೫೧. ಅಮ್ಲಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕೋಠಹೇತೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಲೇಖಾತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಮಿಲನರೂಪಸ್ಯಾಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ನಿದಾನಮ್| ನಿದಾನಪೂರ್ವಕಮಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ, ದುಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಮನ್ನಂ; ವಿದಾಹಿಸ್ಥಾನೇ ವಿದಗ್ಧೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿದಗ್ಧಂ ಭರ್ಜಿತಂ; ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿಪಾನಾನ್ನಭುಜ ಇತಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿ ಪಾನಂ ತಕ್ರಸುರಾದಿ, ಅನ್ನಮಾಶುಧಾನ್ಯಮಾಷಾದಿ; ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿಪಾನಾನ್ನಗ್ರಹಣೇನೈವಾಮ್ಲವಿದಾಹಿನೋ ಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಂ; ‘ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಾದ್ಯನ್ನಭುಜ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕಫಾದಿಪ್ರಕೋಪಣಮನ್ನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏವಂವಿಧಪಾನಾನ್ನಮುಪಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧಂ ಕುಪಿತಂ, ಸ್ವಹೇತೂಪಚಿತಂ ಪುರಾ ಯದಿತಿ ವರ್ಷಾಸು ಜಲೌಷಧಿಗತವಿದಾಹಾದಿಭಿಃ ಸ್ವಹೇತುಭಿರುಪಚಿತಂ ಸಞ್ಚಯಮಾಪನ್ನಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಾದದ್ಭಿರೌಷಧಿಭಿಸ್ತಥಾ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ವಿದಾಹಾದ್ಯಮ್ಲಗುಣೋದ್ರಿಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಪಿತ್ತಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕೋಠಹೇತೌ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಲೇಖಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫಮಿಲಿತರೂಪಸ್ಯಾಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯಾತೋಽನನ್ತರಂ ನಿದಾನಮ್| ತತ್ರ ನಿದಾನಪೂರ್ವಕಮಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ, ದುಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಮನ್ನಮ್| ವಿದಾಹಿಸ್ಥಾನೇ ‘ವಿದಗ್ಧ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ವಿದಗ್ಧಂ ಭರ್ಜಿತಮ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿಪಾನಾನ್ನಭುಜ ಇತಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿ ಪಾನಂ ತಕ್ರಸುರಾದಿ, ಅನ್ನಮಾಶುಧಾನ್ಯಮಾಷಾದಿ, ‘ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಾದ್ಯನ್ನಭುಜಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕಫಾದಿಪ್ರಕೋಪಣಮನ್ನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಏವಂವಿಧಪಾನಾನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧಂ ಕುಪಿತಂ, ಸ್ವಹೇತೂಪಚಿತಂ ಪುರಾ ಯದಿತಿ ವರ್ಷಾಸು ಜಲೌಷಧಿಗತವಿದಾಹಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ ಉಪಚಿತಂ ಸಞ್ಚಯಮಾಪನ್ನಂ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಾದದ್ಭಿರೋಷಧಿಭಿಸ್ತಥಾ” ಇತಿ| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿಪಾನಾನ್ನಗ್ರಹಣೇನೈವಾಮ್ಲವಿದಾಹಿನೋ ಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಅವಿಪಾಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಪಾಕ ಇತ್ಯಾಹಾರಾಪಾಕಃ, ಕ್ಲಮೋಽನಾಯಾಸಜಃ ಶ್ರಮಃ| ಅಮ್ಲಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ವಾತಕಫಾವಪ್ಯತ್ರಾನುಗೌ ಗೌರವೋದ್ಗಾರಕಮ್ಪಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯೌ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಅವಿಪಾಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಪಾಕಃ ಆಹಾರಾಪಾಕಃ, ಕ್ಲಮೋಽನಾಯಾಸಜಃ ಶ್ರಮಃ, ಅಮ್ಲಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ವಾತಕಫಾವಪ್ಯತ್ರಾನುಗೌ ಗೌರವೋದ್ಗಾರಕಮ್ಪಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯೌ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಕದಾಚಿದಧ-ಊರ್ಧ್ವಗಮನಭೇದಾದ್ದ್ವಿವಿಧಸ್ಯಾಧೋಗತಿಂ ತಾವದಾಹ– ತೃಡ್ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಛಾ ಸರ್ವಥಾ ಜ್ಞಾನಶೂನ್ಯತ್ವಂ, ಮೋಹೋ ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಮ್| ಪ್ರಯಾತ್ಯಧೋ ವೇತ್ಯತ್ರ ವಾಶಬ್ದೋ ಭಾವ್ಯೂರ್ಧ್ವಗಮನಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರಮಿತಿ ಹರಿತ್ಪೀತಕೃಷ್ಣರಕ್ತಾದಿಬಹುವರ್ಣತ್ವದುರ್ಗನ್ಧಿತ್ವಯೋಗಾನ್ನಾನಾವಿಧಮ್| ಕದಾಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವಕಾಲಮ್||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ ಕಾಯೋರ್ಧ್ವಾಧೋಗಮನಭೇದಾದ್ವಿವಿಧಸ್ಯಾಧೋಗತಿಂ ತಾವದಾಹ– ತೃಡಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರಂ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಯಾತಿ, ತಥಾ ತೃಡ್ದಾಹಾದಿಕಾರಿ, ತಥಾ ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಕರಂ, ಮೂರ್ಛಾ ಸರ್ವಥಾ ಜ್ಞಾನಶೂನ್ಯತ್ವಂ, ಮೋಹೋಽತ್ರ ವಿಪರೀತಂ ಜ್ಞಾನಮ್| ಪ್ರಯಾತ್ಯಧೋ ವೇತ್ಯತ್ರ ವಾಶಬ್ದೋ ಭಾವ್ಯೂರ್ಧ್ವಗಮನಾಪೇಕ್ಷಯಾ; ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರಮಿತಿ ಹರಿತಪೀತಕೃಷ್ಣರಕ್ತಾದಿಬಹುವರ್ಣತ್ವದುರ್ಗನ್ಧಿತ್ವಯೋಗಾನ್ನಾನಾವಿಧಮ್| ಕದಾಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವಕಾಲಮ್||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವಗತಿಮಾಹ– ವಾನ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಂ, ಕೃಷ್ಣಂ ಮರ್ದನಾಞ್ಜನವದ್ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣಮ್, ಆರಕ್ತಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಂ, ರಕ್ತಮನ್ತರ್ಲೋಹಿತಮ್| ಮಾಂಸೋದಕಾಭಮಿತಿ ಮಾಂಸಧಾವನತೋಯಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿವಿಧಂ ರಸೇನೇತಿ ರಸೇನ ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಾಖ್ಯೇನ ನಾನಾರೂಪಮ್| ಕರೋತಿ ತಿಕ್ತಾಮ್ಲವಮಿಮಿತಿ ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಅಮ್ಲಸ್ಯ ವಾ ವಮಿಂ ವಾನ್ತಿಂ ಕರೋತಿ| ಉದ್ಗಾರಮೇವಂವಿಧಮೇವೇತಿ ಅತ್ರ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಏವಂವಿಧಮಿತಿ ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಮ್| ಕಣ್ಠಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿದಾಹಂ ಶಿರಸೋ ರುಜಂ ಚೇತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕರಚರಣೇತ್ಯಾದಿ– ಕಣ್ಡೂಮಣ್ಡಲಪಿಡಕಾಶತನಿಚಿತಗಾತ್ರರೋಗಚಯಮಿತಿ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿನಿಚಿತಗಾತ್ರಂ ಚ ರೋಗಚಯಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತೇನ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿನಿಚಿತಗಾತ್ರಂ ರೋಗಚಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ರೋಗಚಯೋಽವಿಪಾಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದಿಃ||೪-೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವಗತಿಮಾಹ– ವಾನ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹರಿತ್ ಶಾಕಪತ್ರಾಭಮ್, ನೀಲಂ ಚಾಷಪಕ್ಷಪ್ರಭಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಂ, ಕೃಷ್ಣಮ್ ಅಞ್ಜನಾಭಮ್, ಆರಕ್ತಮ್ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಂ, ರಕ್ತಮ್ ಅತ್ಯನ್ತಲೋಹಿತಂ, ಮಾಂಸೋದಕಾಭಂ ಮಾಂಸಧಾವನತೋಯಾಭಮ್, ಅಚ್ಛಂ ನಿರ್ಮಲಮ್| ವಿವಿಧಂ ರಸೇನ ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಾಖ್ಯೇನಾನುರೂಪಂ ಕರೋತಿ| ಆಹಾರಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಮಾಹ– ಭುಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತೇ ಆಹಾರೇ ವಿದಗ್ಧೇ ಅಥವಾ ಕದಾಚಿದಭುಕ್ತೇಽಪಿ ಸತಿ ತಿಕ್ತಾಮ್ಲವಮಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಮ್ಲಪಿತ್ತೇ ಕಫಪಿತ್ತವತ್ಸಾಮಾನ್ಯಮಾಹ– ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಪಿತ್ತಂ ಕರಚರಣದಾಹಾದಿಕಂ ಜನಯತಿ, ತಥಾ ಕಣ್ಡೂಮಣ್ಡಲಪಿಡಕಾಚಿತಗಾತ್ರರೋಗನಿಚಯಮಿತಿ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿನಿಚಿತಗಾತ್ರಂ ಚ ರೋಗನಿಚಯಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತೇನ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿನಿಚಿತಗಾತ್ರಂ ರೋಗಚಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರೋಗಚಯಃ ಅವಿಪಾಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದಿಃ||೪-೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ರೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ ಸ ಕಸ್ಯಚಿದಿತಿ ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಶೀಲಿನಃ ಕಸ್ಯಚಿಚ್ಚಿರೋತ್ಥಿತೋಽಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ರೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಮ್ಲಪಿತ್ತಾಖ್ಯೋ ರೋಗೋ ನವಃ ಸನ್ ಯತ್ನಾತ್ಸಂಸಾಧ್ಯತೇ, ಚಿರೋತ್ಥಿತೋ ಯಾಪ್ಯೋ ಭವೇತ್| ಕಸ್ಯಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಶೀಲಿನಃ ಕಸ್ಯಚಿಚ್ಚಿರೋತ್ಥಿತೋಽಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತತ್ರೈವ ಕೇವಲಾನಿಲಕಫಾನಿಲಕಫಮಾತ್ರಾಣಾಂ ಸಂಸರ್ಗಮಾಹ– ಸಾನಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಿಷಙ್ಮೋಹಕರಮಿತಿ ತಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಾಧಃಪ್ರವರ್ತಮಾನತ್ವೇನ ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಸಕಾಶಾದ್ಭೇದಸ್ಯ ದುರ್ಜ್ಞೇಯತ್ವಾತ್ ವೈದ್ಯಮೋಹಕರತ್ವಮ್| ಕಫೇತ್ಯಾದಿ– ಸಾದವಮಿಲೇಪಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಾದೋಽಙ್ಗಸಾದಃ, ಲೇಪಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಪ್ತಾಸ್ಯತಾ| ದಹನಬಲಸಾದೇತಿ ಸಾದಶಬ್ದೋ ದಹನಬಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೮-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಮಿನ್ನನಿಲಕಫಸಂಸರ್ಗಮಾಹ– ಸಾನಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚಾಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ಸಾನಿಲಂ ಸವಾತಂ, ಸಾನಿಲಕಫಂ ಸವಾತಕಫಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ದೋಷಲಿಙ್ಗೇನ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಲಿಙ್ಗೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತಸ್ತದ್ಭಿಷಙ್ಮೋಹಕರಂ ವೈದ್ಯಭ್ರಾನ್ತಿಜನಕಂ, ತಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಾಧಃಪ್ರವರ್ತಮಾನತ್ವೇನ ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಭೇದಸ್ಯ ದುರ್ಜ್ಞೇಯತ್ವಾತ್| ಸಾನಿಲಸ್ಯಾಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಮ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಯುತೇಽಮ್ಲೇ ಕಮ್ಪಾದಯಸ್ತಥಾ ತಮೋದರ್ಶನಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಕಫಾನುಗತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾನುಗತೇಽಮ್ಲೇ ಕಫನಿಷ್ಠೀವನಾದಿಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾದವಮಿಲೇಪಾ ಇತಿ ಸಾದಃ ಅಙ್ಗಸಾದಃ, ಲೇಪಃ ಕಫಲಿಪ್ತಾಸ್ಯತಾ| ದಹನಬಲಸಾದೇತಿ ಸಾದಶಬ್ದೋ ದಹನಬಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯತೇ, ಅನ್ಯತ್ಸುಗಮಮ್||೮-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮ್ಲಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮಮ್ಲಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್||೫೧||