Adhikarana arocakanidAnam (1) · Śloka 1
ಅಥಾರೋಚಕನಿದಾನಮ್ |
ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಕಭಯಾತಿಲೋಭಕ್ರೋಧೈರ್ಮನೋಘ್ನಾಶನರೂಪಗನ್ಧೈಃ |
ಅರೋಚಕಾಃ ಸ್ಯುಃ ... |೧|
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
अथारोचकनिदानम् |
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः |
अरोचकाः स्युः ... |१|
(च. चि. अ. २६) |
ಊರ್ಧ್ವಗವಿಕಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರೋಚಕಮಾಹ– ವಾತಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಶೋ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಶೋಕಾದಿನಾ ಗನ್ಧಾನ್ತೇನಾಗನ್ತುರೇಕ ಏವ ಗಣನೀಯಃ, ಯತಃ ಪಞ್ಚಾನಾಮೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಭಕ್ತೋಪಘಾತಮಿಹ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವದನ್ತಿ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೭) ಇತಿ| ಶೋಕಾದಿಜಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಾದಿಜಃ, ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಕ್ತಃ| ಅತಿಲೋಭೋಽತ್ರಾಹಿತಸ್ಯ ಸತತೋಪಯೋಗಹೇತುತಯಾ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಕ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅರೋಚಕಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಛೇದಃ|೧|–
Adhikarana vAtikArocakalakShaNam (1) · Śloka 1
... ಪರಿಹೃಷ್ಟದನ್ತಃ ಕಷಾಯವಕ್ತ್ರಶ್ಚ ಮತೋಽನಿಲೇನ ||೧||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
... परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन ||१||
(च. चि. अ. २६) |
ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪರೀತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಹೃಷ್ಟದನ್ತ ಇತಿ ಅಮ್ಲಭಕ್ಷಣೇನೇವ||೧||
Adhikarana paittikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
ಕಟ್ವಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ವಿರಸಂ ಚ ಪೂತಿ ಪಿತ್ತೇನ ವಿದ್ಯಾತ್ ... |೨|
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्यात् ... |२|
(च. चि. अ. २६) |
ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ತಿಕ್ತವಾಚೀ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯವಿದಾಹಕೃತ್ ಸ್ಯಾತ್, ಸ್ವಾದ್ವಾಸ್ಯಹೃಲ್ಲಾಸಕರಃ ಕಫೇನ|” ಇತಿ|೨|–
Adhikarana shlaiShmikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
... ಲವಣಂ ಚ ವಕ್ತ್ರಮ್ |
ಮಾಧುರ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಗುರುತ್ವಶೈತ್ಯವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ಕಫೇನ ||೨||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
... लवणं च वक्त्रम् |
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन ||२||
(च. चि. अ. २६) |
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲವಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲವಣಂ ವಕ್ತ್ರಮಿತಿ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಲವಣರಸತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣಃ ಸ್ಮೃತಃ, ಪಿತ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಮಮ್ಲಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೦) ಇತಿ| ವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮಿತಿ ವಿಬದ್ಧಂ ಚ ತತ್ ಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ಚೇತಿ ವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮ್| ಅತ್ರ ವಿಬದ್ಧಂ ಬದ್ಧಮಿವ, ಭಕ್ಷಣಾದ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್; ಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ‘ಕಫಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಭಾವೇ ಕ್ತಃ, ಕಫಲಿಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ವಿದಗ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| ‘ವಿಬದ್ಧಸನ್ನದ್ಧಯುತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಿಬದ್ಧಃ ಸನ್ನದ್ಧಃ ಸ ಚ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಕಫಸ್ಯ, ಸನ್ನದ್ಧೋ ಬದ್ಧಃ; ‘ಣಹ’ ಬನ್ಧನೇ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋಃ ಪೂರ್ವವತ್ ಕ್ತಾದಿ| ‘ವಿಬದ್ಧಸಂಸ್ತಮ್ಭಯುತಮ್’ ಇತಿ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ||೨||
