Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వ్యాధితరూపీయం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो व्याधितरूपीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే వ్యాధిం ప్రతిపాద్య వ్యాధితస్య పురుషస్య భేదం చికిత్సోపయోగితయా ప్రతిపాదయితుం తథా తత్ప్రసంగాచ్చ క్రిమీన్ ప్రతిపాదయితుం వ్యాధితరూపీయోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు ద్వౌ పురుషౌ వ్యాధితరూపౌ భవతః- గురువ్యాధితః, లఘువ్యాధితశ్చ| తత్ర- గురువ్యాధిత ఏకః సత్త్వబలశరీరసంపదుపేతత్వాల్లఘువ్యాధిత ఇవ దృశ్యతే, లఘువ్యాధితోఽపరః సత్త్వాదీనామధమత్వాద్గురువ్యాధిత ఇవ దృశ్యతే| తయోరకుశలాః కేవలం చక్షుషైవ రూపం దృష్ట్వాఽధ్యవస్యంతో వ్యాధిగురులాఘవే విప్రతిపద్యంతే||3||
इह खलु द्वौ पुरुषौ व्याधितरूपौ भवतः- गुरुव्याधितः, लघुव्याधितश्च| तत्र- गुरुव्याधित एकः सत्त्वबलशरीरसम्पदुपेतत्वाल्लघुव्याधित इव दृश्यते, लघुव्याधितोऽपरः सत्त्वादीनामधमत्वाद्गुरुव्याधित इव दृश्यते| तयोरकुशलाः केवलं चक्षुषैव रूपं दृष्ट्वाऽध्यवस्यन्तो व्याधिगुरुलाघवे विप्रतिपद्यन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
ద్వావిత్యాదౌ వ్యాధిః జాతో యస్య స వ్యాధితః, తస్యేవ రూపం యయోస్తౌ వ్యాధితరూపౌ; వ్యాధితసదృశావిత్యర్థః| తేన, వ్యాధితరూపావిత్యనేన గురులఘువ్యాధియుక్తసదృశౌ బోద్ధవ్యౌ| యో హి గురువ్యాధిః సంపన్నసత్త్వాదినా లఘువ్యాధిర్దృశ్యతే, నాసావపి లఘునా వ్యాధినా వ్యాధితః, కిం తు గురువ్యాధిత ఏవాసౌ| స తు గురుణైవ వ్యాధినా వ్యాధితో గురువ్యాధిరదూరదర్శినా లఘువ్యాధిరివ దృశ్యతే, ఏవం విపర్యాసాల్లఘువ్యాధితోఽపర ఇత్యాదావపి వ్యాఖ్యేయం| అధమత్వాదితి హ్యవరత్వాదిత్యర్థః| చక్షుషైవేతి ఇతరజ్ఞానసాధనోపలక్షణం; తేన స్పర్శాదినాఽపి విశేషానవగాహకేనేతి బోద్ధవ్యం| రూపమితి విరూపం| అధ్యవస్యంత ఇతి నిశ్చయం కుర్వంతః| గురులాఘవే విప్రతిపద్యంత ఇతి గురులఘుత్వే న ప్రతిపద్యంతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
నహి జ్ఞానావయవేన కృత్స్నే జ్ఞేయే విజ్ఞానముత్పద్యతే| విప్రతిపన్నాస్తు ఖలు రోగజ్ఞానే ఉపక్రమయుక్తిజ్ఞానే చాపి విప్రతిపద్యంతే| తే యదా గురువ్యాధితం లఘువ్యాధితరూపమాసాదయంతి, తదా తమల్పదోషం మత్వా సంశోధనకాలేఽస్మై మృదు సంశోధనం ప్రయచ్ఛంతో భూయ ఏవాస్య దోషానుదీరయంతి| యదా తు లఘువ్యాధితం గురువ్యాధితరూపమాసాదయంతి, తదా తం మహాదోషం మత్వా సంశోధనకాలేఽస్మై తీక్ష్ణం సంశోధనం ప్రయచ్ఛంతో దోషానతినిర్హృత్య శరీరమస్య క్షిణ్వంతి| ఏవమవయవేన జ్ఞానస్య కృత్స్నే జ్ఞేయే జ్ఞానమభిమన్యమానాః పరిస్ఖలంతి| విదితవేదితవ్యాస్తు భిషజః సర్వం సర్వథా యథాసంభవం పరీక్ష్యం పరీక్ష్యాధ్యవస్యంతో న క్వచిదపి విప్రతిపద్యంతే, యథేష్టమర్థమభినిర్వర్తయంతి చేతి||4||
नहि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये विज्ञानमुत्पद्यते| विप्रतिपन्नास्तु खलु रोगज्ञाने उपक्रमयुक्तिज्ञाने चापि विप्रतिपद्यन्ते| ते यदा गुरुव्याधितं लघुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तमल्पदोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै मृदु संशोधनं प्रयच्छन्तो भूय एवास्य दोषानुदीरयन्ति| यदा तु लघुव्याधितं गुरुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तं महादोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै तीक्ष्णं संशोधनं प्रयच्छन्तो दोषानतिनिर्हृत्य शरीरमस्य क्षिण्वन्ति| एवमवयवेन ज्ञानस्य कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमभिमन्यमानाः परिस्खलन्ति| विदितवेदितव्यास्तु भिषजः सर्वं सर्वथा यथासम्भवं परीक्ष्यं परीक्ष्याध्यवस्यन्तो न क्वचिदपि विप्रतिपद्यन्ते, यथेष्टमर्थमभिनिर्वर्तयन्ति चेति||४||
🔊 Audio coming soon
అత్రైవ విరుద్ధప్రతిపత్తౌ హేతుమాహ- నహీత్యాది| జ్ఞానావయవేనేతి ఏకదేశజ్ఞానేన| విప్రతిపత్తిఫలమాహ- విప్రతిపన్నాస్త్విత్యాది| ఉపక్రమస్య భేషజప్రయోగస్య వికారేణ సమం యోజనా ఉపక్రమయుక్తిః, తస్యా జ్ఞానే విరుద్ధప్రతిపత్తిమంతో భవంతి| ఏతదేవ వ్యాకరోతి- తే యదేత్యాది| ఆసాదయంతీతి బుధ్యంతే| ఉదీరయంతీతి ప్రకోపయంత్యేవ పరం, నత్వల్పబలత్వాద్ధరంతీత్యర్థః| అతినిర్హృత్యేతి అతియోగేన హృత్వేత్యర్థః| జ్ఞానస్యేతి జ్ఞానసాధనస్య| యథాసంభవమితి యాని యత్ర జ్ఞానసాధనాని భవంతి, తైస్తత్ర| పరీక్ష్యం సత్త్వాది| న క్వచిదపీతి గౌరవలాఘవాదౌ||4||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
