Adhikarana ashmarInidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2
అథాశ్మరీనిదానం |
వాతపిత్తకఫైస్తిస్రశ్చతుర్థీ శుక్రజాऽపరా |
ప్రాయః శ్లేష్మాశ్రయాః సర్వా అశ్మర్యః స్యుర్యమోపమాః ||1||
విశోషయేద్బస్తిగతం సశుక్రం మూత్రం సపిత్తం పవనః కఫం వా |
యదా తదాऽశ్మర్యుపజాయతే తు క్రమేణ పిత్తేష్వివ రోచనా గోః ||2||
నైకదోషాశ్రయాః సర్వాః... |
(చ. చి. అ. 26) |
View original
अथाश्मरीनिदानम् |
वातपित्तकफैस्तिस्रश्चतुर्थी शुक्रजाऽपरा |
प्रायः श्लेष्माश्रयाः सर्वा अश्मर्यः स्युर्यमोपमाः ||१||
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा |
यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः ||२||
नैकदोषाश्रयाः सर्वाः... |
(च. चि. अ. २६) |
మూత్రరోధిత్వసాధర్మ్యాదశ్మరీమాహ– వాతేత్యాది| శ్లేష్మాశ్రయా ఇతి శ్లేష్మసమవాయికారణాః, శుక్రజాం వినా; తత్ర శుక్రస్యైవ సమవాయికారణత్వాత్| తథాచ దృఢబలః– “విశోషయేద్బస్తిగతం సశుక్రం” (చ. చి. అ. 26) ఇత్యాది, ఏతచ్చ సామాన్యోక్తమపి విశేషేణ సంబధ్యతే| యథా– హల్ఙ్యాదిసూత్రే ‘దీర్ఘాత్’ ఇతి విశేషణం ఙ్యాభ్యాం సంబధ్యతే, న తు హలా| అత ఏవాత్ర ప్రాయోగ్రహణం కృతవాన్| అన్యే తు శుక్రాశ్మర్యామపి కఫకారణత్వమిచ్ఛంత్యేవ, విరోధాభావాత్| ప్రాయఃశబ్దశ్చాత్ర విశేషార్థః| యమోపమా ఇతి అసతి చికిత్సితే అవశ్యమేవ మారకత్వాత్| విశోషయేదిత్యాది పిత్తేష్వివేతి వాతశోషితేషు| నైకదోషాశ్రయ ఇతి త్రిదోషజాః, ఉద్గతదోషేణ వ్యపదేశః||1-2||
Adhikarana ashmarIpUrvarUpam (3) · Śloka 3
... అథాసాం పూర్వలక్షణం |
బస్త్యాధ్మానం తదాసన్నదేశేషు పరితోऽతిరుక్ ||3||
మూత్రే బస్తసగంధత్వం మూత్రకృచ్ఛ్రం జ్వరోऽరుచిః |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
... अथासां पूर्वलक्षणम् |
बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक् ||३||
मूत्रे बस्तसगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः |
(वा. नि. अ. ९) |
పూర్వరూపమాహ– అథేత్యాది| బస్తసగంధత్వం బస్తసమానగంధత్వం||3||–
Adhikarana ashmarIsAmAnyalakShaNam (4-5) · Śloka 5
సామాన్యలింగం రుఙ్నాభిసేవనీబస్తిమూర్ధసు ||4||
విశీర్ణధారం మూత్రం స్యాత్తయా మార్గే నిరోధితే |
తద్వ్యపాయాత్ సుఖం మేహేదచ్ఛం గోమేదకోపమం ||5||
తత్సంక్షోభాత్ క్షతే సాస్రమాయాసాచ్చాతిరుగ్భవేత్ |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसेवनीबस्तिमूर्धसु ||४||
विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गे निरोधिते |
तद्व्यपायात् सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम् ||५||
तत्सङ्क्षोभात् क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत् |
(वा. नि. अ. ९) |
తాసాం సామాన్యలక్షణమాహ– సామాన్యేత్యాది| రుక్ శూలం, బస్తిమూర్ధా నాభేరధోదేశః| విశీర్ణధారం సవిచ్ఛేదధారం| తయా అశ్మర్యా| మార్గో మూత్రవాహిస్రోతః| తద్వ్యపాయాత్ వాయునా కదాచిదశ్మరీకృతమార్గరోధవ్యపగమాత్| మేహేత్ మూత్రయేత్| అచ్ఛమనావిలం| గోమేదకోపమమితి గోమేదకో లోహితమణిస్తద్వర్ణం| తత్సంక్షోభాత్ నిరుద్ధమార్గమూత్రేణ పీడనాదశ్మరీసంపాతాద్వా క్షతే జాతే మూత్రవహాదౌ, సాస్రం సరక్తం మూత్రం ప్రవర్తతే| ఆయాసాత్ ప్రవాహణాదిజనితక్లమాత్||4-5||–
Adhikarana vAtajAshmarIlakShaNam (6-7) · Śloka 7
తత్ర వాతాద్భృశం చార్తో దంతాన్ ఖాదతి వేపతే ||6||
గృహ్ణాతి మేహనం నాభిం పీడయత్యనిశం క్వణన్ |
సానిలం ముంచతి శకృన్ముహుర్మేహతి బిందుశః ||7||
