5. arśōnidānam

Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1

அதார்ஶோநிதாநம் | பதக்தோஷைஃ ஸமஸ்தைஶ்ச ஶோணிதாத் ஸஹஜாநி ச | அர்ஶாஂஸி ஷட்ப்ரகாராணி வித்யாத்குதவலித்ரயே ||௧||

அதீஸாரக்ரஹண்யர்ஶஸாஂ பரஸ்பராநுபந்தித்வாததீஸாரக்ரஹண்யநந்தரமர்ஶ உச்யதே– பதகித்யாதி| ‘அரிவத் ப்ராணாந் ஶணாதி ஹிநஸ்தீத்யர்ஶஃ’ இதி பஷோதராதிபாடாந்நிருக்திமாஹுஃ| ஸஹஜாநீதி ஸஹ ஶரீரேண ஜாதாநி, குதவல்யாரம்பகபீஜபாகஸ்ய தோஷதூஷிதத்வாத்| அத்ர த்வந்த்வஜாநி ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தத்வாந்ந பதக்கணிதாநி| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “அர்ஶஃஸு தஶ்யதே ரூபஂ யதா வை தோஷயோர்த்வயோஃ| ஸஂஸர்கஂ தஂ விஜாநீயாத் ஸஂஸர்கஃ ஷட்விதஶ்ச ஸஃ||” (ஸு. நி. அ. ௨) இதி| ஷட்விதத்வஂ சாத்ர ஸஂஸர்கஸ்ய வாதாதிபிர்யுக்மைஸ்த்ரயஃ ஸஂஸர்காஃ, தைரேவ ரக்தயோகாதபரே த்ரய இதி| ஸந்நிபாதஜஂ த்வேகைகதோஷஜேஷ்வதஷ்டஸ்யாஸாத்யத்வஸ்ய யோகாத்விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தமிதி ஸங்க்யயா பதக்கணிதம்| குதவலித்ரய இதி அர்தபஞ்சாங்குலமாநஂ குதஂ, தஸ்யாவயவபூதாஸ்திஸ்ரோ வலய உபர்யுபரி வ்யவஸ்திதாஃ ஶங்காவர்தநிபாஃ ப்ரவாஹணீவிஸர்ஜநீஸஂவரணீநாமிகாஃ; தத்ர குதௌஷ்டமர்தாங்குலஂ, ததூர்த்வமங்குலமாநா ப்ரதமாவலீ ஸுஶ்ருதேந (ஸு. நி. அ. ௨) நிர்திஷ்டா; போஜேऽப்யுக்தம்– “ரோமாந்தேப்யோ யவாத்யர்தஂ குதௌஷ்டஂ பரிசக்ஷதே| குதௌஷ்டாதங்குலஂ சைகஂ ப்ரதமாஂ தாஂ வலீஂ விதுஃ|| ஸார்தைகாங்குலமாநேந ததந்யேऽபி ப்ரகீர்திதே||” இதி ஸார்தாங்குலமாநா த்விதீயா ததீயா சேதி||௧||

Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2

தோஷாஸ்த்வங்மாஂஸமேதாஂஸி ஸந்தூஷ்ய விவிதாகதீந் | மாஂஸாங்குராநபாநாதௌ குர்வந்த்யர்ஶாஂஸி தாந் ஜகுஃ ||௨|| (வா. நி. அ. ௭) |

ஸம்ப்ராப்திபூர்வகமர்ஶஃஸ்வரூபமாஹ– தோஷா இத்யாதி| த்வங்மாஂஸக்ரஹணேந த்வங்மாஂஸாஶ்ரிதஂ ரக்தமபி கஹ்யதே, சிகித்ஸாயாஂ ரக்தஸ்ராவணோபதேஶாத்| அபாநஂ குதம், ஆதிஶப்தேந நாஸிகாதீநாஂ க்ரஹணம்| காயசிகித்ஸகாஸ்து குதஜஸ்யைவார்ஶஸ்த்வமிச்சந்தி, நாஸாதிஜாநாஂ த்வதிமாஂஸத்வஂ, தேஷு “பஞ்சாத்மா மாருதஃ” இத்யாதிஸம்ப்ராப்தேரபாவாத், விஷ்டம்ப இத்யாதிபூர்வரூபஸ்ய சாஸம்பவாத்; யதாஹ சரகஃ– ‘ஶிஶ்ந’ இத்யாரப்ய யாவத் “அதிமாஂஸவ்யபதேஶ ஏவ” (ச. சி. அ. ௧௪) இதி| ஸுஶ்ருதேந து மாஂஸாங்குரத்வஸாதர்ம்யாத் ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிஸாத்யத்வாச்ச தேஷ்வர்ஶஃஶப்தப்ரயோகஃ கதஃ, ஸார்ஷபாதிஸ்நேஹே தைலவ்யபதேஶவத்; ஸுஶ்ருதார்தவாதிநோ வாக்படஸ்யாப்யயமேவாபிப்ராய இதி||௨||

Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4

கஷாயகடுதிக்தாநி ரூக்ஷஶீதலகூநி ச | ப்ரமிதால்பாஶநஂ தீக்ஷ்ணஂ மத்யஂ மைதுநஸேவநம் ||௩|| லங்கநஂ தேஶகாலௌ ச ஶீதௌ வ்யாயாமகர்ம ச | ஶோகோ வாதாதபஸ்பர்ஶோ ஹேதுர்வாதார்ஶஸாஂ மதஃ ||௪|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

