Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಸ್ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ರಸವಿಮಾನೇ ರಾಶಿರುಕ್ತಃ, ತಸ್ಯ ರಾಶೇರ್ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಾವತಃ ಫಲಪ್ರಪಞ್ಚಂ ದೋಷವಿಕಾರಪ್ರಪಞ್ಚಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ತ್ರಿವಿಧಂ ಕುಕ್ಷೌ ಸ್ಥಾಪಯೇದವಕಾಶಾಂಶಮಾಹಾರಸ್ಯಾಹಾರಮುಪಯುಞ್ಜಾನಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಏಕಮವಕಾಶಾಂಶಂ ಮೂರ್ತಾನಾಮಾಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮ್, ಏಕಂ ದ್ರವಾಣಾಮ್, ಏಕಂ ಪುನರ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮ್; ಏತಾವತೀಂ ಹ್ಯಾಹಾರಮಾತ್ರಾಮುಪಯುಞ್ಜಾನೋ ನಾಮಾತ್ರಾಹಾರಜಂ ಕಿಞ್ಚಿದಶುಭಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೩||
त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेदवकाशांशमाहारस्याहारमुपयुञ्जानः; तद्यथा- एकमवकाशांशं मूर्तानामाहारविकाराणाम्, एकं द्रवाणाम्, एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम्; एतावतीं ह्याहारमात्रामुपयुञ्जानो नामात्राहारजं किञ्चिदशुभं प्राप्नोति||३||
🔊 Audio coming soon
ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮ್| ಅವಕಾಶಾಂಶಮಿತಿ ಕೋಷ್ಠಾವಕಾಶಭಾಗಮ್| ಆಹಾರಸ್ಯೇತಿ ಆಹಾರನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ದ್ವಾವವಕಾಶಾವಾಹಾರಸ್ಯ ವಕ್ತವ್ಯೌ, ಏಕಸ್ತು ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮುಕ್ತಮ್| ದೋಷಾವಕಾಶಸ್ಥಾಪನಂ ಹ್ಯಾಹಾರೋಪಕಾರಕತ್ವಾದಾಹಾರಸ್ಯೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ದೋಷಾವಕಾಶಾನವಸ್ಥಾನೇ ಹ್ಯಾಹಾರೋ ದೋಷೈರ್ದೂಷ್ಯತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಆಹಾರಸ್ಯಾವಕಾಶಾಂಶಮಾಮಾಶಯರೂಪಂ ಕುಕ್ಷೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಭಾಗೇನ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸ್ಥಾಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುಕ್ಷ್ಯಂಶಭಾಗಂ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ತಾನಾಮಿತಿ ಆಶ್ಯಖಾದ್ಯಾನಾಂ, ದ್ರವಾಣಾಮಿತಿ ಲೇಹ್ಯಪೇಯಾನಾಮ್| ಇಹ ಚಾಂಶಶಬ್ದೋ ನ ಸಮಪ್ರವಿಭಾಗೇ ವರ್ತತೇ, ಕಿನ್ತು ಯಥೋಚಿತವಿಭಾಗೇ; ತೇನ ಮೂರ್ತಾನಾಂ ಬಹುಭಾಗೋ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಮೂರ್ತಾಹಾರಾದಿಭಾಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ಥಾನಂ ಭವತೀತ್ಯೇಕತ್ವೇನಾಧ್ಯಾರೋಪ್ಯಾತ್ರ ಏಕಮಿತಿ ಕೃತಮ್| ನನು ಕುಕ್ಷ್ಯಂಶವಿಭಾಗೇನ ಕೃತೇಽಪ್ಯಾಹಾರೇ ಪ್ರಕೃತಿಗುರ್ವಾದಿದುಷ್ಟದ್ರವ್ಯಜದೋಷೋ ದೃಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ನಾಮಾತ್ರಾಹಾರಜಮಿತಿ; ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿದೋಷಕೃತಂ ತು ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ನ ಚ ಕೇವಲಂ ಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಾದೇವಾಹಾರಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಮಾಹಾರಫಲಸೌಷ್ಠವಮವಾಪ್ತುಂ ಶಕ್ಯಂ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಮಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಾಂ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಫಲತ್ವಾತ್||೪||
न च केवलं मात्रावत्त्वादेवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवमवाप्तुं शक्यं, प्रकृत्यादीनामष्टानामाहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्||४||
🔊 Audio coming soon