భవంతి చాత్ర- సత్త్వాదీనాం వికల్పేన వ్యాధిరూపమథాతురే | దృష్ట్వా విప్రతిపద్యంతే బాలా వ్యాధిబలాబలే||5|| తే భేషజమయోగేన కుర్వంత్యజ్ఞానమోహితాః| వ్యాధితానాం వినాశాయ క్లేశాయ మహతేఽపి వా||6|| ప్రాజ్ఞాస్తు సర్వమాజ్ఞాయ పరీక్ష్యమిహ సర్వథా| న స్ఖలంతి ప్రయోగేషు భేషజానాం కదాచన||7||
भवन्ति चात्र- सत्त्वादीनां विकल्पेन व्याधिरूपमथातुरे | दृष्ट्वा विप्रतिपद्यन्ते बाला व्याधिबलाबले||५|| ते भेषजमयोगेन कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः| व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||६|| प्राज्ञास्तु सर्वमाज्ञाय परीक्ष्यमिह सर्वथा| न स्खलन्ति प्रयोगेषु भेषजानां कदाचन||७||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ సుఖగ్రహణార్థం శ్లోకేనాహ- సత్త్వేత్యాది| వ్యాధిరూపమితి వ్యాధేర్గతిరూపమిత్యర్థః| ‘వ్యాధితరూపం’ ఇతి తు పాఠః సుగమః| బాలా ఇతి అల్పజ్ఞాః| అతియోగేనేతి అసమ్యగ్యోగేన; తేనాతియోగమిథ్యాయోగయోర్గ్రహణం భవతి||5-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ఇతి వ్యాధితరూపాధికారే వ్యాధితరూపసంఖ్యాగ్రసంభవం వ్యాధితరూపహేతువిప్రతిపత్తౌ కారణం సాపవాదం సంప్రతిపత్తికారణం చానపవాదం నిశమ్య, భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశోఽతః పరం సర్వక్రిమీణాం పురీషసంశ్రయాణాం సముత్థానస్థానసంస్థానవర్ణనామప్రభావచికిత్సితవిశేషాన్ పప్రచ్ఛోపసంగృహ్య పాదౌ||8||
इति व्याधितरूपाधिकारे व्याधितरूपसङ्ख्याग्रसम्भवं व्याधितरूपहेतुविप्रतिपत्तौ कारणं सापवादं सम्प्रतिपत्तिकारणं चानपवादं निशम्य, भगवन्तमात्रेयमग्निवेशोऽतः परं सर्वक्रिमीणां पुरीषसंश्रयाणां समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषान् पप्रच्छोपसङ्गृह्य पादौ||८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వ్యాధిగురులాఘవస్య దుర్జ్ఞేయతాప్రసంగేన దుర్జ్ఞేయక్రిమిఖ్యాపకమపి ప్రకరణమారభతే- ఇతి వ్యాధితేత్యాది| సంఖ్యాగ్రసంభవమితి సంఖ్యాప్రమాణసంభవమిత్యర్థః; అగ్రశబ్దో హి పరిమాణవాచీ| వ్యాధితరూపస్య హేతుః సత్త్వాదిబలవత్త్వాబలవత్త్వే, తత్కృతో విప్రతిపత్తిర్వ్యాధితరూపహేతువిప్రతిపత్తిః, తత్ర| కారణం ఏకదేశేన జ్ఞానం| సాపవాదమితి సదోషం| సమ్యక్ ప్రతిపత్తిః సంప్రతిపత్తిః||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
అథాస్మై ప్రోవాచ భగవానాత్రేయః- ఇహ ఖల్వగ్నివేశ! వింశతివిధాః క్రిమయః పూర్వముద్దిష్టా నానావిధేన ప్రవిభాగేనాన్యత్ర సహజేభ్యః; తే పునః ప్రకృతిభిర్విభజ్యమానాశ్చతుర్విధా భవంతి; తద్యథా- పురీషజాః, శ్లేష్మజాః, శోణితజా, మలజాశ్చేతి||9||
अथास्मै प्रोवाच भगवानात्रेयः- इह खल्वग्निवेश! विंशतिविधाः क्रिमयः पूर्वमुद्दिष्टा नानाविधेन प्रविभागेनान्यत्र सहजेभ्यः; ते पुनः प्रकृतिभिर्विभज्यमानाश्चतुर्विधा भवन्ति; तद्यथा- पुरीषजाः, श्लेष्मजाः, शोणितजा, मलजाश्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
పూర్వముద్దిష్టా ఇతి అష్టోదరీయే సంజ్ఞామాత్రకథితాః| అన్యత్ర సహజేభ్య ఇత్యనేన శరీరసహజాస్త్వవైకారికాః క్రిమయో వింశతేరప్యధికా భవంతీతి దర్శయతి| ప్రకృతిభిరితి కారణైః| మలజా ఇతి బాహ్యమలజాః||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
తత్ర మలో బాహ్యశ్చాభ్యంతరశ్చ| తత్ర బాహ్యమలజాతాన్ మలజాన్ సంచక్ష్మహే | తేషాం సముత్థానం- మృజావర్జనం; స్థానం- కేశశ్మశ్రులోమపక్ష్మవాసాంసి; సంస్థానం- అణవస్తిలాకృతయో బహుపాదాశ్చ; వర్ణః- కృష్ణః, శుక్లశ్చ; నామాని- యూకాః, పిపీలికాశ్చ; ప్రభావః- కండూజననం, కోఠపిడకాభినిర్వర్తనం చ; చికిత్సితం తు ఖల్వేషామపకర్షణం, మలోపఘాతః, మలకరాణాం చ భావానామనుపసేవనమితి||10||
तत्र मलो बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च| तत्र बाह्यमलजातान् मलजान् सञ्चक्ष्महे | तेषां समुत्थानं- मृजावर्जनं; स्थानं- केशश्मश्रुलोमपक्ष्मवासांसि; संस्थानम्- अणवस्तिलाकृतयो बहुपादाश्च; वर्णः- कृष्णः, शुक्लश्च; नामानि- यूकाः, पिपीलिकाश्च; प्रभावः- कण्डूजननं, कोठपिडकाभिनिर्वर्तनं च; चिकित्सितं तु खल्वेषामपकर्षणं, मलोपघातः, मलकराणां च भावानामनुपसेवनमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
పిపీలికాం లిక్షాం కేచిదాహుః| క్రిమీణాం సంజ్ఞా స్వశాస్త్రవ్యవహారసిద్ధా దేశాంతరప్రసిద్ధా చ బోద్ధవ్యా| ప్రభావ ఇతి స్వశక్తిసంపాద్యమిత్యర్థః||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