Adhikarana AgantujArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
ಅರೋಚಕೇ ಶೋಕಭಯಾತಿಲೋಭಕ್ರೋಧಾದ್ಯಹೃದ್ಯಾಶುಚಿಗನ್ಧಜೇ ಸ್ಯಾತ್ |
ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚಾಸ್ಯಮಥಾರುಚಿಶ್ಚ ... |೩|
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
अरोचके शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् |
स्वाभाविकं चास्यमथारुचिश्च ... |३|
(च. चि. अ. २६) |
ಆಗನ್ತುಜಮಾಹ– ಅರೋಚಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಹೃದ್ಯಗನ್ಧೋ ಘ್ರಾಣೋದ್ವೇಜಕೋ ಗನ್ಧಃ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಚಾಸ್ಯಮಿತಿ ಅವಿಕೃತಮುಖರಸತ್ವಂ, ನ ತು ವಾತಾದಿವತ್ ಕಷಾಯತ್ವಾದಿ|೩|–
Adhikarana tridoShajArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
... ತ್ರಿದೋಷಜೇ ನೈಕರಸಂ ಭವೇತ್ತು ||೩||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
... त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु ||३||
(च. चि. अ. २६) |
ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಜೇ ನೈಕರಸಮಿತಿ ವಾತಜಾದ್ಯುಕ್ತಕಷಾಯಾದ್ಯನೇಕರಸತ್ವಮ್||೩||
Adhikarana vAtajAdibhedenArocakakRutA~anyadeshavikRutiH (4) · Śloka 4
ಹೃಚ್ಛೂಲಪೀಡನಯುತಂ ಪವನೇನ, ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಡ್ದಾಹಚೋಷಬಹುಲಂ, ಸಕಫಪ್ರಸೇಕಮ್ |
ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕಂ, ಬಹುರುಜಂ ಬಹುಭಿಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾದ್ವೈಗುಣ್ಯಮೋಹಜಡತಾಭಿರಥಾಪರಂ ಚ ||೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन, पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं, सकफप्रसेकम् |
श्लेष्मात्मकं, बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरं च ||४||
(च. चि. अ. २६) |
ವಾತಜಾದಿಭೇದೇನ ಮುಖವಿಕೃತಿಮಭಿಧಾಯಾನ್ಯದೇಶವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಹೃಚ್ಛೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಿ ಶೂಲೇನ ಪೀಡನಮ್ | ಚೋಷಶ್ಚೂಷಣವತ್ ಪೀಡಾ| ಬಹುಭಿರಿತಿ ತ್ರಿದೋಷೈಃ| ವೈಗುಣ್ಯಮೋಹಜಡತಾಭಿರಥಾಪರಮಿತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ, ವೈಗುಣ್ಯಂ ಮನಸೋ ವ್ಯಾಕುಲತ್ವಮ್| ಅಪರಮಿತಿ ದೋಷಜಾದನ್ಯಮಾಗನ್ತುಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ಯಾಮಪಿ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮರುಚಿಃ, ಅಭಿಲಷಿತಮಪ್ಯನ್ನಂ ದೀಯಮಾನಂ ನಾಭ್ಯವಹರತೀತ್ಯನ್ನಾನಭಿನನ್ದನಮ್, ಅನ್ನಸ್ಯ ಶ್ರವಣಸ್ಮರಣದರ್ಶನಗನ್ಧಸ್ಪರ್ಶನೈರ್ಯತ್ರೋದ್ವಿಜತೇ ಸ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ; ಏವಂ ತ್ರಿವಿಧೋಽಪಿ ರೋಗಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಾಭ್ಯಾಮರೋಚಕಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವೃದ್ಧಭೋಜೇನ– “ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಮುಖೇ ಚಾನ್ನಂ ಜನ್ತೋರ್ನ ಸ್ವದತೇ ಮುಹುಃ| ಅರೋಚಕಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ, ಭಕ್ತದ್ವೇಷಮತಃ ಶೃಣು|| ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ ತು ಮನಸಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾಽಪಿ ಭೋಜನಮ್| ದ್ವೇಷಮಾಯಾತಿ ಯೋ ಜನ್ತುರ್ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಕುಪಿತಸ್ಯ ಭಯಾರ್ತಸ್ಯ ಯಶ್ಚ ಭಕ್ತನಿರೋಧಜಃ” ಇತಿ||೪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಅರೋಚಕನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने अरोचकनिदानं समाप्तम् ||१४||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮರೋಚಕನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೪||