Adhikarana ashmarInidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2
അഥാശ്മരീനിദാനമ് |
വാതപിത്തകഫൈസ്തിസ്രശ്ചതുര്ഥീ ശുക്രജാऽപരാ |
പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മാശ്രയാഃ സര്വാ അശ്മര്യഃ സ്യുര്യമോപമാഃ ||൧||
വിശോഷയേദ്ബസ്തിഗതം സശുക്രം മൂത്രം സപിത്തം പവനഃ കഫം വാ |
യദാ തദാऽശ്മര്യുപജായതേ തു ക്രമേണ പിത്തേഷ്വിവ രോചനാ ഗോഃ ||൨||
നൈകദോഷാശ്രയാഃ സര്വാഃ... |
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
अथाश्मरीनिदानम् |
वातपित्तकफैस्तिस्रश्चतुर्थी शुक्रजाऽपरा |
प्रायः श्लेष्माश्रयाः सर्वा अश्मर्यः स्युर्यमोपमाः ||१||
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा |
यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः ||२||
नैकदोषाश्रयाः सर्वाः... |
(च. चि. अ. २६) |
മൂത്രരോധിത്വസാധര്മ്യാദശ്മരീമാഹ– വാതേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാശ്രയാ ഇതി ശ്ലേഷ്മസമവായികാരണാഃ, ശുക്രജാം വിനാ; തത്ര ശുക്രസ്യൈവ സമവായികാരണത്വാത്| തഥാച ദൃഢബലഃ– “വിശോഷയേദ്ബസ്തിഗതം സശുക്രം” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇത്യാദി, ഏതച്ച സാമാന്യോക്തമപി വിശേഷേണ സമ്ബധ്യതേ| യഥാ– ഹല്ങ്യാദിസൂത്രേ ‘ദീര്ഘാത്’ ഇതി വിശേഷണം ങ്യാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ, ന തു ഹലാ| അത ഏവാത്ര പ്രായോഗ്രഹണം കൃതവാന്| അന്യേ തു ശുക്രാശ്മര്യാമപി കഫകാരണത്വമിച്ഛന്ത്യേവ, വിരോധാഭാവാത്| പ്രായഃശബ്ദശ്ചാത്ര വിശേഷാര്ഥഃ| യമോപമാ ഇതി അസതി ചികിത്സിതേ അവശ്യമേവ മാരകത്വാത്| വിശോഷയേദിത്യാദി പിത്തേഷ്വിവേതി വാതശോഷിതേഷു| നൈകദോഷാശ്രയ ഇതി ത്രിദോഷജാഃ, ഉദ്ഗതദോഷേണ വ്യപദേശഃ||൧-൨||
Adhikarana ashmarIpUrvarUpam (3) · Śloka 3
... അഥാസാം പൂര്വലക്ഷണമ് |
ബസ്ത്യാധ്മാനം തദാസന്നദേശേഷു പരിതോऽതിരുക് ||൩||
മൂത്രേ ബസ്തസഗന്ധത്വം മൂത്രകൃച്ഛ്രം ജ്വരോऽരുചിഃ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
... अथासां पूर्वलक्षणम् |
बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक् ||३||
मूत्रे बस्तसगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः |
(वा. नि. अ. ९) |
പൂര്വരൂപമാഹ– അഥേത്യാദി| ബസ്തസഗന്ധത്വം ബസ്തസമാനഗന്ധത്വമ്||൩||–
Adhikarana ashmarIsAmAnyalakShaNam (4-5) · Śloka 5
സാമാന്യലിങ്ഗം രുങ്നാഭിസേവനീബസ്തിമൂര്ധസു ||൪||
വിശീര്ണധാരം മൂത്രം സ്യാത്തയാ മാര്ഗേ നിരോധിതേ |
തദ്വ്യപായാത് സുഖം മേഹേദച്ഛം ഗോമേദകോപമമ് ||൫||
തത്സങ്ക്ഷോഭാത് ക്ഷതേ സാസ്രമായാസാച്ചാതിരുഗ്ഭവേത് |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसेवनीबस्तिमूर्धसु ||४||
विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गे निरोधिते |
