Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വ്യാധിതരൂപീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो व्याधितरूपीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ വ്യാധിം പ്രതിപാദ്യ വ്യാധിതസ്യ പുരുഷസ്യ ഭേദം ചികിത്സോപയോഗിതയാ പ്രതിപാദയിതും തഥാ തത്പ്രസങ്ഗാച്ച ക്രിമീന് പ്രതിപാദയിതും വ്യാധിതരൂപീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു ദ്വൌ പുരുഷൌ വ്യാധിതരൂപൌ ഭവതഃ- ഗുരുവ്യാധിതഃ, ലഘുവ്യാധിതശ്ച| തത്ര- ഗുരുവ്യാധിത ഏകഃ സത്ത്വബലശരീരസമ്പദുപേതത്വാല്ലഘുവ്യാധിത ഇവ ദൃശ്യതേ, ലഘുവ്യാധിതോऽപരഃ സത്ത്വാദീനാമധമത്വാദ്ഗുരുവ്യാധിത ഇവ ദൃശ്യതേ| തയോരകുശലാഃ കേവലം ചക്ഷുഷൈവ രൂപം ദൃഷ്ട്വാऽധ്യവസ്യന്തോ വ്യാധിഗുരുലാഘവേ വിപ്രതിപദ്യന്തേ||൩||
इह खलु द्वौ पुरुषौ व्याधितरूपौ भवतः- गुरुव्याधितः, लघुव्याधितश्च| तत्र- गुरुव्याधित एकः सत्त्वबलशरीरसम्पदुपेतत्वाल्लघुव्याधित इव दृश्यते, लघुव्याधितोऽपरः सत्त्वादीनामधमत्वाद्गुरुव्याधित इव दृश्यते| तयोरकुशलाः केवलं चक्षुषैव रूपं दृष्ट्वाऽध्यवस्यन्तो व्याधिगुरुलाघवे विप्रतिपद्यन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
ദ്വാവിത്യാദൌ വ്യാധിഃ ജാതോ യസ്യ സ വ്യാധിതഃ, തസ്യേവ രൂപം യയോസ്തൌ വ്യാധിതരൂപൌ; വ്യാധിതസദൃശാവിത്യര്ഥഃ| തേന, വ്യാധിതരൂപാവിത്യനേന ഗുരുലഘുവ്യാധിയുക്തസദൃശൌ ബോദ്ധവ്യൌ| യോ ഹി ഗുരുവ്യാധിഃ സമ്പന്നസത്ത്വാദിനാ ലഘുവ്യാധിര്ദൃശ്യതേ, നാസാവപി ലഘുനാ വ്യാധിനാ വ്യാധിതഃ, കിം തു ഗുരുവ്യാധിത ഏവാസൌ| സ തു ഗുരുണൈവ വ്യാധിനാ വ്യാധിതോ ഗുരുവ്യാധിരദൂരദര്ശിനാ ലഘുവ്യാധിരിവ ദൃശ്യതേ, ഏവം വിപര്യാസാല്ലഘുവ്യാധിതോऽപര ഇത്യാദാവപി വ്യാഖ്യേയമ്| അധമത്വാദിതി ഹ്യവരത്വാദിത്യര്ഥഃ| ചക്ഷുഷൈവേതി ഇതരജ്ഞാനസാധനോപലക്ഷണം; തേന സ്പര്ശാദിനാऽപി വിശേഷാനവഗാഹകേനേതി ബോദ്ധവ്യമ്| രൂപമിതി വിരൂപമ്| അധ്യവസ്യന്ത ഇതി നിശ്ചയം കുര്വന്തഃ| ഗുരുലാഘവേ വിപ്രതിപദ്യന്ത ഇതി ഗുരുലഘുത്വേ ന പ്രതിപദ്യന്തേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
നഹി ജ്ഞാനാവയവേന കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ വിജ്ഞാനമുത്പദ്യതേ| വിപ്രതിപന്നാസ്തു ഖലു രോഗജ്ഞാനേ ഉപക്രമയുക്തിജ്ഞാനേ ചാപി വിപ്രതിപദ്യന്തേ| തേ യദാ ഗുരുവ്യാധിതം ലഘുവ്യാധിതരൂപമാസാദയന്തി, തദാ തമല്പദോഷം മത്വാ സംശോധനകാലേऽസ്മൈ മൃദു സംശോധനം പ്രയച്ഛന്തോ ഭൂയ ഏവാസ്യ ദോഷാനുദീരയന്തി| യദാ തു ലഘുവ്യാധിതം ഗുരുവ്യാധിതരൂപമാസാദയന്തി, തദാ തം മഹാദോഷം മത്വാ സംശോധനകാലേऽസ്മൈ തീക്ഷ്ണം സംശോധനം പ്രയച്ഛന്തോ ദോഷാനതിനിര്ഹൃത്യ ശരീരമസ്യ ക്ഷിണ്വന്തി| ഏവമവയവേന ജ്ഞാനസ്യ കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനമഭിമന്യമാനാഃ പരിസ്ഖലന്തി| വിദിതവേദിതവ്യാസ്തു ഭിഷജഃ സര്വം സര്വഥാ യഥാസമ്ഭവം പരീക്ഷ്യം പരീക്ഷ്യാധ്യവസ്യന്തോ ന ക്വചിദപി വിപ്രതിപദ്യന്തേ, യഥേഷ്ടമര്ഥമഭിനിര്വര്തയന്തി ചേതി||൪||
नहि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये विज्ञानमुत्पद्यते| विप्रतिपन्नास्तु खलु रोगज्ञाने उपक्रमयुक्तिज्ञाने चापि विप्रतिपद्यन्ते| ते यदा गुरुव्याधितं लघुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तमल्पदोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै मृदु संशोधनं प्रयच्छन्तो भूय एवास्य दोषानुदीरयन्ति| यदा तु लघुव्याधितं गुरुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तं महादोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै तीक्ष्णं संशोधनं प्रयच्छन्तो दोषानतिनिर्हृत्य शरीरमस्य क्षिण्वन्ति| एवमवयवेन ज्ञानस्य कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमभिमन्यमानाः परिस्खलन्ति| विदितवेदितव्यास्तु भिषजः सर्वं सर्वथा यथासम्भवं परीक्ष्यं परीक्ष्याध्यवस्यन्तो न क्वचिदपि विप्रतिपद्यन्ते, यथेष्टमर्थमभिनिर्वर्तयन्ति चेति||४||
🔊 Audio coming soon
അത്രൈവ വിരുദ്ധപ്രതിപത്തൌ ഹേതുമാഹ- നഹീത്യാദി| ജ്ഞാനാവയവേനേതി ഏകദേശജ്ഞാനേന| വിപ്രതിപത്തിഫലമാഹ- വിപ്രതിപന്നാസ്ത്വിത്യാദി| ഉപക്രമസ്യ ഭേഷജപ്രയോഗസ്യ വികാരേണ സമം യോജനാ ഉപക്രമയുക്തിഃ, തസ്യാ ജ്ഞാനേ വിരുദ്ധപ്രതിപത്തിമന്തോ ഭവന്തി| ഏതദേവ വ്യാകരോതി- തേ യദേത്യാദി| ആസാദയന്തീതി ബുധ്യന്തേ| ഉദീരയന്തീതി പ്രകോപയന്ത്യേവ പരം, നത്വല്പബലത്വാദ്ധരന്തീത്യര്ഥഃ| അതിനിര്ഹൃത്യേതി അതിയോഗേന ഹൃത്വേത്യര്ഥഃ| ജ്ഞാനസ്യേതി ജ്ഞാനസാധനസ്യ| യഥാസമ്ഭവമിതി യാനി യത്ര ജ്ഞാനസാധനാനി ഭവന്തി, തൈസ്തത്ര| പരീക്ഷ്യം സത്ത്വാദി| ന ക്വചിദപീതി ഗൌരവലാഘവാദൌ||൪||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
