८|| अकालयोनिगमनान्निग्रहादतिमैथुनात्| शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा||१९|| मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात्| मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च||२०|| सन्धारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा| वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च||२१|| व्यायामादतिसन्तापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् | स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा||२२||
🔊 Audio coming soon
యథాక్రమం స్రోతసాం దుష్టికారణమాహ- క్షయాదిత్యాది| దారుణైరిత్యత్ర ‘కర్మభిః’ ఇతి శేషః| గురూణి చ భజతామితి పూర్వోక్తేన సంబంధః| మేద్యానాం మేదురాణాం| అకాలయోనిగమనాదితి అహర్షకాలగమనాత్, తథాఽనుచితయోనౌ గమనాత్| నిగ్రహాదితి శుక్రవేగనిగ్రహాత్| మూత్రితేత్యాదౌ మూత్రవేగయుక్తస్య ఉదకాదిసేవనాదితి జ్ఞేయం||10-22||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణశ్చాపి స్రోతసాం స ప్రదూషకః||23||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः||२३||
🔊 Audio coming soon
ఆహారశ్చేత్యాదినా సామాన్యేన సర్వస్రోతోదుష్టిమాహ| దోషగుణైః సమ ఇత్యనేన దోషాతివర్ధకత్వం దర్శయతి| క్షీణాశ్చ దోషా నాన్యదుష్టిం కుర్వంతి, కిం తు స్వయమేవ క్షీణస్వలింగా భవంతీత్యాది వేదితవ్యం| ధాతుభిర్విగుణ ఇతి ధాతువిరోధకస్వభావ ఇత్యర్థః, నతు ధాతువిపరీతగుణే విగుణః; దివాస్వప్నమేద్యాదయో హి మేదసా సమానగుణా ఏవ మేదోదూషకా ఉక్తాః||23||
Adhikarana 9 (24) · Śloka 24
అతిప్రవృత్తిః సంగో వా సిరాణాం గ్రంథయోఽపి వా| విమార్గగమనం చాపి స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం||24||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
అతిప్రవృత్తిరిత్యాదినా సామాన్యేన స్రోతోదుష్టిలక్షణమాహ| అతిప్రవృత్తిరిహ స్రోతోవాహ్యస్య రసాదేర్బోద్ధవ్యా; ఏవం సంగోఽపి రసాదేరేవ| విమార్గగమనం చ యథా- మలస్య మూత్రమార్గగమనమిత్యాది||24||
Adhikarana 10 (25) · Śloka 25
స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసదృశాని చ||25||
स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
స్వధాతుసమవర్ణానీతి వాహ్యధాతుతుల్యవర్ణాని| ప్రతానః లతాప్రపంచః||25||
Adhikarana 11 (26-28) · Śloka 28
ప్రాణోదకాన్నవాహానాం దుష్టానాం శ్వాసికీ క్రియా| కార్యా తృష్ణోపశమనీ తథైవామప్రదోషికీ||26|| వివిధాశితపీతీయే రసాదీనాం యదౌషధం| రసాదిస్రోతసాం కుర్యాత్తద్యథాస్వముపక్రమం||27|| మూత్రవిట్స్వేదవాహానాం చికిత్సా మౌత్రకృచ్ఛ్రికీ| తథాఽతిసారికీ కార్యా తథా జ్వరచికిత్సికీ||28||
प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया| कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी||२६|| विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम्| रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्||२७|| मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी| तथाऽतिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी||२८||
🔊 Audio coming soon
ప్రాణోదకేత్యాదినా చికిత్సామాహ| ప్రాణవహానాం శ్వాసికీ, ఉదకవహానాం తృష్ణోపశమనీ, అన్నవహానామామప్రదోషికీతి బోద్ధవ్యం| మూత్రాదివహానామపి త్రయాణాం మౌత్రకృచ్ఛ్రిక్యాదయో యథాసంఖ్యం తిస్రశ్చికిత్సా జ్ఞేయాః||26-28||
Adhikarana 12 (29-31) · Śloka 31
తత్ర శ్లోకాః- త్రయోదశానాం మూలాని స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం| సామాన్యం నామపర్యాయాః కోపనాని పరస్పరం||29|| దోషహేతుః పృథక్త్వేన భేషజోద్దేశ ఏవ చ| స్రోతోవిమానే నిర్దిష్టస్తథా చాదౌ వినిశ్చయః||30|| కేవలం విదితం యస్య శరీరం సర్వభావతః| శారీరాః సర్వరోగాశ్చ స కర్మసు న ముహ్యతి||31||
तत्र श्लोकाः- त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्| सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्||२९|| दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च| स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः||३०|| केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः| शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति||३१||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే దుష్టిలక్షణం సామాన్యం వాతాద్యవిశేషితం దుష్టిలక్షణమిత్యర్థః, స్రోతోదుష్టిలక్షణానీహ వాతాదిదోషభేదేన నోక్తానీత్యర్థః ; వాతాదివిశేషేణ చేహ విస్తరభయాద్దుష్టిర్నోక్తా; తేన వాతాదివిశేషలింగాధిక్యాద్దుష్టిర్నిర్ణేతవ్యా| ఆదౌ వినిశ్చయ ఇతి అధ్యాయాదౌ పురుషస్య ధమనీమయత్వాదివాదనిశ్చయ ఇత్యర్థః| కేవలమిత్యాదినా అత్రోక్తధమన్యాదిభేదేన శరీరజ్ఞానస్యోపాదేయతామాహ||29-31||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే స్రోతోవిమానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने स्रोतोविमानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం విమానస్థానే స్రోతోవిమానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||