अथाम्लपित्तनिदानम् | विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् | पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
कोठहेतौ पित्तश्लेष्मोल्लेखात् पित्तश्लेष्ममिलनरूपस्याम्लपित्तस्य निदानम्| निदानपूर्वकमम्लपित्तस्य स्वरूपमाह– विरुद्धेत्यादि| विरुद्धं क्षीरमत्स्यादि, दुष्टं व्यापन्नमन्नं; विदाहिस्थाने विदग्धेति पाठान्तरे विदग्धं भर्जितं; पित्तप्रकोपिपानान्नभुज इति पित्तप्रकोपि पानं तक्रसुरादि, अन्नमाशुधान्यमाषादि; पित्तप्रकोपिपानान्नग्रहणेनैवाम्लविदाहिनो ग्रहणे सिद्धे तदभिधानं विशेषार्थं; ‘पित्तप्रकोपणाद्यन्नभुज’ इति पाठान्तरे आदिशब्दात् कफादिप्रकोपणमन्नं गृह्यते| एवंविधपानान्नमुपभुञ्जानस्य विदग्धं कुपितं, स्वहेतूपचितं पुरा यदिति वर्षासु जलौषधिगतविदाहादिभिः स्वहेतुभिरुपचितं सञ्चयमापन्नम्| यदुक्तम्– “वर्षास्वम्लविपाकित्वादद्भिरौषधिभिस्तथा|” (च. चि. अ. ३) इति| विदाहाद्यम्लगुणोद्रिक्तं पित्तमम्लपित्तम्||१||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
कोठहेतौ पित्तकफोल्लेखात् पित्तकफमिलितरूपस्याम्लपित्तस्यातोऽनन्तरं निदानम्| तत्र निदानपूर्वकमम्लपित्तस्य स्वरूपमाह– विरुद्धेत्यादि| विरुद्धं क्षीरमत्स्यादि, दुष्टं व्यापन्नमन्नम्| विदाहिस्थाने ‘विदग्ध’ इति पाठान्तरं, तत्र विदग्धं भर्जितम्| पित्तप्रकोपिपानान्नभुज इति पित्तप्रकोपि पानं तक्रसुरादि, अन्नमाशुधान्यमाषादि, ‘पित्तप्रकोपणाद्यन्नभुजः’ इति पाठान्तरे आदिशब्दात् कफादिप्रकोपणमन्नं गृह्यते, एवंविधपानान्नं भुञ्जानस्य विदग्धं कुपितं, स्वहेतूपचितं पुरा यदिति वर्षासु जलौषधिगतविदाहादिभिर्हेतुभिः उपचितं सञ्चयमापन्नं, यदुक्तम्– “वर्षास्वम्लविपाकित्वादद्भिरोषधिभिस्तथा” इति| पित्तप्रकोपिपानान्नग्रहणेनैवाम्लविदाहिनो ग्रहणे सिद्धे तदभिधानं विशेषार्थम्||१||