வாதார்ஶஸோ நிதாநமாஹ– கஷாயேத்யாதி| ப்ரமிதம் அல்பதமம், அல்பஂ மாத்ராஹீநமஶநஂ, ஜேஜ்ஜடஸ்த்வாஹ– ‘ப்ரமிதமதீதகாலபோஜநம்’| ‘ப்ரமத’ இதி பாடே து நஷ்டஶக்திகஂ தாந்யாதிகமாஹுஃ| ‘ப்ரமிதாஶநமேகரஸாப்யாஸஃ’ இத்யந்யே| தந்நாதியுக்தம்; ஏகரஸாப்யாஸஃ கிஂ வாதப்ரகோபகஸ்ய கட்வாதேஃ, கபப்ரகோபகஸ்ய மதுராதேர்வா? நாத்யஃ, கட்வாதேரத்ரைவோபாத்தத்வாத்; த்விதீயே மதுராதீநாஂ த்வப்யாஸோ வாதஶாமக ஏவ, ஏகரஸாப்யாஸாச்ச தௌர்பல்யமுக்தஂ நது வாதவத்திரிதி சிந்த்யமேதத்| தீக்ஷ்ணமிதி மத்யவிஶேஷணஂ, பைஷ்டிகாதிமதுமத்யஸ்ய வாதப்ரஶமகத்வாத்| ஶீதோ தேஶ ஆநூபஃ, காலோ ஹேமந்தாதிஃ| ஆதபஸ்ய உஷ்ணம், ஆதபஸ்யோஷ்ணகுணஸ்யாப்யுத்பூதரௌக்ஷ்யாத்வாதப்ரகோபகத்வமிதி||௩-௪||

Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6

கட்வம்லலவணோஷ்ணாநி வ்யாயாமாக்ந்யாதபப்ரபாஃ | தேஶகாலாவஶிஶிரௌ க்ரோதோ மத்யமஸூயநம் ||௫|| விதாஹி தீக்ஷ்ணமுஷ்ணஂ ச ஸர்வஂ பாநாந்நபேஷஜம் | பித்தோல்பணாநாஂ விஜ்ஞேயஃ ப்ரகோபே ஹேதுரர்ஶஸாம் ||௬|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

பித்தார்ஶோநிதாநமாஹ– கட்வம்லேத்யாதி| தேஶகாலாவஶிஶிராவிதி உஷ்ணோ தேஶோ மருஃ, உஷ்ணஃ காலஃ ஶரத் க்ரீஷ்மஶ்ச| அஸூயநஂ பரஸம்பத்தௌ த்வேஷஃ, ஸ க்ரோதவிஶேஷ ஏவ| பித்தோல்பணாநாமித்யநேந ஸர்வேஷாமர்ஶஸாஂ த்ரிதோஷஜத்வம், அதிகேந து வ்யபதேஶ இதி தர்ஶிதஂ சரகேண| யதாஹ ஸ ஏவ– “அர்ஶாஂஸி நாம ஜாயந்தே நாऽஸந்நிபதிதைஸ்த்ரிபிஃ| தோஷைர்தோஷவிஶேஷாத்து விஶேஷஃ கத்யதேऽர்ஶஸாம்||” (ச. சி. அ. ௧௪) இதி||௫-௬||

Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8

மதுரஸ்நிக்தஶீதாநி லவணாம்லகுரூணி ச | அவ்யாயாமோ திவாஸ்வப்நஃ ஶய்யாஸநஸுகே ரதிஃ ||௭|| ப்ராக்வாதஸேவா ஶீதௌ ச தேஶகாலாவசிந்தநம் | ஶ்லைஷ்மிகாணாஂ ஸமுத்திஷ்டமேதத் காரணமர்ஶஸாம் ||௮|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

ஶ்லேஷ்மார்ஶோநிதாநமாஹ– மதுரேத்யாதி| ஶய்யாஸநஸுகே ரதிரிதி ஸுகஶய்யாஸநே ரதிராஸக்திஃ| ப்ராக்வாதஸேவா புரோவாதஸேவநம்| அசிந்தநஂ நிஶ்சிந்ததா||௭-௮||

Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ஹேதுலக்ஷணஸஂஸர்காத்வித்யாத்த்வந்த்வோல்பணாநி ச |௯|

த்வந்த்வஜார்ஶோநிதாநாதிகமாஹ– ஹேத்வித்யாதி| ஹேதுலக்ஷணஸஂஸர்காதிதி தோஷத்வயஸ்ய நிதாநமேலகேந லக்ஷணமேலகேந ச த்வந்த்வோல்பணாநி த்வந்த்வஜாநி வித்யாத்|௯|–

Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ஸர்வோ ஹேதுஸ்த்ரிதோஷாணாஂ ஸஹஜைர்லக்ஷணஂ ஸமம் ||௯|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

