Adhikarana apasmArasamprAptiH, sAmAnyalakShaNaM ca (1) · Śloka 1
అథాపస్మారనిదానం |
(చింతాశోకాదిభిర్దోషాః క్రుద్ధా హృత్స్రోతసి స్థితాః |
కృత్వా స్మృతేరపధ్వంసమపస్మారం ప్రకుర్వతే) |
తమఃప్రవేశః సంరంభో దోషోద్రేకహతస్మృతేః |
అపస్మార ఇతి జ్ఞేయో గదో ఘోరశ్చతుర్విధః ||1||
View original
अथापस्मारनिदानम् |
(चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः |
कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) |
तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः |
अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
మనోదుష్టిసాధర్మ్యాత్ సమానచికిత్స్యత్వాదున్మాదానంతరమపస్మారారంభః| తస్య నిరుక్తిః సుశ్రుతేన కృతా– ‘‘స్మృతిర్భూతార్థవిజ్ఞానమపస్తత్పరివర్జనం| అపస్మార ఇతి ప్రోక్తస్తతోऽయం వ్యాధిరంతకృత్||’’ (సు. ఉ. తం. అ. 61) ఇతి| స్మృతిశ్చ జ్ఞానోపలక్షణం, తేనానుభవాగమోऽపి బోధ్యః| తస్య సామాన్యలక్షణమాహ– తమఃప్రవేశ ఇత్యాది| తమఃప్రవేశోऽంధకారప్రవేశ ఇవ జ్ఞానాభావ ఇత్యర్థః| సంరంభో నేత్రవికృతిః, హస్తపాదాదిక్షేపణాదికం చ||1||
Adhikarana apasmArapUrvarUpam (2) · Śloka 2
హృత్కంపః శూన్యతా స్వేదో ధ్యానం మూర్ఛా ప్రమూఢతా |
నిద్రానాశశ్చ తస్మింశ్చ భవిష్యతి భవత్యథ ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 61) |
View original
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता |
निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ ||२||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
పూర్వరూపమాహ– హృత్కంప ఇత్యాది| శూన్యతా హృదయస్యైవ| ధ్యానం జిహ్మాయనం| అత్ర మూర్ఛా మనోమోహః, ప్రమూఢతా ఇంద్రియమోహః||2||
Adhikarana vAtikApasmAralakShaNam (3) · Śloka 3
కంపతే ప్రదశేద్దంతాన్ ఫేనోద్వామీ శ్వసిత్యపి |
పరుషారుణకృష్ణాని పశ్యేద్రూపాణి చానిలాత్ ||3||
(చ. చి. అ. 10) |
View original
कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि |
परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात् ||३||
(च. चि. अ. १०) |
వాతికలక్షణమాహ– కంపత ఇత్యాది| శ్వసితి ఖరశ్వాసో భవతి| రూపాణీతి ప్రాణినః, ‘నీలో మామనుధావతి’ ఇతి సుశ్రుతవచనాత్, ఏవం పైత్తికే “పీతో మామనుధావతి” ఇతి, ఏవం శ్లైష్మికే “శ్వేతో మామనుధావతి” (సు. ఉ. తం. అ. 61) ఇతి||3||
Adhikarana paittikApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
పీతఫేనాంగవక్త్రాక్షః పీతాసృగ్రూపదర్శకః |
సతృష్ణోష్ణానలవ్యాప్తలోకదర్శీ చ పైత్తికః ||4||
(చ. చి. అ. 10) |
View original
पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शकः |
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः ||४||
(च. चि. अ. १०) |
పైత్తికలక్షణమాహ– పీతేత్యాది| పీతాసృగ్రూపదర్శక ఇతి పీతలోహితవర్ణసమస్తవస్తుదర్శీ| సతృష్ణేత్యాది సతృష్ణశ్చాసావుష్ణశ్చేతి సతృష్ణోష్ణః, సతృష్ణోష్ణశ్చాసావనలవ్యాప్తలోకదర్శీ చేతి సమాసః||4||
Adhikarana shlaiShmikApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
