Adhikarana apasmArasamprAptiH, sAmAnyalakShaNaM ca (1) · Śloka 1
അഥാപസ്മാരനിദാനമ് |
(ചിന്താശോകാദിഭിര്ദോഷാഃ ക്രുദ്ധാ ഹൃത്സ്രോതസി സ്ഥിതാഃ |
കൃത്വാ സ്മൃതേരപധ്വംസമപസ്മാരം പ്രകുര്വതേ) |
തമഃപ്രവേശഃ സംരമ്ഭോ ദോഷോദ്രേകഹതസ്മൃതേഃ |
അപസ്മാര ഇതി ജ്ഞേയോ ഗദോ ഘോരശ്ചതുര്വിധഃ ||൧||
View original
अथापस्मारनिदानम् |
(चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः |
कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) |
तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः |
अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
മനോദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് സമാനചികിത്സ്യത്വാദുന്മാദാനന്തരമപസ്മാരാരമ്ഭഃ| തസ്യ നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– ‘‘സ്മൃതിര്ഭൂതാര്ഥവിജ്ഞാനമപസ്തത്പരിവര്ജനമ്| അപസ്മാര ഇതി പ്രോക്തസ്തതോऽയം വ്യാധിരന്തകൃത്||’’ (സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) ഇതി| സ്മൃതിശ്ച ജ്ഞാനോപലക്ഷണം, തേനാനുഭവാഗമോऽപി ബോധ്യഃ| തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– തമഃപ്രവേശ ഇത്യാദി| തമഃപ്രവേശോऽന്ധകാരപ്രവേശ ഇവ ജ്ഞാനാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| സംരമ്ഭോ നേത്രവികൃതിഃ, ഹസ്തപാദാദിക്ഷേപണാദികം ച||൧||
Adhikarana apasmArapUrvarUpam (2) · Śloka 2
ഹൃത്കമ്പഃ ശൂന്യതാ സ്വേദോ ധ്യാനം മൂര്ഛാ പ്രമൂഢതാ |
നിദ്രാനാശശ്ച തസ്മിംശ്ച ഭവിഷ്യതി ഭവത്യഥ ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) |
View original
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता |
निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ ||२||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃത്കമ്പ ഇത്യാദി| ശൂന്യതാ ഹൃദയസ്യൈവ| ധ്യാനം ജിഹ്മായനമ്| അത്ര മൂര്ഛാ മനോമോഹഃ, പ്രമൂഢതാ ഇന്ദ്രിയമോഹഃ||൨||
Adhikarana vAtikApasmAralakShaNam (3) · Śloka 3
കമ്പതേ പ്രദശേദ്ദന്താന് ഫേനോദ്വാമീ ശ്വസിത്യപി |
പരുഷാരുണകൃഷ്ണാനി പശ്യേദ്രൂപാണി ചാനിലാത് ||൩||
(ച. ചി. അ. ൧൦) |
View original
कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि |
परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात् ||३||
(च. चि. अ. १०) |
വാതികലക്ഷണമാഹ– കമ്പത ഇത്യാദി| ശ്വസിതി ഖരശ്വാസോ ഭവതി| രൂപാണീതി പ്രാണിനഃ, ‘നീലോ മാമനുധാവതി’ ഇതി സുശ്രുതവചനാത്, ഏവം പൈത്തികേ “പീതോ മാമനുധാവതി” ഇതി, ഏവം ശ്ലൈഷ്മികേ “ശ്വേതോ മാമനുധാവതി” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) ഇതി||൩||
Adhikarana paittikApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
പീതഫേനാങ്ഗവക്ത്രാക്ഷഃ പീതാസൃഗ്രൂപദര്ശകഃ |
സതൃഷ്ണോഷ്ണാനലവ്യാപ്തലോകദര്ശീ ച പൈത്തികഃ ||൪||
(ച. ചി. അ. ൧൦) |
View original
पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शकः |
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः ||४||
(च. चि. अ. १०) |
പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– പീതേത്യാദി| പീതാസൃഗ്രൂപദര്ശക ഇതി പീതലോഹിതവര്ണസമസ്തവസ്തുദര്ശീ| സതൃഷ്ണേത്യാദി സതൃഷ്ണശ്ചാസാവുഷ്ണശ്ചേതി സതൃഷ്ണോഷ്ണഃ, സതൃഷ്ണോഷ്ണശ്ചാസാവനലവ്യാപ്തലോകദര്ശീ ചേതി സമാസഃ||൪||
