Adhikarana apasmArasamprAptiH, sAmAnyalakShaNaM ca (1) · Śloka 1
अथापस्मारनिदानम् |
(चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः |
कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) |
तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः |
अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
मनोदुष्टिसाधर्म्यात् समानचिकित्स्यत्वादुन्मादानन्तरमपस्मारारम्भः| तस्य निरुक्तिः सुश्रुतेन कृता– ‘‘स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानमपस्तत्परिवर्जनम्| अपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत्||’’ (सु. उ. तं. अ. ६१) इति| स्मृतिश्च ज्ञानोपलक्षणं, तेनानुभवागमोऽपि बोध्यः| तस्य सामान्यलक्षणमाह– तमःप्रवेश इत्यादि| तमःप्रवेशोऽन्धकारप्रवेश इव ज्ञानाभाव इत्यर्थः| संरम्भो नेत्रविकृतिः, हस्तपादादिक्षेपणादिकं च||१||
Adhikarana apasmArapUrvarUpam (2) · Śloka 2
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता |
निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ ||२||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
पूर्वरूपमाह– हृत्कम्प इत्यादि| शून्यता हृदयस्यैव| ध्यानं जिह्मायनम्| अत्र मूर्छा मनोमोहः, प्रमूढता इन्द्रियमोहः||२||
Adhikarana vAtikApasmAralakShaNam (3) · Śloka 3
कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि |
परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात् ||३||
(च. चि. अ. १०) |
वातिकलक्षणमाह– कम्पत इत्यादि| श्वसिति खरश्वासो भवति| रूपाणीति प्राणिनः, ‘नीलो मामनुधावति’ इति सुश्रुतवचनात्, एवं पैत्तिके “पीतो मामनुधावति” इति, एवं श्लैष्मिके “श्वेतो मामनुधावति” (सु. उ. तं. अ. ६१) इति||३||
Adhikarana paittikApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शकः |
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः ||४||
(च. चि. अ. १०) |
पैत्तिकलक्षणमाह– पीतेत्यादि| पीतासृग्रूपदर्शक इति पीतलोहितवर्णसमस्तवस्तुदर्शी| सतृष्णेत्यादि सतृष्णश्चासावुष्णश्चेति सतृष्णोष्णः, सतृष्णोष्णश्चासावनलव्याप्तलोकदर्शी चेति समासः||४||
Adhikarana shlaiShmikApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः |
पश्येछुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात् ||५||
(च. चि. अ. १०) |
श्लैष्मिकलक्षणमाह– शुक्लेत्यादि| हृष्टाङ्गजो हृष्टरोमा| चिरादित्यनेनैव वातपित्तयोरचिरेण वेगमोक्ष इति सूचयति||५||
Adhikarana sAnnipAtikApasmAralakShaNam apasmArasyAsAdhyalakShaNaM ca (6-7) · Śloka 7
सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः |
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ||६||
(च. चि. अ. १०) |
प्रतिस्फुरन्तं बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||७||
सान्निपातिकलक्षणमाह– सर्वैरित्यादि| स चेति स सान्निपातिकः क्षीणस्यैकदोषजोऽप्यसाध्यः| एवमनवश्च बोध्यः| प्रस्फुरन्तं प्रकम्पन्तम्| नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमिति नेत्राभ्यां विकृतिमासादयन्तम्||६-७||
Adhikarana apasmAraprakopakAlaH (8-9) · Śloka 9
पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः |
अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ||८||
(च. चि. अ. १०) |
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् |
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
अपस्मारप्रकोपकालमाह– पक्षादित्यादि| पक्षात् पैत्तिकः, द्वादशाहाद्वातिकः, मासात् श्लैष्मिकः| द्वादशाहानन्तरं पक्षे वक्तव्ये तत्पूर्वं पक्षाभिधानं, तेनातोऽधिककालेनापि वेगं करोतीत्याहुः| किञ्चिदथान्तरमिति उक्तकालेभ्योऽर्वागपि दोषतारतम्यादिति| ननु, वेगं कृत्वा अपस्मारारम्भको दोषोऽस्त्येव तत् कुतः सर्वदा वेगं न कुरुते? द्वादशाहादिष्वेव कुरुत इत्याह– देवे वर्षतीत्यादि| अयमभिसन्धिः– तेजोऽवनीपवनपयःसनाथं विद्यमानमपि बीजं कालविशेष एवाङ्कुरं जनयति, कालविशेषस्य अपि सहकारित्वात्; तथा गतस्याप्यपस्मारस्य पुनरुद्भवः सम्भवति| शरदीति तत्कालोचितबीजाभिप्रायेण, तेन कानिचिद्बीजानि वर्षास्वपि भवन्तीति| अयं च न्यायः चातुर्थिकज्वरादिष्वपि बोध्यः||८-९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽपस्मारनिदानं समाप्तम् ||२१||
इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायामपस्मारनिदानं समाप्तम्||२१||