तद्व्यपायात् सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम् ||५||
तत्सङ्क्षोभात् क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत् |
(वा. नि. अ. ९) |
താസാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– സാമാന്യേത്യാദി| രുക് ശൂലം, ബസ്തിമൂര്ധാ നാഭേരധോദേശഃ| വിശീര്ണധാരം സവിച്ഛേദധാരമ്| തയാ അശ്മര്യാ| മാര്ഗോ മൂത്രവാഹിസ്രോതഃ| തദ്വ്യപായാത് വായുനാ കദാചിദശ്മരീകൃതമാര്ഗരോധവ്യപഗമാത്| മേഹേത് മൂത്രയേത്| അച്ഛമനാവിലമ്| ഗോമേദകോപമമിതി ഗോമേദകോ ലോഹിതമണിസ്തദ്വര്ണമ്| തത്സങ്ക്ഷോഭാത് നിരുദ്ധമാര്ഗമൂത്രേണ പീഡനാദശ്മരീസമ്പാതാദ്വാ ക്ഷതേ ജാതേ മൂത്രവഹാദൌ, സാസ്രം സരക്തം മൂത്രം പ്രവര്തതേ| ആയാസാത് പ്രവാഹണാദിജനിതക്ലമാത്||൪-൫||–
Adhikarana vAtajAshmarIlakShaNam (6-7) · Śloka 7
തത്ര വാതാദ്ഭൃശം ചാര്തോ ദന്താന് ഖാദതി വേപതേ ||൬||
ഗൃഹ്ണാതി മേഹനം നാഭിം പീഡയത്യനിശം ക്വണന് |
സാനിലം മുഞ്ചതി ശകൃന്മുഹുര്മേഹതി ബിന്ദുശഃ ||൭||
ശ്യാവാരുണാऽശ്മരീ ചാസ്യ സ്യാച്ചിതാ കണ്ടകൈരിവ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
तत्र वाताद्भृशं चार्तो दन्तान् खादति वेपते ||६||
गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन् |
सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः ||७||
श्यावारुणाऽश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव |
(वा. नि. अ. ९) |
വാതജാമാഹ– തത്രേത്യാദി| ക്വണന് ആര്തനാദം കുര്വന്| സാനിലം സശബ്ദം മൂത്രപ്രവൃത്ത്യര്ഥം കൃതാതികുന്ഥനാത്| മേഹതി ബിന്ദുശ ഇതി ബിന്ദും ബിന്ദും മൂത്രയതി, “ബഹ്വല്പാര്ഥാച്ഛസ് കാരകാദന്യതരസ്യാമ്” ഇതി അല്പാര്ഥേ ശസ്പ്രത്യയഃ| ശ്യാവേത്യാദി| അശ്മര്യാ ആകാരകഥനമ്; ഏതച്ചാകൃഷ്ടാനാം പ്രത്യക്ഷസംവാദേന ശാസ്ത്രപ്രാമാണ്യഖ്യാപനാര്ഥമിത്യാഹുഃ, ആകൃഷ്ടാസു ദോഷോചിതചികിത്സാര്ഥമിത്യന്യേ||൬-൭||–
Adhikarana pittajAshmarIlakShaNam (8) · Śloka 8
പിത്തേന ദഹ്യതേ ബസ്തിഃ പച്യമാന ഇവോഷ്മവാന് ||൮||
ഭല്ലാതകാസ്ഥിസംസ്ഥാനാ രക്തപീതാऽസിതാऽശ്മരീ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्मवान् ||८||
भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्तपीताऽसिताऽश्मरी |
(वा. नि. अ. ९) |
പിത്തജാമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| പച്യമാനഃ ക്ഷാരേണേവ| ഊഷ്മവാന് ഉഷ്ണസ്പര്ശഃ| അസിതാ കൃഷ്ണാ||൮||–
Adhikarana shleShmajAshmarIlakShaNam (9) · Śloka 9
ബസ്തിര്നിസ്തുദ്യത ഇവ ശ്ലേഷ്മണാ ശീതലോ ഗുരുഃ ||൯||
അശ്മരീ മഹതീ ശ്ലക്ഷ്ണാ മധുവര്ണാऽഥവാ സിതാ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ||९||
अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाऽथवा सिता |
(वा. नि. अ. ९) |
ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ബസ്തിരിത്യാദി| ശ്ലക്ഷ്ണാ മസൃണാ| മധുവര്ണാ ഈഷത് പിങ്ഗലശുക്ലാ||൯||–