శ్యావారుణాऽశ్మరీ చాస్య స్యాచ్చితా కంటకైరివ |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
तत्र वाताद्भृशं चार्तो दन्तान् खादति वेपते ||६||
गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन् |
सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः ||७||
श्यावारुणाऽश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव |
(वा. नि. अ. ९) |
వాతజామాహ– తత్రేత్యాది| క్వణన్ ఆర్తనాదం కుర్వన్| సానిలం సశబ్దం మూత్రప్రవృత్త్యర్థం కృతాతికుంథనాత్| మేహతి బిందుశ ఇతి బిందుం బిందుం మూత్రయతి, “బహ్వల్పార్థాచ్ఛస్ కారకాదన్యతరస్యాం” ఇతి అల్పార్థే శస్ప్రత్యయః| శ్యావేత్యాది| అశ్మర్యా ఆకారకథనం; ఏతచ్చాకృష్టానాం ప్రత్యక్షసంవాదేన శాస్త్రప్రామాణ్యఖ్యాపనార్థమిత్యాహుః, ఆకృష్టాసు దోషోచితచికిత్సార్థమిత్యన్యే||6-7||–
Adhikarana pittajAshmarIlakShaNam (8) · Śloka 8
పిత్తేన దహ్యతే బస్తిః పచ్యమాన ఇవోష్మవాన్ ||8||
భల్లాతకాస్థిసంస్థానా రక్తపీతాऽసితాऽశ్మరీ |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्मवान् ||८||
भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्तपीताऽसिताऽश्मरी |
(वा. नि. अ. ९) |
పిత్తజామాహ– పిత్తేనేత్యాది| పచ్యమానః క్షారేణేవ| ఊష్మవాన్ ఉష్ణస్పర్శః| అసితా కృష్ణా||8||–
Adhikarana shleShmajAshmarIlakShaNam (9) · Śloka 9
బస్తిర్నిస్తుద్యత ఇవ శ్లేష్మణా శీతలో గురుః ||9||
అశ్మరీ మహతీ శ్లక్ష్ణా మధువర్ణాऽథవా సితా |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ||९||
अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाऽथवा सिता |
(वा. नि. अ. ९) |
శ్లేష్మజామాహ– బస్తిరిత్యాది| శ్లక్ష్ణా మసృణా| మధువర్ణా ఈషత్ పింగలశుక్లా||9||–
Adhikarana pUrvoktAshmarINAM sukhasAdhyalakShaNam (10) · Śloka 10
ఏతా భవంతి బాలానాం తేషామేవ చ భూయసా ||10||
ఆశ్రయోపచయాల్పత్వాద్గ్రహణాహరణే సుఖాః |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा ||१०||
आश्रयोपचयाल्पत्वाद्ग्रहणाहरणे सुखाः |
(वा. नि. अ. ९) |
ఏతా ఇతి త్రిదోషజా బాలానాం స్యుః, తేషాం తన్నిదానాభ్యాసాత్| భూయసా ప్రాయేణ, తేన మహతామపి త్రిదోషజా భవంతి| తేషామేవ బాలానాం గ్రహణాహరణే సుఖా ఇతి సంబంధః| ఆశ్రయోపచయాల్పత్వాదితి ఆశ్రయో బస్తిః, ఉపచయః స్థౌల్యం, తయోరల్పత్వం; తచ్చ తద్దేహాల్పత్వాత్| ఆహరణం పాటనాదిపూర్వకమాకర్షణం, గ్రహణం తదర్థమేవాంగులిభ్యాం ధారణం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ప్రాయేణైతాస్తిస్రోऽశ్మర్యో దివాస్వప్నసమశనాధ్యశనశీతస్నిగ్ధమధురాహారప్రియత్వాద్విశేషేణ బాలానాం భవంతి, తేషామేవాల్పబస్తికాయత్వాదల్పమాంసోపచయాచ్చ బస్తేః సుఖగ్రహణాహరణా భవంతి|” (సు. ని. అ. 3) ఇతి||10||–
Adhikarana shukrAshmaryA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (11-13) · Śloka 13
శుక్రాశ్మరీ తు మహతాం జాయతే శుక్రధారణాత్ ||11||
స్థానాచ్చ్యుతమముక్తం హి ముష్కయోరంతరేऽనిలః |
శోషయత్యుపసంగృహ్య శుక్రం తచ్ఛుక్రమశ్మరీ ||12||
బస్తిరుఙ్మూత్రకృచ్ఛ్రత్వముష్కశ్వయథుకారిణీ |
తస్యాముత్పన్నమాత్రాయాం శుక్రమేతి విలీయతే ||13||
పీడితే త్వవకాశేऽస్మిన్... |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात् ||११||
स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः |
शोषयत्युपसङ्गृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी ||१२||