த்ரிதோஷஜார்ஶோநிதாநமாஹ– ஸர்வ இத்யாதி| ஸர்வோ ஹேதுரிதி ஏகைகஶோ வாதாத்யர்ஶஸாஂ யோ ஹேதுருக்தஃ ஸ த்ரிதோஷஜாநாஂ பவதி, த்ரயோ தோஷா ஜநகத்வேநைஷாஂ ஸந்தீதி த்ரிதோஷஜாநி| ஸஹஜைர்லக்ஷணஂ ஸமமிதி தேஷாஂ லக்ஷணஂ ஸஹஜைரர்ஶோபிஃ ஸஹ ஸமஂ ஸதஶஂ, ஸஹஜாநாஂ யல்லக்ஷணஂ தத்த்ரிதோஷஜாநாமித்யர்தஃ| ‘ஸஹஜைர்லக்ஷணைஃ ஸமம்’ இதி பாடாந்தரே து ஸஹஜைஃ ஸஹஜார்ஶோபவைர்லக்ஷணைஃ ஸமஂ ஸஹ ஸர்வோ ஹேதுஸ்த்ரிதோஷாணாமிதி யோஜ்யம்| ஸஹஜார்ஶோலக்ஷணஂ சாத்ர ஸங்க்ரஹேணோக்தஂ தந்த்ராந்தராதநுஸ்மர்தவ்யஂ; யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “துர்தர்ஶநாநி பருஷாருணபாண்டூநி தாருணாந்தர்முகாநி, தைருபத்ருதஃ கஶோऽல்பபுக் ஸிராஸந்ததகாத்ரோऽல்பப்ரஜஃ க்ஷீணரேதாஃ க்ஷாமஸ்வரஃ க்ரோதநோऽல்பாக்நிர்க்ராணஶிரோऽக்ஷிஶ்ரவணரோகவாந், ஸததமந்த்ரகூஜநாடோபஹதயோபலேபாரோசகப்ரபதிபிஃ பீட்யதே||” (ஸு. நி. அ. ௨) இதி; சரகே ச– ‘காநிசிதணூநி’ (ச. சி. அ. ௧௪) இத்யாதிநா ப்ரபூததரஂ லக்ஷணமுக்தம்| நநு, த்ரிதோஷஜாநீதி விஶேஷாபிதாநமநுபபந்நஂ, ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ த்ரிதோஷஜத்வாத்| யதுக்தம்– “த்ரவ்யமேகரஸஂ நாஸ்தி ந ரோகோऽப்யேகதோஷஜஃ| யோऽதிகஸ்தேந நிர்தேஶஃ க்ரியதே ரஸதோஷயோஃ||” இதி| நைவஂ; “ஸர்வதேஹசராஸ்து வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ” இதி வசநாதேகஸ்மிந் தாத்வாதௌ தோஷேண தூஷிதே ஸதி தத்கதேதரதோஷேऽப்யவஶ்யம்பாவிநீ காசித்துஷ்டிஃ, துஷ்டதோஷஸம்பந்தாத்| கிஞ்ச ஸ்வகாரணாத் வத்தோ வாயுஃ ஶைத்யாச்சீதஸ்ய ஶ்லேஷ்மணோ பலமாததாதி, லாகவாத்தேஜோரூபஸ்ய பித்தஸ்ய; பித்தஂ ச கடுத்வாத்வாதஸ்ய, த்ரவத்வாத் ஶ்லேஷ்மணஃ; கபஶ்ச ஶைத்யாத்வாயோஃ, த்ரவத்வாத் பித்தஸ்யேதி| அத ஏவோக்தம்– “ந ரோகோऽப்யேகதோஷஜஃ” இதி| அநேநைவாபிப்ராயேணோக்தம்– “ஏகஃ ப்ரகுபிதோ தோஷஃ ஸர்வாநேவ ப்ரகோபயேத்|” இதி| யத்ர து ஸ்வகாரணாத்த்ரயோऽபி குபிதாஸ்தத்ர த்ரிதோஷவ்யபதேஶ இதி ஸித்தாந்தஃ; ஏவஂ ஸர்வத்ர||௯||

Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15

குதாங்குரா பஹ்வநிலாஃ ஶுஷ்காஶ்சிமசிமாந்விதாஃ | ம்லாநாஃ ஶ்யாவாருணாஃ ஸ்தப்தா விஶதாஃ பருஷாஃ கராஃ ||௧௦|| மிதோ விஸதஶா வக்ராஸ்தீக்ஷ்ணா விஸ்புடிதாநநாஃ | பிம்பீகர்ஜூரகர்கந்தூகார்பாஸீபலஸந்நிபாஃ ||௧௧|| கேசித் கதம்பபுஷ்பாபாஃ கேசித் ஸித்தார்தகோபமாஃ | ஶிரஃபார்ஶ்வாஂஸகட்யூருவங்க்ஷணாத்யதிகவ்யதாஃ ||௧௨|| க்ஷவதூத்காரவிஷ்டம்பஹத்க்ரஹாரோசகப்ரதாஃ | காஸஶ்வாஸாக்நிவைஷம்யகர்ணநாதப்ரமாவஹாஃ ||௧௩|| தைரார்தோ க்ரதிதஂ ஸ்தோகஂ ஸஶப்தஂ ஸப்ரவாஹிகம் | ருக்பேநபிச்சாநுகதஂ விபத்தமுபவேஶ்யதே ||௧௪|| கஷ்ணத்வங்நகவிண்மூத்ரநேத்ரவக்த்ரஶ்ச ஜாயதே | குல்மப்லீஹோதராஷ்டீலாஸம்பவஸ்தத ஏவ ச ||௧௫|| (வா. நி. அ. ௭) |