శోణితజానాం తు ఖలు కుష్ఠైః సమానం సముత్థానం; స్థానం- రక్తవాహిన్యో ధమన్యః; సంస్థానం- అణవో వృత్తాశ్చాపాదాశ్చ, సూక్ష్మత్వాచ్చైకే భవంత్యదృశ్యాః; వర్ణః- తామ్రః; నామాని- కేశాదా, లోమాదా, లోమద్వీపాః, సౌరసా, ఔడుంబరా, జంతుమాతరశ్చేతి; ప్రభావః- కేశశ్మశ్రునఖలోమపక్ష్మాపధ్వంసః, వ్రణగతానాం చ హర్షకండూతోదసంసర్పణాని, అతివృద్ధానాం చ త్వక్సిరాస్నాయుమాంసతరుణాస్థిభక్షణమితి; చికిత్సితమప్యేషాం కుష్ఠైః సమానం, తదుత్తరకాలముపదేక్ష్యామః||11||
शोणितजानां तु खलु कुष्ठैः समानं समुत्थानं; स्थानं- रक्तवाहिन्यो धमन्यः; संस्थानम्- अणवो वृत्ताश्चापादाश्च, सूक्ष्मत्वाच्चैके भवन्त्यदृश्याः; वर्णः- ताम्रः; नामानि- केशादा, लोमादा, लोमद्वीपाः, सौरसा, औडुम्बरा, जन्तुमातरश्चेति; प्रभावः- केशश्मश्रुनखलोमपक्ष्मापध्वंसः, व्रणगतानां च हर्षकण्डूतोदसंसर्पणानि, अतिवृद्धानां च त्वक्सिरास्नायुमांसतरुणास्थिभक्षणमिति; चिकित्सितमप्येषां कुष्ठैः समानं, तदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||११||
🔊 Audio coming soon
హర్షకండ్వాదయో వ్రణదేశ ఏవ జ్ఞేయాః||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
శ్లేష్మజాః క్షీరగుడతిలమత్స్యానూపమాంసపిష్టాన్నపరమాన్నకుసుంభస్నేహాజీర్ణపూతిక్లిన్నసంకీర్ణవిరుద్ధాసాత్మ్యభోజనసముత్థానాః; తేషామామాశయః స్థానం, తే ప్రవర్ధమానాస్తూర్ధ్వమధో వా విసర్పంత్యుభయతో వా; సంస్థానవర్ణవిశేషాస్తు- శ్వేతాః పృథుబ్రధ్నసంస్థానాః కేచిత్, కేచిద్వృత్తపరిణాహా గండూపదాకృతయః శ్వేతాస్తామ్రావభాసాశ్చ, కేచిదణవో దీర్ఘాస్తంత్వాకృతయః శ్వేతాః; తేషాం త్రివిధానాం శ్లేష్మనిమిత్తానాం క్రిమీణాం నామాని- అంత్రాదాః, ఉదరాదాః, హృదయచరాః , చురవః, దర్భపుష్పాః, సౌగంధికాః, మహాగుదాశ్చేతి; ప్రభావో- హృల్లాసః, ఆస్యసంస్రవణం, అరోచకావిపాకౌ, జ్వరః, మూర్చ్ఛా, జృంభా, క్షవథుః, ఆనాహః, అంగమర్దః, ఛర్దిః కార్శ్యం, పారుష్యం, చేతి||12||
श्लेष्मजाः क्षीरगुडतिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहाजीर्णपूतिक्लिन्नसङ्कीर्णविरुद्धासात्म्यभोजनसमुत्थानाः; तेषामामाशयः स्थानं, ते प्रवर्धमानास्तूर्ध्वमधो वा विसर्पन्त्युभयतो वा; संस्थानवर्णविशेषास्तु- श्वेताः पृथुब्रध्नसंस्थानाः केचित्, केचिद्वृत्तपरिणाहा गण्डूपदाकृतयः श्वेतास्ताम्रावभासाश्च, केचिदणवो दीर्घास्तन्त्वाकृतयः श्वेताः; तेषां त्रिविधानां श्लेष्मनिमित्तानां क्रिमीणां नामानि- अन्त्रादाः, उदरादाः, हृदयचराः , चुरवः, दर्भपुष्पाः, सौगन्धिकाः, महागुदाश्चेति; प्रभावो- हृल्लासः, आस्यसंस्रवणम्, अरोचकाविपाकौ, ज्वरः, मूर्च्छा, जृम्भा, क्षवथुः, आनाहः, अङ्गमर्दः, छर्दिः कार्श्यं, पारुष्यं, चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
పరమాన్నం పాయసం| సంకీర్ణభోజనం ఘృణావిషయమలాదిమిశ్రితవ్యంజనాదిభోజనం| బ్రధ్నః చర్మలతా||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
పురీషజాస్తుల్యసముత్థానాః శ్లేష్మజైః; తేషాం స్థానం పక్వాశయః, తే ప్రవర్ధమానాస్త్వధో విసర్పంతి, యస్య పునరామాశయాభిముఖాః స్యుర్యదంతరం తదంతరం తస్యోద్గారనిఃశ్వాసాః పురీషగంధినః స్యుః; సంస్థానవర్ణవిశేషాస్తు- సూక్ష్మవృత్తపరీణాహాః శ్వేతా దీర్ఘా ఊర్ణాంశుసంకాశాః కేచిత్, కేచిత్ పునః స్థూలవృత్తపరీణాహాః శ్యావనీలహరితపీతాః; తేషాం నామాని కకేరుకాః, మకేరుకాః, లేలిహాః; సశూలకాః, సౌసురాదాశ్చేతి; ప్రభావః- పురీషభేదః, కార్శ్యం, పారుష్యం, లోమహర్షాభినిర్వర్తనం చ, త ఏవ చాస్య గుదముఖం పరితుదంతః కండూం చోపజనయంతో గుదముఖం పర్యాసతే, త ఏవ జాతహర్షా గుదనిష్క్రమణమతివేలం కుర్వంతి; ఇత్యేష శ్లేష్మజానాం పురీషజానాం చ క్రిమీణాం సముత్థానాదివిశేషః||13||
पुरीषजास्तुल्यसमुत्थानाः श्लेष्मजैः; तेषां स्थानं पक्वाशयः, ते प्रवर्धमानास्त्वधो विसर्पन्ति, यस्य पुनरामाशयाभिमुखाः स्युर्यदन्तरं तदन्तरं तस्योद्गारनिःश्वासाः पुरीषगन्धिनः स्युः; संस्थानवर्णविशेषास्तु- सूक्ष्मवृत्तपरीणाहाः श्वेता दीर्घा ऊर्णांशुसङ्काशाः केचित्, केचित् पुनः स्थूलवृत्तपरीणाहाः श्यावनीलहरितपीताः; तेषां नामानि ककेरुकाः, मकेरुकाः, लेलिहाः; सशूलकाः, सौसुरादाश्चेति; प्रभावः- पुरीषभेदः, कार्श्यं, पारुष्यं, लोमहर्षाभिनिर्वर्तनं च, त एव चास्य गुदमुखं परितुदन्तः कण्डूं चोपजनयन्तो गुदमुखं पर्यासते, त एव जातहर्षा गुदनिष्क्रमणमतिवेलं कुर्वन्ति; इत्येष श्लेष्मजानां पुरीषजानां च क्रिमीणां समुत्थानादिविशेषः||१३||
