Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1
अथार्शोनिदानम् |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च |
अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
अतीसारग्रहण्यर्शसां परस्परानुबन्धित्वादतीसारग्रहण्यनन्तरमर्श उच्यते– पृथगित्यादि| ‘अरिवत् प्राणान् शृणाति हिनस्तीत्यर्शः’ इति पृषोदरादिपाठान्निरुक्तिमाहुः| सहजानीति सह शरीरेण जातानि, गुदवल्यारम्भकबीजभागस्य दोषदूषितत्वात्| अत्र द्वन्द्वजानि प्रकृतिसमसमवायारब्धत्वान्न पृथग्गणितानि| उक्तं हि सुश्रुते– “अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा वै दोषयोर्द्वयोः| संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः षड्विधश्च सः||” (सु. नि. अ. २) इति| षड्विधत्वं चात्र संसर्गस्य वातादिभिर्युग्मैस्त्रयः संसर्गाः, तैरेव रक्तयोगादपरे त्रय इति| सन्निपातजं त्वेकैकदोषजेष्वदृष्टस्यासाध्यत्वस्य योगाद्विकृतिविषमसमवायारब्धमिति सङ्ख्यया पृथग्गणितम्| गुदवलित्रय इति अर्धपञ्चाङ्गुलमानं गुदं, तस्यावयवभूतास्तिस्रो वलय उपर्युपरि व्यवस्थिताः शङ्खावर्तनिभाः प्रवाहणीविसर्जनीसंवरणीनामिकाः; तत्र गुदौष्ठमर्धाङ्गुलं, तदूर्ध्वमङ्गुलमाना प्रथमावली सुश्रुतेन (सु. नि. अ. २) निर्दिष्टा; भोजेऽप्युक्तम्– “रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धं गुदौष्ठं परिचक्षते| गुदौष्ठादङ्गुलं चैकं प्रथमां तां वलीं विदुः|| सार्धैकाङ्गुलमानेन तदन्येऽपि प्रकीर्तिते||” इति सार्धाङ्गुलमाना द्वितीया तृतीया चेति||१||
Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् |
मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२||
(वा. नि. अ. ७) |
सम्प्राप्तिपूर्वकमर्शःस्वरूपमाह– दोषा इत्यादि| त्वङ्मांसग्रहणेन त्वङ्मांसाश्रितं रक्तमपि गृह्यते, चिकित्सायां रक्तस्रावणोपदेशात्| अपानं गुदम्, आदिशब्देन नासिकादीनां ग्रहणम्| कायचिकित्सकास्तु गुदजस्यैवार्शस्त्वमिच्छन्ति, नासादिजानां त्वधिमांसत्वं, तेषु “पञ्चात्मा मारुतः” इत्यादिसम्प्राप्तेरभावात्, विष्टम्भ इत्यादिपूर्वरूपस्य चासम्भवात्; यदाह चरकः– ‘शिश्न’ इत्यारभ्य यावत् “अधिमांसव्यपदेश एव” (च. चि. अ. १४) इति| सुश्रुतेन तु मांसाङ्कुरत्वसाधर्म्यात् शस्त्रक्षाराग्निसाध्यत्वाच्च तेष्वर्शःशब्दप्रयोगः कृतः, सार्षपादिस्नेहे तैलव्यपदेशवत्; सुश्रुतार्थवादिनो वाग्भटस्याप्ययमेवाभिप्राय इति||२||
Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च |
प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३||
लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च |
शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४||
(च. चि. अ. १४) |
वातार्शसो निदानमाह– कषायेत्यादि| प्रमितम् अल्पतमम्, अल्पं मात्राहीनमशनं, जेज्जटस्त्वाह– ‘प्रमितमतीतकालभोजनम्’| ‘प्रमृत’ इति पाठे तु नष्टशक्तिकं धान्यादिकमाहुः| ‘प्रमिताशनमेकरसाभ्यासः’ इत्यन्ये| तन्नातियुक्तम्; एकरसाभ्यासः किं वातप्रकोपकस्य कट्वादेः, कफप्रकोपकस्य मधुरादेर्वा? नाद्यः, कट्वादेरत्रैवोपात्तत्वात्; द्वितीये मधुरादीनां त्वभ्यासो वातशामक एव, एकरसाभ्यासाच्च दौर्बल्यमुक्तं नतु वातवृद्धिरिति चिन्त्यमेतत्| तीक्ष्णमिति मद्यविशेषणं, पैष्टिकादिमृदुमद्यस्य वातप्रशमकत्वात्| शीतो देश आनूपः, कालो हेमन्तादिः| आतपस्य उष्णम्, आतपस्योष्णगुणस्याप्युद्भूतरौक्ष्याद्वातप्रकोपकत्वमिति||३-४||
Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः |
देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५||
विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् |
पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६||
(च. चि. अ. १४) |
पित्तार्शोनिदानमाह– कट्वम्लेत्यादि| देशकालावशिशिराविति उष्णो देशो मरुः, उष्णः कालः शरद् ग्रीष्मश्च| असूयनं परसम्पत्तौ द्वेषः, स क्रोधविशेष एव| पित्तोल्बणानामित्यनेन सर्वेषामर्शसां त्रिदोषजत्वम्, अधिकेन तु व्यपदेश इति दर्शितं चरकेण| यदाह स एव– “अर्शांसि नाम जायन्ते नाऽसन्निपतितैस्त्रिभिः| दोषैर्दोषविशेषात्तु विशेषः कथ्यतेऽर्शसाम्||” (च. चि. अ. १४) इति||५-६||
Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च |
अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७||
प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् |
श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८||
(च. चि. अ. १४) |
श्लेष्मार्शोनिदानमाह– मधुरेत्यादि| शय्यासनसुखे रतिरिति सुखशय्यासने रतिरासक्तिः| प्राग्वातसेवा पुरोवातसेवनम्| अचिन्तनं निश्चिन्तता||७-८||
Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
द्वन्द्वजार्शोनिदानादिकमाह– हेत्वित्यादि| हेतुलक्षणसंसर्गादिति दोषद्वयस्य निदानमेलकेन लक्षणमेलकेन च द्वन्द्वोल्बणानि द्वन्द्वजानि विद्यात्|९|–
Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९||
(च. चि. अ. १४) |
त्रिदोषजार्शोनिदानमाह– सर्व इत्यादि| सर्वो हेतुरिति एकैकशो वाताद्यर्शसां यो हेतुरुक्तः स त्रिदोषजानां भवति, त्रयो दोषा जनकत्वेनैषां सन्तीति त्रिदोषजानि| सहजैर्लक्षणं सममिति तेषां लक्षणं सहजैरर्शोभिः सह समं सदृशं, सहजानां यल्लक्षणं तत्त्रिदोषजानामित्यर्थः| ‘सहजैर्लक्षणैः समम्’ इति पाठान्तरे तु सहजैः सहजार्शोभवैर्लक्षणैः समं सह सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणामिति योज्यम्| सहजार्शोलक्षणं चात्र सङ्ग्रहेणोक्तं तन्त्रान्तरादनुस्मर्तव्यं; यदाह सुश्रुतः– “दुर्दर्शनानि परुषारुणपाण्डूनि दारुणान्तर्मुखानि, तैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निर्घ्राणशिरोऽक्षिश्रवणरोगवान्, सततमन्त्रकूजनाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते||” (सु. नि. अ. २) इति; चरके च– ‘कानिचिदणूनि’ (च. चि. अ. १४) इत्यादिना प्रभूततरं लक्षणमुक्तम्| ननु, त्रिदोषजानीति विशेषाभिधानमनुपपन्नं, सर्वेषामेव रोगाणां त्रिदोषजत्वात्| यदुक्तम्– “द्रव्यमेकरसं नास्ति न रोगोऽप्येकदोषजः| योऽधिकस्तेन निर्देशः क्रियते रसदोषयोः||” इति| नैवं; “सर्वदेहचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः” इति वचनादेकस्मिन् धात्वादौ दोषेण दूषिते सति तद्गतेतरदोषेऽप्यवश्यम्भाविनी काचिद्दुष्टिः, दुष्टदोषसम्बन्धात्| किञ्च स्वकारणात् वृद्धो वायुः शैत्याच्छीतस्य श्लेष्मणो बलमादधाति, लाघवात्तेजोरूपस्य पित्तस्य; पित्तं च कटुत्वाद्वातस्य, द्रवत्वात् श्लेष्मणः; कफश्च शैत्याद्वायोः, द्रवत्वात् पित्तस्येति| अत एवोक्तम्– “न रोगोऽप्येकदोषजः” इति| अनेनैवाभिप्रायेणोक्तम्– “एकः प्रकुपितो दोषः सर्वानेव प्रकोपयेत्|” इति| यत्र तु स्वकारणात्त्रयोऽपि कुपितास्तत्र त्रिदोषव्यपदेश इति सिद्धान्तः; एवं सर्वत्र||९||
Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः |
म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०||
मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः |
बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११||
केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः |
शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२||
क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः |
कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३||
तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् |
रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४||
कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते |
गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५||
(वा. नि. अ. ७) |
पूर्वं निदानमुक्तं, सम्प्रति वातादिभेदेनार्शसां लक्षणान्युच्यन्ते, तत्र प्रथमं वातार्शोलक्षणमाह– गुदेत्यादि| गुदाङ्कुरा गुदे अङ्कुराकाराः मांसप्ररोहाः, त एव अर्शांसि| बह्वनिला वातोल्बणाः| शुष्काः स्रावरहिताः| चिमचिमा वेदनाविशेषः| म्लाना अनुपचिताः| स्तब्धाः काठिन्यात्| विशदा अपिच्छिलाः, धूलिस्पर्शवत्| परुषाः कर्कशाः, गोजिह्वास्पर्शवत्| खराः कर्कोटफलवत् सूक्ष्मानेककण्टकाचिताः| एषु विकल्पेषु वक्ष्यमाणं केचिदिति पदं सम्बन्धनीयम्| मिथोविसदृशाः परस्परभिन्नरूपाः| वक्रा धनुःकाष्ठादिवत्| तीक्ष्णाः सूक्ष्माग्राः| फलसन्निभा इति बिम्ब्यादिभिः सम्बध्यते, बिम्ब्यादिसन्निभत्वं चाकृत्या ज्ञेयम्| बिम्बी ओष्ठोपमफला ‘तेलाकुचा’ इति लोके ख्याता, कार्पासी वनकार्पासी, कदम्बपुष्पाभाः स्थूला अनेकसूक्ष्मशिखराः| सिद्धार्थकोपमाः सूक्ष्मपिडकारूपाः| हृदयं गृहीतमिवेति वेदना हृद्ग्रहः| ग्रथितं ग्रन्थिलं पाषाणवत्| रुक् शूलम्| पिच्छा पिच्छिलो द्रवभागः| उपवेश्यते वर्चस्त्याज्यते| कृष्णशब्दस्त्वगादिभिः वक्त्रान्तैः प्रत्येकं सम्बध्यते| अस्योपद्रवमाह– गुल्मेत्यादि| अष्ठीला वातरोगविशेषः||१०-१५||
Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः |
तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६||
शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः |
दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७||
सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः |
यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८||
(वा. नि. अ. ७) |
पित्तार्शोलक्षणमाह– पित्तोत्तरा इत्यादि| नीलमुखा नीलाग्राः| तन्वस्रं तन्वस्रं तनु अघनम्, अस्रं रक्तं स्रवन्तीति तन्वस्रस्राविणः| विस्राः आमगन्धिनः| तनवः स्वल्पाः| मृदवः कोमलाः| श्लथाः लम्बनशीलाः| यवमध्याः यववन्मध्ये स्थूलाः| हरित् हरित्पत्रवर्णं, पीतं हरितालाभं, हारिद्रं हरिद्रावर्णम्; आदिशब्दाद्विण्मूत्रनेत्रवक्त्राणां ग्रहणम्||१६-१८||
Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः |
उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९||
पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः |
करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०||
वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः |
सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१||
मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः |
क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२||
वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः |
न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३||
(वा. नि. अ. ७) |
श्लेष्मार्शोलक्षणमाह– श्लेष्मोल्बणे इत्यादि| अत्र ‘गुदाङ्कुरा’ इत्यनुवर्तते| महामूला दूरवास्त्ववगाहिनः| घना निबिडावयवाः| उत्सन्ना दैर्घ्येणोद्गताः, उपचिताः परिणाहेन स्थूलाः, स्तब्धा अनम्राः, वृत्ताः परिणाहेन वर्तुलाः, गुरवो गुरुद्रव्याक्रान्तमिव गुदं कुर्वते, स्थिरा अचञ्चलाः| श्लक्ष्णा मणिवन्मसृणाः| कण्ड्वाढ्याः कण्डूबहुलाः; कण्डूव्यपगमार्थं स्पृश्यमानाः प्रीणयन्त्यर्शसमिति स्पर्शनप्रियाः| करीरो मरुजद्रुमः, पनसः कण्टकिफलं, तयोरस्थ्याभाः, अथवा करीरो वंशाङ्कुरः; तेन करीराभाः, पनसास्थ्याभाश्चेत्यर्थः| तथा गोस्तनसन्निभाः गोस्तनसदृशा इत्यर्थः| वङ्क्षणौ आनाहितुमाबद्धुमिव शीलं येषां ते तथा; गुदप्रत्यासत्त्या वङ्क्षणयोः प्रेरणाद्यसामर्थ्यकारिण इत्यर्थः| पायुबस्तिनाभिविकर्षिण इति पाय्वादिष्वाकर्षवत्पीडाकारिणः| प्रसेको मुखस्य गुदस्य वा; कृच्छ्रं मूत्रकृच्छ्रं, शिरोजाड्यं शिरःस्तिमितता, शिशिरज्वरकारिणः शीतज्वरकारिणः| क्लैब्यं स्त्रीष्वनुत्साहः, अग्निमार्दवं वह्निमान्द्यं, छर्दिर्वमिः| आमप्रायविकारदाः आमबहुला ये रोगाः अतीसारग्रहण्यादयस्तत्प्रदाः| प्रायस्थाने ‘प्राज्य’ इति पाठान्तरे स एवार्थः; प्रायप्राज्यशब्दयोः प्रचुरार्थत्वात्| वसाभं च सकफं च प्राज्यं च पुरीषं येषां ते तथा| न स्रवन्ति ‘क्लेदरक्तादिकम्’ इति शेषः| न भिद्यन्ते गाढविट्कप्रपीडिता अपि न विदीर्यन्त इति||१९-२३||
Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
सन्निपातार्शसः सहजार्शसश्च लक्षणमाह– सर्वैरित्यादि| सर्वैर्वातजाद्यर्शोभवैर्लक्षणैः, सर्वात्मकानि त्रिदोषजानि; तथा तैरेव लक्षणैः सहजान्यप्याहुः, तेषामपि त्रिदोषजत्वात्||–
Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४||
वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः |
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६||
हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः |
(वा. नि. अ. ७) |
विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
रक्तार्शोलक्षणमाह– रक्तोल्बणा इत्यादि| गुदेकीलाः कीलवत् कीलाः अर्शांसि, “हलदन्तात् सप्तम्याः सञ्ज्ञायाम्” (पा. अ. ६ पा. ३ सू. १) इत्यलुक्समासः| पित्ताकृतिसमन्विताः पैत्तिकार्शोलक्षणयुक्ताः| विद्रुमसन्निभाः प्रवालमणिवल्लोहिता इत्यर्थः| ते गाढविट्कप्रपीडिताः कठिनपुरीषयन्त्रिताः, दुष्टम् आविलम्, उष्णं च रक्तं स्रवन्ति| तस्येति रक्तस्य, अतिप्रवृत्तितः अतिक्षयात्, भेकाभः प्रावृषेण्यवर्षाभ्वाभः पीतच्छविः, ‘पुरुषः’ इति शेषः| दुःखैः रोगैः| शोणितक्षयसम्भवैरिति त्वक्पारुष्याम्लशीतप्रार्थनासिराशैथिल्यैः (सु. सू. अ. १५) सुश्रुतोक्तैः| बलं स्थौल्यम्, उत्साहो हर्षः| हतौजा हतशक्तिः| कलुषेन्द्रिय आविलचक्षुः, व्याकुलसर्वेन्द्रियो वा| विट् श्यावमिति विट्शब्दो नपुंसकोऽप्यस्ति, एतन्निर्देशादेव| काश्मीरास्तु चरके– “विट् श्यावा कठिना रूक्षा” इत्येव पठन्ति| अधोवायुर्न वर्तते गुदेन, प्रतिलोमगत्वात्||२४-२७||
Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् |
कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८||
तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् |
शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९||
यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् |
गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् |
श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०||
(च. चि. अ. १४) |
इदानीं तस्यैव रक्तार्शसो निदानस्य रक्तस्य वातादिभेदेन लक्षणमाह– तन्वित्यादि| तत्रानुबन्धो वातस्येति वातादिदुष्टस्यैव रक्तस्यारम्भकत्वान्नतु केवलस्य, दोषत्वाभावात्| शिथिलमित्यादिना कफानुबन्धस्य| ननु, पित्तानुबन्धः कुतो नोक्त इति? उच्यते, रक्तपित्तयोः प्रायः समानलिङ्गत्वात्| उक्तं च पूर्वं “रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः|” इति||२८-३०||
Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च |
कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१||
ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च |
पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२||
(च. चि. अ. १४) |
पूर्वरूपमाह– विष्टम्भ इत्यादि| विष्टम्भोऽन्नस्येति विष्टभ्यान्नस्याजीर्णतागमनम् आहारो वा वा विष्टब्धः आमाशय एवावतिष्ठते, वातवैगुण्यात्| दौर्बल्यं हीनशक्तिता| ‘विष्टम्भोऽङ्गस्य’ इति पाठान्तरे विष्टम्भो मलस्य, अङ्गस्य दौर्बल्यम्| यद्यपि निदानानन्तरं पूर्वरूपं वक्तव्यं भवति, तथाऽपि निदानलक्षणानन्तरमत्र पूर्वरूपं; निदानलिङ्गयोश्चिकित्साङ्गतमत्वप्रतिपादनार्थं तयोः पूर्वमभिधानम्; अथवाऽवश्यवक्तव्यानां कामचारादभिधानमिति| एवमन्यत्रापि व्यतिक्रमे द्रष्टव्यम्| कुक्षेराटोपो ‘गुडगुडाशब्दः’ इति चक्रः, ‘तनतनी’ इति गुणाकरः; ‘रुजापूर्वकः क्षोभः’ इति गदाधरः, पुरीषवृद्धिलक्षणे च ‘आटोपम् आध्मानम्’ इति विवृतवान्; एतच्च न सर्वत्र, गुल्मपूर्वरूपे आटोपाध्मानयोरुभयोरपि पाठात्| उद्गारबाहुल्यमधोनिरुद्धस्य वायोरूर्ध्वगमनात्| सक्थिसादो जङ्घावसादः| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेः ग्रहणीदोषयुक्तपाण्डुरोगस्य उदरस्य चाशङ्का, तेषां लक्षणदर्शनात्| ‘ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तिः’ इति पाठान्तरे ग्रहणीदोषस्य पाण्डोः पाण्डुरोगस्य चार्तिः पीडा स्यात्| अभिवृद्धये उत्पत्त्यर्थमिति||३१-३२||
Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् |
सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३||
तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च |
सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४||
(च. चि. अ. १४) |
ननु, गुददेशदुष्ट्या गुदजस्योत्पादात् कथं सर्वदेहे कृशत्वकृष्णत्वादिरूपा दुष्टिरित्यत आह– पञ्चात्मेत्यादि| पञ्चात्मा पञ्चस्वरूपः, प्राणापानसमानोदानव्यानभेदात्; इति तेषां स्थानानि| एवं लिङ्गविपरिणामात् पञ्चात्मकत्वं पित्तेऽपि योज्यं, पित्तं ह्यालोचकरञ्जकसाधकपाचकभ्राजकभेदाद्भिन्नम्| एवं कफोऽपि पञ्चात्मा, हृदयामाशयजिह्वाशिरःसन्धिषु क्रमेणावलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेष्मकभेदात्| यदाह गौतमः– “श्लेष्मा तु पञ्चविधोरःस्थः क्लेदकादिस्वकर्मणा| कफधाम्नां च सर्वेषां यत् करोत्यवलम्बनम्|| अतोऽवलम्बकः, श्लेष्मा यस्त्वामाशयसंश्रितः| क्लेदकः सोऽन्नसङ्घातक्लेदनाद्, रसबोधनात्|| बोधको रसनास्थस्तु, शिरःसंस्थोऽक्षितर्पणात्| तर्पकः, श्लेष्मकः सम्यक् श्लेषणात् सन्धिषु स्थितः||” इति| गुदवलीत्रयस्य च प्रकोपो विकृतत्वं, सन्निधानस्याप्यभावात्, वलीदुष्टेरप्राप्तेश्च| सर्व एवेति उक्तमारुतादय एवेति| तस्मादित्यादि| बहुव्याधिकराणीति जठराग्निमान्द्याद्युपद्रवकराणि| प्रायः कृच्छ्रतमानीति प्रायोग्रहणादसाध्यानि सुखसाध्यान्यपि||३३-३४||
Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च |
अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च |
कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६||
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् |
जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७||
(च. चि. अ. १४) |
उक्तवाताद्यर्शसां साध्यत्वादिकमाह– बाह्यायामित्यादि| न चिरोत्पतितानीति अनतिक्रान्तसंवत्सराणि| परिसंवत्सराणीति परिगतोऽतिक्रान्तः संवत्सरो यैस्तानि तथा| यानि तु बाह्यवलिजातानि द्विदोषोल्बणानि तानि कृच्छ्राणि, त्रिदोषजानि याप्यानीत्युक्तम्; एवं द्वितीयायामेकदोषोल्बणानि कृच्छ्राणि, द्विदोषोल्बणानि याप्यानि, त्रिदोषोल्बणान्यसाध्यानि; एवं तृतीयायामेकदोषोल्बणानि याप्यानि, शेषाण्यसाध्यानि| यद्याप्यं प्रत्याख्येयं वा तद्दोषवलिभेदेऽप्यसाध्यमेव; यदुक्तं चरकेण– “नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्|” (च. नि. अ. ८) इति||३५-३७||
Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते |
याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८||
(च. चि. अ. १४) |
असाध्यो हि द्विविधो याप्यप्रत्याख्येयभेदात्, तत्र यद्यायुःशेषोऽस्ति चतुष्पादसम्पत्तिश्च तदा याप्यत्वमन्यथा प्रत्याख्येयत्वमित्याह– शेषत्वादित्यादि| चतुष्पादसमन्विते ‘अर्शोरोगिणि’ इति शेषः| समन्वित इति भावे क्तः, तेन ‘चतुष्पादसमन्वये सति’ इति चक्रः||३८||
Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा |
शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९||
हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः |
तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०||
(च. चि. अ. १४) |
तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् |
शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१||
(सु. सू. अ. ३३) |
उपद्रवादसाध्यत्वमाह– हस्ते इत्यादि| हस्तपादादिशोथो मिलितोऽसाध्यलक्षणम्| अत्र हृत्पार्श्वशूलसम्मोहादि व्यस्तं समस्तं वा||३९-४१||
Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च |
गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२||
(वा. नि. अ. ७) |
अथ मेढ्रजादीनां स्वरूपमाह– मेढ्रादिष्वित्यादि| मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वमित्यन्तेन छेदः| तेन ‘नासार्श’ इत्यादिव्यपदेशः| गण्डूपदास्यरूपाणि किञ्चुलकमुखसदृशानि||४२||
Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः |
कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३||
(वा. नि. अ. ७) |
चर्मकीलसम्प्राप्तिमाह– व्यान इत्यादि| व्यानो वायुः, “एतच्च गुदौष्ठदेश एव नान्यत्र इति कार्तिककुण्डादयः”||४३||
Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता |
श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४||
(वा. नि. अ. ७) |
तस्यैव वातादिभेदेन लक्षणमाह– वातेनेत्यादि| सवर्णता गात्रसवर्णता|४४||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
इति श्रीविजरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायामर्शोनिदानं समाप्तम्||५||