பூர்வஂ நிதாநமுக்தஂ, ஸம்ப்ரதி வாதாதிபேதேநார்ஶஸாஂ லக்ஷணாந்யுச்யந்தே, தத்ர ப்ரதமஂ வாதார்ஶோலக்ஷணமாஹ– குதேத்யாதி| குதாங்குரா குதே அங்குராகாராஃ மாஂஸப்ரரோஹாஃ, த ஏவ அர்ஶாஂஸி| பஹ்வநிலா வாதோல்பணாஃ| ஶுஷ்காஃ ஸ்ராவரஹிதாஃ| சிமசிமா வேதநாவிஶேஷஃ| ம்லாநா அநுபசிதாஃ| ஸ்தப்தாஃ காடிந்யாத்| விஶதா அபிச்சிலாஃ, தூலிஸ்பர்ஶவத்| பருஷாஃ கர்கஶாஃ, கோஜிஹ்வாஸ்பர்ஶவத்| கராஃ கர்கோடபலவத் ஸூக்ஷ்மாநேககண்டகாசிதாஃ| ஏஷு விகல்பேஷு வக்ஷ்யமாணஂ கேசிதிதி பதஂ ஸம்பந்தநீயம்| மிதோவிஸதஶாஃ பரஸ்பரபிந்நரூபாஃ| வக்ரா தநுஃகாஷ்டாதிவத்| தீக்ஷ்ணாஃ ஸூக்ஷ்மாக்ராஃ| பலஸந்நிபா இதி பிம்ப்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே, பிம்ப்யாதிஸந்நிபத்வஂ சாகத்யா ஜ்ஞேயம்| பிம்பீ ஓஷ்டோபமபலா ‘தேலாகுசா’ இதி லோகே க்யாதா, கார்பாஸீ வநகார்பாஸீ, கதம்பபுஷ்பாபாஃ ஸ்தூலா அநேகஸூக்ஷ்மஶிகராஃ| ஸித்தார்தகோபமாஃ ஸூக்ஷ்மபிடகாரூபாஃ| ஹதயஂ கஹீதமிவேதி வேதநா ஹத்க்ரஹஃ| க்ரதிதஂ க்ரந்திலஂ பாஷாணவத்| ருக் ஶூலம்| பிச்சா பிச்சிலோ த்ரவபாகஃ| உபவேஶ்யதே வர்சஸ்த்யாஜ்யதே| கஷ்ணஶப்தஸ்த்வகாதிபிஃ வக்த்ராந்தைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| அஸ்யோபத்ரவமாஹ– குல்மேத்யாதி| அஷ்டீலா வாதரோகவிஶேஷஃ||௧௦-௧௫||

Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18

பித்தோத்தரா நீலமுகா ரக்தபீதாஸிதப்ரபாஃ | தந்வஸ்ரஸ்ராவிணோ விஸ்ராஸ்தநவோ மதவஃ ஶ்லதாஃ ||௧௬|| ஶுகஜிஹ்வாயகத்கண்டஜலௌகோவக்த்ரஸந்நிபாஃ | தாஹபாகஜ்வரஸ்வேததண்மூர்சாருசிமோஹதாஃ ||௧௭|| ஸோஷ்மாணோ த்ரவநீலோஷ்ணபீதரக்தாமவர்சஸஃ | யவமத்யா ஹரித்பீதஹாரித்ரத்வங்நகாதயஃ ||௧௮|| (வா. நி. அ. ௭) |

பித்தார்ஶோலக்ஷணமாஹ– பித்தோத்தரா இத்யாதி| நீலமுகா நீலாக்ராஃ| தந்வஸ்ரஂ தந்வஸ்ரஂ தநு அகநம், அஸ்ரஂ ரக்தஂ ஸ்ரவந்தீதி தந்வஸ்ரஸ்ராவிணஃ| விஸ்ராஃ ஆமகந்திநஃ| தநவஃ ஸ்வல்பாஃ| மதவஃ கோமலாஃ| ஶ்லதாஃ லம்பநஶீலாஃ| யவமத்யாஃ யவவந்மத்யே ஸ்தூலாஃ| ஹரித் ஹரித்பத்ரவர்ணஂ, பீதஂ ஹரிதாலாபஂ, ஹாரித்ரஂ ஹரித்ராவர்ணம்; ஆதிஶப்தாத்விண்மூத்ரநேத்ரவக்த்ராணாஂ க்ரஹணம்||௧௬-௧௮||

Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23

ஶ்லேஷ்மோல்பணா மஹாமூலா கநா மந்தருஜஃ ஸிதாஃ | உத்ஸந்நோபசிதஸ்நிக்தஸ்தப்தவத்தகுருஸ்திராஃ ||௧௯|| பிச்சிலாஃ ஸ்திமிதாஃ ஶ்லக்ஷ்ணாஃ கண்ட்வாட்யாஃ ஸ்பர்ஶநப்ரியாஃ | கரீரபநஸாஸ்த்யாபாஸ்ததா கோஸ்தநஸந்நிபாஃ ||௨௦|| வங்க்ஷணாநாஹிநஃ பாயுபஸ்திநாபிவிகர்ஷிணஃ | ஸஶ்வாஸகாஸஹல்லாஸப்ரஸேகாருசிபீநஸாஃ ||௨௧|| மேஹகச்ச்ரஶிரோஜாட்யஶிஶிரஜ்வரகாரிணஃ | க்லைப்யாக்நிமார்தவச்சர்திராமப்ராயவிகாரதாஃ ||௨௨|| வஸாபஸகபப்ராயபுரீஷாஃ ஸப்ரவாஹிகாஃ | ந ஸ்ரவந்தி ந பித்யந்தே பாண்டுஸ்நிக்தத்வகாதயஃ ||௨௩|| (வா. நி. அ. ௭) |

