Adhikarana apasmArasamprAptiH, sAmAnyalakShaNaM ca (1) · Śloka 1
ಅಥಾಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಮ್ |
(ಚಿನ್ತಾಶೋಕಾದಿಭಿರ್ದೋಷಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಹೃತ್ಸ್ರೋತಸಿ ಸ್ಥಿತಾಃ |
ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಮೃತೇರಪಧ್ವಂಸಮಪಸ್ಮಾರಂ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ) |
ತಮಃಪ್ರವೇಶಃ ಸಂರಮ್ಭೋ ದೋಷೋದ್ರೇಕಹತಸ್ಮೃತೇಃ |
ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯೋ ಗದೋ ಘೋರಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ||೧||
View original
अथापस्मारनिदानम् |
(चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः |
कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) |
तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः |
अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
ಮನೋದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾನನ್ತರಮಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ– ‘‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಭೂತಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನಮಪಸ್ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಮ್| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತತೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರನ್ತಕೃತ್||’’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) ಇತಿ| ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚ ಜ್ಞಾನೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನುಭವಾಗಮೋಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಮಃಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವೇಶ ಇವ ಜ್ಞಾನಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂರಮ್ಭೋ ನೇತ್ರವಿಕೃತಿಃ, ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಂ ಚ||೧||
Adhikarana apasmArapUrvarUpam (2) · Śloka 2
ಹೃತ್ಕಮ್ಪಃ ಶೂನ್ಯತಾ ಸ್ವೇದೋ ಧ್ಯಾನಂ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಮೂಢತಾ |
ನಿದ್ರಾನಾಶಶ್ಚ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಭವತ್ಯಥ ||೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) |
View original
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता |
निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ ||२||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃತ್ಕಮ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂನ್ಯತಾ ಹೃದಯಸ್ಯೈವ| ಧ್ಯಾನಂ ಜಿಹ್ಮಾಯನಮ್| ಅತ್ರ ಮೂರ್ಛಾ ಮನೋಮೋಹಃ, ಪ್ರಮೂಢತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ||೨||
Adhikarana vAtikApasmAralakShaNam (3) · Śloka 3
ಕಮ್ಪತೇ ಪ್ರದಶೇದ್ದನ್ತಾನ್ ಫೇನೋದ್ವಾಮೀ ಶ್ವಸಿತ್ಯಪಿ |
ಪರುಷಾರುಣಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪಶ್ಯೇದ್ರೂಪಾಣಿ ಚಾನಿಲಾತ್ ||೩||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೦) |
View original
कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि |
परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात् ||३||
(च. चि. अ. १०) |
ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಮ್ಪತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಸಿತಿ ಖರಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ| ರೂಪಾಣೀತಿ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ‘ನೀಲೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ’ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್, ಏವಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ “ಪೀತೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ” ಇತಿ, ಏವಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ “ಶ್ವೇತೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) ಇತಿ||೩||
Adhikarana paittikApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
ಪೀತಫೇನಾಙ್ಗವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷಃ ಪೀತಾಸೃಗ್ರೂಪದರ್ಶಕಃ |
ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಾನಲವ್ಯಾಪ್ತಲೋಕದರ್ಶೀ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಃ ||೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೦) |
View original
पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शकः |
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः ||४||
(च. चि. अ. १०) |
ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೀತಾಸೃಗ್ರೂಪದರ್ಶಕ ಇತಿ ಪೀತಲೋಹಿತವರ್ಣಸಮಸ್ತವಸ್ತುದರ್ಶೀ| ಸತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಸತೃಷ್ಣಶ್ಚಾಸಾವುಷ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಃ, ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಶ್ಚಾಸಾವನಲವ್ಯಾಪ್ತಲೋಕದರ್ಶೀ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಃ||೪||
