Adhikarana amlapittasya nidAnapUrvakaM svarUpam (1) · Śloka 1
అథామ్లపిత్తనిదానం |
విరుద్ధదుష్టామ్లవిదాహిపిత్తప్రకోపిపానాన్నభుజో విదగ్ధం |
పిత్తం స్వహేతూపచితం పురా యత్తదమ్లపిత్తం ప్రవదంతి సంతః ||1||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
కోఠహేతౌ పిత్తశ్లేష్మోల్లేఖాత్ పిత్తశ్లేష్మమిలనరూపస్యామ్లపిత్తస్య నిదానం| నిదానపూర్వకమమ్లపిత్తస్య స్వరూపమాహ– విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది, దుష్టం వ్యాపన్నమన్నం; విదాహిస్థానే విదగ్ధేతి పాఠాంతరే విదగ్ధం భర్జితం; పిత్తప్రకోపిపానాన్నభుజ ఇతి పిత్తప్రకోపి పానం తక్రసురాది, అన్నమాశుధాన్యమాషాది; పిత్తప్రకోపిపానాన్నగ్రహణేనైవామ్లవిదాహినో గ్రహణే సిద్ధే తదభిధానం విశేషార్థం; ‘పిత్తప్రకోపణాద్యన్నభుజ’ ఇతి పాఠాంతరే ఆదిశబ్దాత్ కఫాదిప్రకోపణమన్నం గృహ్యతే| ఏవంవిధపానాన్నముపభుంజానస్య విదగ్ధం కుపితం, స్వహేతూపచితం పురా యదితి వర్షాసు జలౌషధిగతవిదాహాదిభిః స్వహేతుభిరుపచితం సంచయమాపన్నం| యదుక్తం– “వర్షాస్వమ్లవిపాకిత్వాదద్భిరౌషధిభిస్తథా|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| విదాహాద్యమ్లగుణోద్రిక్తం పిత్తమమ్లపిత్తం||1||
Adhikarana amlapittalakShaNam (2) · Śloka 2
అవిపాకక్లమోత్క్లేశతిక్తామ్లోద్గారగౌరవైః |
హృత్కంఠదాహారుచిభిశ్చామ్లపిత్తం వదేద్భిషక్ ||2||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
తస్య లింగమాహ– అవిపాకేత్యాది| అవిపాక ఇత్యాహారాపాకః, క్లమోऽనాయాసజః శ్రమః| అమ్లపిత్తే పిత్తం ప్రధానం, వాతకఫావప్యత్రానుగౌ గౌరవోద్గారకంపాదినా జ్ఞేయౌ||2||
Adhikarana adhogatasyAmlapittasya lakShaNam (3) · Śloka 3
తృడ్దాహమూర్ఛాభ్రమమోహకారి ప్రయాత్యధో వా వివిధప్రకారం |
హృల్లాసకోఠానలసాదహర్షస్వేదాంగపీతత్వకరం కదాచిత్ ||3||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
తస్య కదాచిదధ-ఊర్ధ్వగమనభేదాద్ద్వివిధస్యాధోగతిం తావదాహ– తృడ్దాహేత్యాది| మూర్ఛా సర్వథా జ్ఞానశూన్యత్వం, మోహో విపరీతజ్ఞానం| ప్రయాత్యధో వేత్యత్ర వాశబ్దో భావ్యూర్ధ్వగమనాపేక్షయా| వివిధప్రకారమితి హరిత్పీతకృష్ణరక్తాదిబహువర్ణత్వదుర్గంధిత్వయోగాన్నానావిధం| కదాచిదితి న సర్వకాలం||3||
Adhikarana UrdhvagasyAmlapittasya lakShaNam (4-6) · Śloka 6
వాంతం హరిత్పీతకనీలకృష్ణమారక్తరక్తాభమతీవ చామ్లం |
మాంసోదకాభం త్వతిపిచ్ఛిలాచ్ఛం శ్లేష్మానుజాతం వివిధం రసేన ||4||
భుక్తే విదగ్ధే త్వథవాऽప్యభుక్తే కరోతి తిక్తామ్లవమిం కదాచిత్ |
ఉద్గారమేవంవిధమేవ కంఠహృత్కుక్షిదాహం శిరసో రుజం చ ||5||
కరచరణదాహమౌష్ణ్యం మహతీమరుచిం జ్వరం చ కఫపిత్తం |