ஶ்லேஷ்மார்ஶோலக்ஷணமாஹ– ஶ்லேஷ்மோல்பணே இத்யாதி| அத்ர ‘குதாங்குரா’ இத்யநுவர்ததே| மஹாமூலா தூரவாஸ்த்வவகாஹிநஃ| கநா நிபிடாவயவாஃ| உத்ஸந்நா தைர்க்யேணோத்கதாஃ, உபசிதாஃ பரிணாஹேந ஸ்தூலாஃ, ஸ்தப்தா அநம்ராஃ, வத்தாஃ பரிணாஹேந வர்துலாஃ, குரவோ குருத்ரவ்யாக்ராந்தமிவ குதஂ குர்வதே, ஸ்திரா அசஞ்சலாஃ| ஶ்லக்ஷ்ணா மணிவந்மஸணாஃ| கண்ட்வாட்யாஃ கண்டூபஹுலாஃ; கண்டூவ்யபகமார்தஂ ஸ்பஶ்யமாநாஃ ப்ரீணயந்த்யர்ஶஸமிதி ஸ்பர்ஶநப்ரியாஃ| கரீரோ மருஜத்ருமஃ, பநஸஃ கண்டகிபலஂ, தயோரஸ்த்யாபாஃ, அதவா கரீரோ வஂஶாங்குரஃ; தேந கரீராபாஃ, பநஸாஸ்த்யாபாஶ்சேத்யர்தஃ| ததா கோஸ்தநஸந்நிபாஃ கோஸ்தநஸதஶா இத்யர்தஃ| வங்க்ஷணௌ ஆநாஹிதுமாபத்துமிவ ஶீலஂ யேஷாஂ தே ததா; குதப்ரத்யாஸத்த்யா வங்க்ஷணயோஃ ப்ரேரணாத்யஸாமர்த்யகாரிண இத்யர்தஃ| பாயுபஸ்திநாபிவிகர்ஷிண இதி பாய்வாதிஷ்வாகர்ஷவத்பீடாகாரிணஃ| ப்ரஸேகோ முகஸ்ய குதஸ்ய வா; கச்ச்ரஂ மூத்ரகச்ச்ரஂ, ஶிரோஜாட்யஂ ஶிரஃஸ்திமிததா, ஶிஶிரஜ்வரகாரிணஃ ஶீதஜ்வரகாரிணஃ| க்லைப்யஂ ஸ்த்ரீஷ்வநுத்ஸாஹஃ, அக்நிமார்தவஂ வஹ்நிமாந்த்யஂ, சர்திர்வமிஃ| ஆமப்ராயவிகாரதாஃ ஆமபஹுலா யே ரோகாஃ அதீஸாரக்ரஹண்யாதயஸ்தத்ப்ரதாஃ| ப்ராயஸ்தாநே ‘ப்ராஜ்ய’ இதி பாடாந்தரே ஸ ஏவார்தஃ; ப்ராயப்ராஜ்யஶப்தயோஃ ப்ரசுரார்தத்வாத்| வஸாபஂ ச ஸகபஂ ச ப்ராஜ்யஂ ச புரீஷஂ யேஷாஂ தே ததா| ந ஸ்ரவந்தி ‘க்லேதரக்தாதிகம்’ இதி ஶேஷஃ| ந பித்யந்தே காடவிட்கப்ரபீடிதா அபி ந விதீர்யந்த இதி||௧௯-௨௩||

Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24

ஸர்வைஃ ஸர்வாத்மகாந்யாஹுர்லக்ஷணைஃ ஸஹஜாநி ச |௨௪|

ஸந்நிபாதார்ஶஸஃ ஸஹஜார்ஶஸஶ்ச லக்ஷணமாஹ– ஸர்வைரித்யாதி| ஸர்வைர்வாதஜாத்யர்ஶோபவைர்லக்ஷணைஃ, ஸர்வாத்மகாநி த்ரிதோஷஜாநி; ததா தைரேவ லக்ஷணைஃ ஸஹஜாந்யப்யாஹுஃ, தேஷாமபி த்ரிதோஷஜத்வாத்||–

Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27

ரக்தோல்பணா குதேகீலாஃ பித்தாகதிஸமந்விதாஃ ||௨௪|| வடப்ரரோஹஸதஶா குஞ்ஜாவித்ருமஸந்நிபாஃ | தேऽத்யர்தஂ துஷ்டமுஷ்ணஂ ச காடவிட்கப்ரபீடிதாஃ ||௨௫|| ஸ்ரவந்தி ஸஹஸா ரக்தஂ தஸ்ய சாதிப்ரவத்திதஃ | பேகாபஃ பீட்யதே துஃகைஃ ஶோணிதக்ஷயஸம்பவைஃ ||௨௬|| ஹீநவர்ணபலோத்ஸாஹோ ஹதௌஜாஃ கலுஷேந்த்ரியஃ | (வா. நி. அ. ௭) | விட் ஶ்யாவஂ கடிநஂ ரூக்ஷமதோவாயுர்ந வர்ததே ||௨௭||

