Adhikarana apasmArasamprAptiH, sAmAnyalakShaNaM ca (1) · Śloka 1
અથાપસ્મારનિદાનમ્ |
(ચિન્તાશોકાદિભિર્દોષાઃ ક્રુદ્ધા હૃત્સ્રોતસિ સ્થિતાઃ |
કૃત્વા સ્મૃતેરપધ્વંસમપસ્મારં પ્રકુર્વતે) |
તમઃપ્રવેશઃ સંરમ્ભો દોષોદ્રેકહતસ્મૃતેઃ |
અપસ્માર ઇતિ જ્ઞેયો ગદો ઘોરશ્ચતુર્વિધઃ ||૧||
View original
अथापस्मारनिदानम् |
(चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः |
कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) |
तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः |
अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
મનોદુષ્ટિસાધર્મ્યાત્ સમાનચિકિત્સ્યત્વાદુન્માદાનન્તરમપસ્મારારમ્ભઃ| તસ્ય નિરુક્તિઃ સુશ્રુતેન કૃતા– ‘‘સ્મૃતિર્ભૂતાર્થવિજ્ઞાનમપસ્તત્પરિવર્જનમ્| અપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તસ્તતોઽયં વ્યાધિરન્તકૃત્||’’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૧) ઇતિ| સ્મૃતિશ્ચ જ્ઞાનોપલક્ષણં, તેનાનુભવાગમોઽપિ બોધ્યઃ| તસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– તમઃપ્રવેશ ઇત્યાદિ| તમઃપ્રવેશોઽન્ધકારપ્રવેશ ઇવ જ્ઞાનાભાવ ઇત્યર્થઃ| સંરમ્ભો નેત્રવિકૃતિઃ, હસ્તપાદાદિક્ષેપણાદિકં ચ||૧||
Adhikarana apasmArapUrvarUpam (2) · Śloka 2
હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા સ્વેદો ધ્યાનં મૂર્છા પ્રમૂઢતા |
નિદ્રાનાશશ્ચ તસ્મિંશ્ચ ભવિષ્યતિ ભવત્યથ ||૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬૧) |
View original
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता |
निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ ||२||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
પૂર્વરૂપમાહ– હૃત્કમ્પ ઇત્યાદિ| શૂન્યતા હૃદયસ્યૈવ| ધ્યાનં જિહ્માયનમ્| અત્ર મૂર્છા મનોમોહઃ, પ્રમૂઢતા ઇન્દ્રિયમોહઃ||૨||
Adhikarana vAtikApasmAralakShaNam (3) · Śloka 3
કમ્પતે પ્રદશેદ્દન્તાન્ ફેનોદ્વામી શ્વસિત્યપિ |
પરુષારુણકૃષ્ણાનિ પશ્યેદ્રૂપાણિ ચાનિલાત્ ||૩||
(ચ. ચિ. અ. ૧૦) |
View original
कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि |
परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात् ||३||
(च. चि. अ. १०) |
વાતિકલક્ષણમાહ– કમ્પત ઇત્યાદિ| શ્વસિતિ ખરશ્વાસો ભવતિ| રૂપાણીતિ પ્રાણિનઃ, ‘નીલો મામનુધાવતિ’ ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્, એવં પૈત્તિકે “પીતો મામનુધાવતિ” ઇતિ, એવં શ્લૈષ્મિકે “શ્વેતો મામનુધાવતિ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૧) ઇતિ||૩||
Adhikarana paittikApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
પીતફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષઃ પીતાસૃગ્રૂપદર્શકઃ |
સતૃષ્ણોષ્ણાનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચ પૈત્તિકઃ ||૪||
(ચ. ચિ. અ. ૧૦) |
View original
पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शकः |
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः ||४||
(च. चि. अ. १०) |
પૈત્તિકલક્ષણમાહ– પીતેત્યાદિ| પીતાસૃગ્રૂપદર્શક ઇતિ પીતલોહિતવર્ણસમસ્તવસ્તુદર્શી| સતૃષ્ણેત્યાદિ સતૃષ્ણશ્ચાસાવુષ્ણશ્ચેતિ સતૃષ્ણોષ્ણઃ, સતૃષ્ણોષ્ણશ્ચાસાવનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચેતિ સમાસઃ||૪||
