Adhikarana arocakanidAnam (1) · Śloka 1
અથારોચકનિદાનમ્ |
વાતાદિભિઃ શોકભયાતિલોભક્રોધૈર્મનોઘ્નાશનરૂપગન્ધૈઃ |
અરોચકાઃ સ્યુઃ ... |૧|
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
अथारोचकनिदानम् |
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः |
अरोचकाः स्युः ... |१|
(च. चि. अ. २६) |
ઊર્ધ્વગવિકારસાધર્મ્યાદરોચકમાહ– વાતાદિભિરિત્યાદિ| એકૈકશો વાતાદિભિસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, શોકાદિના ગન્ધાન્તેનાગન્તુરેક એવ ગણનીયઃ, યતઃ પઞ્ચાનામેકં લક્ષણં વક્ષ્યતિ; સુશ્રુતે ચોક્તમ્– “ભક્તોપઘાતમિહ પઞ્ચવિધં વદન્તિ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૭) ઇતિ| શોકાદિજસ્તુ યદ્યપિ વાતાદિજઃ, તથાઽપિ હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાકરણાર્થં પૃથગુક્તઃ| અતિલોભોઽત્રાહિતસ્ય સતતોપયોગહેતુતયા દોષપ્રકોપક ઇતિ દર્શયતિ| અરોચકાઃ સ્યુરિતિ છેદઃ|૧|–
Adhikarana vAtikArocakalakShaNam (1) · Śloka 1
... પરિહૃષ્ટદન્તઃ કષાયવક્ત્રશ્ચ મતોઽનિલેન ||૧||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
... परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन ||१||
(च. चि. अ. २६) |
વાતિકલક્ષણમાહ– પરીત્યાદિ| પરિહૃષ્ટદન્ત ઇતિ અમ્લભક્ષણેનેવ||૧||
Adhikarana paittikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
કટ્વમ્લમુષ્ણં વિરસં ચ પૂતિ પિત્તેન વિદ્યાત્ ... |૨|
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्यात् ... |२|
(च. चि. अ. २६) |
પૈત્તિકલક્ષણમાહ– કટ્વિત્યાદિ| કટુશબ્દોઽત્ર તિક્તવાચી| યદાહ વિદેહઃ– “પિત્તેન તિક્તાસ્યવિદાહકૃત્ સ્યાત્, સ્વાદ્વાસ્યહૃલ્લાસકરઃ કફેન|” ઇતિ|૨|–
Adhikarana shlaiShmikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
... લવણં ચ વક્ત્રમ્ |
માધુર્યપૈચ્છિલ્યગુરુત્વશૈત્યવિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતં કફેન ||૨||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
... लवणं च वक्त्रम् |
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन ||२||
(च. चि. अ. २६) |
શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– લવણમિત્યાદિ| લવણં વક્ત્રમિતિ વિદગ્ધસ્ય શ્લેષ્મણો લવણરસત્વાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “શ્લેષ્મા વિદગ્ધો લવણઃ સ્મૃતઃ, પિત્તં વિદગ્ધમમ્લમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૪૦) ઇતિ| વિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતમિતિ વિબદ્ધં ચ તત્ સમ્બદ્ધયુતં ચેતિ વિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતમ્| અત્ર વિબદ્ધં બદ્ધમિવ, ભક્ષણાદ્યસામર્થ્યાત્; સમ્બદ્ધયુતં ‘કફસ્ય’ ઇતિ શેષઃ; ભાવે ક્તઃ, કફલિપ્તમિત્યર્થઃ| ‘વિદગ્ધસમ્બદ્ધયુતમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્| ‘વિબદ્ધસન્નદ્ધયુતમ્’ ઇતિ પાઠે વિબદ્ધઃ સન્નદ્ધઃ સ ચ પ્રકૃતત્વાત્ કફસ્ય, સન્નદ્ધો બદ્ધઃ; ‘ણહ’ બન્ધને ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ પૂર્વવત્ ક્તાદિ| ‘વિબદ્ધસંસ્તમ્ભયુતમ્’ ઇતિ કાશ્મીરાઃ||૨||