ரக்தார்ஶோலக்ஷணமாஹ– ரக்தோல்பணா இத்யாதி| குதேகீலாஃ கீலவத் கீலாஃ அர்ஶாஂஸி, “ஹலதந்தாத் ஸப்தம்யாஃ ஸஞ்ஜ்ஞாயாம்” (பா. அ. ௬ பா. ௩ ஸூ. ௧) இத்யலுக்ஸமாஸஃ| பித்தாகதிஸமந்விதாஃ பைத்திகார்ஶோலக்ஷணயுக்தாஃ| வித்ருமஸந்நிபாஃ ப்ரவாலமணிவல்லோஹிதா இத்யர்தஃ| தே காடவிட்கப்ரபீடிதாஃ கடிநபுரீஷயந்த்ரிதாஃ, துஷ்டம் ஆவிலம், உஷ்ணஂ ச ரக்தஂ ஸ்ரவந்தி| தஸ்யேதி ரக்தஸ்ய, அதிப்ரவத்திதஃ அதிக்ஷயாத், பேகாபஃ ப்ராவஷேண்யவர்ஷாப்வாபஃ பீதச்சவிஃ, ‘புருஷஃ’ இதி ஶேஷஃ| துஃகைஃ ரோகைஃ| ஶோணிதக்ஷயஸம்பவைரிதி த்வக்பாருஷ்யாம்லஶீதப்ரார்தநாஸிராஶைதில்யைஃ (ஸு. ஸூ. அ. ௧௫) ஸுஶ்ருதோக்தைஃ| பலஂ ஸ்தௌல்யம், உத்ஸாஹோ ஹர்ஷஃ| ஹதௌஜா ஹதஶக்திஃ| கலுஷேந்த்ரிய ஆவிலசக்ஷுஃ, வ்யாகுலஸர்வேந்த்ரியோ வா| விட் ஶ்யாவமிதி விட்ஶப்தோ நபுஂஸகோऽப்யஸ்தி, ஏதந்நிர்தேஶாதேவ| காஶ்மீராஸ்து சரகே– “விட் ஶ்யாவா கடிநா ரூக்ஷா” இத்யேவ படந்தி| அதோவாயுர்ந வர்ததே குதேந, ப்ரதிலோமகத்வாத்||௨௪-௨௭||

Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30

தநு சாருணவர்ணஂ ச பேநிலஂ சாஸகர்ஶஸாம் | கட்யூருகுதஶூலஂ ச தௌர்பல்யஂ யதி சாதிகம் ||௨௮|| தத்ராநுபந்தோ வாதஸ்ய ஹேதுர்யதி ச ரூக்ஷணம் | ஶிதிலஂ ஶ்வேதபீதஂ ச விட் ஸ்நிக்தஂ குரு ஶீதலம் ||௨௯|| யத்யர்ஶஸாஂ கநஂ சாஸக் தந்துமத் பாண்டு பிச்சிலம் | குதஂ ஸபிச்சஂ ஸ்திமிதஂ குரு ஸ்நிக்தஂ ச காரணம் | ஶ்லேஷ்மாநுபந்தோ விஜ்ஞேயஸ்தத்ர ரக்தார்ஶஸாஂ புதைஃ ||௩௦|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

இதாநீஂ தஸ்யைவ ரக்தார்ஶஸோ நிதாநஸ்ய ரக்தஸ்ய வாதாதிபேதேந லக்ஷணமாஹ– தந்வித்யாதி| தத்ராநுபந்தோ வாதஸ்யேதி வாதாதிதுஷ்டஸ்யைவ ரக்தஸ்யாரம்பகத்வாந்நது கேவலஸ்ய, தோஷத்வாபாவாத்| ஶிதிலமித்யாதிநா கபாநுபந்தஸ்ய| நநு, பித்தாநுபந்தஃ குதோ நோக்த இதி? உச்யதே, ரக்தபித்தயோஃ ப்ராயஃ ஸமாநலிங்கத்வாத்| உக்தஂ ச பூர்வஂ “ரக்தோல்பணா குதேகீலாஃ பித்தாகதிஸமந்விதாஃ|” இதி||௨௮-௩௦||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32

விஷ்டம்போऽந்நஸ்ய தௌர்பல்யஂ குக்ஷேராடோப ஏவ ச | கார்ஶ்யமுத்காரபாஹுல்யஂ ஸக்திஸாதோऽல்பவிட்கதா ||௩௧|| க்ரஹணீதோஷபாண்ட்வர்தேராஶங்கா சோதரஸ்ய ச | பூர்வரூபாணி நிர்திஷ்டாந்யர்ஶஸாமபிவத்தயே ||௩௨|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

