Adhikarana asRugdaranidAnam (1) · Śloka 1
ಅಥಾಸೃಗ್ದರನಿದಾನಮ್ |
ವಿರುದ್ಧಮದ್ಯಾಧ್ಯಶನಾದಜೀರ್ಣಾದ್ಗರ್ಭಪ್ರಪಾತಾದತಿಮೈಥುನಾಚ್ಚ |
ಯಾನಾಧ್ವಶೋಕಾದತಿಕರ್ಷಣಾಚ್ಚ ಭಾರಾಭಿಘಾತಾಚ್ಛಯನಾದ್ದಿವಾ ಚ |
ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾನಿಲಸನ್ನಿಪಾತೈಶ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಂ ಪ್ರದರಂ ವದನ್ತಿ ||೧||
View original
अथासृग्दरनिदानम् |
विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च |
यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च |
तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति ||१||
ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಾಂ ಸಾಧಾರಣಾನ್ ವಿಕಾರಾನಭಿಧಾಯ ಪುಮ್ಪ್ರತಿನಿಯತಸ್ಯೋಪದಂಶಾದೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸ್ತ್ರೀನಿಯತರೋಗಾಭಿಧಾನಮ್| ತತ್ರ ಚ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ತಿವಿಶೇಷೇಽಪ್ಯಾರ್ತವಪ್ರವೃತ್ತಿಸದ್ಭಾವಾತ್ ಪ್ರಥಮಂ ದುಷ್ಟಾರ್ತವಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರದರಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರುದ್ಧಮದ್ಯಂ ದುಷ್ಟಮದ್ಯಮ್; ಅಥವಾ ವಿರುದ್ಧಂ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿರುದ್ಧಂ, ಮದ್ಯಂ ಚ ಸ್ವರೂಪತಃ| ಅಜೀರ್ಣಾದಪಕ್ವಭೋಜನಾತ್| ಅತಿಕರ್ಷಣಾತ್ ಲಙ್ಘನಾದ್ಯತಿಯೋಗೇನ ಕ್ಷೀಣಧಾತುತ್ವಾತ್| ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾನಿಲಸನ್ನಿಪಾತೈರಿತ್ಯತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಽಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜೇಽಪಿ ವೇದನಾಸೂಚನಾರ್ಥಮ್||೧||
Adhikarana asRugdarasya sAmAnyarUpam (2) · Śloka 2
ಅಸೃಗ್ದರಂ ಭವೇತ್ ಸರ್ವಂ ಸಾಙ್ಗಮರ್ದಂ ಸವೇದನಮ್ |೨|
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೨) |
View original
असृग्दरं भवेत् सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम् |२|
(सु. शा. अ. २) |
ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಾಹ– ಅಸೃಗ್ದರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸವೇದನಂ ಸಶೂಲಮ್| ಅಸೃಗ್ ದೀರ್ಯತೇ ಚ್ಯವತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಸೃಗ್ದರಂ; ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮತ್ರ– “ತದೇವಾತಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಮನೃತಾವಪಿ| ಅಸೃಗ್ದರಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಪುರಸ್ತಾದುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್||” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತದೇವೇತಿ ಆರ್ತವಮ್|೨|–
Adhikarana ArtavAtipravRuttau doShAH (2) · Śloka 2
ತಸ್ಯಾತಿವೃತ್ತೌ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಛಾ ಮದಸ್ತೃಷಾ |
ದಾಹಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ತನ್ದ್ರಾ ರೋಗಾಶ್ಚ ವಾತಜಾಃ ||೨||
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೨) |
View original
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्छा मदस्तृषा |
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः ||२||
(सु. शा. अ. २) |
ಆರ್ತವಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ತಸ್ಯಾತಿವೃತ್ತೌ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಾಶ್ಚ ವಾತಜಾ ಇತಿ ಆಕ್ಷೇಪಕಕಮ್ಪಾದಯಃ||೨||
Adhikarana shlaiShmikAdibhedenAsRugdarasya visheShalakShaNAni, asAdhyalakShaNaM ca (3-5) · Śloka 5
ಆಮಂ ಸಪಿಚ್ಛಾಪ್ರತಿಮಂ ಸಪಾಣ್ಡು ಪುಲಾಕತೋಯಪ್ರತಿಮಂ ಕಫಾತ್ತು |
ಸಪೀತನೀಲಾಸಿತರಕ್ತಮುಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಾರ್ತಿಯುಕ್ತಂ ಭೃಶವೇಗಿ ಪಿತ್ತಾತ್ ||೩||
ರೂಕ್ಷಾರುಣಂ ಫೇನಿಲಮಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ವಾತಾರ್ತಿ ವಾತಾತ್ ಪಿಶಿತೋದಕಾಭಮ್ |
ಸಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿರ್ಹರಿತಾಲವರ್ಣಂ ಮಜ್ಜಪ್ರಕಾಶಂ ಕುಣಪಂ ತ್ರಿದೋಷಾತ್ ||೪||
ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾ, ನ ತತ್ರ ಕುರ್ವೀತ ಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮ್ |
ಶಶ್ವತ್ ಸ್ರವನ್ತೀಮಾಸ್ರಾವಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಜ್ವರಾನ್ವಿತಾಮ್ |
ಕ್ಷೀಣರಕ್ತಾಂ ದುರ್ಬಲಾಂ ಚ ತಾಮಸಾಧ್ಯಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೫||
View original
आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डु पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु |
सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात् ||३||
रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातार्ति वातात् पिशितोदकाभम् |
सक्षौद्रसर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषात् ||४||
तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा, न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् |
शश्वत् स्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् |
क्षीणरक्तां दुर्बलां च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ||५||
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾದಿಭೇದೇನ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಮ್ ಆಮರಸಾನುವಿದ್ಧಮ್| ಸಪಿಚ್ಛಾಪ್ರತಿಮಮಿತಿ ಪಿಚ್ಛಾ ಶಾಲ್ಮಲ್ಯಾದಿನಿರ್ಯಾಸಃ, ತತ್ಸದೃಶಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ| ಪುಲಾಕತೋಯಪ್ರತಿಮಂ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಪಲಲತೋಯಸದೃಶಮ್; ಅನ್ಯೇ ಪುಲಾಕಂ ಗವೇಧುಕಮಾಹುಃ| ಪಿತ್ತಾರ್ತಿಯುಕ್ತಂ ದಾಹಚಿಮಿಚಿಮಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಭೃಶವೇಗಿ ಬಹುವೇಗಿ| ವಾತಾರ್ತಿ ತೋದಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಪಿಶಿತೋದಕಾಭಂ ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಜಲಸದೃಶಮ್| ಸಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿರ್ಹರಿತಾಲವರ್ಣಮಿತಿ ನಾನಾವರ್ಣತ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಕೋಪಾದೇವ| ಕ್ಷೌದ್ರವರ್ಣಂ ಮನಾಕ್ಕಪಿಲಂ, ಸರ್ಪಿರ್ವರ್ಣಂ ವಿಲೀನಘೃತವತ್ ಕಿಞ್ಚಿದರುಣಂ ಚ| ಮಜ್ಜಪ್ರಕಾಶಂ ಮಜ್ಜಾ ಅಸ್ಥಿಸ್ನೇಹಃ, ತತ್ಸಮಮ್| ಕುಣಪಂ ಶವಗನ್ಧಿ| ತಚ್ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್||೩-೫||
Adhikarana shuddhArtavalakShaNam (6-7) · Śloka 7
ಮಾಸಾನ್ನಿಷ್ಪಿಚ್ಛದಾಹಾರ್ತಿ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧಿ ಚ |
ನೈವಾತಿಬಹುಲಾತ್ಯಲ್ಪಮಾರ್ತವಂ ಶುದ್ಧಮಾದಿಶೇತ್ ||೬||
ಶಶಾಸೃಕ್ಪ್ರತಿಮಂ ಯಚ್ಚ ಯದ್ವಾ ಲಾಕ್ಷಾರಸೋಪಮಮ್ |
ತದಾರ್ತವಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಯಚ್ಚಾಪ್ಸು ನ ವಿರಜ್ಯತೇ ||೭||
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೨) |
View original
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च |
नैवातिबहुलात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत् ||६||
शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यच्चाप्सु न विरज्यते ||७||
(सु. शा. अ. २) |
ವಿಶುದ್ಧಾರ್ತವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಷ್ಪಿಚ್ಛದಾಹಾರ್ತೀತಿ ಅಪಿಚ್ಛಿಲಮದಾಹಮಶೂಲಾದಿ ವೇದನಮ್, ಏತೇನ ವಿಕೃತವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗರಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧೀತಿ “ಪಞ್ಚರಾತ್ರಂ ಪ್ರಭೂತಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾಽನುಬಧ್ನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ|” ಅಲ್ಪಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾತ್ ಪರತೋಽಪ್ಯನುಬಧ್ನಾತಿ| ತದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ– ‘ ಷೋಡಶದಿವಸಾನ್ಯೃತುಕಾಲಃ’| ಇತಿ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೃತುರ್ಭವತಿ ಷೋಡಶ ವಾಸರಾಣಿ|” ಇತಿ| ಶಶಾಸೃಗಿತ್ಯಾದಿನಾ ವರ್ಣದ್ವಯಂ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿಭೇದಾತ್| ಯಚ್ಚಾಪ್ಸು ನ ವಿರಜ್ಯತೇ ಇತಿ ಯೇನಾರ್ತವೇನ ರಞ್ಜಿತಂ ವಸ್ತ್ರಮಪ್ಸು ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ಸಲ್ಲೋಹಿತಂ ನ ಭವತಿ ತದ್ವಿಶುದ್ಧಮ್| ತಥಾಚ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷಃ– “ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪಸಙ್ಕಾಶಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಮಧುಗನ್ಧಿ ಚ| ಅಪಿಚ್ಛಿಲಮಶೀತಂ ಚ ಯದ್ವಾಸೋ ನ ವಿರಞ್ಜಯೇತ್||” ಇತಿ||೬-೭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 61
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಅಸೃಗ್ದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೬೧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने असृग्दरनिदानं समाप्तम् ||६१||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಸೃಗ್ದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೧||