ತದೇವ ಸ್ಫೋರಯತಿ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸೌಷ್ಠವಂ ಸುಷ್ಠುತ್ವಂ ಭಾದ್ರಕ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವಿಭಕ್ತಫಲತ್ವಾದಿತಿ ಪ್ರವಿಭಿನ್ನಫಲತ್ವಾತ್||೪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ತತ್ರಾಯಂ ತಾವದಾಹಾರರಾಶಿಮಧಿಕೃತ್ಯ ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಾಫಲವಿನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರಕೃತಃ| ಏತಾವಾನೇವ ಹ್ಯಾಹಾರರಾಶಿವಿಧಿವಿಕಲ್ಪೋ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಮಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಂ ಚ||೫|| ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಕುಕ್ಷ್ಯಂಶವಿಭಾಗೇನ, ತದ್ಭೂಯೋ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಕುಕ್ಷೇರಪ್ರಣೀಡನಮಾಹಾರೇಣ, ಹೃದಯಸ್ಯಾನವರೋಧಃ, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರವಿಪಾಟನಮ್, ಅನತಿಗೌರವಮುದರಸ್ಯ, ಪ್ರೀಣನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸೋಪರಮಃ, ಸ್ಥಾನಾಸನಶಯನಗಮನೋಚ್ಛ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಹಾಸ್ಯಸಙ್ಕಥಾಸು ಸುಖಾನುವೃತ್ತಿಃ, ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಶ್ಚ ಸುಖೇನ ಪರಿಣಮನಂ , ಬಲವರ್ಣೋಪಚಯಕರತ್ವಂ ಚ; ಇತಿ ಮಾತ್ರಾವತೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹಾರಸ್ಯ ಭವತಿ||೬||
तत्रायं तावदाहारराशिमधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः| एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वममात्रावत्त्वं च||५|| तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन, तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- कुक्षेरप्रणीडनमाहारेण, हृदयस्यानवरोधः, पार्श्वयोरविपाटनम्, अनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरमः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं , बलवर्णोपचयकरत्वं च; इति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति||६||
🔊 Audio coming soon
ಕುಕ್ಷ್ಯಂಶವಿಭಾಗೇನೇತಿ ಏಕಮವಕಾಶಾಂಶಂ ಮೂರ್ತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಉದ್ದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಕಥಿತಮ್| ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಶ್ಚೇತಿವಚನಾತ್ ಸಾಯಂ ಭೋಜನೇ ಕೃತೇ ಯದಿ ಪ್ರಾತಃ, ಪ್ರಾತಶ್ಚ ಕೃತೇ ಯದಿ ಸಾಯಂ, ಸುಖೇನ ಪರಿಣಮನಂ ತಥಾ ಸ್ಥಾನಾಸನಾದಿಷು ಸುಖಾನುವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ತದಾ ಮಾತ್ರಾವದ್ಭೋಜನಮನೇನ ಕೃತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫-೬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಅಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಂ ಪುನರ್ದ್ವಿವಿಧಮಾಚಕ್ಷತೇ- ಹೀನಮ್, ಅಧಿಕಂ ಚ| ತತ್ರ ಹೀನಮಾತ್ರಮಾಹಾರರಾಶಿಂ ಬಲವರ್ಣೋಪಚಯಕ್ಷಯಕರಮತೃಪ್ತಿಕರಮುದಾವರ್ತಕರಮನಾಯುಷ್ಯವೃಷ್ಯಮನೌಜಸ್ಯಂ ಶರೀರಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯೋಪಘಾತಕರಂ ಸಾರವಿಧಮನಮಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾವಹಮಶೀತೇಶ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಾಯತನಮಾಚಕ್ಷತೇ, ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಪುನಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ| ಯೋ ಹಿ ಮೂರ್ತಾನಾಮಾಹಾರಜಾತಾನಾಂ ಸೌಹಿತ್ಯಂ ಗತ್ವಾ ದ್ರವೈಸ್ತೃಪ್ತಿಮಾಪದ್ಯತೇ ಭೂಯಸ್ತಸ್ಯಾಮಾಶಯಗತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋಽಭ್ಯವಹಾರೇಣಾತಿಮಾತ್ರೇಣಾತಿಪ್ರಪೀಡ್ಯಮಾನಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುಗಪತ್ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತಮೇವಾಹಾರರಾಶಿಮಪರಿಣತಮಾವಿಶ್ಯ ಕುಕ್ಷ್ಯೇಕದೇಶಮನ್ನಾಶ್ರಿತಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯನ್ತಃ ಸಹಸಾ ವಾಽಪ್ಯುತ್ತರಾಧರಾಭ್ಯಾಂ ಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯನ್ತಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗಿಮಾನ್ ವಿಕಾರಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತ್ಯತಿಮಾತ್ರಭೋಕ್ತುಃ| ತತ್ರ ವಾತಃ ಶೂಲಾನಾಹಾಙ್ಗಮರ್ದಮುಖಶೋಷಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಾಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯ- ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಸಿರಾಕುಞ್ಚನಸ್ತಮ್ಭನಾನಿ ಕರೋತಿ, ಪಿತ್ತಂ ಪುನರ್ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾನ್ತರ್ದಾಹತೃಷ್ಣಾಮದಭ್ರಮಪ್ರಲಪನಾನಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾವಿಪಾಕಶೀತಜ್ವರಾಲಸ್ಯಗಾತ್ರಗೌರವಾಣಿ||೭||
अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधमाचक्षते- हीनम्, अधिकं च| तत्र हीनमात्रमाहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरमतृप्तिकरमुदावर्तकरमनायुष्यवृष्यमनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनमलक्ष्म्यावहमशीतेश्च वातविकाराणामायतनमाचक्षते, अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणमिच्छन्ति कुशलाः| यो हि मूर्तानामाहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिमापद्यते भूयस्तस्यामाशयगता वातपित्तश्लेष्माणोऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तमेवाहारराशिमपरिणतमाविश्य कुक्ष्येकदेशमन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाऽप्युत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारानभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः| तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्च्छाभ्रमाग्निवैषम्य- पार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति, पित्तं पुनर्ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि, श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि||७||
🔊 Audio coming soon
ಸಾರವಿಧಮನಮಿತಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಕ್ಸಾರಾದಿವಿಧಮನಮ್| ಆಹಾರವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ಕರಣೇ ಸೌಹಿತ್ಯಯೋಗಾತ್ ಷಷ್ಠೀ| ದ್ರವೈಸ್ತೃಪ್ತಿಮಿತಿ ಭೂಯಃಪದವಿಶೇಷಣಾದತಿತೃಪ್ತಿಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಮಾಶಯಗತಾ ಇತಿ ವಚನೇನಾಗ್ನಿಸಹಾಯ(ಸಮಾನ)ಸ್ಯೈವ ವಾಯೋಃ ಕೋಪೋ ಭವತಿ, ನ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕುಕ್ಷ್ಯೇಕದೇಶಮನ್ನಾಶ್ರಿತಾಃ ಸಹ ದೂಷಿತೇನಾಹಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ನ ಚ ಖಲು ಕೇವಲಮತಿಮಾತ್ರಮೇವಾಹಾರರಾಶಿಮಾಮಪ್ರದೋಷಕರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ , ಅಪಿ ತು ಖಲು ಗುರುರೂಕ್ಷಶೀತಶುಷ್ಕದ್ವಿಷ್ಟವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಿದಾಹ್ಯಶುಚಿವಿರುದ್ಧಾನಾಮಕಾಲೇ ಚಾನ್ನಪಾನಾನಾಮುಪಸೇವನಂ, ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಮೋಹೇರ್ಷ್ಯಾಹ್ರೀಶೋಕಮಾನೋದ್ವೇಗಭಯೋಪತಪ್ತಮನಸಾ ವಾ ಯದನ್ನಪಾನಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತದಪ್ಯಾಮಮೇವ ಪ್ರದೂಷಯತಿ||೮|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಮಾತ್ರಯಾಽಪ್ಯಭ್ಯವಹೃತಂ ಪಥ್ಯಂ ಚಾನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ| ಚಿನ್ತಾಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧದುಃಖಶಯ್ಯಾಪ್ರಜಾಗರೈಃ||೯||