Adhikarana pUrvoktAshmarINAM sukhasAdhyalakShaNam (10) · Śloka 10
ഏതാ ഭവന്തി ബാലാനാം തേഷാമേവ ച ഭൂയസാ ||൧൦||
ആശ്രയോപചയാല്പത്വാദ്ഗ്രഹണാഹരണേ സുഖാഃ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा ||१०||
आश्रयोपचयाल्पत्वाद्ग्रहणाहरणे सुखाः |
(वा. नि. अ. ९) |
ഏതാ ഇതി ത്രിദോഷജാ ബാലാനാം സ്യുഃ, തേഷാം തന്നിദാനാഭ്യാസാത്| ഭൂയസാ പ്രായേണ, തേന മഹതാമപി ത്രിദോഷജാ ഭവന്തി| തേഷാമേവ ബാലാനാം ഗ്രഹണാഹരണേ സുഖാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ആശ്രയോപചയാല്പത്വാദിതി ആശ്രയോ ബസ്തിഃ, ഉപചയഃ സ്ഥൌല്യം, തയോരല്പത്വം; തച്ച തദ്ദേഹാല്പത്വാത്| ആഹരണം പാടനാദിപൂര്വകമാകര്ഷണം, ഗ്രഹണം തദര്ഥമേവാങ്ഗുലിഭ്യാം ധാരണമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “പ്രായേണൈതാസ്തിസ്രോऽശ്മര്യോ ദിവാസ്വപ്നസമശനാധ്യശനശീതസ്നിഗ്ധമധുരാഹാരപ്രിയത്വാദ്വിശേഷേണ ബാലാനാം ഭവന്തി, തേഷാമേവാല്പബസ്തികായത്വാദല്പമാംസോപചയാച്ച ബസ്തേഃ സുഖഗ്രഹണാഹരണാ ഭവന്തി|” (സു. നി. അ. ൩) ഇതി||൧൦||–
Adhikarana shukrAshmaryA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (11-13) · Śloka 13
ശുക്രാശ്മരീ തു മഹതാം ജായതേ ശുക്രധാരണാത് ||൧൧||
സ്ഥാനാച്ച്യുതമമുക്തം ഹി മുഷ്കയോരന്തരേऽനിലഃ |
ശോഷയത്യുപസങ്ഗൃഹ്യ ശുക്രം തച്ഛുക്രമശ്മരീ ||൧൨||
ബസ്തിരുങ്മൂത്രകൃച്ഛ്രത്വമുഷ്കശ്വയഥുകാരിണീ |
തസ്യാമുത്പന്നമാത്രായാം ശുക്രമേതി വിലീയതേ ||൧൩||
പീഡിതേ ത്വവകാശേऽസ്മിന്... |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात् ||११||
स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः |
शोषयत्युपसङ्गृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी ||१२||
बस्तिरुङ्मूत्रकृच्छ्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी |
तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते ||१३||
पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्... |
(वा. नि. अ. ९) |
ശുക്രാശ്മരീമാഹ– ശുക്രേത്യാദി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ; തേന മഹതാമേവ നതു ബാലാനാം, തേഷാം വക്ഷ്യമാണസമ്പ്രാപ്തേരഭാവാത്; ന തു ശുക്രാഭാവാത്, അന്യഥാ ഷഡ്ധാതുകത്വം സ്യാത്| ശുക്രധാരണാദുപസ്ഥിതശുക്രവേഗസ്യ മൈഥുനാകരണാത്| മുഷ്കയോരന്തരേ ‘മേഢ്രേണ സഹ’ ഇതി ശേഷഃ| സുശ്രുതേ ഹി ‘മേഢ്രവൃഷണയോരന്തരേ’ (സു. നി. അ. ൩) ഇത്യേവോക്തമ്| മേഢ്രവൃഷണമധ്യഗതബസ്തിമുഖ ഇത്യര്ഥഃ, തത്രൈവ ശുക്രവഹസ്രോതസോ ബസ്തിമുഖേന സഹ സമ്ബന്ധാത്| തഥാഭൂതം ശുക്രമേവാശ്മരീതി| ബസ്തിരുക് ബസ്തിശൂലം, മുഷ്കശ്വയഥുകാരിണീ വൃഷണയോഃ ശോഥകാരിണീ| തസ്യാം ശുക്രാശ്മര്യാമ്| ഏതി വര്തതേ| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| അവകാശേऽസ്മിന്നിതി മേഢ്രവൃഷണയോരന്തരേ| അസ്മിന്നേവ പീഡിതേ സതി വിലീയതേ പ്രവിലയമാപദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അത ഏവ സുശ്രുതഃ– “പീഡിതമാത്രേ ച തസ്മിന്നേവാവകാശേ പ്രവിലയമാപദ്യതേ|” (സു. നി. അ. ൩) ഇതി||൧൧-൧൩||–