Adhikarana shlaiShmikApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
ಶುಕ್ಲಫೇನಾಙ್ಗವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷಃ ಶೀತಹೃಷ್ಟಾಙ್ಗಜೋ ಗುರುಃ |
ಪಶ್ಯೇಛುಕ್ಲಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ ಮುಚ್ಯತೇ ಚಿರಾತ್ ||೫||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೦) |
View original
शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः |
पश्येछुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात् ||५||
(च. चि. अ. १०) |
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟಾಙ್ಗಜೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ| ಚಿರಾದಿತ್ಯನೇನೈವ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಚಿರೇಣ ವೇಗಮೋಕ್ಷ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ||೫||
Adhikarana sAnnipAtikApasmAralakShaNam apasmArasyAsAdhyalakShaNaM ca (6-7) · Śloka 7
ಸರ್ವೈರೇತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗೈರ್ಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಃ |
ಅಪಸ್ಮಾರಃ ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯೋ ಯಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾನವಶ್ಚ ಯಃ ||೬||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೦) |
ಪ್ರತಿಸ್ಫುರನ್ತಂ ಬಹುಶಃ ಕ್ಷೀಣಂ ಪ್ರಚಲಿತಭ್ರುವಮ್ |
ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಕುರ್ವಾಣಮಪಸ್ಮಾರೋ ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೭||
View original
सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः |
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ||६||
(च. चि. अ. १०) |
प्रतिस्फुरन्तं बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||७||
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ಚೇತಿ ಸ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೈಕದೋಷಜೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ಏವಮನವಶ್ಚ ಬೋಧ್ಯಃ| ಪ್ರಸ್ಫುರನ್ತಂ ಪ್ರಕಮ್ಪನ್ತಮ್| ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಕುರ್ವಾಣಮಿತಿ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕೃತಿಮಾಸಾದಯನ್ತಮ್||೬-೭||
Adhikarana apasmAraprakopakAlaH (8-9) · Śloka 9
ಪಕ್ಷಾದ್ವಾ ದ್ವಾದಶಾಹಾದ್ವಾ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ |
ಅಪಸ್ಮಾರಾಯ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇಗಂ ಕಿಞ್ಚಿದಥಾನ್ತರಮ್ ||೮||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೦) |
ದೇವೇ ವರ್ಷತ್ಯಪಿ ಯಥಾ ಭೂಮೌ ಬೀಜಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ |
ಶರದಿ ಪ್ರತಿರೋಹನ್ತಿ ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿಸಮುಚ್ಛ್ರಯಾಃ ||೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) |
View original
पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः |
अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ||८||
(च. चि. अ. १०) |
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् |
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರಕೋಪಕಾಲಮಾಹ– ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ, ದ್ವಾದಶಾಹಾದ್ವಾತಿಕಃ, ಮಾಸಾತ್ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ| ದ್ವಾದಶಾಹಾನನ್ತರಂ ಪಕ್ಷೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಪಕ್ಷಾಭಿಧಾನಂ, ತೇನಾತೋಽಧಿಕಕಾಲೇನಾಪಿ ವೇಗಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಕಿಞ್ಚಿದಥಾನ್ತರಮಿತಿ ಉಕ್ತಕಾಲೇಭ್ಯೋಽರ್ವಾಗಪಿ ದೋಷತಾರತಮ್ಯಾದಿತಿ| ನನು, ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಅಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಕೋ ದೋಷೋಽಸ್ತ್ಯೇವ ತತ್ ಕುತಃ ಸರ್ವದಾ ವೇಗಂ ನ ಕುರುತೇ? ದ್ವಾದಶಾಹಾದಿಷ್ವೇವ ಕುರುತ ಇತ್ಯಾಹ– ದೇವೇ ವರ್ಷತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ತೇಜೋಽವನೀಪವನಪಯಃಸನಾಥಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಬೀಜಂ ಕಾಲವಿಶೇಷ ಏವಾಙ್ಕುರಂ ಜನಯತಿ, ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ಯ ಅಪಿ ಸಹಕಾರಿತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಪಸ್ಮಾರಸ್ಯ ಪುನರುದ್ಭವಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಶರದೀತಿ ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಬೀಜಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ತೇನ ಕಾನಿಚಿದ್ಬೀಜಾನಿ ವರ್ಷಾಸ್ವಪಿ ಭವನ್ತೀತಿ| ಅಯಂ ಚ ನ್ಯಾಯಃ ಚಾತುರ್ಥಿಕಜ್ವರಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ||೮-೯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇಽಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨೧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽपस्मारनिदानं समाप्तम् ||२१||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೧||