ഭവന്തി ചാത്ര- സത്ത്വാദീനാം വികല്പേന വ്യാധിരൂപമഥാതുരേ | ദൃഷ്ട്വാ വിപ്രതിപദ്യന്തേ ബാലാ വ്യാധിബലാബലേ||൫|| തേ ഭേഷജമയോഗേന കുര്വന്ത്യജ്ഞാനമോഹിതാഃ| വ്യാധിതാനാം വിനാശായ ക്ലേശായ മഹതേऽപി വാ||൬|| പ്രാജ്ഞാസ്തു സര്വമാജ്ഞായ പരീക്ഷ്യമിഹ സര്വഥാ| ന സ്ഖലന്തി പ്രയോഗേഷു ഭേഷജാനാം കദാചന||൭||
भवन्ति चात्र- सत्त्वादीनां विकल्पेन व्याधिरूपमथातुरे | दृष्ट्वा विप्रतिपद्यन्ते बाला व्याधिबलाबले||५|| ते भेषजमयोगेन कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः| व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||६|| प्राज्ञास्तु सर्वमाज्ञाय परीक्ष्यमिह सर्वथा| न स्खलन्ति प्रयोगेषु भेषजानां कदाचन||७||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവ സുഖഗ്രഹണാര്ഥം ശ്ലോകേനാഹ- സത്ത്വേത്യാദി| വ്യാധിരൂപമിതി വ്യാധേര്ഗതിരൂപമിത്യര്ഥഃ| ‘വ്യാധിതരൂപമ്’ ഇതി തു പാഠഃ സുഗമഃ| ബാലാ ഇതി അല്പജ്ഞാഃ| അതിയോഗേനേതി അസമ്യഗ്യോഗേന; തേനാതിയോഗമിഥ്യായോഗയോര്ഗ്രഹണം ഭവതി||൫-൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ഇതി വ്യാധിതരൂപാധികാരേ വ്യാധിതരൂപസങ്ഖ്യാഗ്രസമ്ഭവം വ്യാധിതരൂപഹേതുവിപ്രതിപത്തൌ കാരണം സാപവാദം സമ്പ്രതിപത്തികാരണം ചാനപവാദം നിശമ്യ, ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശോऽതഃ പരം സര്വക്രിമീണാം പുരീഷസംശ്രയാണാം സമുത്ഥാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനവര്ണനാമപ്രഭാവചികിത്സിതവിശേഷാന് പപ്രച്ഛോപസങ്ഗൃഹ്യ പാദൌ||൮||
इति व्याधितरूपाधिकारे व्याधितरूपसङ्ख्याग्रसम्भवं व्याधितरूपहेतुविप्रतिपत्तौ कारणं सापवादं सम्प्रतिपत्तिकारणं चानपवादं निशम्य, भगवन्तमात्रेयमग्निवेशोऽतः परं सर्वक्रिमीणां पुरीषसंश्रयाणां समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषान् पप्रच्छोपसङ्गृह्य पादौ||८||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വ്യാധിഗുരുലാഘവസ്യ ദുര്ജ്ഞേയതാപ്രസങ്ഗേന ദുര്ജ്ഞേയക്രിമിഖ്യാപകമപി പ്രകരണമാരഭതേ- ഇതി വ്യാധിതേത്യാദി| സങ്ഖ്യാഗ്രസമ്ഭവമിതി സങ്ഖ്യാപ്രമാണസമ്ഭവമിത്യര്ഥഃ; അഗ്രശബ്ദോ ഹി പരിമാണവാചീ| വ്യാധിതരൂപസ്യ ഹേതുഃ സത്ത്വാദിബലവത്ത്വാബലവത്ത്വേ, തത്കൃതോ വിപ്രതിപത്തിര്വ്യാധിതരൂപഹേതുവിപ്രതിപത്തിഃ, തത്ര| കാരണമ് ഏകദേശേന ജ്ഞാനമ്| സാപവാദമിതി സദോഷമ്| സമ്യക് പ്രതിപത്തിഃ സമ്പ്രതിപത്തിഃ||൮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
അഥാസ്മൈ പ്രോവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ഇഹ ഖല്വഗ്നിവേശ! വിംശതിവിധാഃ ക്രിമയഃ പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടാ നാനാവിധേന പ്രവിഭാഗേനാന്യത്ര സഹജേഭ്യഃ; തേ പുനഃ പ്രകൃതിഭിര്വിഭജ്യമാനാശ്ചതുര്വിധാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പുരീഷജാഃ, ശ്ലേഷ്മജാഃ, ശോണിതജാ, മലജാശ്ചേതി||൯||
अथास्मै प्रोवाच भगवानात्रेयः- इह खल्वग्निवेश! विंशतिविधाः क्रिमयः पूर्वमुद्दिष्टा नानाविधेन प्रविभागेनान्यत्र सहजेभ्यः; ते पुनः प्रकृतिभिर्विभज्यमानाश्चतुर्विधा भवन्ति; तद्यथा- पुरीषजाः, श्लेष्मजाः, शोणितजा, मलजाश्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടാ ഇതി അഷ്ടോദരീയേ സഞ്ജ്ഞാമാത്രകഥിതാഃ| അന്യത്ര സഹജേഭ്യ ഇത്യനേന ശരീരസഹജാസ്ത്വവൈകാരികാഃ ക്രിമയോ വിംശതേരപ്യധികാ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| പ്രകൃതിഭിരിതി കാരണൈഃ| മലജാ ഇതി ബാഹ്യമലജാഃ||൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
തത്ര മലോ ബാഹ്യശ്ചാഭ്യന്തരശ്ച| തത്ര ബാഹ്യമലജാതാന് മലജാന് സഞ്ചക്ഷ്മഹേ | തേഷാം സമുത്ഥാനം- മൃജാവര്ജനം; സ്ഥാനം- കേശശ്മശ്രുലോമപക്ഷ്മവാസാംസി; സംസ്ഥാനമ്- അണവസ്തിലാകൃതയോ ബഹുപാദാശ്ച; വര്ണഃ- കൃഷ്ണഃ, ശുക്ലശ്ച; നാമാനി- യൂകാഃ, പിപീലികാശ്ച; പ്രഭാവഃ- കണ്ഡൂജനനം, കോഠപിഡകാഭിനിര്വര്തനം ച; ചികിത്സിതം തു ഖല്വേഷാമപകര്ഷണം, മലോപഘാതഃ, മലകരാണാം ച ഭാവാനാമനുപസേവനമിതി||൧൦||
तत्र मलो बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च| तत्र बाह्यमलजातान् मलजान् सञ्चक्ष्महे | तेषां समुत्थानं- मृजावर्जनं; स्थानं- केशश्मश्रुलोमपक्ष्मवासांसि; संस्थानम्- अणवस्तिलाकृतयो बहुपादाश्च; वर्णः- कृष्णः, शुक्लश्च; नामानि- यूकाः, पिपीलिकाश्च; प्रभावः- कण्डूजननं, कोठपिडकाभिनिर्वर्तनं च; चिकित्सितं तु खल्वेषामपकर्षणं, मलोपघातः, मलकराणां च भावानामनुपसेवनमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
പിപീലികാം ലിക്ഷാം കേചിദാഹുഃ| ക്രിമീണാം സഞ്ജ്ഞാ സ്വശാസ്ത്രവ്യവഹാരസിദ്ധാ ദേശാന്തരപ്രസിദ്ധാ ച ബോദ്ധവ്യാ| പ്രഭാവ ഇതി സ്വശക്തിസമ്പാദ്യമിത്യര്ഥഃ||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ശോണിതജാനാം തു ഖലു കുഷ്ഠൈഃ സമാനം സമുത്ഥാനം; സ്ഥാനം- രക്തവാഹിന്യോ ധമന്യഃ; സംസ്ഥാനമ്- അണവോ വൃത്താശ്ചാപാദാശ്ച, സൂക്ഷ്മത്വാച്ചൈകേ ഭവന്ത്യദൃശ്യാഃ; വര്ണഃ- താമ്രഃ; നാമാനി- കേശാദാ, ലോമാദാ, ലോമദ്വീപാഃ, സൌരസാ, ഔഡുമ്ബരാ, ജന്തുമാതരശ്ചേതി; പ്രഭാവഃ- കേശശ്മശ്രുനഖലോമപക്ഷ്മാപധ്വംസഃ, വ്രണഗതാനാം ച ഹര്ഷകണ്ഡൂതോദസംസര്പണാനി, അതിവൃദ്ധാനാം ച ത്വക്സിരാസ്നായുമാംസതരുണാസ്ഥിഭക്ഷണമിതി; ചികിത്സിതമപ്യേഷാം കുഷ്ഠൈഃ സമാനം, തദുത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൧||
शोणितजानां तु खलु कुष्ठैः समानं समुत्थानं; स्थानं- रक्तवाहिन्यो धमन्यः; संस्थानम्- अणवो वृत्ताश्चापादाश्च, सूक्ष्मत्वाच्चैके भवन्त्यदृश्याः; वर्णः- ताम्रः; नामानि- केशादा, लोमादा, लोमद्वीपाः, सौरसा, औडुम्बरा, जन्तुमातरश्चेति; प्रभावः- केशश्मश्रुनखलोमपक्ष्मापध्वंसः, व्रणगतानां च हर्षकण्डूतोदसंसर्पणानि, अतिवृद्धानां च त्वक्सिरास्नायुमांसतरुणास्थिभक्षणमिति; चिकित्सितमप्येषां कुष्ठैः समानं, तदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||११||
🔊 Audio coming soon
ഹര്ഷകണ്ഡ്വാദയോ വ്രണദേശ ഏവ ജ്ഞേയാഃ||൧൧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ശ്ലേഷ്മജാഃ ക്ഷീരഗുഡതിലമത്സ്യാനൂപമാംസപിഷ്ടാന്നപരമാന്നകുസുമ്ഭസ്നേഹാജീര്ണപൂതിക്ലിന്നസങ്കീര്ണവിരുദ്ധാസാത്മ്യഭോജനസമുത്ഥാനാഃ; തേഷാമാമാശയഃ സ്ഥാനം, തേ പ്രവര്ധമാനാസ്തൂര്ധ്വമധോ വാ വിസര്പന്ത്യുഭയതോ വാ; സംസ്ഥാനവര്ണവിശേഷാസ്തു- ശ്വേതാഃ പൃഥുബ്രധ്നസംസ്ഥാനാഃ കേചിത്, കേചിദ്വൃത്തപരിണാഹാ ഗണ്ഡൂപദാകൃതയഃ ശ്വേതാസ്താമ്രാവഭാസാശ്ച, കേചിദണവോ ദീര്ഘാസ്തന്ത്വാകൃതയഃ ശ്വേതാഃ; തേഷാം ത്രിവിധാനാം ശ്ലേഷ്മനിമിത്താനാം ക്രിമീണാം നാമാനി- അന്ത്രാദാഃ, ഉദരാദാഃ, ഹൃദയചരാഃ , ചുരവഃ, ദര്ഭപുഷ്പാഃ, സൌഗന്ധികാഃ, മഹാഗുദാശ്ചേതി; പ്രഭാവോ- ഹൃല്ലാസഃ, ആസ്യസംസ്രവണമ്, അരോചകാവിപാകൌ, ജ്വരഃ, മൂര്ച്ഛാ, ജൃമ്ഭാ, ക്ഷവഥുഃ, ആനാഹഃ, അങ്ഗമര്ദഃ, ഛര്ദിഃ കാര്ശ്യം, പാരുഷ്യം, ചേതി||൧൨||
श्लेष्मजाः क्षीरगुडतिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहाजीर्णपूतिक्लिन्नसङ्कीर्णविरुद्धासात्म्यभोजनसमुत्थानाः; तेषामामाशयः स्थानं, ते प्रवर्धमानास्तूर्ध्वमधो वा विसर्पन्त्युभयतो वा; संस्थानवर्णविशेषास्तु- श्वेताः पृथुब्रध्नसंस्थानाः केचित्, केचिद्वृत्तपरिणाहा गण्डूपदाकृतयः श्वेतास्ताम्रावभासाश्च, केचिदणवो दीर्घास्तन्त्वाकृतयः श्वेताः; तेषां त्रिविधानां श्लेष्मनिमित्तानां क्रिमीणां नामानि- अन्त्रादाः, उदरादाः, हृदयचराः , चुरवः, दर्भपुष्पाः, सौगन्धिकाः, महागुदाश्चेति; प्रभावो- हृल्लासः, आस्यसंस्रवणम्, अरोचकाविपाकौ, ज्वरः, मूर्च्छा, जृम्भा, क्षवथुः, आनाहः, अङ्गमर्दः, छर्दिः कार्श्यं, पारुष्यं, चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
പരമാന്നം പായസമ്| സങ്കീര്ണഭോജനം ഘൃണാവിഷയമലാദിമിശ്രിതവ്യഞ്ജനാദിഭോജനമ്| ബ്രധ്നഃ ചര്മലതാ||൧൨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
പുരീഷജാസ്തുല്യസമുത്ഥാനാഃ ശ്ലേഷ്മജൈഃ; തേഷാം സ്ഥാനം പക്വാശയഃ, തേ പ്രവര്ധമാനാസ്ത്വധോ വിസര്പന്തി, യസ്യ പുനരാമാശയാഭിമുഖാഃ സ്യുര്യദന്തരം തദന്തരം തസ്യോദ്ഗാരനിഃശ്വാസാഃ പുരീഷഗന്ധിനഃ സ്യുഃ; സംസ്ഥാനവര്ണവിശേഷാസ്തു- സൂക്ഷ്മവൃത്തപരീണാഹാഃ ശ്വേതാ ദീര്ഘാ ഊര്ണാംശുസങ്കാശാഃ കേചിത്, കേചിത് പുനഃ സ്ഥൂലവൃത്തപരീണാഹാഃ ശ്യാവനീലഹരിതപീതാഃ; തേഷാം നാമാനി കകേരുകാഃ, മകേരുകാഃ, ലേലിഹാഃ; സശൂലകാഃ, സൌസുരാദാശ്ചേതി; പ്രഭാവഃ- പുരീഷഭേദഃ, കാര്ശ്യം, പാരുഷ്യം, ലോമഹര്ഷാഭിനിര്വര്തനം ച, ത ഏവ ചാസ്യ ഗുദമുഖം പരിതുദന്തഃ കണ്ഡൂം ചോപജനയന്തോ ഗുദമുഖം പര്യാസതേ, ത ഏവ ജാതഹര്ഷാ ഗുദനിഷ്ക്രമണമതിവേലം കുര്വന്തി; ഇത്യേഷ ശ്ലേഷ്മജാനാം പുരീഷജാനാം ച ക്രിമീണാം സമുത്ഥാനാദിവിശേഷഃ||൧൩||
पुरीषजास्तुल्यसमुत्थानाः श्लेष्मजैः; तेषां स्थानं पक्वाशयः, ते प्रवर्धमानास्त्वधो विसर्पन्ति, यस्य पुनरामाशयाभिमुखाः स्युर्यदन्तरं तदन्तरं तस्योद्गारनिःश्वासाः पुरीषगन्धिनः स्युः; संस्थानवर्णविशेषास्तु- सूक्ष्मवृत्तपरीणाहाः श्वेता दीर्घा ऊर्णांशुसङ्काशाः केचित्, केचित् पुनः स्थूलवृत्तपरीणाहाः श्यावनीलहरितपीताः; तेषां नामानि ककेरुकाः, मकेरुकाः, लेलिहाः; सशूलकाः, सौसुरादाश्चेति; प्रभावः- पुरीषभेदः, कार्श्यं, पारुष्यं, लोमहर्षाभिनिर्वर्तनं च, त एव चास्य गुदमुखं परितुदन्तः कण्डूं चोपजनयन्तो गुदमुखं पर्यासते, त एव जातहर्षा गुदनिष्क्रमणमतिवेलं कुर्वन्ति; इत्येष श्लेष्मजानां पुरीषजानां च क्रिमीणां समुत्थानादिविशेषः||१३||