🔊 Audio coming soon
యదంతరమితి యస్మిన్ కాలే, తదంతరం తత్కాలమేవ| ఊర్ణాంశుసంకాశా ఇతి మేషలోమతుల్యాః| పర్యాసత ఇతి క్షిపంతి, కింవా గుదం పరివార్యాసతే| అతివేలమితి పునః పునః||13||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
చికిత్సితం తు ఖల్వేషాం సమాసేనోపదిశ్య పశ్చాద్విస్తరేణోపదేక్ష్యామః| తత్ర సర్వక్రిమీణామపకర్షణమేవాదితః కార్యం, తతః ప్రకృతివిఘాతః, అనంతరం నిదానోక్తానాం భావానామనుపసేవనమితి||14|| తత్రాపకర్షణం- హస్తేనాభిగృహ్య విమృశ్యోపకరణవతాఽపనయనమనుపకరణేన వా; స్థానగతానాం తు క్రిమీణాం భేషజేనాపకర్షణం న్యాయతః, తచ్చతుర్విధం; తద్యథా- శిరోవిరేచనం, వమనం, విరేచనం, ఆస్థాపనం చ; ఇత్యపకర్షణవిధిః| ప్రకృతివిఘాతస్త్వేషాం కటుతిక్తకషాయక్షారోష్ణానాం ద్రవ్యాణాముపయోగః, యచ్చాన్యదపి కించిచ్ఛ్లేష్మపురీషప్రత్యనీకభూతం తత్ స్యాత్; హతి ప్రకృతివిఘాతః| అనంతరం నిదానోక్తానాం భావానామనుపసేవనం- యదుక్తం నిదానవిధౌ తస్య వివర్జనం తథాప్రాయాణాం చాపరేషాం ద్రవ్యాణాం| ఇతి లక్షణతశ్చికిత్సితమనువ్యాఖ్యాతం| ఏతదేవ పునర్విస్తరేణోపదేక్ష్యతే||15||
चिकित्सितं तु खल्वेषां समासेनोपदिश्य पश्चाद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः| तत्र सर्वक्रिमीणामपकर्षणमेवादितः कार्यं, ततः प्रकृतिविघातः, अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनमिति||१४|| तत्रापकर्षणं- हस्तेनाभिगृह्य विमृश्योपकरणवताऽपनयनमनुपकरणेन वा; स्थानगतानां तु क्रिमीणां भेषजेनापकर्षणं न्यायतः, तच्चतुर्विधं; तद्यथा- शिरोविरेचनं, वमनं, विरेचनम्, आस्थापनं च; इत्यपकर्षणविधिः| प्रकृतिविघातस्त्वेषां कटुतिक्तकषायक्षारोष्णानां द्रव्याणामुपयोगः, यच्चान्यदपि किञ्चिच्छ्लेष्मपुरीषप्रत्यनीकभूतं तत् स्यात्; हति प्रकृतिविघातः| अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनं- यदुक्तं निदानविधौ तस्य विवर्जनं तथाप्रायाणां चापरेषां द्रव्याणाम्| इति लक्षणतश्चिकित्सितमनुव्याख्यातम्| एतदेव पुनर्विस्तरेणोपदेक्ष्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
అపకర్షణం హస్తాది సంశోధనాని చ| ప్రకృతేః కారణస్య శ్లేష్మాదిరూపస్య విఘాతః ప్రకృతివిఘాత ఇత్యర్థః| ఉపకరణవతేతి సందంశాద్యుపకరణయుక్తేన| తత్ స్యాదితి విఘాతః స్యాదితి యోజనా| నిదానోక్తానాం భావానామనుపసేవనమితి వివరణానువాదః| అస్య వివరణం- యదుక్తమిత్యాది| తథాప్రాయాణామితి శ్లేష్మజపురీషజక్రిమినిదానసదృశానామిత్యర్థః| లక్షణత ఇతి సంక్షేపతః; సంక్షేపో హి విస్తరస్య గ్రాహకం లక్షణం భవతి||14-15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
అథైనం క్రిమికోష్ఠమాతురమగ్రే షడ్రాత్రం సప్తరాత్రం వా స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాద్య శ్వోభూతే ఏనం సంశోధనం పాయయితాఽస్మీతి క్షీరగుడదధితిలమత్స్యానూపమాంసపిష్టాన్నపరమాన్నకుసుంభస్నేహసంప్రయుక్తైర్భోజ్యైః సాయం ప్రాతశ్చోపపాదయేత్ సముదీరణార్థం క్రిమీణాం కోష్ఠాభిసరణార్థం చ భిషక్| అథ వ్యుష్టాయాం రాత్ర్యాం సుఖోషితం సుప్రజీర్ణభక్తం చ విజ్ఞాయాస్థాపనవమనవిరేచనైస్తదహరేవోపపాదయేదుపపాదనీయశ్చేత్ స్యాత్ సర్వాన్ పరీక్ష్యవిశేషాన్ పరీక్ష్య సమ్యక్||16||
अथैनं क्रिमिकोष्ठमातुरमग्रे षड्रात्रं सप्तरात्रं वा स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वोभूते एनं संशोधनं पाययिताऽस्मीति क्षीरगुडदधितिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहसम्प्रयुक्तैर्भोज्यैः सायं प्रातश्चोपपादयेत् समुदीरणार्थं क्रिमीणां कोष्ठाभिसरणार्थं च भिषक्| अथ व्युष्टायां रात्र्यां सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं च विज्ञायास्थापनवमनविरेचनैस्तदहरेवोपपादयेदुपपादनीयश्चेत् स्यात् सर्वान् परीक्ष्यविशेषान् परीक्ष्य सम्यक्||१६||
🔊 Audio coming soon
కోష్ఠాభిసరణార్థమితి క్షీరగుడాదిలోభేన దేశాంతరం పరిత్యజ్య కోష్ఠగమనార్థం| తదహరేవేతి ఏకస్మిన్ దినే; ఏతచ్చైకదిన ఏవ భూరికర్మకరణం వ్యాధిప్రభావాద్బోద్ధవ్యం| ఏతచ్చైకాహేన సర్వకరణం యది శరీరబలాదిసంపద్యుక్తః పురుషో భవతి తదైవ పరం కర్తవ్యం, నాన్యథేత్యాహ- ఉపపాదనీయశ్చేత్ స్యాదిత్యాదినా||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