न च खलु केवलमतिमात्रमेवाहारराशिमामप्रदोषकरमिच्छन्ति , अपि तु खलु गुरुरूक्षशीतशुष्कद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धानामकाले चान्नपानानामुपसेवनं, कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याह्रीशोकमानोद्वेगभयोपतप्तमनसा वा यदन्नपानमुपयुज्यते, तदप्याममेव प्रदूषयति||८|| भवति चात्र- मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति| चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः||९||
🔊 Audio coming soon
ಅತಿಮಾತ್ರಾಶನಜನ್ಯತ್ವೇನಾಮಪ್ರದೋಷೇ ವಕ್ತವ್ಯೇಽನ್ಯತಶ್ಚ ಯತ ಆಮಪ್ರದೋಷೋ ಭವತಿ ತಮಾಹ- ನ ಚ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮಾದಿಭಿರ್ಮಾನಸ ಉಪಘಾತಃ ಪ್ರಭಾವಾದೇವಾನ್ನಂ ದೂಷಯತಿ| ಏವಮಶುಚ್ಯಪ್ಯನ್ನಮಶುಚಿತ್ವೇನ ಜ್ಞಾತಂ ಮನಸ ಉಪಘಾತಕತ್ವಾದಾಮದೂಷಕಂ ಭವತಿ| ಆಮಸ್ಯಾಪಕ್ವಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರದೋಷ ಆಮಪ್ರದೋಷಃ| ಆಮಮೇವ ಪ್ರದೂಷಯತೀತಿ ಅತ್ರ ಕರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇ ‘ಅಚ್’, ದುಷ್ಟಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ, ಆಮಮಪಕ್ವಂ ಸದ್ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಪರ್ಕಾಚ್ಛರೀರಂ ದೂಷಯತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೮-೯||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
ತಂ ದ್ವಿವಿಧಮಾಮಪ್ರದೋಷಮಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ- ವಿಸೂಚಿಕಾಮ್, ಅಲಸಕಂ ಚ||೧೦|| ತತ್ರ ವಿಸೂಚಿಕಾಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಾಮದೋಷಾಂ ಯಥೋಕ್ತರೂಪಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೧೧||
तं द्विविधमामप्रदोषमाचक्षते भिषजः- विसूचिकाम्, अलसकं च||१०|| तत्र विसूचिकामूर्ध्वं चाधश्च प्रवृत्तामदोषां यथोक्तरूपां विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
ದ್ವಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದೌ ಅಲಸಕ ಏವ ದಣ್ಡಾಲಸಕಾಮವಿಷಯೋರವರೋಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ತಯೋರಪಿ ಹಿ ದೋಷೋಽಪ್ರವರ್ತಮಾನತ್ವಾದಲಸೀಭೂತ ಏವ ಭವತಿ||೧೦-೧೧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
ಅಲಸಕಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾಲ್ಪಾಗ್ನೇರ್ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗವಿಧಾರಿಣಃ ಸ್ಥಿರಗುರುಬಹುರೂಕ್ಷಶೀತಶುಷ್ಕಾನ್ನಸೇವಿನಸ್ತದನ್ನಪಾನಮನಿಲಪ್ರಪೀಡಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಚ ವಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗಮತಿಮಾತ್ರಪ್ರಲೀನಮಲಸತ್ವಾನ್ನ ಬಹಿರ್ಮುಖೀಭವತಿ, ತತಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜ್ಯಾನ್ಯಾಮಪ್ರದೋಷಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಭಿದರ್ಶಯತ್ಯತಿಮಾತ್ರಾಣಿ| ಅತಿಮಾತ್ರಪ್ರದುಷ್ಟಾಶ್ಚ ದೋಷಾಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಮಾರ್ಗಾಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ ಕದಾಚಿದೇವ ಕೇವಲಮಸ್ಯ ಶರೀರಂ ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ, ತತಸ್ತಂ ದಣ್ಡಾಲಸಕಮಸಾಧ್ಯಂ ಬ್ರುವತೇ| ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಾಶನಶೀಲಿನಃ ಪುನರಾಮದೋಷಮಾಮವಿಷಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ, ವಿಷಸದೃಶಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್; ತತ್ ಪರಮಸಾಧ್ಯಮ್, ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೧೨||