Adhikarana shlaiShmikApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
ശുക്ലഫേനാങ്ഗവക്ത്രാക്ഷഃ ശീതഹൃഷ്ടാങ്ഗജോ ഗുരുഃ |
പശ്യേഛുക്ലാനി രൂപാണി ശ്ലൈഷ്മികോ മുച്യതേ ചിരാത് ||൫||
(ച. ചി. അ. ൧൦) |
View original
शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः |
पश्येछुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात् ||५||
(च. चि. अ. १०) |
ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– ശുക്ലേത്യാദി| ഹൃഷ്ടാങ്ഗജോ ഹൃഷ്ടരോമാ| ചിരാദിത്യനേനൈവ വാതപിത്തയോരചിരേണ വേഗമോക്ഷ ഇതി സൂചയതി||൫||
Adhikarana sAnnipAtikApasmAralakShaNam apasmArasyAsAdhyalakShaNaM ca (6-7) · Śloka 7
സര്വൈരേതൈഃ സമസ്തൈശ്ച ലിങ്ഗൈര്ജ്ഞേയസ്ത്രിദോഷജഃ |
അപസ്മാരഃ സ ചാസാധ്യോ യഃ ക്ഷീണസ്യാനവശ്ച യഃ ||൬||
(ച. ചി. അ. ൧൦) |
പ്രതിസ്ഫുരന്തം ബഹുശഃ ക്ഷീണം പ്രചലിതഭ്രുവമ് |
നേത്രാഭ്യാം ച വികുര്വാണമപസ്മാരോ വിനാശയേത് ||൭||
View original
सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः |
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ||६||
(च. चि. अ. १०) |
प्रतिस्फुरन्तं बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||७||
സാന്നിപാതികലക്ഷണമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| സ ചേതി സ സാന്നിപാതികഃ ക്ഷീണസ്യൈകദോഷജോऽപ്യസാധ്യഃ| ഏവമനവശ്ച ബോധ്യഃ| പ്രസ്ഫുരന്തം പ്രകമ്പന്തമ്| നേത്രാഭ്യാം ച വികുര്വാണമിതി നേത്രാഭ്യാം വികൃതിമാസാദയന്തമ്||൬-൭||
Adhikarana apasmAraprakopakAlaH (8-9) · Śloka 9
പക്ഷാദ്വാ ദ്വാദശാഹാദ്വാ മാസാദ്വാ കുപിതാ മലാഃ |
അപസ്മാരായ കുര്വന്തി വേഗം കിഞ്ചിദഥാന്തരമ് ||൮||
(ച. ചി. അ. ൧൦) |
ദേവേ വര്ഷത്യപി യഥാ ഭൂമൌ ബീജാനി കാനിചിത് |
ശരദി പ്രതിരോഹന്തി തഥാ വ്യാധിസമുച്ഛ്രയാഃ ||൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) |
View original
पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः |
अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ||८||
(च. चि. अ. १०) |
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् |
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
അപസ്മാരപ്രകോപകാലമാഹ– പക്ഷാദിത്യാദി| പക്ഷാത് പൈത്തികഃ, ദ്വാദശാഹാദ്വാതികഃ, മാസാത് ശ്ലൈഷ്മികഃ| ദ്വാദശാഹാനന്തരം പക്ഷേ വക്തവ്യേ തത്പൂര്വം പക്ഷാഭിധാനം, തേനാതോऽധികകാലേനാപി വേഗം കരോതീത്യാഹുഃ| കിഞ്ചിദഥാന്തരമിതി ഉക്തകാലേഭ്യോऽര്വാഗപി ദോഷതാരതമ്യാദിതി| നനു, വേഗം കൃത്വാ അപസ്മാരാരമ്ഭകോ ദോഷോऽസ്ത്യേവ തത് കുതഃ സര്വദാ വേഗം ന കുരുതേ? ദ്വാദശാഹാദിഷ്വേവ കുരുത ഇത്യാഹ– ദേവേ വര്ഷതീത്യാദി| അയമഭിസന്ധിഃ– തേജോऽവനീപവനപയഃസനാഥം വിദ്യമാനമപി ബീജം കാലവിശേഷ ഏവാങ്കുരം ജനയതി, കാലവിശേഷസ്യ അപി സഹകാരിത്വാത്; തഥാ ഗതസ്യാപ്യപസ്മാരസ്യ പുനരുദ്ഭവഃ സമ്ഭവതി| ശരദീതി തത്കാലോചിതബീജാഭിപ്രായേണ, തേന കാനിചിദ്ബീജാനി വര്ഷാസ്വപി ഭവന്തീതി| അയം ച ന്യായഃ ചാതുര്ഥികജ്വരാദിഷ്വപി ബോധ്യഃ||൮-൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽപസ്മാരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽपस्मारनिदानं समाप्तम् ||२१||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമപസ്മാരനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൧||