అథాహరేతి బ్రూయాత్- మూలకసర్షపలశునకరంజశిగ్రుమధుశిగ్రుఖరపుష్పాభూస్తృణసుముఖసురసకుఠేరకగండీరకాలమాలకపర్ణాసక్షవకఫణిజ్ఝకాని సర్వాణ్యథవా యథాలాభం; తాన్యాహృతాన్యభిసమీక్ష్య ఖండశశ్ఛేదయిత్వా ప్రక్షాల్య పానీయేన సుప్రక్షాలితాయాం స్థాల్యాం సమావాప్య గోమూత్రేణార్ధోదకేనాభిషిచ్య సాధయేత్ సతతమవఘట్టయన్ దర్వ్యా, తముపయుక్తభూయిష్ఠేఽంభసి గతరసేష్వౌషధేషు స్థాలీమవతార్య సుపరిపూతం కషాయం సుఖోష్ణం మదనఫలపిప్పలీవిడంగకల్కతైలోపహితం స్వర్జికాలవణితమభ్యాసిచ్య బస్తౌ విధివదాస్థాపయేదేనం; తథాఽర్కాలర్కకుటజాఢకీకుష్ఠకైడర్యకషాయేణ వా, తథా శిగ్రుపీలుకుస్తుంబురుకటుకాసర్షపకషాయేణ, తథాఽఽమలకశృంగవేరదారుహరిద్రాపిచుమర్దకషాయేణ మదనఫలాదిసంయోగసంపాదితేన, త్రివారం సప్తరాత్రం వాఽఽస్థాపయేత్||17||
अथाहरेति ब्रूयात्- मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखरपुष्पाभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकानि सर्वाण्यथवा यथालाभं; तान्याहृतान्यभिसमीक्ष्य खण्डशश्छेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य गोमूत्रेणार्धोदकेनाभिषिच्य साधयेत् सततमवघट्टयन् दर्व्या, तमुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु स्थालीमवतार्य सुपरिपूतं कषायं सुखोष्णं मदनफलपिप्पलीविडङ्गकल्कतैलोपहितं स्वर्जिकालवणितमभ्यासिच्य बस्तौ विधिवदास्थापयेदेनं; तथाऽर्कालर्ककुटजाढकीकुष्ठकैडर्यकषायेण वा, तथा शिग्रुपीलुकुस्तुम्बुरुकटुकासर्षपकषायेण, तथाऽऽमलकशृङ्गवेरदारुहरिद्रापिचुमर्दकषायेण मदनफलादिसंयोगसम्पादितेन, त्रिवारं सप्तरात्रं वाऽऽस्थापयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
మధుశిగ్రుః శోభాంజనః| అత్ర క్వాథ్యద్రవ్యజలాదిమానం క్వాథపరిభాషయా కర్తవ్యం| ఉపయుక్తభూయిష్ఠే ప్రక్షీణభూయిష్ఠ ఇత్యర్థః| గతరసేష్వౌషధేష్వితి జలే సంక్రాంతరసేషు| అనేన కషాయసిద్ధిలక్షణేన యావతా జలేన పాకేన చౌషధాని గతరసాని భవంతి, తావదేవ జలం దేయం, తావాంశ్చ పాకః కర్తవ్యః, నావశ్యం పరిభాషయా సర్వత్రేతి క్రమం దర్శయతి| సుపరిపూతమితి వస్త్రగాలితం| బస్తౌ కషాయాదిమానం సిద్ధౌ వక్ష్యమాణేన జ్ఞేయం| అలర్కః మందారః||17||
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
ప్రత్యాగతే చ పశ్చిమే బస్తౌ ప్రత్యాశ్వస్తం తదహరేవోభయతోభాగహరం సంశోధనం పాయయేద్యుక్త్యా; తస్య విధిరుపదేక్ష్యతే- మదనఫలపిప్పలీకషాయస్యార్ధాంజలిమాత్రేణ త్రివృత్కల్కాక్షమాత్రమాలోడ్య పాతుమస్మై ప్రయచ్ఛేత్, తదస్య దోషముభయతో నిర్హరతి సాధు; ఏవమేవ కల్పోక్తాని వమనవిరేచనాని ప్రతిసంసృజ్య పాయయేదేనం బుద్ధ్యా సర్వవిశేషానవేక్షమాణో భిషక్||18|| అథైనం సమ్యగ్విరిక్తం విజ్ఞాయాపరాహ్ణే శైఖరికకషాయేణ సుఖోష్ణేన పరిషేచయేత్| తేనైవ చ కషాయేణ బాహ్యాభ్యంతరాన్ సర్వోదకార్థాన్ కారయేచ్ఛశ్వత్; తదభావే కటుతిక్తకషాయాణామౌషధానాం క్వాథైర్మూత్రక్షారైర్వా పరిషేచయేత్| పరిషిక్తం చైనం నివాతమాగారమనుప్రవేశ్య పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరసిద్ధేన యవాగ్వాదినా క్రమేణోపాచరేత్, విలేపీక్రమాగతం చైనమనువాసయేద్విడంగతైలేనైకాంతరం ద్విస్త్రిర్వా||19||
प्रत्यागते च पश्चिमे बस्तौ प्रत्याश्वस्तं तदहरेवोभयतोभागहरं संशोधनं पाययेद्युक्त्या; तस्य विधिरुपदेक्ष्यते- मदनफलपिप्पलीकषायस्यार्धाञ्जलिमात्रेण त्रिवृत्कल्काक्षमात्रमालोड्य पातुमस्मै प्रयच्छेत्, तदस्य दोषमुभयतो निर्हरति साधु; एवमेव कल्पोक्तानि वमनविरेचनानि प्रतिसंसृज्य पाययेदेनं बुद्ध्या सर्वविशेषानवेक्षमाणो भिषक्||१८|| अथैनं सम्यग्विरिक्तं विज्ञायापराह्णे शैखरिककषायेण सुखोष्णेन परिषेचयेत्| तेनैव च कषायेण बाह्याभ्यन्तरान् सर्वोदकार्थान् कारयेच्छश्वत्; तदभावे कटुतिक्तकषायाणामौषधानां क्वाथैर्मूत्रक्षारैर्वा परिषेचयेत्| परिषिक्तं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसिद्धेन यवाग्वादिना क्रमेणोपाचरेत्, विलेपीक्रमागतं चैनमनुवासयेद्विडङ्गतैलेनैकान्तरं द्विस्त्रिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
పశ్చిమే తృతీయపుటకే| సంసృజ్యేతి మిశ్రీకృత్య| శైఖరికకషాయేణేతి విడంగకషాయేణ, విడంగకషాయో హి వైద్యకవ్యవహారాత్ శైఖరికకషాయ ఉచ్యతే| విలేప్యాః క్రమాగతమితి కృతయవాగ్వాదిక్రమమిత్యర్థః||18-19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
యది పునరస్యాతిప్రవృద్ధాంఛీర్షాదాన్ క్రిమీన్ మన్యేత శిరస్యైవాభిసర్పతః కదాచిత్, తతః స్నేహస్వేదాభ్యామస్య శిర ఉపపాద్య విరేచయేదపామార్గతండులాదినా శిరోవిరేచనేన||20||
यदि पुनरस्यातिप्रवृद्धाञ्छीर्षादान् क्रिमीन् मन्येत शिरस्यैवाभिसर्पतः कदाचित्, ततः स्नेहस्वेदाभ्यामस्य शिर उपपाद्य विरेचयेदपामार्गतण्डुलादिना शिरोविरेचनेन||२०||