Adhikarana sharkarAlakShaNam (14) · Śloka 14
...അശ്മര്യേവ ച ശര്കരാ |൧൪|
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
...अश्मर्येव च शर्करा |१४|
(वा. नि. अ. ९) |
സൈവാവസ്ഥാഭേദാദശ്മരീ ശര്കരാ, പഞ്ചമീ ന ഭവതീത്യാഹ– അശ്മര്യേവ ചേതി| ചകാരാത് സികതാऽപി ഭവതീതി മന്തവ്യമ്| അത ഏവ ‘ശര്കരാ സികതാന്വിതാ’ ഇതി വക്ഷ്യതി| ശര്കരാസികതയോശ്ച മഹത്ത്വാല്പത്വാഭ്യാം ഭേദഃ|൧൪|–
Adhikarana ashmaryupadravAH (14-16) · Śloka 16
അണുശോ വായുനാ ഭിന്നാ സാ തസ്മിന്നനുലോമഗേ ||൧൪||
നിരേതി സഹ മൂത്രേണ പ്രതിലോമേ നിരുധ്യതേ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
മൂത്രസ്രോതഃപ്രവൃത്താ സാ സക്താ കുര്യാദുപദ്രവാന് ||൧൫||
ദൌര്ബല്യം സദനം കാര്ശ്യം കുക്ഷിശൂലമഥാരുചിമ് |
പാണ്ഡുത്വമുഷ്ണവാതം ച തൃഷ്ണാം ഹൃത്പീഡനം വമിമ് ||൧൬||
(സു. നി. അ. ൩) |
View original
अणुशो वायुना भिन्ना सा तस्मिन्ननुलोमगे ||१४||
निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे निरुध्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
मूत्रस्रोतःप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्रवान् ||१५||
दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमथारुचिम् |
पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम् ||१६||
(सु. नि. अ. ३) |
കഥമശ്മരീ ശര്കരാ ഭവതീത്യാഹ– അണുശ ഇത്യാദി| അണുശോऽല്പശഃ| അത്രാര്ഥേ സുശ്രുതഃ– ‘പവനേऽനുഗുണേ സാ തു നിരേത്യല്പാ വിശേഷതഃ| സാ ഭിന്നമൂര്തിര്വാതേന ശര്കരേത്യഭിധീയതേ||’ (സു. നി. അ. ൬) ഇതി| മൂത്രസ്രോതഃപ്രവൃത്താ സാ സക്തേതി മൂത്രമാര്ഗഗാ സതീ സംലഗ്നേത്യര്ഥഃ||൧൪-൧൬||
Adhikarana ashmaryA asAdhyalakShaNam (17) · Śloka 17
പ്രശൂനനാഭിവൃഷണം ബദ്ധമൂത്രം രുജാതുരമ് |
അശ്മരീ ക്ഷപയത്യാശു സികതാ ശര്കരാന്വിതാ ||൧൭||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
प्रशूननाभिवृषणं बद्धमूत्रं रुजातुरम् |
अश्मरी क्षपयत्याशु सिकता शर्करान्विता ||१७||
(सु. सू. अ. ३३) |
അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പ്രശൂനേത്യാദി| രുജാതുരം ശൂലപീഡിതമിത്യര്ഥഃ||൧൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 32
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽശ്മരീനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽश्मरीनिदानं समाप्तम् ||३२||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമശ്മരീനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൨||