శుక్లఫేనాంగవక్త్రాక్షః శీతహృష్టాంగజో గురుః |
పశ్యేఛుక్లాని రూపాణి శ్లైష్మికో ముచ్యతే చిరాత్ ||5||
(చ. చి. అ. 10) |
View original
शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः |
पश्येछुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात् ||५||
(च. चि. अ. १०) |
శ్లైష్మికలక్షణమాహ– శుక్లేత్యాది| హృష్టాంగజో హృష్టరోమా| చిరాదిత్యనేనైవ వాతపిత్తయోరచిరేణ వేగమోక్ష ఇతి సూచయతి||5||
Adhikarana sAnnipAtikApasmAralakShaNam apasmArasyAsAdhyalakShaNaM ca (6-7) · Śloka 7
సర్వైరేతైః సమస్తైశ్చ లింగైర్జ్ఞేయస్త్రిదోషజః |
అపస్మారః స చాసాధ్యో యః క్షీణస్యానవశ్చ యః ||6||
(చ. చి. అ. 10) |
ప్రతిస్ఫురంతం బహుశః క్షీణం ప్రచలితభ్రువం |
నేత్రాభ్యాం చ వికుర్వాణమపస్మారో వినాశయేత్ ||7||
View original
सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः |
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ||६||
(च. चि. अ. १०) |
प्रतिस्फुरन्तं बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||७||
సాన్నిపాతికలక్షణమాహ– సర్వైరిత్యాది| స చేతి స సాన్నిపాతికః క్షీణస్యైకదోషజోऽప్యసాధ్యః| ఏవమనవశ్చ బోధ్యః| ప్రస్ఫురంతం ప్రకంపంతం| నేత్రాభ్యాం చ వికుర్వాణమితి నేత్రాభ్యాం వికృతిమాసాదయంతం||6-7||
Adhikarana apasmAraprakopakAlaH (8-9) · Śloka 9
పక్షాద్వా ద్వాదశాహాద్వా మాసాద్వా కుపితా మలాః |
అపస్మారాయ కుర్వంతి వేగం కించిదథాంతరం ||8||
(చ. చి. అ. 10) |
దేవే వర్షత్యపి యథా భూమౌ బీజాని కానిచిత్ |
శరది ప్రతిరోహంతి తథా వ్యాధిసముచ్ఛ్రయాః ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 61) |
View original
पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः |
अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ||८||
(च. चि. अ. १०) |
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् |
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
అపస్మారప్రకోపకాలమాహ– పక్షాదిత్యాది| పక్షాత్ పైత్తికః, ద్వాదశాహాద్వాతికః, మాసాత్ శ్లైష్మికః| ద్వాదశాహానంతరం పక్షే వక్తవ్యే తత్పూర్వం పక్షాభిధానం, తేనాతోऽధికకాలేనాపి వేగం కరోతీత్యాహుః| కించిదథాంతరమితి ఉక్తకాలేభ్యోऽర్వాగపి దోషతారతమ్యాదితి| నను, వేగం కృత్వా అపస్మారారంభకో దోషోऽస్త్యేవ తత్ కుతః సర్వదా వేగం న కురుతే? ద్వాదశాహాదిష్వేవ కురుత ఇత్యాహ– దేవే వర్షతీత్యాది| అయమభిసంధిః– తేజోऽవనీపవనపయఃసనాథం విద్యమానమపి బీజం కాలవిశేష ఏవాంకురం జనయతి, కాలవిశేషస్య అపి సహకారిత్వాత్; తథా గతస్యాప్యపస్మారస్య పునరుద్భవః సంభవతి| శరదీతి తత్కాలోచితబీజాభిప్రాయేణ, తేన కానిచిద్బీజాని వర్షాస్వపి భవంతీతి| అయం చ న్యాయః చాతుర్థికజ్వరాదిష్వపి బోధ్యః||8-9||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽపస్మారనిదానం సమాప్తం ||21||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽपस्मारनिदानं समाप्तम् ||२१||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామపస్మారనిదానం సమాప్తం||21||