Adhikarana shlaiShmikApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
શુક્લફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષઃ શીતહૃષ્ટાઙ્ગજો ગુરુઃ |
પશ્યેછુક્લાનિ રૂપાણિ શ્લૈષ્મિકો મુચ્યતે ચિરાત્ ||૫||
(ચ. ચિ. અ. ૧૦) |
View original
शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः |
पश्येछुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात् ||५||
(च. चि. अ. १०) |
શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– શુક્લેત્યાદિ| હૃષ્ટાઙ્ગજો હૃષ્ટરોમા| ચિરાદિત્યનેનૈવ વાતપિત્તયોરચિરેણ વેગમોક્ષ ઇતિ સૂચયતિ||૫||
Adhikarana sAnnipAtikApasmAralakShaNam apasmArasyAsAdhyalakShaNaM ca (6-7) · Śloka 7
સર્વૈરેતૈઃ સમસ્તૈશ્ચ લિઙ્ગૈર્જ્ઞેયસ્ત્રિદોષજઃ |
અપસ્મારઃ સ ચાસાધ્યો યઃ ક્ષીણસ્યાનવશ્ચ યઃ ||૬||
(ચ. ચિ. અ. ૧૦) |
પ્રતિસ્ફુરન્તં બહુશઃ ક્ષીણં પ્રચલિતભ્રુવમ્ |
નેત્રાભ્યાં ચ વિકુર્વાણમપસ્મારો વિનાશયેત્ ||૭||
View original
सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः |
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ||६||
(च. चि. अ. १०) |
प्रतिस्फुरन्तं बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||७||
સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| સ ચેતિ સ સાન્નિપાતિકઃ ક્ષીણસ્યૈકદોષજોઽપ્યસાધ્યઃ| એવમનવશ્ચ બોધ્યઃ| પ્રસ્ફુરન્તં પ્રકમ્પન્તમ્| નેત્રાભ્યાં ચ વિકુર્વાણમિતિ નેત્રાભ્યાં વિકૃતિમાસાદયન્તમ્||૬-૭||
Adhikarana apasmAraprakopakAlaH (8-9) · Śloka 9
પક્ષાદ્વા દ્વાદશાહાદ્વા માસાદ્વા કુપિતા મલાઃ |
અપસ્મારાય કુર્વન્તિ વેગં કિઞ્ચિદથાન્તરમ્ ||૮||
(ચ. ચિ. અ. ૧૦) |
દેવે વર્ષત્યપિ યથા ભૂમૌ બીજાનિ કાનિચિત્ |
શરદિ પ્રતિરોહન્તિ તથા વ્યાધિસમુચ્છ્રયાઃ ||૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૬૧) |
View original
पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः |
अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ||८||
(च. चि. अ. १०) |
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् |
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
અપસ્મારપ્રકોપકાલમાહ– પક્ષાદિત્યાદિ| પક્ષાત્ પૈત્તિકઃ, દ્વાદશાહાદ્વાતિકઃ, માસાત્ શ્લૈષ્મિકઃ| દ્વાદશાહાનન્તરં પક્ષે વક્તવ્યે તત્પૂર્વં પક્ષાભિધાનં, તેનાતોઽધિકકાલેનાપિ વેગં કરોતીત્યાહુઃ| કિઞ્ચિદથાન્તરમિતિ ઉક્તકાલેભ્યોઽર્વાગપિ દોષતારતમ્યાદિતિ| નનુ, વેગં કૃત્વા અપસ્મારારમ્ભકો દોષોઽસ્ત્યેવ તત્ કુતઃ સર્વદા વેગં ન કુરુતે? દ્વાદશાહાદિષ્વેવ કુરુત ઇત્યાહ– દેવે વર્ષતીત્યાદિ| અયમભિસન્ધિઃ– તેજોઽવનીપવનપયઃસનાથં વિદ્યમાનમપિ બીજં કાલવિશેષ એવાઙ્કુરં જનયતિ, કાલવિશેષસ્ય અપિ સહકારિત્વાત્; તથા ગતસ્યાપ્યપસ્મારસ્ય પુનરુદ્ભવઃ સમ્ભવતિ| શરદીતિ તત્કાલોચિતબીજાભિપ્રાયેણ, તેન કાનિચિદ્બીજાનિ વર્ષાસ્વપિ ભવન્તીતિ| અયં ચ ન્યાયઃ ચાતુર્થિકજ્વરાદિષ્વપિ બોધ્યઃ||૮-૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽપસ્મારનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽपस्मारनिदानं समाप्तम् ||२१||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામપસ્મારનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૧||