अलसकमुपदेक्ष्यामः- दुर्बलस्याल्पाग्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस्तदन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गमतिमात्रप्रलीनमलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति, ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्यामप्रदोषलिङ्गान्यभिदर्शयत्यतिमात्राणि| अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति, ततस्तं दण्डालसकमसाध्यं ब्रुवते| विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनरामदोषमामविषमित्याचक्षते भिषजः, विषसदृशलिङ्गत्वात्; तत् परमसाध्यम्, आशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
ಅಲಸಕಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುನರ್ವಿಶೇಷಹೇತುಃ ಪ್ರಾಯೋಽಭಿನಿರ್ವರ್ತಕ ಉಚ್ಯತೇ, ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ತ್ವತಿಮಾತ್ರಾಹಾರರೂಪ ಉಕ್ತ ಏವೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನಿಲಪ್ರಪೀಡಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಚ ವಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗಮಿತಿ ದೋಷದ್ವಯವ್ಯಾಪಾರವಚನಾದ್ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರಲಸಕೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಪಿತ್ತಂ ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಚನಸಿದ್ಧಮಪ್ರಧಾನಮಸ್ತ್ಯೇವ ತೃಷ್ಣಾಮದಭ್ರಮಾದಿಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಮಾರ್ಗಾ ಇತಿ ಅತ್ರಾಪಕ್ವ ಆಹಾರೋಽನ್ನರಸೋ ವಾ ಅಪಕ್ವ ಆಮ ಉಚ್ಯತೇ| ಕೇವಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮ್| ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಾಶನಶೀಲಿನ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧಾಶನಮ್, ಅಧ್ಯಶನಮ್, ಅಜೀರ್ಣಾಶನಂ ಚ; ಅಜೀರ್ಣಸ್ಯಾಪಕ್ವಸ್ಯಾಶನಮಜೀರ್ಣಾಶನಮ್, ಅಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಸ್ಯಾಧ್ಯಶನಶಬ್ದೇನ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಆಮದೋಷಮಾಮವಿಷಮಾಚಕ್ಷತ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿಷಸದೃಶಲಿಙ್ಗ ಏವಾಮಪ್ರದೋಷೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ಅತ ಏವ ವಿಷಸದೃಶಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದಿತಿ ಆಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯದುಷ್ಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದ್ವಿಷವಿರುದ್ಧಂ, ಯಚ್ಚ ವಿಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶೀತಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾಮವಿರುದ್ಧಮ್| ವಿಷಸದೃಶತಾ ಚಾಮಸ್ಯಾಮಜನಕಹೇತುವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾದ್ಭವತಿ ಮಧುಘೃತಸಮಸಂಯೋಗ ಇವ ವಿಷತ್ವಮ್||೧೨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಮಾಮಂ ಪ್ರದುಷ್ಟಮಲಸೀಭೂತಮುಲ್ಲೇಖಯೇದಾದೌ ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ಸಲವಣಮುಷ್ಣಂ ವಾರಿ, ತತಃ ಸ್ವೇದನವರ್ತಿಪ್ರಣಿಧಾನಾಭ್ಯಾಮುಪಾಚರೇದುಪವಾಸಯೇಚ್ಚೈನಮ್| ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಂ ತು ಲಙ್ಘನಮೇವಾಗ್ರೇ ವಿರಿಕ್ತವಚ್ಚಾನುಪೂರ್ವೀ| ಆಮಪ್ರದೋಷೇಷು ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಂ ಪುನರ್ದೋಷಾವಲಿಪ್ತಾಮಾಶಯಂ ಸ್ತಿಮಿತಗುರುಕೋಷ್ಠಮನನ್ನಾಭಿಲಾಷಿಣಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಪಾಯಯೇದ್ದೋಷಶೇಷಪಾಚನಾರ್ಥಮೌಷಧಮಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ, ನತ್ವೇವಾಜೀರ್ಣಾಶನಮ್; ಆಮಪ್ರದೋಷದುರ್ಬಲೋ ಹ್ಯಗ್ನಿರ್ನ ಯುಗಪದ್ದೋಷಮೌಷಧಮಾಹಾರಜಾತಂ ಚ ಶಕ್ತಃ ಪಕ್ತುಮ್| ಅಪಿ ಚಾಮಪ್ರದೋಷಾಹಾರೌಷಧವಿಭ್ರಮೋಽತಿಬಲತ್ವಾದುಪರತಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಸಹಸೈವಾತುರಮಬಲಮತಿಪಾತಯೇತ್| ಆಮಪ್ರದೋಷಜಾನಾಂ ಪುನರ್ವಿಕಾರಾಣಾಮಪತರ್ಪಣೇನೈವೋಪರಮೋ ಭವತಿ, ಸತಿ ತ್ವನುಬನ್ಧೇ ಕೃತಾಪತರ್ಪಣಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಿಗ್ರಹೇ ನಿಮಿತ್ತವಿಪರೀತಮಪಾಸ್ಯೌಷಧಮಾತಙ್ಕವಿಪರೀತಮೇವಾವಚಾರಯೇದ್ಯಥಾಸ್ವಮ್| ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಮಪಿ ಚ ನಿಗ್ರಹೇ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮೌಷಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ, ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಾ| ವಿಮುಕ್ತಾಮಪ್ರದೋಷಸ್ಯ ಪುನಃ ಪರಿಪಕ್ವದೋಷಸ್ಯ ದೀಪ್ತೇ ಚಾಗ್ನಾವಭ್ಯಙ್ಗಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಂ ವಿಧಿವತ್ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ಚ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಭೇಷಜದೇಶಕಾಲಬಲಶರೀರಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿವಯಸಾಮವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಸಮ್ಯಗಿತಿ||೧೩||
तत्र साध्यमामं प्रदुष्टमलसीभूतमुल्लेखयेदादौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि, ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेदुपवासयेच्चैनम्| विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी| आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधमग्निसन्धुक्षणार्थं च, नत्वेवाजीर्णाशनम्; आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषमौषधमाहारजातं च शक्तः पक्तुम्| अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतकायाग्निं सहसैवातुरमबलमतिपातयेत्| आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपरमो भवति, सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतमपास्यौषधमातङ्कविपरीतमेवावचारयेद्यथास्वम्| सर्वविकाराणामपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतमौषधमिच्छन्ति कुशलाः, तदर्थकारि वा| विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत् स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति||१३||
🔊 Audio coming soon
ವರ್ತಿರಿತಿ ಫಲವರ್ತಿಃ| ಆನುಪೂರ್ವೀತಿ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೀರ್ಣಾಹಾರಮಿತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕಯೋರೇವಾಹಾರಸ್ಯ ಜೀರ್ಣತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ದೋಷಾವಲಿಪ್ತಾಮಾಶಯಸ್ತಿಮಿತಗುರುಕೋಷ್ಠತ್ವಾದಿ ಪುರುಷವಿಶೇಷಣಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನ ತ್ವಜೀರ್ಣಾಶನಮಿತಿ ಪುನರ್ನಿಷೇಧಕರಣೇನಾಜೀರ್ಣಾಶನೇ ಪ್ರಮಾದಾದಜೀರ್ಣಪ್ರಶಮನಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕ್ರಿಯಮಾಣಭೇಷಜಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಯಯತಾಂ ‘ದೋಷದುರ್ಬಲೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕೃತಾಪತರ್ಪಣಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ದೋಷಾಣಾಮಾಮತಾಕ್ಷಯಂ ಸೂಚಯತಿ; ಸಮ್ಯಕ್ಕೃತೇ ಹ್ಯಪತರ್ಪಣೇ ನಾಮಾನುಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ | ತತಶ್ಚ ನಿರಾಮದೋಷಾರಬ್ಧೇ ವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಶೂಲಜ್ವರಾದೌ ಆತಙ್ಕವಿಪರೀತಂ ನಿರಾಮಶೂಲಜ್ವರಾದಿಹರಮೇವ ಯುಜ್ಯತೇ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಶೂಲಾದೇರಾತಙ್ಕಸ್ಯ ವಿಪರೀತಂ ತತ್ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತಙ್ಕವಿಪರೀತಶಬ್ದೇನ ಚ ತದರ್ಥಕಾರಿ ಗೃಹೀತಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ ಏವೋತ್ತರತ್ರ ‘ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಾ’ ಇತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಭೇಷಜಕಥನೇ ಉಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ; ಅನ್ಯಥಾ ಕಥಮಿಹಾನಭಿಹಿತಂ ತದರ್ಥಕಾರಿ ತತ್ರಾಪ್ರಸ್ತುತಮುಚ್ಯತೇ| ವಿಮುಕ್ತಾಮಪ್ರದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾಽಭ್ಯಙ್ಗಾದಿವಿಧಾನಂ ವ್ಯಾಧಿಜನಿತಾತಿದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿದೋಷಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಮ್||೧೩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಆಹಾರವಿಧ್ಯಾಯತನಾನಿ ಚಾಷ್ಟೌ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾತ್ಮಹಿತಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯಶ್ಚ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಿಹಾಸ್ತಿ ಮಾರ್ಗೋ ಹಿತೋಪಯೋಗೇಷು ಭಜೇತ ತಂ ಚ||೧೪||
भवति चात्र- आहारविध्यायतनानि चाष्टौ सम्यक् परीक्ष्यात्महितं विदध्यात्| अन्यश्च यः कश्चिदिहास्ति मार्गो हितोपयोगेषु भजेत तं च||१४||
🔊 Audio coming soon
ಅನುಕ್ತವಿಧ್ಯುಪಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಅನ್ಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯಶ್ಚೇತಿ ಗ್ರಹಣ್ಯತಿಸಾರಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮದೋಷಕ್ಷಯಕರೋ ಭೇಷಜರೂಪೋ ಮಾರ್ಗ ಇಹಾಮಪ್ರದೋಷೇ ಹಿತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೪||
Adhikarana 11 (15-19) · Śloka 19
ಅಶಿತಂ ಖಾದಿತಂ ಪೀತಂ ಲೀಢಂ ಚ ಕ್ವ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ಏತತ್ತ್ವಾಂ ಧೀರ! ಪೃಚ್ಛಾಮಸ್ತನ್ನ ಆಚಕ್ಷ್ವ ಬುದ್ಧಿಮನ್||೧೫|| ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಪ್ರಮುಖೈಃ ಶಿಷ್ಯೈಃ ಪೃಷ್ಟಃ ಪುನರ್ವಸುಃ| ಆಚಚಕ್ಷೇ ತತಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಯತ್ರಾಹಾರೋ ವಿಪಚ್ಯತೇ||೧೬|| ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ಅಶಿತಂ ಖಾದಿತಂ ಪೀತಂ ಲೀಢಂ ಚಾತ್ರ ವಿಪಚ್ಯತೇ||೧೭|| ಆಮಾಶಯಗತಃ ಪಾಕಮಾಹಾರಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಕೇವಲಮ್| ಪಕ್ವಃ ಸರ್ವಾಶಯಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಧಮನೀಭಿಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||೧೮|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ತಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾವತೋ ಲಿಙ್ಗಂ ಫಲಂ ಚೋಕ್ತಂ ಯಥಾಯಥಮ್| ಅಮಾತ್ರಸ್ಯ ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಫಲಂ ಚೋಕ್ತಂ ವಿಭಾಗಶಃ||೧೯||
अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते| एतत्त्वां धीर! पृच्छामस्तन्न आचक्ष्व बुद्धिमन्||१५|| इत्यग्निवेशप्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः| आचचक्षे ततस्तेभ्यो यत्राहारो विपच्यते||१६|| नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः| अशितं खादितं पीतं लीढं चात्र विपच्यते||१७|| आमाशयगतः पाकमाहारः प्राप्य केवलम्| पक्वः सर्वाशयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्यते||१८|| तत्र श्लोकः- तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम्| अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः||१९||
🔊 Audio coming soon
ಆಮಾಶಯಪ್ರಮಾಣೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ ಗುರುಪೃಚ್ಛೋತ್ತರಗ್ರನ್ಥಮಾಹ- ಅಶಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಮಿತಿ ಸರ್ವಶರೀರಮ್||೧೫-೧೯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯವಿಮಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधकुक्षीयविमानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯವಿಮಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||