🔊 Audio coming soon
യദന്തരമിതി യസ്മിന് കാലേ, തദന്തരം തത്കാലമേവ| ഊര്ണാംശുസങ്കാശാ ഇതി മേഷലോമതുല്യാഃ| പര്യാസത ഇതി ക്ഷിപന്തി, കിംവാ ഗുദം പരിവാര്യാസതേ| അതിവേലമിതി പുനഃ പുനഃ||൧൩||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
ചികിത്സിതം തു ഖല്വേഷാം സമാസേനോപദിശ്യ പശ്ചാദ്വിസ്തരേണോപദേക്ഷ്യാമഃ| തത്ര സര്വക്രിമീണാമപകര്ഷണമേവാദിതഃ കാര്യം, തതഃ പ്രകൃതിവിഘാതഃ, അനന്തരം നിദാനോക്താനാം ഭാവാനാമനുപസേവനമിതി||൧൪|| തത്രാപകര്ഷണം- ഹസ്തേനാഭിഗൃഹ്യ വിമൃശ്യോപകരണവതാऽപനയനമനുപകരണേന വാ; സ്ഥാനഗതാനാം തു ക്രിമീണാം ഭേഷജേനാപകര്ഷണം ന്യായതഃ, തച്ചതുര്വിധം; തദ്യഥാ- ശിരോവിരേചനം, വമനം, വിരേചനമ്, ആസ്ഥാപനം ച; ഇത്യപകര്ഷണവിധിഃ| പ്രകൃതിവിഘാതസ്ത്വേഷാം കടുതിക്തകഷായക്ഷാരോഷ്ണാനാം ദ്രവ്യാണാമുപയോഗഃ, യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിച്ഛ്ലേഷ്മപുരീഷപ്രത്യനീകഭൂതം തത് സ്യാത്; ഹതി പ്രകൃതിവിഘാതഃ| അനന്തരം നിദാനോക്താനാം ഭാവാനാമനുപസേവനം- യദുക്തം നിദാനവിധൌ തസ്യ വിവര്ജനം തഥാപ്രായാണാം ചാപരേഷാം ദ്രവ്യാണാമ്| ഇതി ലക്ഷണതശ്ചികിത്സിതമനുവ്യാഖ്യാതമ്| ഏതദേവ പുനര്വിസ്തരേണോപദേക്ഷ്യതേ||൧൫||
चिकित्सितं तु खल्वेषां समासेनोपदिश्य पश्चाद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः| तत्र सर्वक्रिमीणामपकर्षणमेवादितः कार्यं, ततः प्रकृतिविघातः, अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनमिति||१४|| तत्रापकर्षणं- हस्तेनाभिगृह्य विमृश्योपकरणवताऽपनयनमनुपकरणेन वा; स्थानगतानां तु क्रिमीणां भेषजेनापकर्षणं न्यायतः, तच्चतुर्विधं; तद्यथा- शिरोविरेचनं, वमनं, विरेचनम्, आस्थापनं च; इत्यपकर्षणविधिः| प्रकृतिविघातस्त्वेषां कटुतिक्तकषायक्षारोष्णानां द्रव्याणामुपयोगः, यच्चान्यदपि किञ्चिच्छ्लेष्मपुरीषप्रत्यनीकभूतं तत् स्यात्; हति प्रकृतिविघातः| अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनं- यदुक्तं निदानविधौ तस्य विवर्जनं तथाप्रायाणां चापरेषां द्रव्याणाम्| इति लक्षणतश्चिकित्सितमनुव्याख्यातम्| एतदेव पुनर्विस्तरेणोपदेक्ष्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
അപകര്ഷണം ഹസ്താദി സംശോധനാനി ച| പ്രകൃതേഃ കാരണസ്യ ശ്ലേഷ്മാദിരൂപസ്യ വിഘാതഃ പ്രകൃതിവിഘാത ഇത്യര്ഥഃ| ഉപകരണവതേതി സന്ദംശാദ്യുപകരണയുക്തേന| തത് സ്യാദിതി വിഘാതഃ സ്യാദിതി യോജനാ| നിദാനോക്താനാം ഭാവാനാമനുപസേവനമിതി വിവരണാനുവാദഃ| അസ്യ വിവരണം- യദുക്തമിത്യാദി| തഥാപ്രായാണാമിതി ശ്ലേഷ്മജപുരീഷജക്രിമിനിദാനസദൃശാനാമിത്യര്ഥഃ| ലക്ഷണത ഇതി സങ്ക്ഷേപതഃ; സങ്ക്ഷേപോ ഹി വിസ്തരസ്യ ഗ്രാഹകം ലക്ഷണം ഭവതി||൧൪-൧൫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
അഥൈനം ക്രിമികോഷ്ഠമാതുരമഗ്രേ ഷഡ്രാത്രം സപ്തരാത്രം വാ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദ്യ ശ്വോഭൂതേ ഏനം സംശോധനം പായയിതാऽസ്മീതി ക്ഷീരഗുഡദധിതിലമത്സ്യാനൂപമാംസപിഷ്ടാന്നപരമാന്നകുസുമ്ഭസ്നേഹസമ്പ്രയുക്തൈര്ഭോജ്യൈഃ സായം പ്രാതശ്ചോപപാദയേത് സമുദീരണാര്ഥം ക്രിമീണാം കോഷ്ഠാഭിസരണാര്ഥം ച ഭിഷക്| അഥ വ്യുഷ്ടായാം രാത്ര്യാം സുഖോഷിതം സുപ്രജീര്ണഭക്തം ച വിജ്ഞായാസ്ഥാപനവമനവിരേചനൈസ്തദഹരേവോപപാദയേദുപപാദനീയശ്ചേത് സ്യാത് സര്വാന് പരീക്ഷ്യവിശേഷാന് പരീക്ഷ്യ സമ്യക്||൧൬||
अथैनं क्रिमिकोष्ठमातुरमग्रे षड्रात्रं सप्तरात्रं वा स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वोभूते एनं संशोधनं पाययिताऽस्मीति क्षीरगुडदधितिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहसम्प्रयुक्तैर्भोज्यैः सायं प्रातश्चोपपादयेत् समुदीरणार्थं क्रिमीणां कोष्ठाभिसरणार्थं च भिषक्| अथ व्युष्टायां रात्र्यां सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं च विज्ञायास्थापनवमनविरेचनैस्तदहरेवोपपादयेदुपपादनीयश्चेत् स्यात् सर्वान् परीक्ष्यविशेषान् परीक्ष्य सम्यक्||१६||
🔊 Audio coming soon
കോഷ്ഠാഭിസരണാര്ഥമിതി ക്ഷീരഗുഡാദിലോഭേന ദേശാന്തരം പരിത്യജ്യ കോഷ്ഠഗമനാര്ഥമ്| തദഹരേവേതി ഏകസ്മിന് ദിനേ; ഏതച്ചൈകദിന ഏവ ഭൂരികര്മകരണം വ്യാധിപ്രഭാവാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| ഏതച്ചൈകാഹേന സര്വകരണം യദി ശരീരബലാദിസമ്പദ്യുക്തഃ പുരുഷോ ഭവതി തദൈവ പരം കര്തവ്യം, നാന്യഥേത്യാഹ- ഉപപാദനീയശ്ചേത് സ്യാദിത്യാദിനാ||൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