Adhikarana AgantujArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
અરોચકે શોકભયાતિલોભક્રોધાદ્યહૃદ્યાશુચિગન્ધજે સ્યાત્ |
સ્વાભાવિકં ચાસ્યમથારુચિશ્ચ ... |૩|
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
अरोचके शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् |
स्वाभाविकं चास्यमथारुचिश्च ... |३|
(च. चि. अ. २६) |
આગન્તુજમાહ– અરોચક ઇત્યાદિ| અહૃદ્યગન્ધો ઘ્રાણોદ્વેજકો ગન્ધઃ| સ્વાભાવિકં ચાસ્યમિતિ અવિકૃતમુખરસત્વં, ન તુ વાતાદિવત્ કષાયત્વાદિ|૩|–
Adhikarana tridoShajArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
... ત્રિદોષજે નૈકરસં ભવેત્તુ ||૩||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
... त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु ||३||
(च. चि. अ. २६) |
ત્રિદોષજમાહ– ત્રિદોષજ ઇત્યાદિ| ત્રિદોષજે નૈકરસમિતિ વાતજાદ્યુક્તકષાયાદ્યનેકરસત્વમ્||૩||
Adhikarana vAtajAdibhedenArocakakRutA~anyadeshavikRutiH (4) · Śloka 4
હૃચ્છૂલપીડનયુતં પવનેન, પિત્તાત્તૃડ્દાહચોષબહુલં, સકફપ્રસેકમ્ |
શ્લેષ્માત્મકં, બહુરુજં બહુભિશ્ચ વિદ્યાદ્વૈગુણ્યમોહજડતાભિરથાપરં ચ ||૪||
(ચ. ચિ. અ. ૨૬) |
View original
हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन, पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं, सकफप्रसेकम् |
श्लेष्मात्मकं, बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरं च ||४||
(च. चि. अ. २६) |
વાતજાદિભેદેન મુખવિકૃતિમભિધાયાન્યદેશવિકૃતિમાહ– હૃચ્છૂલેત્યાદિ| હૃદિ શૂલેન પીડનમ્ | ચોષશ્ચૂષણવત્ પીડા| બહુભિરિતિ ત્રિદોષૈઃ| વૈગુણ્યમોહજડતાભિરથાપરમિતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા, વૈગુણ્યં મનસો વ્યાકુલત્વમ્| અપરમિતિ દોષજાદન્યમાગન્તુજમિત્યર્થઃ| સત્યામપિ બુભુક્ષાયામભ્યવહારાસામર્થ્યમરુચિઃ, અભિલષિતમપ્યન્નં દીયમાનં નાભ્યવહરતીત્યન્નાનભિનન્દનમ્, અન્નસ્ય શ્રવણસ્મરણદર્શનગન્ધસ્પર્શનૈર્યત્રોદ્વિજતે સ ભક્તદ્વેષઃ; એવં ત્રિવિધોઽપિ રોગશ્ચરકસુશ્રુતાભ્યામરોચકશબ્દેન સઙ્ગૃહીતઃ| ઉક્તં હિ વૃદ્ધભોજેન– “પ્રક્ષિપ્તં તુ મુખે ચાન્નં જન્તોર્ન સ્વદતે મુહુઃ| અરોચકઃ સ વિજ્ઞેયો, ભક્તદ્વેષમતઃ શૃણુ|| ચિન્તયિત્વા તુ મનસા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વાઽપિ ભોજનમ્| દ્વેષમાયાતિ યો જન્તુર્ભક્તદ્વેષઃ સ ઉચ્યતે|| કુપિતસ્ય ભયાર્તસ્ય યશ્ચ ભક્તનિરોધજઃ” ઇતિ||૪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને અરોચકનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने अरोचकनिदानं समाप्तम् ||१४||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામરોચકનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૪||