🔊 Audio coming soon
అపామార్గతండులాదినేతి అపామార్గతండులీయోక్తేన||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
యస్త్వభ్యవహార్యవిధిః ప్రకృతివిఘాతాయోక్తః క్రిమీణామథ తమనువ్యాఖ్యాస్యామః- మూలకపర్ణీం సమూలాగ్రప్రతానామాహృత్య ఖండశశ్ఛేదయిత్వోలూ(దూ)ఖలే క్షోదయిత్వా పాణిభ్యాం పీడయిత్వా రసం గృహ్ణీయాత్, తేన రసేన లోహితశాలితండులపిష్టం సమాలోడ్య పూపలికాం కృత్వా విధూమేష్వంగారేషూపకుడ్య విడంగతైలలవణోపహితాం క్రిమికోష్ఠాయ భక్షయితుం ప్రయచ్ఛేత్, అనంతరం చామ్లకాంజికముదశ్విద్వా పిప్పల్యాదిపంచవర్గసంసృష్టం సలవణమనుపాయయేత్| అనేన కల్పేన మార్కవార్కసహచరనీపనిర్గుండీసుముఖసురసకుఠేరకగండీరకాలమాలకపర్ణాసక్షవకఫణిజ్ఝక- బకులకుటజసువర్ణక్షీరీస్వరసానామన్యతమస్మిన్ కారయేత్ పూపలికాః; తథా కిణిహీకిరాతతిక్తకసువహామలకహరీతకీబిభీతకస్వరసేషు కారయేత్ పూపలికాః; స్వరసాంశ్చైతేషామేకైకశో ద్వంద్వశః సర్వశో వా మధువిలులితాన్ ప్రాతరనన్నాయ పాతుం ప్రయచ్ఛేత్||21||
यस्त्वभ्यवहार्यविधिः प्रकृतिविघातायोक्तः क्रिमीणामथ तमनुव्याख्यास्यामः- मूलकपर्णीं समूलाग्रप्रतानामाहृत्य खण्डशश्छेदयित्वोलू(दू)खले क्षोदयित्वा पाणिभ्यां पीडयित्वा रसं गृह्णीयात्, तेन रसेन लोहितशालितण्डुलपिष्टं समालोड्य पूपलिकां कृत्वा विधूमेष्वङ्गारेषूपकुड्य विडङ्गतैललवणोपहितां क्रिमिकोष्ठाय भक्षयितुं प्रयच्छेत्, अनन्तरं चाम्लकाञ्जिकमुदश्विद्वा पिप्पल्यादिपञ्चवर्गसंसृष्टं सलवणमनुपाययेत्| अनेन कल्पेन मार्कवार्कसहचरनीपनिर्गुण्डीसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झक- बकुलकुटजसुवर्णक्षीरीस्वरसानामन्यतमस्मिन् कारयेत् पूपलिकाः; तथा किणिहीकिराततिक्तकसुवहामलकहरीतकीबिभीतकस्वरसेषु कारयेत् पूपलिकाः; स्वरसांश्चैतेषामेकैकशो द्वन्द्वशः सर्वशो वा मधुविलुलितान् प्रातरनन्नाय पातुं प्रयच्छेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
మూలకపర్ణీ శోభాంజనః| ఉపకుడ్యేతి పాచయిత్వా, ‘కుడ దాహే’, ఇతి ధాతుః పఠ్యతే| పిప్పల్యాదిపంచవర్గోఽత్రైవ పేయాదిక్రమోక్తపంచకోలం| సహచరః ఝింటికా| మధువిలులితానితి మధునాఽఽలోడితాన్||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
అథాశ్వశకృదాహృత్య మహతి కిలింజకే ప్రస్తీర్యాతపే శోషయిత్వోదూఖలే క్షోదయిత్వా దృషది పునః సూక్ష్మచూర్ణాని కారయిత్వా విడంగకషాయేణ త్రిఫలాకషాయేణ వాఽష్టకృత్వో దశకృత్వో వాఽఽతపే సుపరిభావితాని భావయిత్వా దృషది పునః సూక్ష్మాణి చూర్ణాని కారయిత్వా నవే కలశే సమావాప్యానుగుప్తం నిధాపయేత్| తేషాం తు ఖలు చూర్ణానాం పాణితలం యావద్వా సాధు మన్యేత తత్ క్షౌద్రేణ సంసృజ్య క్రిమికోష్ఠినే లేఢుం ప్రయచ్ఛేత్||22||
अथाश्वशकृदाहृत्य महति किलिञ्जके प्रस्तीर्यातपे शोषयित्वोदूखले क्षोदयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्मचूर्णानि कारयित्वा विडङ्गकषायेण त्रिफलाकषायेण वाऽष्टकृत्वो दशकृत्वो वाऽऽतपे सुपरिभावितानि भावयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्माणि चूर्णानि कारयित्वा नवे कलशे समावाप्यानुगुप्तं निधापयेत्| तेषां तु खलु चूर्णानां पाणितलं यावद्वा साधु मन्येत तत् क्षौद्रेण संसृज्य क्रिमिकोष्ठिने लेढुं प्रयच्छेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
సుపరీత్యాది యథా సుపరిభావితాని భవంతి తథా భావయిత్వేత్యర్థః| అనుగుప్తమితి వాతాద్యననుగమనీయం కృతరక్షం చ యథా భవతి||22||
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
తథా భల్లాతకాస్థీన్యాహృత్య కలశప్రమాణేన చాపోథ్య స్నేహభావితే దృఢే కలశే సూక్ష్మానేకచ్ఛిద్రబ్రధ్నే శరీరముపవేష్ట్య మృదావలిప్తే సమావాప్యోడుపేన పిధాయ భూమావాకంఠం నిఖాతస్య స్నేహభావితస్యైవాన్యస్య దృఢస్య కుంభస్యోపరి సమారోప్య సమంతాద్గోమయైరుపచిత్య దాహయేత్, స యదా జానీయాత్ సాధు దగ్ధాని గోమయాని విగతస్నేహాని చ భల్లాతకాస్థీనీతి తతస్తం కుంభముద్ధరేత్| అథ తస్మాద్ద్వితీయాత్ కుంభాత్ స్నేహమాదాయ విడంగతండులచూర్ణైః స్నేహార్ధమాత్రైః ప్రతిసంసృజ్యాతపే సర్వమహః స్థాపయిత్వా తతోఽస్మై మాత్రాం ప్రయచ్ఛేత్ పానాయ; తేన సాధు విరిచ్యతే, విరిక్తస్య చానుపూర్వీ యథోక్తా| ఏవమేవ భద్రదారుసరలకాష్ఠస్నేహానుపకల్ప్య పాతుం ప్రయచ్ఛేత్||23|| అనువాసయేచ్చైనమనువాసనకాలే ||24||
