32. aśmarīnidānam

Adhikarana ashmarInidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾಶ್ಮರೀನಿದಾನಮ್ | ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತಿಸ್ರಶ್ಚತುರ್ಥೀ ಶುಕ್ರಜಾಽಪರಾ | ಪ್ರಾಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸರ್ವಾ ಅಶ್ಮರ್ಯಃ ಸ್ಯುರ್ಯಮೋಪಮಾಃ ||೧|| ವಿಶೋಷಯೇದ್ಬಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಪವನಃ ಕಫಂ ವಾ | ಯದಾ ತದಾಽಶ್ಮರ್ಯುಪಜಾಯತೇ ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವ ರೋಚನಾ ಗೋಃ ||೨|| ನೈಕದೋಷಾಶ್ರಯಾಃ ಸರ್ವಾಃ... | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |

ಮೂತ್ರರೋಧಿತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದಶ್ಮರೀಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮವಾಯಿಕಾರಣಾಃ, ಶುಕ್ರಜಾಂ ವಿನಾ; ತತ್ರ ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತಥಾಚ ದೃಢಬಲಃ– “ವಿಶೋಷಯೇದ್ಬಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತ್ಯಾದಿ, ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಮಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯಥಾ– ಹಲ್ಙ್ಯಾದಿಸೂತ್ರೇ ‘ದೀರ್ಘಾತ್’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಙ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ನ ತು ಹಲಾ| ಅತ ಏವಾತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕೃತವಾನ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರ್ಯಾಮಪಿ ಕಫಕಾರಣತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯೇವ, ವಿರೋಧಾಭಾವಾತ್| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಃ| ಯಮೋಪಮಾ ಇತಿ ಅಸತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಅವಶ್ಯಮೇವ ಮಾರಕತ್ವಾತ್| ವಿಶೋಷಯೇದಿತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವೇತಿ ವಾತಶೋಷಿತೇಷು| ನೈಕದೋಷಾಶ್ರಯ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ, ಉದ್ಗತದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ||೧-೨||

Adhikarana ashmarIpUrvarUpam (3) · Śloka 3

... ಅಥಾಸಾಂ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ | ಬಸ್ತ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ತದಾಸನ್ನದೇಶೇಷು ಪರಿತೋಽತಿರುಕ್ ||೩|| ಮೂತ್ರೇ ಬಸ್ತಸಗನ್ಧತ್ವಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಸಗನ್ಧತ್ವಂ ಬಸ್ತಸಮಾನಗನ್ಧತ್ವಮ್||೩||–

Adhikarana ashmarIsAmAnyalakShaNam (4-5) · Śloka 5

ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಂ ರುಙ್ನಾಭಿಸೇವನೀಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧಸು ||೪|| ವಿಶೀರ್ಣಧಾರಂ ಮೂತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ತಯಾ ಮಾರ್ಗೇ ನಿರೋಧಿತೇ | ತದ್ವ್ಯಪಾಯಾತ್ ಸುಖಂ ಮೇಹೇದಚ್ಛಂ ಗೋಮೇದಕೋಪಮಮ್ ||೫|| ತತ್ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್ ಕ್ಷತೇ ಸಾಸ್ರಮಾಯಾಸಾಚ್ಚಾತಿರುಗ್ಭವೇತ್ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಾಮಾನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರುಕ್ ಶೂಲಂ, ಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧಾ ನಾಭೇರಧೋದೇಶಃ| ವಿಶೀರ್ಣಧಾರಂ ಸವಿಚ್ಛೇದಧಾರಮ್| ತಯಾ ಅಶ್ಮರ್ಯಾ| ಮಾರ್ಗೋ ಮೂತ್ರವಾಹಿಸ್ರೋತಃ| ತದ್ವ್ಯಪಾಯಾತ್ ವಾಯುನಾ ಕದಾಚಿದಶ್ಮರೀಕೃತಮಾರ್ಗರೋಧವ್ಯಪಗಮಾತ್| ಮೇಹೇತ್ ಮೂತ್ರಯೇತ್| ಅಚ್ಛಮನಾವಿಲಮ್| ಗೋಮೇದಕೋಪಮಮಿತಿ ಗೋಮೇದಕೋ ಲೋಹಿತಮಣಿಸ್ತದ್ವರ್ಣಮ್| ತತ್ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್ ನಿರುದ್ಧಮಾರ್ಗಮೂತ್ರೇಣ ಪೀಡನಾದಶ್ಮರೀಸಮ್ಪಾತಾದ್ವಾ ಕ್ಷತೇ ಜಾತೇ ಮೂತ್ರವಹಾದೌ, ಸಾಸ್ರಂ ಸರಕ್ತಂ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಆಯಾಸಾತ್ ಪ್ರವಾಹಣಾದಿಜನಿತಕ್ಲಮಾತ್||೪-೫||–

Adhikarana vAtajAshmarIlakShaNam (6-7) · Śloka 7

ತತ್ರ ವಾತಾದ್ಭೃಶಂ ಚಾರ್ತೋ ದನ್ತಾನ್ ಖಾದತಿ ವೇಪತೇ ||೬|| ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮೇಹನಂ ನಾಭಿಂ ಪೀಡಯತ್ಯನಿಶಂ ಕ್ವಣನ್ | ಸಾನಿಲಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಶಕೃನ್ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಬಿನ್ದುಶಃ ||೭|| ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಽಶ್ಮರೀ ಚಾಸ್ಯ ಸ್ಯಾಚ್ಚಿತಾ ಕಣ್ಟಕೈರಿವ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ವಾತಜಾಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ವಣನ್ ಆರ್ತನಾದಂ ಕುರ್ವನ್| ಸಾನಿಲಂ ಸಶಬ್ದಂ ಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಕೃತಾತಿಕುನ್ಥನಾತ್| ಮೇಹತಿ ಬಿನ್ದುಶ ಇತಿ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ ಮೂತ್ರಯತಿ, “ಬಹ್ವಲ್ಪಾರ್ಥಾಚ್ಛಸ್ ಕಾರಕಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್” ಇತಿ ಅಲ್ಪಾರ್ಥೇ ಶಸ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮರ್ಯಾ ಆಕಾರಕಥನಮ್; ಏತಚ್ಚಾಕೃಷ್ಟಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಂವಾದೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಆಕೃಷ್ಟಾಸು ದೋಷೋಚಿತಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ||೬-೭||–

Adhikarana pittajAshmarIlakShaNam (8) · Śloka 8

ಪಿತ್ತೇನ ದಹ್ಯತೇ ಬಸ್ತಿಃ ಪಚ್ಯಮಾನ ಇವೋಷ್ಮವಾನ್ ||೮|| ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಸಂಸ್ಥಾನಾ ರಕ್ತಪೀತಾಽಸಿತಾಽಶ್ಮರೀ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯಮಾನಃ ಕ್ಷಾರೇಣೇವ| ಊಷ್ಮವಾನ್ ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಃ| ಅಸಿತಾ ಕೃಷ್ಣಾ||೮||–

Adhikarana shleShmajAshmarIlakShaNam (9) · Śloka 9

ಬಸ್ತಿರ್ನಿಸ್ತುದ್ಯತ ಇವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಶೀತಲೋ ಗುರುಃ ||೯|| ಅಶ್ಮರೀ ಮಹತೀ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಧುವರ್ಣಾಽಥವಾ ಸಿತಾ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಸೃಣಾ| ಮಧುವರ್ಣಾ ಈಷತ್ ಪಿಙ್ಗಲಶುಕ್ಲಾ||೯||–

Adhikarana pUrvoktAshmarINAM sukhasAdhyalakShaNam (10) · Śloka 10

ಏತಾ ಭವನ್ತಿ ಬಾಲಾನಾಂ ತೇಷಾಮೇವ ಚ ಭೂಯಸಾ ||೧೦|| ಆಶ್ರಯೋಪಚಯಾಲ್ಪತ್ವಾದ್ಗ್ರಹಣಾಹರಣೇ ಸುಖಾಃ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ಏತಾ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಬಾಲಾನಾಂ ಸ್ಯುಃ, ತೇಷಾಂ ತನ್ನಿದಾನಾಭ್ಯಾಸಾತ್| ಭೂಯಸಾ ಪ್ರಾಯೇಣ, ತೇನ ಮಹತಾಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷಾಮೇವ ಬಾಲಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾಹರಣೇ ಸುಖಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆಶ್ರಯೋಪಚಯಾಲ್ಪತ್ವಾದಿತಿ ಆಶ್ರಯೋ ಬಸ್ತಿಃ, ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ, ತಯೋರಲ್ಪತ್ವಂ; ತಚ್ಚ ತದ್ದೇಹಾಲ್ಪತ್ವಾತ್| ಆಹರಣಂ ಪಾಟನಾದಿಪೂರ್ವಕಮಾಕರ್ಷಣಂ, ಗ್ರಹಣಂ ತದರ್ಥಮೇವಾಙ್ಗುಲಿಭ್ಯಾಂ ಧಾರಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಪ್ರಾಯೇಣೈತಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽಶ್ಮರ್ಯೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸಮಶನಾಧ್ಯಶನಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಹಾರಪ್ರಿಯತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮೇವಾಲ್ಪಬಸ್ತಿಕಾಯತ್ವಾದಲ್ಪಮಾಂಸೋಪಚಯಾಚ್ಚ ಬಸ್ತೇಃ ಸುಖಗ್ರಹಣಾಹರಣಾ ಭವನ್ತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ||೧೦||–

Adhikarana shukrAshmaryA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (11-13) · Śloka 13

ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀ ತು ಮಹತಾಂ ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ರಧಾರಣಾತ್ ||೧೧|| ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಮಮುಕ್ತಂ ಹಿ ಮುಷ್ಕಯೋರನ್ತರೇಽನಿಲಃ | ಶೋಷಯತ್ಯುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಶುಕ್ರಂ ತಚ್ಛುಕ್ರಮಶ್ಮರೀ ||೧೨|| ಬಸ್ತಿರುಙ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮುಷ್ಕಶ್ವಯಥುಕಾರಿಣೀ | ತಸ್ಯಾಮುತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರಾಯಾಂ ಶುಕ್ರಮೇತಿ ವಿಲೀಯತೇ ||೧೩|| ಪೀಡಿತೇ ತ್ವವಕಾಶೇಽಸ್ಮಿನ್... | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಮಾಹ– ಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ತೇನ ಮಹತಾಮೇವ ನತು ಬಾಲಾನಾಂ, ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಭಾವಾತ್; ನ ತು ಶುಕ್ರಾಭಾವಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ ಷಡ್ಧಾತುಕತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಶುಕ್ರಧಾರಣಾದುಪಸ್ಥಿತಶುಕ್ರವೇಗಸ್ಯ ಮೈಥುನಾಕರಣಾತ್| ಮುಷ್ಕಯೋರನ್ತರೇ ‘ಮೇಢ್ರೇಣ ಸಹ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿ ‘ಮೇಢ್ರವೃಷಣಯೋರನ್ತರೇ’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯೇವೋಕ್ತಮ್| ಮೇಢ್ರವೃಷಣಮಧ್ಯಗತಬಸ್ತಿಮುಖ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ರೈವ ಶುಕ್ರವಹಸ್ರೋತಸೋ ಬಸ್ತಿಮುಖೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತಥಾಭೂತಂ ಶುಕ್ರಮೇವಾಶ್ಮರೀತಿ| ಬಸ್ತಿರುಕ್ ಬಸ್ತಿಶೂಲಂ, ಮುಷ್ಕಶ್ವಯಥುಕಾರಿಣೀ ವೃಷಣಯೋಃ ಶೋಥಕಾರಿಣೀ| ತಸ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರ್ಯಾಮ್| ಏತಿ ವರ್ತತೇ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಅವಕಾಶೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಮೇಢ್ರವೃಷಣಯೋರನ್ತರೇ| ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪೀಡಿತೇ ಸತಿ ವಿಲೀಯತೇ ಪ್ರವಿಲಯಮಾಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪೀಡಿತಮಾತ್ರೇ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾವಕಾಶೇ ಪ್ರವಿಲಯಮಾಪದ್ಯತೇ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ||೧೧-೧೩||–

Adhikarana sharkarAlakShaNam (14) · Śloka 14

...ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಚ ಶರ್ಕರಾ |೧೪| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |

ಸೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದಾದಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ, ಪಞ್ಚಮೀ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಚೇತಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಸಿಕತಾಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ‘ಶರ್ಕರಾ ಸಿಕತಾನ್ವಿತಾ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಶರ್ಕರಾಸಿಕತಯೋಶ್ಚ ಮಹತ್ತ್ವಾಲ್ಪತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭೇದಃ|೧೪|–

Adhikarana ashmaryupadravAH (14-16) · Śloka 16

ಅಣುಶೋ ವಾಯುನಾ ಭಿನ್ನಾ ಸಾ ತಸ್ಮಿನ್ನನುಲೋಮಗೇ ||೧೪|| ನಿರೇತಿ ಸಹ ಮೂತ್ರೇಣ ಪ್ರತಿಲೋಮೇ ನಿರುಧ್ಯತೇ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) | ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪ್ರವೃತ್ತಾ ಸಾ ಸಕ್ತಾ ಕುರ್ಯಾದುಪದ್ರವಾನ್ ||೧೫|| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಸದನಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಮಥಾರುಚಿಮ್ | ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮುಷ್ಣವಾತಂ ಚ ತೃಷ್ಣಾಂ ಹೃತ್ಪೀಡನಂ ವಮಿಮ್ ||೧೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) |

ಕಥಮಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಅಣುಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಣುಶೋಽಲ್ಪಶಃ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ಪವನೇಽನುಗುಣೇ ಸಾ ತು ನಿರೇತ್ಯಲ್ಪಾ ವಿಶೇಷತಃ| ಸಾ ಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿರ್ವಾತೇನ ಶರ್ಕರೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪ್ರವೃತ್ತಾ ಸಾ ಸಕ್ತೇತಿ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗಾ ಸತೀ ಸಂಲಗ್ನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪-೧೬||

Adhikarana ashmaryA asAdhyalakShaNam (17) · Śloka 17

ಪ್ರಶೂನನಾಭಿವೃಷಣಂ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಂ ರುಜಾತುರಮ್ | ಅಶ್ಮರೀ ಕ್ಷಪಯತ್ಯಾಶು ಸಿಕತಾ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಾ ||೧೭|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಶೂನೇತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾತುರಂ ಶೂಲಪೀಡಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 32

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇಽಶ್ಮರೀನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಶ್ಮರೀನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೨||