बस्तिरुङ्मूत्रकृच्छ्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी |
तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते ||१३||
पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्... |
(वा. नि. अ. ९) |
శుక్రాశ్మరీమాహ– శుక్రేత్యాది| తుశబ్దోऽవధారణే; తేన మహతామేవ నతు బాలానాం, తేషాం వక్ష్యమాణసంప్రాప్తేరభావాత్; న తు శుక్రాభావాత్, అన్యథా షడ్ధాతుకత్వం స్యాత్| శుక్రధారణాదుపస్థితశుక్రవేగస్య మైథునాకరణాత్| ముష్కయోరంతరే ‘మేఢ్రేణ సహ’ ఇతి శేషః| సుశ్రుతే హి ‘మేఢ్రవృషణయోరంతరే’ (సు. ని. అ. 3) ఇత్యేవోక్తం| మేఢ్రవృషణమధ్యగతబస్తిముఖ ఇత్యర్థః, తత్రైవ శుక్రవహస్రోతసో బస్తిముఖేన సహ సంబంధాత్| తథాభూతం శుక్రమేవాశ్మరీతి| బస్తిరుక్ బస్తిశూలం, ముష్కశ్వయథుకారిణీ వృషణయోః శోథకారిణీ| తస్యాం శుక్రాశ్మర్యాం| ఏతి వర్తతే| తుశబ్దోऽవధారణే| అవకాశేऽస్మిన్నితి మేఢ్రవృషణయోరంతరే| అస్మిన్నేవ పీడితే సతి విలీయతే ప్రవిలయమాపద్యత ఇత్యర్థః| అత ఏవ సుశ్రుతః– “పీడితమాత్రే చ తస్మిన్నేవావకాశే ప్రవిలయమాపద్యతే|” (సు. ని. అ. 3) ఇతి||11-13||–
Adhikarana sharkarAlakShaNam (14) · Śloka 14
...అశ్మర్యేవ చ శర్కరా |14|
(వా. ని. అ. 9) |
View original
...अश्मर्येव च शर्करा |१४|
(वा. नि. अ. ९) |
సైవావస్థాభేదాదశ్మరీ శర్కరా, పంచమీ న భవతీత్యాహ– అశ్మర్యేవ చేతి| చకారాత్ సికతాऽపి భవతీతి మంతవ్యం| అత ఏవ ‘శర్కరా సికతాన్వితా’ ఇతి వక్ష్యతి| శర్కరాసికతయోశ్చ మహత్త్వాల్పత్వాభ్యాం భేదః|14|–
Adhikarana ashmaryupadravAH (14-16) · Śloka 16
అణుశో వాయునా భిన్నా సా తస్మిన్ననులోమగే ||14||
నిరేతి సహ మూత్రేణ ప్రతిలోమే నిరుధ్యతే |
(వా. ని. అ. 9) |
మూత్రస్రోతఃప్రవృత్తా సా సక్తా కుర్యాదుపద్రవాన్ ||15||
దౌర్బల్యం సదనం కార్శ్యం కుక్షిశూలమథారుచిం |
పాండుత్వముష్ణవాతం చ తృష్ణాం హృత్పీడనం వమిం ||16||
(సు. ని. అ. 3) |
View original
अणुशो वायुना भिन्ना सा तस्मिन्ननुलोमगे ||१४||
निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे निरुध्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
मूत्रस्रोतःप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्रवान् ||१५||
दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमथारुचिम् |
पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम् ||१६||
(सु. नि. अ. ३) |
కథమశ్మరీ శర్కరా భవతీత్యాహ– అణుశ ఇత్యాది| అణుశోऽల్పశః| అత్రార్థే సుశ్రుతః– ‘పవనేऽనుగుణే సా తు నిరేత్యల్పా విశేషతః| సా భిన్నమూర్తిర్వాతేన శర్కరేత్యభిధీయతే||’ (సు. ని. అ. 6) ఇతి| మూత్రస్రోతఃప్రవృత్తా సా సక్తేతి మూత్రమార్గగా సతీ సంలగ్నేత్యర్థః||14-16||
Adhikarana ashmaryA asAdhyalakShaNam (17) · Śloka 17
ప్రశూననాభివృషణం బద్ధమూత్రం రుజాతురం |
అశ్మరీ క్షపయత్యాశు సికతా శర్కరాన్వితా ||17||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
प्रशूननाभिवृषणं बद्धमूत्रं रुजातुरम् |
अश्मरी क्षपयत्याशु सिकता शर्करान्विता ||१७||
(सु. सू. अ. ३३) |
అసాధ్యలక్షణమాహ– ప్రశూనేత్యాది| రుజాతురం శూలపీడితమిత్యర్థః||17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 32
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽశ్మరీనిదానం సమాప్తం ||32||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽश्मरीनिदानं समाप्तम् ||३२||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామశ్మరీనిదానం సమాప్తం||32||