तथा भल्लातकास्थीन्याहृत्य कलशप्रमाणेन चापोथ्य स्नेहभाविते दृढे कलशे सूक्ष्मानेकच्छिद्रब्रध्ने शरीरमुपवेष्ट्य मृदावलिप्ते समावाप्योडुपेन पिधाय भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्यैवान्यस्य दृढस्य कुम्भस्योपरि समारोप्य समन्ताद्गोमयैरुपचित्य दाहयेत्, स यदा जानीयात् साधु दग्धानि गोमयानि विगतस्नेहानि च भल्लातकास्थीनीति ततस्तं कुम्भमुद्धरेत्| अथ तस्माद्द्वितीयात् कुम्भात् स्नेहमादाय विडङ्गतण्डुलचूर्णैः स्नेहार्धमात्रैः प्रतिसंसृज्यातपे सर्वमहः स्थापयित्वा ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय; तेन साधु विरिच्यते, विरिक्तस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| एवमेव भद्रदारुसरलकाष्ठस्नेहानुपकल्प्य पातुं प्रयच्छेत्||२३|| अनुवासयेच्चैनमनुवासनकाले ||२४||
🔊 Audio coming soon
బ్రధ్నః గుదః, ఇహ తు కలశాధోభాగః| శరీరముపవేష్ట్యేతి వేష్టయిత్వా| ఉడుపః పిధానం| స ఇతి భల్లాతకస్నేహసాధకః| ద్వితీయాదితి అధఃస్థాద్ఘటాత్||23-24||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
అథాహరేతి బ్రూయాత్- శారదాన్నవాంస్తిలాన్ సంపదుపేతాన్; తానాహృత్య సునిష్పూతాన్నిష్పూయ, సుశుద్ధాన్ శోధయిత్వా , విడంగకషాయే సుఖోష్ణే ప్రక్షిప్య నిర్వాపయేదాదోషగమనాత్, గతదోషానభిసమీక్ష్య, సుప్రలూనాన్ ప్రలుంచ్య, పునరేవ సునిష్పూతాన్ నిష్పూయ, సుశుద్ధాన్ శోధయిత్వా, విడంగకషాయేణ త్రిఃసప్తకృత్వః సుపరిభావితాన్ భావయిత్వా, ఆతపే శోషయిత్వా, ఉలూ(దూ)ఖలే సంక్షుద్య, దృషది పునః శ్లక్ష్ణపిష్టాన్ కారయిత్వా, ద్రోణ్యామభ్యవధాయ, విడంగకషాయేణ ముహుర్ముహురవసించన్ పాణిమర్దమేవ మర్దయేత్; తస్మింస్తు ఖలు ప్రపీడ్యమానే యత్తైలముదియాత్తత్ పాణిభ్యాం పర్యాదాయ, శుచౌ దృఢే కలశే న్యస్యానుగుప్తం నిధాపయేత్||25||
अथाहरेति ब्रूयात्- शारदान्नवांस्तिलान् सम्पदुपेतान्; तानाहृत्य सुनिष्पूतान्निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा , विडङ्गकषाये सुखोष्णे प्रक्षिप्य निर्वापयेदादोषगमनात्, गतदोषानभिसमीक्ष्य, सुप्रलूनान् प्रलुञ्च्य, पुनरेव सुनिष्पूतान् निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा, विडङ्गकषायेण त्रिःसप्तकृत्वः सुपरिभावितान् भावयित्वा, आतपे शोषयित्वा, उलू(दू)खले सङ्क्षुद्य, दृषदि पुनः श्लक्ष्णपिष्टान् कारयित्वा, द्रोण्यामभ्यवधाय, विडङ्गकषायेण मुहुर्मुहुरवसिञ्चन् पाणिमर्दमेव मर्दयेत्; तस्मिंस्तु खलु प्रपीड्यमाने यत्तैलमुदियात्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय, शुचौ दृढे कलशे न्यस्यानुगुप्तं निधापयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
నిష్పూయేతి మృత్తికాద్యవకరాన్నిచిత్య| శోధయిత్వేతి ప్రక్షాల్య| ఆదోషగమనాదిత్యత్ర తిలదోషగమనం తిలత్వగ్లగ్నమలాదిగమనం జ్ఞేయం| ప్రలుంచ్య నిస్తుషీకృత్య| అభ్యవధాయేతి ఆరోప్య| పాణిభ్యాం పర్యాదాయేతి పాణిలగ్నం పునః పునః పునర్గృహీత్వా||25||
Adhikarana 20 (26-27) · Śloka 27
అథాహరేతి బ్రూయాత్- తిల్వకోద్దాలకయోర్ద్వౌ బిల్వమాత్రౌ పిండౌ శ్లక్ష్ణపిష్టౌ విడంగకషాయేణ, తదర్ధమాత్రౌ శ్యామాత్రివృతయోః, అతోఽర్ధమాత్రౌ దంతీద్రవంత్యోః, అతోఽర్ధమాత్రౌ చ చవ్యచిత్రకయోరితి| ఏతం సంభారం విడంగకషాయస్యార్ధాఢకమాత్రేణ ప్రతిసంసృజ్య, తత్తైలప్రస్థం సమావాప్య, సర్వమాలోడ్య, మహతి పర్యోగే సమాసిచ్యాగ్నావధిశ్రిత్యాసనే సుఖోపవిష్టః సర్వతః స్నేహమవలోకయన్నజస్రం మృద్వగ్నినా సాధయేద్దర్వ్యా సతతమవఘట్టయన్| స యదా జానీయాద్విరమతి శబ్దః, ప్రశామ్యతి చ ఫేనః, ప్రసాదమాపద్యతే స్నేహః, యథాస్వం చ గంధవర్ణరసోత్పత్తిః, సంవర్తతే చ భైషజ్యమంగులిభ్యాం మృద్యమానమనతిమృద్వనతిదారుణమనంగులిగ్రాహి చేతి, స కాలస్తస్యావతారణాయ| తతస్తమవతార్య శీతీభూతమహతేన వాససా పరిపూయ, శుచౌ దృఢే కలశే సమాసిచ్య, పిధానేన పిధాయ, శుక్లేన వస్త్రపట్టేనావచ్ఛాద్య, సూత్రేణ సుబద్ధం సునిగుప్తం నిధాపయేత్| తతోఽస్మై మాత్రాం ప్రయచ్ఛేత్ పానాయ, తేన సాధు విరిచ్యతే; సమ్యగపహృతదోషస్య చానుపూర్వీ యథోక్తా| తతశ్చైనమనువాసయేదనువాసనకాలే| ఏతేనైవ చ పాకవిధినా సర్షపాతసీకరంజకోషాతకీస్నేహానుపకల్ప్య పాయయేత్ సర్వవిశేషానవేక్షమాణః| తేనాగదో భవతి||26|| ఏవం ద్వయానాం శ్లేష్మపురీషసంభవానాం క్రిమీణాం సముత్థానసంస్థానవర్ణనామప్రభావచికిత్సితవిశేషా వ్యాఖ్యాతాః సామాన్యతః| విశేషతస్తు స్వల్పమాత్రమాస్థాపనానువాసనానులోమహరణభూయిష్ఠం తేష్వేవౌషధేషు పురీషజానాం క్రిమీణాం చికిత్సితం కర్తవ్యం, మాత్రాధికం పునః శిరోవిరేచనవమనోపశమనభూయిష్ఠం తేష్వేవౌషధేషు శ్లేష్మజానాం క్రిమీణాం చికిత్సితం కార్యం; ఇత్యేష క్రిమిఘ్నో భేషజవిధిరనువ్యాఖ్యాతో భవతి| తమనుతిష్ఠతా యథాస్వం హేతువర్జనే ప్రయతితవ్యం| యథోద్దేశమేవమిదం క్రిమికోష్ఠచికిత్సితం యథావదనువ్యాఖ్యాతం భవతి||27||
