Adhikarana arocakanidAnam (1) · Śloka 1
അഥാരോചകനിദാനമ് |
വാതാദിഭിഃ ശോകഭയാതിലോഭക്രോധൈര്മനോഘ്നാശനരൂപഗന്ധൈഃ |
അരോചകാഃ സ്യുഃ ... |൧|
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
अथारोचकनिदानम् |
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः |
अरोचकाः स्युः ... |१|
(च. चि. अ. २६) |
ഊര്ധ്വഗവികാരസാധര്മ്യാദരോചകമാഹ– വാതാദിഭിരിത്യാദി| ഏകൈകശോ വാതാദിഭിസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ശോകാദിനാ ഗന്ധാന്തേനാഗന്തുരേക ഏവ ഗണനീയഃ, യതഃ പഞ്ചാനാമേകം ലക്ഷണം വക്ഷ്യതി; സുശ്രുതേ ചോക്തമ്– “ഭക്തോപഘാതമിഹ പഞ്ചവിധം വദന്തി|” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൭) ഇതി| ശോകാദിജസ്തു യദ്യപി വാതാദിജഃ, തഥാऽപി ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാകരണാര്ഥം പൃഥഗുക്തഃ| അതിലോഭോऽത്രാഹിതസ്യ സതതോപയോഗഹേതുതയാ ദോഷപ്രകോപക ഇതി ദര്ശയതി| അരോചകാഃ സ്യുരിതി ഛേദഃ|൧|–
Adhikarana vAtikArocakalakShaNam (1) · Śloka 1
... പരിഹൃഷ്ടദന്തഃ കഷായവക്ത്രശ്ച മതോऽനിലേന ||൧||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
... परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन ||१||
(च. चि. अ. २६) |
വാതികലക്ഷണമാഹ– പരീത്യാദി| പരിഹൃഷ്ടദന്ത ഇതി അമ്ലഭക്ഷണേനേവ||൧||
Adhikarana paittikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
കട്വമ്ലമുഷ്ണം വിരസം ച പൂതി പിത്തേന വിദ്യാത് ... |൨|
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्यात् ... |२|
(च. चि. अ. २६) |
പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– കട്വിത്യാദി| കടുശബ്ദോऽത്ര തിക്തവാചീ| യദാഹ വിദേഹഃ– “പിത്തേന തിക്താസ്യവിദാഹകൃത് സ്യാത്, സ്വാദ്വാസ്യഹൃല്ലാസകരഃ കഫേന|” ഇതി|൨|–
Adhikarana shlaiShmikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
... ലവണം ച വക്ത്രമ് |
മാധുര്യപൈച്ഛില്യഗുരുത്വശൈത്യവിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതം കഫേന ||൨||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
... लवणं च वक्त्रम् |
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन ||२||
(च. चि. अ. २६) |
ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– ലവണമിത്യാദി| ലവണം വക്ത്രമിതി വിദഗ്ധസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ ലവണരസത്വാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ശ്ലേഷ്മാ വിദഗ്ധോ ലവണഃ സ്മൃതഃ, പിത്തം വിദഗ്ധമമ്ലമ്|” (സു. സൂ. അ. ൪൦) ഇതി| വിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതമിതി വിബദ്ധം ച തത് സമ്ബദ്ധയുതം ചേതി വിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതമ്| അത്ര വിബദ്ധം ബദ്ധമിവ, ഭക്ഷണാദ്യസാമര്ഥ്യാത്; സമ്ബദ്ധയുതം ‘കഫസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ; ഭാവേ ക്തഃ, കഫലിപ്തമിത്യര്ഥഃ| ‘വിദഗ്ധസമ്ബദ്ധയുതമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്| ‘വിബദ്ധസന്നദ്ധയുതമ്’ ഇതി പാഠേ വിബദ്ധഃ സന്നദ്ധഃ സ ച പ്രകൃതത്വാത് കഫസ്യ, സന്നദ്ധോ ബദ്ധഃ; ‘ണഹ’ ബന്ധനേ ഇത്യസ്മാദ്ധാതോഃ പൂര്വവത് ക്താദി| ‘വിബദ്ധസംസ്തമ്ഭയുതമ്’ ഇതി കാശ്മീരാഃ||൨||
Adhikarana AgantujArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
അരോചകേ ശോകഭയാതിലോഭക്രോധാദ്യഹൃദ്യാശുചിഗന്ധജേ സ്യാത് |
സ്വാഭാവികം ചാസ്യമഥാരുചിശ്ച ... |൩|
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
अरोचके शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् |
स्वाभाविकं चास्यमथारुचिश्च ... |३|
(च. चि. अ. २६) |
ആഗന്തുജമാഹ– അരോചക ഇത്യാദി| അഹൃദ്യഗന്ധോ ഘ്രാണോദ്വേജകോ ഗന്ധഃ| സ്വാഭാവികം ചാസ്യമിതി അവികൃതമുഖരസത്വം, ന തു വാതാദിവത് കഷായത്വാദി|൩|–
Adhikarana tridoShajArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
... ത്രിദോഷജേ നൈകരസം ഭവേത്തു ||൩||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
... त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु ||३||
(च. चि. अ. २६) |
ത്രിദോഷജമാഹ– ത്രിദോഷജ ഇത്യാദി| ത്രിദോഷജേ നൈകരസമിതി വാതജാദ്യുക്തകഷായാദ്യനേകരസത്വമ്||൩||
Adhikarana vAtajAdibhedenArocakakRutA~anyadeshavikRutiH (4) · Śloka 4
ഹൃച്ഛൂലപീഡനയുതം പവനേന, പിത്താത്തൃഡ്ദാഹചോഷബഹുലം, സകഫപ്രസേകമ് |
ശ്ലേഷ്മാത്മകം, ബഹുരുജം ബഹുഭിശ്ച വിദ്യാദ്വൈഗുണ്യമോഹജഡതാഭിരഥാപരം ച ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन, पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं, सकफप्रसेकम् |
श्लेष्मात्मकं, बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरं च ||४||
(च. चि. अ. २६) |
വാതജാദിഭേദേന മുഖവികൃതിമഭിധായാന്യദേശവികൃതിമാഹ– ഹൃച്ഛൂലേത്യാദി| ഹൃദി ശൂലേന പീഡനമ് | ചോഷശ്ചൂഷണവത് പീഡാ| ബഹുഭിരിതി ത്രിദോഷൈഃ| വൈഗുണ്യമോഹജഡതാഭിരഥാപരമിതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ, വൈഗുണ്യം മനസോ വ്യാകുലത്വമ്| അപരമിതി ദോഷജാദന്യമാഗന്തുജമിത്യര്ഥഃ| സത്യാമപി ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമരുചിഃ, അഭിലഷിതമപ്യന്നം ദീയമാനം നാഭ്യവഹരതീത്യന്നാനഭിനന്ദനമ്, അന്നസ്യ ശ്രവണസ്മരണദര്ശനഗന്ധസ്പര്ശനൈര്യത്രോദ്വിജതേ സ ഭക്തദ്വേഷഃ; ഏവം ത്രിവിധോऽപി രോഗശ്ചരകസുശ്രുതാഭ്യാമരോചകശബ്ദേന സങ്ഗൃഹീതഃ| ഉക്തം ഹി വൃദ്ധഭോജേന– “പ്രക്ഷിപ്തം തു മുഖേ ചാന്നം ജന്തോര്ന സ്വദതേ മുഹുഃ| അരോചകഃ സ വിജ്ഞേയോ, ഭക്തദ്വേഷമതഃ ശൃണു|| ചിന്തയിത്വാ തു മനസാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാऽപി ഭോജനമ്| ദ്വേഷമായാതി യോ ജന്തുര്ഭക്തദ്വേഷഃ സ ഉച്യതേ|| കുപിതസ്യ ഭയാര്തസ്യ യശ്ച ഭക്തനിരോധജഃ” ഇതി||൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ അരോചകനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने अरोचकनिदानं समाप्तम् ||१४||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമരോചകനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൪||