੧੪. ਅਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਵਿਕਾਰਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦਰੋਚਕਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਸ਼ੋਕਾਦਿਨਾ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨਾਗਨ੍ਤੁਰੇਕ ਏਵ ਗਣਨੀਯਃ, ਯਤਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਭਕ੍ਤੋਪਘਾਤਮਿਹ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਵਦਨ੍ਤਿ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੭) ਇਤਿ| ਸ਼ੋਕਾਦਿਜਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਾਦਿਜਃ, ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਕ੍ਤਃ| ਅਤਿਲੋਭੋਤ੍ਰਾਹਿਤਸ੍ਯ ਸਤਤੋਪਯੋਗਹੇਤੁਤਯਾ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਰੋਚਕਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਛੇਦਃ|੧|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਵਿਕਾਰਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦਰੋਚਕਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਭਿਰਿਤਿ| ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਸ਼ੋਕਭਯਾਦਿਨਾਗਨ੍ਤੁਰੇਕ ਏਵ ਗਣਨੀਯਃ, ਯਤਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਭਕ੍ਤੋਪਘਾਤਮਿਹ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਵਦਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ– “ਅਰੋਚਕੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸੈਰੇਕੋ ਹਦਯਸਂਸ਼੍ਰਯੈਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮਨਸਃ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ” ਇਤਿ| ਸ਼ੋਕਾਦਿਜੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਜਸ੍ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਕ੍ਤਃ| ਏਤੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰਰੋਚਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਮਨੋਘ੍ਨਾਸ਼ਨਮੁਚ੍ਛਿਸ੍ਟਕਮਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਦਿਰੂਪਂ ਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਵਯਥੁਗਤਂ, ਗਨ੍ਧਃ ਪੂਤਿਃ, ਤੈਃ|੧|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਹਸ੍ਟਦਨ੍ਤ ਇਤਿ ਅਮ੍ਲਭਕ੍ਸਣੇਨੇਵ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਪਰਿਹਸ੍ਟਦਨ੍ਤ ਇਤਿ ਅਮ੍ਲਭਕ੍ਸਣੇਨੇਵ, ਕਸਾਯਵਕ੍ਤ੍ਰ ਇਤਿ ਲੋਧ੍ਰਚਰ੍ਵਿਤਸ੍ਯੇਵ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਤਿਕ੍ਤਵਾਚੀ| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਵਿਦਾਹਕਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਸ੍ਯਹਲ੍ਲਾਸਕਰਃ ਕਫੇਨ|” ਇਤਿ|੨|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟੁਰਤ੍ਰ ਤਿਕ੍ਤਵਾਚਕਃ| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਵਿਦਾਹਕਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਸ੍ਯਹਲ੍ਲਾਸਕਰਃ ਕਫੇਨ” ਇਤਿ| ਵਿਰਸਮਿਤਿ ਰੋਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਤੇਨ ਵਿਰਸਾਸ੍ਯਤਾ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੂਤਿ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਲਵਣਂ ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕਫਜਲਕ੍ਸਣੇ ਪਠਨੀਯਂ, ਯਤੋ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਲਵਣਭਾਵਮੁਪੈਤਿ|੨|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਲਵਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਵਣਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਲਵਣਰਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣਃ ਸ੍ਮਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਮਮ੍ਲਮ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੦) ਇਤਿ| ਵਿਬਦ੍ਧਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਮਿਤਿ ਵਿਬਦ੍ਧਂ ਚ ਤਤ੍ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਂ ਚੇਤਿ ਵਿਬਦ੍ਧਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਿਬਦ੍ਧਂ ਬਦ੍ਧਮਿਵ, ਭਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍; ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਂ ‘ਕਫਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ, ਕਫਲਿਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਵਿਦਗ੍ਧਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍| ‘ਵਿਬਦ੍ਧਸਨ੍ਨਦ੍ਧਯੁਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਵਿਬਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ਨਦ੍ਧਃ ਸ ਚ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯ, ਸਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਬਦ੍ਧਃ; ‘ਣਹ’ ਬਨ੍ਧਨੇ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਕ੍ਤਾਦਿ| ‘ਵਿਬਦ੍ਧਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯੁਤਮ੍’ ਇਤਿ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਫਜਮਾਹ– ਲਵਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੇਨ ਲਵਣਂ ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਯੁਤਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵ| ਵਿਬਦ੍ਧਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਮਿਤਿ ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਚ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਂ ਚ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਵਿਬਦ੍ਧਮਿਵ ਭਕ੍ਸਣਾਕ੍ਸਮਂ, ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਂ ਕਫਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਕਫਲਿਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਵਿਬਦ੍ਧਸਨ੍ਨਦ੍ਧਯੁਤਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਿਬਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ਨਦ੍ਧਃ ਸ ਚ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯ; ਸਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਬਦ੍ਧਃ, ‘ਣਹ’ ਬਨ੍ਧਨੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਯੋਗਃ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਜਮਾਹ– ਅਰੋਚਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਦ੍ਯਗਨ੍ਧੋ ਘ੍ਰਾਣੋਦ੍ਵੇਜਕੋ ਗਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਚਾਸ੍ਯਮਿਤਿ ਅਵਿਕਤਮੁਖਰਸਤ੍ਵਂ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਵਤ੍ ਕਸਾਯਤ੍ਵਾਦਿ|੩|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਆਗਨ੍ਤੁਜਮਾਹ– ਅਹਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋਦ੍ਵੇਜਕੋ ਗਨ੍ਧਃ, ਅਸ਼ੁਚਿਃ ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਚਾਸ੍ਯਮਿਤਿ ਅਵਿਕਤਮੁਖਰਸਤ੍ਵਂ ਨ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਵਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਕਸਾਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍, ਅਥ ਅਰੁਚਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਮ੍|੩|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮਾਹ– ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਨੈਕਰਸਮਿਤਿ ਵਾਤਜਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਕਸਾਯਾਦ੍ਯਨੇਕਰਸਤ੍ਵਮ੍||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮਾਹ– ਅਨੇਕਰਸਮਾਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਮੁਖਵਿਕਤਿਮਭਿਧਾਯਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ਵਿਕਤਿਮਾਹ– ਹਚ੍ਛੂਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਿ ਸ਼ੂਲੇਨ ਪੀਡਨਮ੍ | ਚੋਸਸ਼੍ਚੂਸਣਵਤ੍ ਪੀਡਾ| ਬਹੁਭਿਰਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੈਃ| ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੋਹਜਡਤਾਭਿਰਥਾਪਰਮਿਤਿ ਉਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ, ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਮ੍| ਅਪਰਮਿਤਿ ਦੋਸਜਾਦਨ੍ਯਮਾਗਨ੍ਤੁਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਯਾਮਪਿ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਭ੍ਯਵਹਾਰਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਰੁਚਿਃ, ਅਭਿਲਸਿਤਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਦੀਯਮਾਨਂ ਨਾਭ੍ਯਵਹਰਤੀਤ੍ਯਨ੍ਨਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਮਰਣਦਰ੍ਸ਼ਨਗਨ੍ਧਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਸ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਃ; ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਪਿ ਰੋਗਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਭ੍ਯਾਮਰੋਚਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਵਦ੍ਧਭੋਜੇਨ– “ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਤੁ ਮੁਖੇ ਚਾਨ੍ਨਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਨ ਸ੍ਵਦਤੇ ਮੁਹੁਃ| ਅਰੋਚਕਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ, ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਮਤਃ ਸ਼ਣੁ|| ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਨਸਾ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪਿ ਭੋਜਨਮ੍| ਦ੍ਵੇਸਮਾਯਾਤਿ ਯੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਭਯਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਯਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਨਿਰੋਧਜਃ” ਇਤਿ||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਮੁਖੇ ਵਿਕਤਿਮਭਿਧਾਯਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ਵਿਕਤਿਮਾਹ– ਹਚ੍ਛੂਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਿ ਸ਼ੂਲੇਨ ਪੀਡਨਂ ਹਚ੍ਛੂਲਪੀਡਨਂ ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਚੋਸਃ ਚੂਸਣਵਤ੍ਪੀਡਾ| ਅਰੋਚਕਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਸਕਫਪ੍ਰਸੇਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬਹੁਭਿਰਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੈਃ, ਬਹੁਰੁਜਮਨੇਕਪੀਡਾਕਰਮ੍| ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੋਹਜਡਤਾਭਿਰਥਾਪਰਂ ਚੇਤਿ ਉਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ, ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਮ੍, ਅਪਰਮਿਤਿ ਦੋਸਜਾਦਨ੍ਯਤ੍ ਆਗਨ੍ਤੁਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰੋਚਕਲਕ੍ਸਣਮ੍– ਸਤ੍ਯਾਂ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਭ੍ਯਵਹਾਰਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਅਰੁਚਿਃ, ਅਭਿਲਸਿਤਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਦੀਯਮਾਨਂ ਨਾਭ੍ਯਵਹਰਤੀਤਿ ਨਾਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਮਰਣਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਗਨ੍ਧੈਰ੍ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਵਿਜਤੇ ਸ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਃ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਪਿ ਰੋਗਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਭ੍ਯਾਮਰੋਚਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਵਦ੍ਧਭੋਜੇਨ– “ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਤੁ ਮੁਖੇ ਚਾਨ੍ਨਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਨ ਸ੍ਵਦਤੇ ਮੁਹੁਃ| ਅਰੋਚਕਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਮਤਃ ਸ਼ਣੁ|| ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਨਸਾ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ਭੋਜਨਮ੍| ਦ੍ਵੇਸਮਾਯਾਤਿ ਯੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਭਯਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਅਭਿਚਾਰਾਭਿਭੂਤਯੇ| ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨੇ ਨ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਾ ਸ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸ ਉਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਰੋਚਕਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਟੀਕਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਮਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍||੧੪||