अथाहरेति ब्रूयात्- तिल्वकोद्दालकयोर्द्वौ बिल्वमात्रौ पिण्डौ श्लक्ष्णपिष्टौ विडङ्गकषायेण, तदर्धमात्रौ श्यामात्रिवृतयोः, अतोऽर्धमात्रौ दन्तीद्रवन्त्योः, अतोऽर्धमात्रौ च चव्यचित्रकयोरिति| एतं सम्भारं विडङ्गकषायस्यार्धाढकमात्रेण प्रतिसंसृज्य, तत्तैलप्रस्थं समावाप्य, सर्वमालोड्य, महति पर्योगे समासिच्याग्नावधिश्रित्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः स्नेहमवलोकयन्नजस्रं मृद्वग्निना साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्| स यदा जानीयाद्विरमति शब्दः, प्रशाम्यति च फेनः, प्रसादमापद्यते स्नेहः, यथास्वं च गन्धवर्णरसोत्पत्तिः, संवर्तते च भैषज्यमङ्गुलिभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि चेति, स कालस्तस्यावतारणाय| ततस्तमवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय, शुचौ दृढे कलशे समासिच्य, पिधानेन पिधाय, शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य, सूत्रेण सुबद्धं सुनिगुप्तं निधापयेत्| ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय, तेन साधु विरिच्यते; सम्यगपहृतदोषस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| ततश्चैनमनुवासयेदनुवासनकाले| एतेनैव च पाकविधिना सर्षपातसीकरञ्जकोषातकीस्नेहानुपकल्प्य पाययेत् सर्वविशेषानवेक्षमाणः| तेनागदो भवति||२६|| एवं द्वयानां श्लेष्मपुरीषसम्भवानां क्रिमीणां समुत्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषा व्याख्याताः सामान्यतः| विशेषतस्तु स्वल्पमात्रमास्थापनानुवासनानुलोमहरणभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु पुरीषजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कर्तव्यं, मात्राधिकं पुनः शिरोविरेचनवमनोपशमनभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु श्लेष्मजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कार्यम्; इत्येष क्रिमिघ्नो भेषजविधिरनुव्याख्यातो भवति| तमनुतिष्ठता यथास्वं हेतुवर्जने प्रयतितव्यम्| यथोद्देशमेवमिदं क्रिमिकोष्ठचिकित्सितं यथावदनुव्याख्यातं भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
ఉద్దాలకః బహువారః| బిల్వమాత్రౌ పలప్రమాణౌ| పర్యోగః కటాహః| యథాస్వమితి యావన్మాత్రం యద్ద్రవ్యం తైలసంస్కారకం, తదానురూప్యేణ వర్ణాదిసంపత్తిరిత్యర్థః| సంవర్తతే ఇతి వర్తివద్భవతి| అల్పమాత్రమితి ఆస్థాపనానులోమహరణద్రవ్యాతిరిక్తం భేషజమల్పమాత్రం కర్తవ్యమిత్యర్థః||26-27||
Adhikarana 21 (28-32) · Śloka 32
భవంతి చాత్ర- అపకర్షణమేవాదౌ క్రిమీణాం భేషజం స్మృతం| తతో విఘాతః ప్రకృతేర్నిదానస్య చ వర్జనం||28|| అయమేవ వికారాణాం సర్వేషామపి నిగ్రహే| విధిర్దృష్టస్త్రిధా యోఽయం క్రిమీనుద్దిశ్య కీర్తితః||29|| సంశోధనం సంశమనం నిదానస్య చ వర్జనం| ఏతావద్భిషజా కార్యం రోగే రోగే యథావిధి||30|| తత్ర శ్లోకౌ- వ్యాధితౌ పురుషౌ జ్ఞాజ్ఞౌ భిషజౌ సప్రయోజనౌ| వింశతిః క్రిమయస్తేషాం హేత్వాదిః సప్తకో గణః||31|| ఉక్తో వ్యాధితరూపీయే విమానే పరమర్షిణా| శిష్యసంబోధనార్థాయ వ్యాధిప్రశమనాయ చ||32||
भवन्ति चात्र- अपकर्षणमेवादौ क्रिमीणां भेषजं स्मृतम्| ततो विघातः प्रकृतेर्निदानस्य च वर्जनम्||२८|| अयमेव विकाराणां सर्वेषामपि निग्रहे| विधिर्दृष्टस्त्रिधा योऽयं क्रिमीनुद्दिश्य कीर्तितः||२९|| संशोधनं संशमनं निदानस्य च वर्जनम्| एतावद्भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि||३०|| तत्र श्लोकौ- व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ| विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः||३१|| उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा| शिष्यसम्बोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవాపకర్షణాదిత్రయం రోగాంతరే శబ్దాంతరేణోచ్యత ఇత్యాహ- అయమేవేత్యాది| అత్ర సంశోధనమపహరణం, సంశమనం విఘాతః, నిదానవర్జనం తు శబ్దేనాపి సమానం||28-32||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే వ్యాధితరూపీయవిమానం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने व्याधितरूपीयविमानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం విమానస్థానే వ్యాధితరూపీయం విమానం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||