അഥാഹരേതി ബ്രൂയാത്- മൂലകസര്ഷപലശുനകരഞ്ജശിഗ്രുമധുശിഗ്രുഖരപുഷ്പാഭൂസ്തൃണസുമുഖസുരസകുഠേരകഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകാനി സര്വാണ്യഥവാ യഥാലാഭം; താന്യാഹൃതാന്യഭിസമീക്ഷ്യ ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേന സുപ്രക്ഷാലിതായാം സ്ഥാല്യാം സമാവാപ്യ ഗോമൂത്രേണാര്ധോദകേനാഭിഷിച്യ സാധയേത് സതതമവഘട്ടയന് ദര്വ്യാ, തമുപയുക്തഭൂയിഷ്ഠേऽമ്ഭസി ഗതരസേഷ്വൌഷധേഷു സ്ഥാലീമവതാര്യ സുപരിപൂതം കഷായം സുഖോഷ്ണം മദനഫലപിപ്പലീവിഡങ്ഗകല്കതൈലോപഹിതം സ്വര്ജികാലവണിതമഭ്യാസിച്യ ബസ്തൌ വിധിവദാസ്ഥാപയേദേനം; തഥാऽര്കാലര്കകുടജാഢകീകുഷ്ഠകൈഡര്യകഷായേണ വാ, തഥാ ശിഗ്രുപീലുകുസ്തുമ്ബുരുകടുകാസര്ഷപകഷായേണ, തഥാऽऽമലകശൃങ്ഗവേരദാരുഹരിദ്രാപിചുമര്ദകഷായേണ മദനഫലാദിസംയോഗസമ്പാദിതേന, ത്രിവാരം സപ്തരാത്രം വാऽऽസ്ഥാപയേത്||൧൭||
अथाहरेति ब्रूयात्- मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखरपुष्पाभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकानि सर्वाण्यथवा यथालाभं; तान्याहृतान्यभिसमीक्ष्य खण्डशश्छेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य गोमूत्रेणार्धोदकेनाभिषिच्य साधयेत् सततमवघट्टयन् दर्व्या, तमुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु स्थालीमवतार्य सुपरिपूतं कषायं सुखोष्णं मदनफलपिप्पलीविडङ्गकल्कतैलोपहितं स्वर्जिकालवणितमभ्यासिच्य बस्तौ विधिवदास्थापयेदेनं; तथाऽर्कालर्ककुटजाढकीकुष्ठकैडर्यकषायेण वा, तथा शिग्रुपीलुकुस्तुम्बुरुकटुकासर्षपकषायेण, तथाऽऽमलकशृङ्गवेरदारुहरिद्रापिचुमर्दकषायेण मदनफलादिसंयोगसम्पादितेन, त्रिवारं सप्तरात्रं वाऽऽस्थापयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
മധുശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനഃ| അത്ര ക്വാഥ്യദ്രവ്യജലാദിമാനം ക്വാഥപരിഭാഷയാ കര്തവ്യമ്| ഉപയുക്തഭൂയിഷ്ഠേ പ്രക്ഷീണഭൂയിഷ്ഠ ഇത്യര്ഥഃ| ഗതരസേഷ്വൌഷധേഷ്വിതി ജലേ സങ്ക്രാന്തരസേഷു| അനേന കഷായസിദ്ധിലക്ഷണേന യാവതാ ജലേന പാകേന ചൌഷധാനി ഗതരസാനി ഭവന്തി, താവദേവ ജലം ദേയം, താവാംശ്ച പാകഃ കര്തവ്യഃ, നാവശ്യം പരിഭാഷയാ സര്വത്രേതി ക്രമം ദര്ശയതി| സുപരിപൂതമിതി വസ്ത്രഗാലിതമ്| ബസ്തൌ കഷായാദിമാനം സിദ്ധൌ വക്ഷ്യമാണേന ജ്ഞേയമ്| അലര്കഃ മന്ദാരഃ||൧൭||
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
പ്രത്യാഗതേ ച പശ്ചിമേ ബസ്തൌ പ്രത്യാശ്വസ്തം തദഹരേവോഭയതോഭാഗഹരം സംശോധനം പായയേദ്യുക്ത്യാ; തസ്യ വിധിരുപദേക്ഷ്യതേ- മദനഫലപിപ്പലീകഷായസ്യാര്ധാഞ്ജലിമാത്രേണ ത്രിവൃത്കല്കാക്ഷമാത്രമാലോഡ്യ പാതുമസ്മൈ പ്രയച്ഛേത്, തദസ്യ ദോഷമുഭയതോ നിര്ഹരതി സാധു; ഏവമേവ കല്പോക്താനി വമനവിരേചനാനി പ്രതിസംസൃജ്യ പായയേദേനം ബുദ്ധ്യാ സര്വവിശേഷാനവേക്ഷമാണോ ഭിഷക്||൧൮|| അഥൈനം സമ്യഗ്വിരിക്തം വിജ്ഞായാപരാഹ്ണേ ശൈഖരികകഷായേണ സുഖോഷ്ണേന പരിഷേചയേത്| തേനൈവ ച കഷായേണ ബാഹ്യാഭ്യന്തരാന് സര്വോദകാര്ഥാന് കാരയേച്ഛശ്വത്; തദഭാവേ കടുതിക്തകഷായാണാമൌഷധാനാം ക്വാഥൈര്മൂത്രക്ഷാരൈര്വാ പരിഷേചയേത്| പരിഷിക്തം ചൈനം നിവാതമാഗാരമനുപ്രവേശ്യ പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരസിദ്ധേന യവാഗ്വാദിനാ ക്രമേണോപാചരേത്, വിലേപീക്രമാഗതം ചൈനമനുവാസയേദ്വിഡങ്ഗതൈലേനൈകാന്തരം ദ്വിസ്ത്രിര്വാ||൧൯||
प्रत्यागते च पश्चिमे बस्तौ प्रत्याश्वस्तं तदहरेवोभयतोभागहरं संशोधनं पाययेद्युक्त्या; तस्य विधिरुपदेक्ष्यते- मदनफलपिप्पलीकषायस्यार्धाञ्जलिमात्रेण त्रिवृत्कल्काक्षमात्रमालोड्य पातुमस्मै प्रयच्छेत्, तदस्य दोषमुभयतो निर्हरति साधु; एवमेव कल्पोक्तानि वमनविरेचनानि प्रतिसंसृज्य पाययेदेनं बुद्ध्या सर्वविशेषानवेक्षमाणो भिषक्||१८|| अथैनं सम्यग्विरिक्तं विज्ञायापराह्णे शैखरिककषायेण सुखोष्णेन परिषेचयेत्| तेनैव च कषायेण बाह्याभ्यन्तरान् सर्वोदकार्थान् कारयेच्छश्वत्; तदभावे कटुतिक्तकषायाणामौषधानां क्वाथैर्मूत्रक्षारैर्वा परिषेचयेत्| परिषिक्तं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसिद्धेन यवाग्वादिना क्रमेणोपाचरेत्, विलेपीक्रमागतं चैनमनुवासयेद्विडङ्गतैलेनैकान्तरं द्विस्त्रिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
പശ്ചിമേ തൃതീയപുടകേ| സംസൃജ്യേതി മിശ്രീകൃത്യ| ശൈഖരികകഷായേണേതി വിഡങ്ഗകഷായേണ, വിഡങ്ഗകഷായോ ഹി വൈദ്യകവ്യവഹാരാത് ശൈഖരികകഷായ ഉച്യതേ| വിലേപ്യാഃ ക്രമാഗതമിതി കൃതയവാഗ്വാദിക്രമമിത്യര്ഥഃ||൧൮-൧൯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
യദി പുനരസ്യാതിപ്രവൃദ്ധാഞ്ഛീര്ഷാദാന് ക്രിമീന് മന്യേത ശിരസ്യൈവാഭിസര്പതഃ കദാചിത്, തതഃ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമസ്യ ശിര ഉപപാദ്യ വിരേചയേദപാമാര്ഗതണ്ഡുലാദിനാ ശിരോവിരേചനേന||൨൦||
यदि पुनरस्यातिप्रवृद्धाञ्छीर्षादान् क्रिमीन् मन्येत शिरस्यैवाभिसर्पतः कदाचित्, ततः स्नेहस्वेदाभ्यामस्य शिर उपपाद्य विरेचयेदपामार्गतण्डुलादिना शिरोविरेचनेन||२०||