பூர்வரூபமாஹ– விஷ்டம்ப இத்யாதி| விஷ்டம்போऽந்நஸ்யேதி விஷ்டப்யாந்நஸ்யாஜீர்ணதாகமநம் ஆஹாரோ வா வா விஷ்டப்தஃ ஆமாஶய ஏவாவதிஷ்டதே, வாதவைகுண்யாத்| தௌர்பல்யஂ ஹீநஶக்திதா| ‘விஷ்டம்போऽங்கஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே விஷ்டம்போ மலஸ்ய, அங்கஸ்ய தௌர்பல்யம்| யத்யபி நிதாநாநந்தரஂ பூர்வரூபஂ வக்தவ்யஂ பவதி, ததாऽபி நிதாநலக்ஷணாநந்தரமத்ர பூர்வரூபஂ; நிதாநலிங்கயோஶ்சிகித்ஸாங்கதமத்வப்ரதிபாதநார்தஂ தயோஃ பூர்வமபிதாநம்; அதவாऽவஶ்யவக்தவ்யாநாஂ காமசாராதபிதாநமிதி| ஏவமந்யத்ராபி வ்யதிக்ரமே த்ரஷ்டவ்யம்| குக்ஷேராடோபோ ‘குடகுடாஶப்தஃ’ இதி சக்ரஃ, ‘தநதநீ’ இதி குணாகரஃ; ‘ருஜாபூர்வகஃ க்ஷோபஃ’ இதி கதாதரஃ, புரீஷவத்திலக்ஷணே ச ‘ஆடோபம் ஆத்மாநம்’ இதி விவதவாந்; ஏதச்ச ந ஸர்வத்ர, குல்மபூர்வரூபே ஆடோபாத்மாநயோருபயோரபி பாடாத்| உத்காரபாஹுல்யமதோநிருத்தஸ்ய வாயோரூர்த்வகமநாத்| ஸக்திஸாதோ ஜங்காவஸாதஃ| க்ரஹணீதோஷபாண்ட்வர்தேஃ க்ரஹணீதோஷயுக்தபாண்டுரோகஸ்ய உதரஸ்ய சாஶங்கா, தேஷாஂ லக்ஷணதர்ஶநாத்| ‘க்ரஹணீதோஷபாண்ட்வர்திஃ’ இதி பாடாந்தரே க்ரஹணீதோஷஸ்ய பாண்டோஃ பாண்டுரோகஸ்ய சார்திஃ பீடா ஸ்யாத்| அபிவத்தயே உத்பத்த்யர்தமிதி||௩௧-௩௨||

Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34

பஞ்சாத்மா மாருதஃ பித்தஂ கபோ குதவலித்ரயம் | ஸர்வ ஏவ ப்ரகுப்யந்தி குதஜாநாஂ ஸமுத்பவே ||௩௩|| தஸ்மாதர்ஶாஂஸி துஃகாநி பஹுவ்யாதிகராணி ச | ஸர்வதேஹோபதாபீநி ப்ராயஃ கச்ச்ரதமாநி ச ||௩௪|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

நநு, குததேஶதுஷ்ட்யா குதஜஸ்யோத்பாதாத் கதஂ ஸர்வதேஹே கஶத்வகஷ்ணத்வாதிரூபா துஷ்டிரித்யத ஆஹ– பஞ்சாத்மேத்யாதி| பஞ்சாத்மா பஞ்சஸ்வரூபஃ, ப்ராணாபாநஸமாநோதாநவ்யாநபேதாத்; இதி தேஷாஂ ஸ்தாநாநி| ஏவஂ லிங்கவிபரிணாமாத் பஞ்சாத்மகத்வஂ பித்தேऽபி யோஜ்யஂ, பித்தஂ ஹ்யாலோசகரஞ்ஜகஸாதகபாசகப்ராஜகபேதாத்பிந்நம்| ஏவஂ கபோऽபி பஞ்சாத்மா, ஹதயாமாஶயஜிஹ்வாஶிரஃஸந்திஷு க்ரமேணாவலம்பகக்லேதகபோதகதர்பகஶ்லேஷ்மகபேதாத்| யதாஹ கௌதமஃ– “ஶ்லேஷ்மா து பஞ்சவிதோரஃஸ்தஃ க்லேதகாதிஸ்வகர்மணா| கபதாம்நாஂ ச ஸர்வேஷாஂ யத் கரோத்யவலம்பநம்|| அதோऽவலம்பகஃ, ஶ்லேஷ்மா யஸ்த்வாமாஶயஸஂஶ்ரிதஃ| க்லேதகஃ ஸோऽந்நஸங்காதக்லேதநாத், ரஸபோதநாத்|| போதகோ ரஸநாஸ்தஸ்து, ஶிரஃஸஂஸ்தோऽக்ஷிதர்பணாத்| தர்பகஃ, ஶ்லேஷ்மகஃ ஸம்யக் ஶ்லேஷணாத் ஸந்திஷு ஸ்திதஃ||” இதி| குதவலீத்ரயஸ்ய ச ப்ரகோபோ விகதத்வஂ, ஸந்நிதாநஸ்யாப்யபாவாத், வலீதுஷ்டேரப்ராப்தேஶ்ச| ஸர்வ ஏவேதி உக்தமாருதாதய ஏவேதி| தஸ்மாதித்யாதி| பஹுவ்யாதிகராணீதி ஜடராக்நிமாந்த்யாத்யுபத்ரவகராணி| ப்ராயஃ கச்ச்ரதமாநீதி ப்ராயோக்ரஹணாதஸாத்யாநி ஸுகஸாத்யாந்யபி||௩௩-௩௪||

Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37

பாஹ்யாயாஂ து வலௌ ஜாதாந்யேகதோஷோல்பணாநி ச | அர்ஶாஂஸி ஸுகஸாத்யாநி ந சிரோத்பதிதாநி ச ||௩௫|| த்வந்த்வஜாநி த்விதீயாயாஂ வலௌ யாந்யாஶ்ரிதாநி ச | கச்ச்ரஸாத்யாநி தாந்யாஹுஃ பரிஸஂவத்ஸராணி ச ||௩௬|| ஸஹஜாநி த்ரிதோஷாணி யாநி சாப்யந்தராஂ வலிம் | ஜாயந்தேऽர்ஶாஂஸி ஸஂஶ்ரித்ய தாந்யஸாத்யாநி நிர்திஶேத் ||௩௭|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