జనయతి కండూమండలపిడకాశతనిచితగాత్రరోగచయం ||6||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
ఊర్ధ్వగతిమాహ– వాంతమిత్యాది| నీలం స్నిగ్ధకృష్ణం, కృష్ణం మర్దనాంజనవద్రూక్షకృష్ణం, ఆరక్తమీషల్లోహితం, రక్తమంతర్లోహితం| మాంసోదకాభమితి మాంసధావనతోయాభం కృష్ణలోహితమిత్యర్థః| వివిధం రసేనేతి రసేన లవణకటుతిక్తాఖ్యేన నానారూపం| కరోతి తిక్తామ్లవమిమితి తిక్తస్య అమ్లస్య వా వమిం వాంతిం కరోతి| ఉద్గారమేవంవిధమేవేతి అత్ర కరోతీతి సంబధ్యతే, ఏవంవిధమితి అమ్లతిక్తం| కంఠహృత్కుక్షిదాహం శిరసో రుజం చేతి అత్రాపి కరోతీతి సంబధ్యతే| కరచరణేత్యాది– కండూమండలపిడకాశతనిచితగాత్రరోగచయమితి కండ్వాదినిచితగాత్రం చ రోగచయం చేతి ద్వంద్వః, తేన కండ్వాదినిచితగాత్రం రోగచయం కరోతీత్యర్థః; రోగచయోऽవిపాకోత్క్లేశాదిః||4-6||
Adhikarana amlapittasya sAdhyatvAdivicAraH (7) · Śloka 7
రోగోऽయమమ్లపిత్తాఖ్యో యత్నాత్ సంసాధ్యతే నవః |
చిరోత్థితో భవేద్యాప్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యః స కస్యచిత్ ||7||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
సాధ్యత్వాదికమాహ– రోగ ఇత్యాది| కృచ్ఛ్రసాధ్యః స కస్యచిదితి అహితాహారాచారశీలినః కస్యచిచ్చిరోత్థితోऽపి కృచ్ఛ్రసాధ్యః||7||
Adhikarana amlapitte doShAntarasaMsargaH, doShabhedenAmlapittalakShaNAni ca (8-12) · Śloka 12
సానిలం సానిలకఫం సకఫం తచ్చ లక్షయేత్ |
దోషలింగేన మతిమాన్ భిషఙ్మోహకరం హి తత్ ||8||
కంపప్రలాపమూర్ఛాచిమిచిమిగాత్రావసాదశూలాని |
తమసో దర్శనవిభ్రమవిమోహహర్షాణ్యనిలకోపాత్ ||9||
కఫనిష్ఠీవనగౌరవజడతారుచిశీతసాదవమిలేపాః |
దహనబలసాదకండూనిద్రాశ్చిహ్నం కఫానుగతే ||10||
ఉభయమిదమేవ చిహ్నం మారుతకఫసంభవే భవత్యమ్లే |
తిక్తామ్లకటుకోద్గారహృత్కుక్షికంఠదాహకృత్ ||11||
భ్రమో మూర్ఛారుచిశ్ఛర్దిరాలస్యం చ శిరోరుజా |
ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం శ్లేష్మపిత్తస్య లక్షణం ||12||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
తత్రైవ కేవలానిలకఫానిలకఫమాత్రాణాం సంసర్గమాహ– సానిలమిత్యాది| భిషఙ్మోహకరమితి తస్యోర్ధ్వాధఃప్రవర్తమానత్వేన ఛర్ద్యతీసారాభ్యాం సకాశాద్భేదస్య దుర్జ్ఞేయత్వాత్ వైద్యమోహకరత్వం| కఫేత్యాది– సాదవమిలేపా ఇత్యత్ర సాదోऽంగసాదః, లేపః శ్లేష్మలిప్తాస్యతా| దహనబలసాదేతి సాదశబ్దో దహనబలాభ్యాం సంబధ్యతే||8-12||
Adhikarana puShpikA · Śloka 51
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽమ్లపిత్తనిదానం సమాప్తం ||51||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామ్లపిత్తనిదానం సమాప్తం||51||