🔊 Audio coming soon
അപാമാര്ഗതണ്ഡുലാദിനേതി അപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയോക്തേന||൨൦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
യസ്ത്വഭ്യവഹാര്യവിധിഃ പ്രകൃതിവിഘാതായോക്തഃ ക്രിമീണാമഥ തമനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- മൂലകപര്ണീം സമൂലാഗ്രപ്രതാനാമാഹൃത്യ ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വോലൂ(ദൂ)ഖലേ ക്ഷോദയിത്വാ പാണിഭ്യാം പീഡയിത്വാ രസം ഗൃഹ്ണീയാത്, തേന രസേന ലോഹിതശാലിതണ്ഡുലപിഷ്ടം സമാലോഡ്യ പൂപലികാം കൃത്വാ വിധൂമേഷ്വങ്ഗാരേഷൂപകുഡ്യ വിഡങ്ഗതൈലലവണോപഹിതാം ക്രിമികോഷ്ഠായ ഭക്ഷയിതും പ്രയച്ഛേത്, അനന്തരം ചാമ്ലകാഞ്ജികമുദശ്വിദ്വാ പിപ്പല്യാദിപഞ്ചവര്ഗസംസൃഷ്ടം സലവണമനുപായയേത്| അനേന കല്പേന മാര്കവാര്കസഹചരനീപനിര്ഗുണ്ഡീസുമുഖസുരസകുഠേരകഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝക- ബകുലകുടജസുവര്ണക്ഷീരീസ്വരസാനാമന്യതമസ്മിന് കാരയേത് പൂപലികാഃ; തഥാ കിണിഹീകിരാതതിക്തകസുവഹാമലകഹരീതകീബിഭീതകസ്വരസേഷു കാരയേത് പൂപലികാഃ; സ്വരസാംശ്ചൈതേഷാമേകൈകശോ ദ്വന്ദ്വശഃ സര്വശോ വാ മധുവിലുലിതാന് പ്രാതരനന്നായ പാതും പ്രയച്ഛേത്||൨൧||
यस्त्वभ्यवहार्यविधिः प्रकृतिविघातायोक्तः क्रिमीणामथ तमनुव्याख्यास्यामः- मूलकपर्णीं समूलाग्रप्रतानामाहृत्य खण्डशश्छेदयित्वोलू(दू)खले क्षोदयित्वा पाणिभ्यां पीडयित्वा रसं गृह्णीयात्, तेन रसेन लोहितशालितण्डुलपिष्टं समालोड्य पूपलिकां कृत्वा विधूमेष्वङ्गारेषूपकुड्य विडङ्गतैललवणोपहितां क्रिमिकोष्ठाय भक्षयितुं प्रयच्छेत्, अनन्तरं चाम्लकाञ्जिकमुदश्विद्वा पिप्पल्यादिपञ्चवर्गसंसृष्टं सलवणमनुपाययेत्| अनेन कल्पेन मार्कवार्कसहचरनीपनिर्गुण्डीसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झक- बकुलकुटजसुवर्णक्षीरीस्वरसानामन्यतमस्मिन् कारयेत् पूपलिकाः; तथा किणिहीकिराततिक्तकसुवहामलकहरीतकीबिभीतकस्वरसेषु कारयेत् पूपलिकाः; स्वरसांश्चैतेषामेकैकशो द्वन्द्वशः सर्वशो वा मधुविलुलितान् प्रातरनन्नाय पातुं प्रयच्छेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
മൂലകപര്ണീ ശോഭാഞ്ജനഃ| ഉപകുഡ്യേതി പാചയിത്വാ, ‘കുഡ ദാഹേ’, ഇതി ധാതുഃ പഠ്യതേ| പിപ്പല്യാദിപഞ്ചവര്ഗോऽത്രൈവ പേയാദിക്രമോക്തപഞ്ചകോലമ്| സഹചരഃ ഝിണ്ടികാ| മധുവിലുലിതാനിതി മധുനാऽऽലോഡിതാന്||൨൧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
അഥാശ്വശകൃദാഹൃത്യ മഹതി കിലിഞ്ജകേ പ്രസ്തീര്യാതപേ ശോഷയിത്വോദൂഖലേ ക്ഷോദയിത്വാ ദൃഷദി പുനഃ സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയിത്വാ വിഡങ്ഗകഷായേണ ത്രിഫലാകഷായേണ വാऽഷ്ടകൃത്വോ ദശകൃത്വോ വാऽऽതപേ സുപരിഭാവിതാനി ഭാവയിത്വാ ദൃഷദി പുനഃ സൂക്ഷ്മാണി ചൂര്ണാനി കാരയിത്വാ നവേ കലശേ സമാവാപ്യാനുഗുപ്തം നിധാപയേത്| തേഷാം തു ഖലു ചൂര്ണാനാം പാണിതലം യാവദ്വാ സാധു മന്യേത തത് ക്ഷൌദ്രേണ സംസൃജ്യ ക്രിമികോഷ്ഠിനേ ലേഢും പ്രയച്ഛേത്||൨൨||
अथाश्वशकृदाहृत्य महति किलिञ्जके प्रस्तीर्यातपे शोषयित्वोदूखले क्षोदयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्मचूर्णानि कारयित्वा विडङ्गकषायेण त्रिफलाकषायेण वाऽष्टकृत्वो दशकृत्वो वाऽऽतपे सुपरिभावितानि भावयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्माणि चूर्णानि कारयित्वा नवे कलशे समावाप्यानुगुप्तं निधापयेत्| तेषां तु खलु चूर्णानां पाणितलं यावद्वा साधु मन्येत तत् क्षौद्रेण संसृज्य क्रिमिकोष्ठिने लेढुं प्रयच्छेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
സുപരീത്യാദി യഥാ സുപരിഭാവിതാനി ഭവന്തി തഥാ ഭാവയിത്വേത്യര്ഥഃ| അനുഗുപ്തമിതി വാതാദ്യനനുഗമനീയം കൃതരക്ഷം ച യഥാ ഭവതി||൨൨||
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
തഥാ ഭല്ലാതകാസ്ഥീന്യാഹൃത്യ കലശപ്രമാണേന ചാപോഥ്യ സ്നേഹഭാവിതേ ദൃഢേ കലശേ സൂക്ഷ്മാനേകച്ഛിദ്രബ്രധ്നേ ശരീരമുപവേഷ്ട്യ മൃദാവലിപ്തേ സമാവാപ്യോഡുപേന പിധായ ഭൂമാവാകണ്ഠം നിഖാതസ്യ സ്നേഹഭാവിതസ്യൈവാന്യസ്യ ദൃഢസ്യ കുമ്ഭസ്യോപരി സമാരോപ്യ സമന്താദ്ഗോമയൈരുപചിത്യ ദാഹയേത്, സ യദാ ജാനീയാത് സാധു ദഗ്ധാനി ഗോമയാനി വിഗതസ്നേഹാനി ച ഭല്ലാതകാസ്ഥീനീതി തതസ്തം കുമ്ഭമുദ്ധരേത്| അഥ തസ്മാദ്ദ്വിതീയാത് കുമ്ഭാത് സ്നേഹമാദായ വിഡങ്ഗതണ്ഡുലചൂര്ണൈഃ സ്നേഹാര്ധമാത്രൈഃ പ്രതിസംസൃജ്യാതപേ സര്വമഹഃ സ്ഥാപയിത്വാ തതോऽസ്മൈ മാത്രാം പ്രയച്ഛേത് പാനായ; തേന സാധു വിരിച്യതേ, വിരിക്തസ്യ ചാനുപൂര്വീ യഥോക്താ| ഏവമേവ ഭദ്രദാരുസരലകാഷ്ഠസ്നേഹാനുപകല്പ്യ പാതും പ്രയച്ഛേത്||൨൩|| അനുവാസയേച്ചൈനമനുവാസനകാലേ ||൨൪||
तथा भल्लातकास्थीन्याहृत्य कलशप्रमाणेन चापोथ्य स्नेहभाविते दृढे कलशे सूक्ष्मानेकच्छिद्रब्रध्ने शरीरमुपवेष्ट्य मृदावलिप्ते समावाप्योडुपेन पिधाय भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्यैवान्यस्य दृढस्य कुम्भस्योपरि समारोप्य समन्ताद्गोमयैरुपचित्य दाहयेत्, स यदा जानीयात् साधु दग्धानि गोमयानि विगतस्नेहानि च भल्लातकास्थीनीति ततस्तं कुम्भमुद्धरेत्| अथ तस्माद्द्वितीयात् कुम्भात् स्नेहमादाय विडङ्गतण्डुलचूर्णैः स्नेहार्धमात्रैः प्रतिसंसृज्यातपे सर्वमहः स्थापयित्वा ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय; तेन साधु विरिच्यते, विरिक्तस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| एवमेव भद्रदारुसरलकाष्ठस्नेहानुपकल्प्य पातुं प्रयच्छेत्||२३|| अनुवासयेच्चैनमनुवासनकाले ||२४||
🔊 Audio coming soon
ബ്രധ്നഃ ഗുദഃ, ഇഹ തു കലശാധോഭാഗഃ| ശരീരമുപവേഷ്ട്യേതി വേഷ്ടയിത്വാ| ഉഡുപഃ പിധാനമ്| സ ഇതി ഭല്ലാതകസ്നേഹസാധകഃ| ദ്വിതീയാദിതി അധഃസ്ഥാദ്ഘടാത്||൨൩-൨൪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
അഥാഹരേതി ബ്രൂയാത്- ശാരദാന്നവാംസ്തിലാന് സമ്പദുപേതാന്; താനാഹൃത്യ സുനിഷ്പൂതാന്നിഷ്പൂയ, സുശുദ്ധാന് ശോധയിത്വാ , വിഡങ്ഗകഷായേ സുഖോഷ്ണേ പ്രക്ഷിപ്യ നിര്വാപയേദാദോഷഗമനാത്, ഗതദോഷാനഭിസമീക്ഷ്യ, സുപ്രലൂനാന് പ്രലുഞ്ച്യ, പുനരേവ സുനിഷ്പൂതാന് നിഷ്പൂയ, സുശുദ്ധാന് ശോധയിത്വാ, വിഡങ്ഗകഷായേണ ത്രിഃസപ്തകൃത്വഃ സുപരിഭാവിതാന് ഭാവയിത്വാ, ആതപേ ശോഷയിത്വാ, ഉലൂ(ദൂ)ഖലേ സങ്ക്ഷുദ്യ, ദൃഷദി പുനഃ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാന് കാരയിത്വാ, ദ്രോണ്യാമഭ്യവധായ, വിഡങ്ഗകഷായേണ മുഹുര്മുഹുരവസിഞ്ചന് പാണിമര്ദമേവ മര്ദയേത്; തസ്മിംസ്തു ഖലു പ്രപീഡ്യമാനേ യത്തൈലമുദിയാത്തത് പാണിഭ്യാം പര്യാദായ, ശുചൌ ദൃഢേ കലശേ ന്യസ്യാനുഗുപ്തം നിധാപയേത്||൨൫||
अथाहरेति ब्रूयात्- शारदान्नवांस्तिलान् सम्पदुपेतान्; तानाहृत्य सुनिष्पूतान्निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा , विडङ्गकषाये सुखोष्णे प्रक्षिप्य निर्वापयेदादोषगमनात्, गतदोषानभिसमीक्ष्य, सुप्रलूनान् प्रलुञ्च्य, पुनरेव सुनिष्पूतान् निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा, विडङ्गकषायेण त्रिःसप्तकृत्वः सुपरिभावितान् भावयित्वा, आतपे शोषयित्वा, उलू(दू)खले सङ्क्षुद्य, दृषदि पुनः श्लक्ष्णपिष्टान् कारयित्वा, द्रोण्यामभ्यवधाय, विडङ्गकषायेण मुहुर्मुहुरवसिञ्चन् पाणिमर्दमेव मर्दयेत्; तस्मिंस्तु खलु प्रपीड्यमाने यत्तैलमुदियात्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय, शुचौ दृढे कलशे न्यस्यानुगुप्तं निधापयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
നിഷ്പൂയേതി മൃത്തികാദ്യവകരാന്നിചിത്യ| ശോധയിത്വേതി പ്രക്ഷാല്യ| ആദോഷഗമനാദിത്യത്ര തിലദോഷഗമനം തിലത്വഗ്ലഗ്നമലാദിഗമനം ജ്ഞേയമ്| പ്രലുഞ്ച്യ നിസ്തുഷീകൃത്യ| അഭ്യവധായേതി ആരോപ്യ| പാണിഭ്യാം പര്യാദായേതി പാണിലഗ്നം പുനഃ പുനഃ പുനര്ഗൃഹീത്വാ||൨൫||
Adhikarana 20 (26-27) · Śloka 27
അഥാഹരേതി ബ്രൂയാത്- തില്വകോദ്ദാലകയോര്ദ്വൌ ബില്വമാത്രൌ പിണ്ഡൌ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടൌ വിഡങ്ഗകഷായേണ, തദര്ധമാത്രൌ ശ്യാമാത്രിവൃതയോഃ, അതോऽര്ധമാത്രൌ ദന്തീദ്രവന്ത്യോഃ, അതോऽര്ധമാത്രൌ ച ചവ്യചിത്രകയോരിതി| ഏതം സമ്ഭാരം വിഡങ്ഗകഷായസ്യാര്ധാഢകമാത്രേണ പ്രതിസംസൃജ്യ, തത്തൈലപ്രസ്ഥം സമാവാപ്യ, സര്വമാലോഡ്യ, മഹതി പര്യോഗേ സമാസിച്യാഗ്നാവധിശ്രിത്യാസനേ സുഖോപവിഷ്ടഃ സര്വതഃ സ്നേഹമവലോകയന്നജസ്രം മൃദ്വഗ്നിനാ സാധയേദ്ദര്വ്യാ സതതമവഘട്ടയന്| സ യദാ ജാനീയാദ്വിരമതി ശബ്ദഃ, പ്രശാമ്യതി ച ഫേനഃ, പ്രസാദമാപദ്യതേ സ്നേഹഃ, യഥാസ്വം ച ഗന്ധവര്ണരസോത്പത്തിഃ, സംവര്തതേ ച ഭൈഷജ്യമങ്ഗുലിഭ്യാം മൃദ്യമാനമനതിമൃദ്വനതിദാരുണമനങ്ഗുലിഗ്രാഹി ചേതി, സ കാലസ്തസ്യാവതാരണായ| തതസ്തമവതാര്യ ശീതീഭൂതമഹതേന വാസസാ പരിപൂയ, ശുചൌ ദൃഢേ കലശേ സമാസിച്യ, പിധാനേന പിധായ, ശുക്ലേന വസ്ത്രപട്ടേനാവച്ഛാദ്യ, സൂത്രേണ സുബദ്ധം സുനിഗുപ്തം നിധാപയേത്| തതോऽസ്മൈ മാത്രാം പ്രയച്ഛേത് പാനായ, തേന സാധു വിരിച്യതേ; സമ്യഗപഹൃതദോഷസ്യ ചാനുപൂര്വീ യഥോക്താ| തതശ്ചൈനമനുവാസയേദനുവാസനകാലേ| ഏതേനൈവ ച പാകവിധിനാ സര്ഷപാതസീകരഞ്ജകോഷാതകീസ്നേഹാനുപകല്പ്യ പായയേത് സര്വവിശേഷാനവേക്ഷമാണഃ| തേനാഗദോ ഭവതി||൨൬|| ഏവം ദ്വയാനാം ശ്ലേഷ്മപുരീഷസമ്ഭവാനാം ക്രിമീണാം സമുത്ഥാനസംസ്ഥാനവര്ണനാമപ്രഭാവചികിത്സിതവിശേഷാ വ്യാഖ്യാതാഃ സാമാന്യതഃ| വിശേഷതസ്തു സ്വല്പമാത്രമാസ്ഥാപനാനുവാസനാനുലോമഹരണഭൂയിഷ്ഠം തേഷ്വേവൌഷധേഷു പുരീഷജാനാം ക്രിമീണാം ചികിത്സിതം കര്തവ്യം, മാത്രാധികം പുനഃ ശിരോവിരേചനവമനോപശമനഭൂയിഷ്ഠം തേഷ്വേവൌഷധേഷു ശ്ലേഷ്മജാനാം ക്രിമീണാം ചികിത്സിതം കാര്യമ്; ഇത്യേഷ ക്രിമിഘ്നോ ഭേഷജവിധിരനുവ്യാഖ്യാതോ ഭവതി| തമനുതിഷ്ഠതാ യഥാസ്വം ഹേതുവര്ജനേ പ്രയതിതവ്യമ്| യഥോദ്ദേശമേവമിദം ക്രിമികോഷ്ഠചികിത്സിതം യഥാവദനുവ്യാഖ്യാതം ഭവതി||൨൭||
अथाहरेति ब्रूयात्- तिल्वकोद्दालकयोर्द्वौ बिल्वमात्रौ पिण्डौ श्लक्ष्णपिष्टौ विडङ्गकषायेण, तदर्धमात्रौ श्यामात्रिवृतयोः, अतोऽर्धमात्रौ दन्तीद्रवन्त्योः, अतोऽर्धमात्रौ च चव्यचित्रकयोरिति| एतं सम्भारं विडङ्गकषायस्यार्धाढकमात्रेण प्रतिसंसृज्य, तत्तैलप्रस्थं समावाप्य, सर्वमालोड्य, महति पर्योगे समासिच्याग्नावधिश्रित्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः स्नेहमवलोकयन्नजस्रं मृद्वग्निना साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्| स यदा जानीयाद्विरमति शब्दः, प्रशाम्यति च फेनः, प्रसादमापद्यते स्नेहः, यथास्वं च गन्धवर्णरसोत्पत्तिः, संवर्तते च भैषज्यमङ्गुलिभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि चेति, स कालस्तस्यावतारणाय| ततस्तमवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय, शुचौ दृढे कलशे समासिच्य, पिधानेन पिधाय, शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य, सूत्रेण सुबद्धं सुनिगुप्तं निधापयेत्| ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय, तेन साधु विरिच्यते; सम्यगपहृतदोषस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| ततश्चैनमनुवासयेदनुवासनकाले| एतेनैव च पाकविधिना सर्षपातसीकरञ्जकोषातकीस्नेहानुपकल्प्य पाययेत् सर्वविशेषानवेक्षमाणः| तेनागदो भवति||२६|| एवं द्वयानां श्लेष्मपुरीषसम्भवानां क्रिमीणां समुत्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषा व्याख्याताः सामान्यतः| विशेषतस्तु स्वल्पमात्रमास्थापनानुवासनानुलोमहरणभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु पुरीषजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कर्तव्यं, मात्राधिकं पुनः शिरोविरेचनवमनोपशमनभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु श्लेष्मजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कार्यम्; इत्येष क्रिमिघ्नो भेषजविधिरनुव्याख्यातो भवति| तमनुतिष्ठता यथास्वं हेतुवर्जने प्रयतितव्यम्| यथोद्देशमेवमिदं क्रिमिकोष्ठचिकित्सितं यथावदनुव्याख्यातं भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ദാലകഃ ബഹുവാരഃ| ബില്വമാത്രൌ പലപ്രമാണൌ| പര്യോഗഃ കടാഹഃ| യഥാസ്വമിതി യാവന്മാത്രം യദ്ദ്രവ്യം തൈലസംസ്കാരകം, തദാനുരൂപ്യേണ വര്ണാദിസമ്പത്തിരിത്യര്ഥഃ| സംവര്തതേ ഇതി വര്തിവദ്ഭവതി| അല്പമാത്രമിതി ആസ്ഥാപനാനുലോമഹരണദ്രവ്യാതിരിക്തം ഭേഷജമല്പമാത്രം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൨൬-൨൭||
Adhikarana 21 (28-32) · Śloka 32
ഭവന്തി ചാത്ര- അപകര്ഷണമേവാദൌ ക്രിമീണാം ഭേഷജം സ്മൃതമ്| തതോ വിഘാതഃ പ്രകൃതേര്നിദാനസ്യ ച വര്ജനമ്||൨൮|| അയമേവ വികാരാണാം സര്വേഷാമപി നിഗ്രഹേ| വിധിര്ദൃഷ്ടസ്ത്രിധാ യോऽയം ക്രിമീനുദ്ദിശ്യ കീര്തിതഃ||൨൯|| സംശോധനം സംശമനം നിദാനസ്യ ച വര്ജനമ്| ഏതാവദ്ഭിഷജാ കാര്യം രോഗേ രോഗേ യഥാവിധി||൩൦|| തത്ര ശ്ലോകൌ- വ്യാധിതൌ പുരുഷൌ ജ്ഞാജ്ഞൌ ഭിഷജൌ സപ്രയോജനൌ| വിംശതിഃ ക്രിമയസ്തേഷാം ഹേത്വാദിഃ സപ്തകോ ഗണഃ||൩൧|| ഉക്തോ വ്യാധിതരൂപീയേ വിമാനേ പരമര്ഷിണാ| ശിഷ്യസമ്ബോധനാര്ഥായ വ്യാധിപ്രശമനായ ച||൩൨||
भवन्ति चात्र- अपकर्षणमेवादौ क्रिमीणां भेषजं स्मृतम्| ततो विघातः प्रकृतेर्निदानस्य च वर्जनम्||२८|| अयमेव विकाराणां सर्वेषामपि निग्रहे| विधिर्दृष्टस्त्रिधा योऽयं क्रिमीनुद्दिश्य कीर्तितः||२९|| संशोधनं संशमनं निदानस्य च वर्जनम्| एतावद्भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि||३०|| तत्र श्लोकौ- व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ| विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः||३१|| उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा| शिष्यसम्बोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവാപകര്ഷണാദിത്രയം രോഗാന്തരേ ശബ്ദാന്തരേണോച്യത ഇത്യാഹ- അയമേവേത്യാദി| അത്ര സംശോധനമപഹരണം, സംശമനം വിഘാതഃ, നിദാനവര്ജനം തു ശബ്ദേനാപി സമാനമ്||൨൮-൩൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ വ്യാധിതരൂപീയവിമാനം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने व्याधितरूपीयविमानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ വ്യാധിതരൂപീയം വിമാനം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||