உக்தவாதாத்யர்ஶஸாஂ ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– பாஹ்யாயாமித்யாதி| ந சிரோத்பதிதாநீதி அநதிக்ராந்தஸஂவத்ஸராணி| பரிஸஂவத்ஸராணீதி பரிகதோऽதிக்ராந்தஃ ஸஂவத்ஸரோ யைஸ்தாநி ததா| யாநி து பாஹ்யவலிஜாதாநி த்விதோஷோல்பணாநி தாநி கச்ச்ராணி, த்ரிதோஷஜாநி யாப்யாநீத்யுக்தம்; ஏவஂ த்விதீயாயாமேகதோஷோல்பணாநி கச்ச்ராணி, த்விதோஷோல்பணாநி யாப்யாநி, த்ரிதோஷோல்பணாந்யஸாத்யாநி; ஏவஂ ததீயாயாமேகதோஷோல்பணாநி யாப்யாநி, ஶேஷாண்யஸாத்யாநி| யத்யாப்யஂ ப்ரத்யாக்யேயஂ வா தத்தோஷவலிபேதேऽப்யஸாத்யமேவ; யதுக்தஂ சரகேண– “நாஸாத்யஃ ஸாத்யதாஂ யாதி ஸாத்யோ யாதி த்வஸாத்யதாம்|” (ச. நி. அ. ௮) இதி||௩௫-௩௭||

Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38

ஶேஷத்வாதாயுஷஸ்தாநி சதுஷ்பாதஸமந்விதே | யாப்யந்தே தீப்தகாயாக்நேஃ ப்ரத்யாக்யேயாந்யதோऽந்யதா ||௩௮|| (ச. சி. அ. ௧௪) |

அஸாத்யோ ஹி த்விவிதோ யாப்யப்ரத்யாக்யேயபேதாத், தத்ர யத்யாயுஃஶேஷோऽஸ்தி சதுஷ்பாதஸம்பத்திஶ்ச ததா யாப்யத்வமந்யதா ப்ரத்யாக்யேயத்வமித்யாஹ– ஶேஷத்வாதித்யாதி| சதுஷ்பாதஸமந்விதே ‘அர்ஶோரோகிணி’ இதி ஶேஷஃ| ஸமந்வித இதி பாவே க்தஃ, தேந ‘சதுஷ்பாதஸமந்வயே ஸதி’ இதி சக்ரஃ||௩௮||

Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41

ஹஸ்தே பாதே முகே நாப்யாஂ குதே வஷணயோஸ்ததா | ஶோதோ ஹத்பார்ஶ்வஶூலஂ ச யஸ்யாஸாத்யோऽர்ஶஸோ ஹி ஸஃ ||௩௯|| ஹத்பார்ஶ்வஶூலஂ ஸம்மோஹஶ்சர்திரங்கஸ்ய ருக்ஜ்வரஃ | தஷ்ணா குதஸ்ய பாகஶ்ச நிஹந்யுர்குதஜாதுரம் ||௪௦|| (ச. சி. அ. ௧௪) | தஷ்ணா அரோசகஶூலார்தமதிப்ரஸ்ருதஶோணிதம் | ஶோதாதிஸாரஸஂயுக்தமர்ஶாஂஸி க்ஷபயந்தி ஹி ||௪௧|| (ஸு. ஸூ. அ. ௩௩) |

உபத்ரவாதஸாத்யத்வமாஹ– ஹஸ்தே இத்யாதி| ஹஸ்தபாதாதிஶோதோ மிலிதோऽஸாத்யலக்ஷணம்| அத்ர ஹத்பார்ஶ்வஶூலஸம்மோஹாதி வ்யஸ்தஂ ஸமஸ்தஂ வா||௩௯-௪௧||

Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

மேட்ராதிஷ்வபி வக்ஷ்யந்தே யதாஸ்வஂ, நாபிஜாநி ச | கண்டூபதாஸ்யரூபாணி பிச்சிலாநி மதூநி ச ||௪௨|| (வா. நி. அ. ௭) |

அத மேட்ரஜாதீநாஂ ஸ்வரூபமாஹ– மேட்ராதிஷ்வித்யாதி| மேட்ராதிஷ்வபி வக்ஷ்யந்தே யதாஸ்வமித்யந்தேந சேதஃ| தேந ‘நாஸார்ஶ’ இத்யாதிவ்யபதேஶஃ| கண்டூபதாஸ்யரூபாணி கிஞ்சுலகமுகஸதஶாநி||௪௨||

Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43

வ்யாநோ கஹீத்வா ஶ்லேஷ்மாணஂ கரோத்யர்ஶஸ்த்வசோ பஹிஃ | கீலோபமஂ ஸ்திரகரஂ சர்மகீலஂ து தத்விதுஃ ||௪௩|| (வா. நி. அ. ௭) |

சர்மகீலஸம்ப்ராப்திமாஹ– வ்யாந இத்யாதி| வ்யாநோ வாயுஃ, “ஏதச்ச குதௌஷ்டதேஶ ஏவ நாந்யத்ர இதி கார்திககுண்டாதயஃ”||௪௩||

Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44

வாதேந தோதபாருஷ்யஂ பித்தாதஸிதவக்த்ரதா | ஶ்லேஷ்மணா ஸ்நிக்ததா சாஸ்ய க்ரதிதத்வஂ ஸவர்ணதா ||௪௪|| (வா. நி. அ. ௭) |

தஸ்யைவ வாதாதிபேதேந லக்ஷணமாஹ– வாதேநேத்யாதி| ஸவர்ணதா காத்ரஸவர்ணதா|௪௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநேऽர்ஶோநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௫||

இதி ஶ்ரீவிஜரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாமர்ஶோநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫||