Adhikarana vAtadUShita-pittadUShita-kaphadUShita-dvandvaduShTa-tridoShaduShTastanyapAnajanyabAlarogalakShaNam (1-3) · Śloka 4
ಅಥ ಬಾಲರೋಗನಿದಾನಮ್ |
ವಾತದುಷ್ಟಂ ಶಿಶುಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪಿಬನ್ ವಾತಗದಾತುರಃ |
ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕೃಶಾಙ್ಗಃ ಸ್ಯಾದ್ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಃ ||೧||
ಸ್ವಿನ್ನೋ ಭಿನ್ನಮಲೋ ಬಾಲಃ ಕಾಮಲಾಪಿತ್ತರೋಗವಾನ್ |
ತೃಷ್ಣಾಲುರುಷ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗಃ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಂ ಪಯಃ ಪಿಬನ್ ||೨||
ಕಫದುಷ್ಟಂ ಪಿಬನ್ ಕ್ಷೀರಂ ಲಾಲಾಲುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೋಗವಾನ್ |
ನಿದ್ರಾನ್ವಿತೋ ಜಡಃ ಶೂನವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷಶ್ಛರ್ದನಃ ಶಿಶುಃ ||೩||
ದ್ವನ್ದ್ವಜೇ ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ರೂಪಂ ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ |೪|
View original
अथ बालरोगनिदानम् |
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः |
क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१||
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् |
तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२||
कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् |
निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३||
द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|
ಬಾಲರೋಗಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯೇನ ಸಮ್ಭವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ತಾನಾಹ– ವಾತದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಗದಾತುರ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕ್ಷಾಮಸ್ವರಾದಿಯುಕ್ತಃ| ತೃಷ್ಣಾಲುರಿತಿ ತೃಷ್ಣಾವಾನ್| ಲಾಲಾಲುರಿತಿ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಯುಕ್ತಃ| ಛರ್ದನ ಇತಿ ಸ್ತನ್ಯವಾನ್ತಿಕರಃ||೧-೩||–
Adhikarana shishorvaktumakShamasyAntargatavedanAj~jAnopAyAH (4-7) · Śloka 7
ಶಿಶೋಸ್ತೀವ್ರಾಮತೀವ್ರಾಂ ಚ ರೋದನಾಲ್ಲಕ್ಷಯೇದ್ರುಜಮ್ ||೪||
ಸ ಯಂ ಸ್ಪೃಶೇದ್ಭೃಶಂ ದೇಶಂ ಯತ್ರ ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಃ |
ತತ್ರ ವಿದ್ಯಾದ್ರುಜಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ರುಜಂ ಚಾಕ್ಷಿನಿಮೀಲನಾತ್ ||೫||
ಹೃದಿ ಜಿಹ್ವೌಷ್ಠದಶನಶ್ವಾಸಮುಷ್ಟಿನಿಪೀಡನೈಃ |
ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಬನ್ಧವಮಥುಸ್ತನದಂಶಾನ್ತ್ರಕೂಜನೈಃ |
ಆಧ್ಮಾನಪೃಷ್ಠನಮನಜಠರೋನ್ನಮನೈರಪಿ ||೬||
ಬಸ್ತೌ ಗುಹ್ಯೇ ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗತ್ರಾಸದಿಗೀಕ್ಷಣೈಃ |
ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಪಶ್ಯೇದ್ಯತ್ನಾನ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ||೭||
View original
शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४||
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः |
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५||
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः |
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः |
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६||
बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः |
स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||
ಶಿಶೋರ್ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತವೇದನಾಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ– ಶಿಶೋರಿತ್ಯಾದಿ| ತೀವ್ರಾಂ ರುಜಂ ಬಹುರೋದನಾತ್, ಅತೀವ್ರಾಮಲ್ಪರೋದನಾತ್ ಲಕ್ಷಯೇತ್||೪-೭||
Adhikarana kukUNakalakShaNam (8-9) · Śloka 9
ಕುಕೂಣಕಃ ಕ್ಷೀರದೋಷಾಚ್ಛಿಶೂನಾಮೇವ ವರ್ತ್ಮನಿ |
ಜಾಯತೇ ತೇನ ತನ್ನೇತ್ರಂ ಕಣ್ಡೂರಂ ಚ ಸ್ರವೇನ್ಮುಹುಃ ||೮||
ಶಿಶುಃ ಕುರ್ಯಾಲ್ಲಲಾಟಾಕ್ಷಿಕೂಟನಾಸಾವಘರ್ಷಣಮ್ |
ಶಕ್ತೋ ನಾರ್ಕಪ್ರಭಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ನ ವರ್ತ್ಮೋನ್ಮೀಲನಕ್ಷಮಃ ||೯||
View original
कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि |
जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८||
शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् |
शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||
ಬಾಲಾನಾಮೇವ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಪಾನಾದ್ವರ್ತ್ಮರೋಗಮಾಹ– ಕುಕೂಣಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುಕೂಣಕಃ ‘ಕೋಥ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಸ್ರವೇನ್ಮುಹುರಿತಿ ಪಿಚ್ಚಿಟಸ್ರುತಿಯುಕ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವರ್ತ್ಮೋನ್ಮೀಲನಕ್ಷಮ ಇತಿ ನ ವರ್ತ್ಮಚಾಲನಪಟುಃ||೮-೯||
Adhikarana pArigarbhikalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ಮಾತುಃ ಕುಮಾರೋ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪಿಬನ್ನಪಿ |
ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದವಮಥುತನ್ದ್ರಾಕಾರ್ಶ್ಯಾರುಚಿಭ್ರಮೈಃ ||೧೦||
ಯುಜ್ಯತೇ ಕೋಷ್ಠವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚ ತಮಾಹುಃ ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಮ್ |
ರೋಗಂ ಪರಿಭವಾಖ್ಯಂ ಚ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ತತ್ರಾಗ್ನಿದೀಪನಮ್ ||೧೧||
View original
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि |
कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०||
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् |
रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||
ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಮಾಹ– ಮಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಬನ್ನಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದಾದಪಿಬನ್ನಪಿ| ತಮಾಹುಃ ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕಮಿತಿ ಪಾರಿಗರ್ಭಿಕೋಽಹಿಣ್ಡೀತಿ ಖ್ಯಾತಃ; ತಸ್ಯೈವ ಪರಿಭವಾಖ್ಯ ಇತಿ ನಾಮಾನ್ತರಂ, ಬಾಲಂ ಪರಿಭವತೀತಿ ಪರಿಭವಃ, ಸ ಏವ ಆಖ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಉಪಶಯೇನಾಪಿ ತಜ್ಜ್ಞಾನಮಾಹ– ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ||೧೦-೧೧||
Adhikarana tAlukaNTakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
ತಾಲುಮಾಂಸೇ ಕಫಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕುರುತೇ ತಾಲುಕಣ್ಟಕಮ್ |
ತೇನ ತಾಲುಪ್ರದೇಶಸ್ಯ ನಿಮ್ನತಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜಾಯತೇ ||೧೨||
ತಾಲುಪಾತಃ ಸ್ತನದ್ವೇಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪಾನಂ ಶಕೃದ್ದ್ರವಮ್ |
ತೃಡಕ್ಷಿಕಣ್ಠಾಸ್ಯರುಜಾ ಗ್ರೀವಾದುರ್ಧರತಾ ವಮಿಃ ||೧೩||
View original
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् |
तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२||
तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् |
तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||
ತಾಲುಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ತಾಲುಮಾಂಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ತಾಲುಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಲುಪಾತ ಇತ್ಯಭ್ಯನ್ತರೇ ತಾಲುನೋಽಧಃಪಾತಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪಾನಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶಕೃದ್ದ್ರವಂ ಭಿನ್ನಪುರೀಷತಾ| ಗ್ರೀವಾದುರ್ಧರತಾ ಗ್ರೀವಾಯಾ ದುಃಖೇನ ಧಾರಣಮ್| ವಮಿಃ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ವಾನ್ತಿಃ||೧೨-೧೩||
Adhikarana mahApadmanAmno visarpasya lakShaNam (14) · Śloka 15
ವಿಸರ್ಪಸ್ತು ಶಿಶೋಃ ಪ್ರಾಣನಾಶನೋ ಬಸ್ತಿಶೀರ್ಷಜಃ |
ಪದ್ಮವರ್ಣೋ ಮಹಾಪದ್ಮನಾಮಾ ದೋಷತ್ರಯೋದ್ಭವಃ ||೧೪||
ಶಙ್ಖಾಭ್ಯಾಂ ಹೃದಯಂ ಯಾತಿ ಹೃದಯಾದ್ವಾ ಗುದಂ ವ್ರಜೇತ್ |೧೫|
View original
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः |
पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४||
शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|
ಮಹಾಪದ್ಮನಾಮಾನಂ ವಿಸರ್ಪಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಶೀರ್ಷಜ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಜಃ ಶೀರ್ಷಜಶ್ಚ, ಶೀರ್ಷಂ ಶಿರಃ| ಪದ್ಮವರ್ಣ ಇತಿ ಲೋಹಿತಪದ್ಮವರ್ಣಃ| ಶಙ್ಖಾಭ್ಯಾಂ ಹೃದಯಂ ಯಾತೀತಿ ಶೀರ್ಷಜಃ| ಪದ್ಮಪತ್ರತುಲ್ಯವರ್ಣತಾಂ ಮುಖತಾಲುನಿ ಬಹಿರ್ದೇಶೇ ವೇತಿ ವದನ್ತಿ| ಹೃದಯಾದ್ಗುದಂ ಯಾತೀತಿ ಬಸ್ತಿಜಃ; ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಗುದಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪದ್ಮಸವರ್ಣತಾ ಬಸ್ತಿದೇಶೇ ಗುದೇ ಚ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪವಚನಃ||೧೪||–
Adhikarana bAlaroge katicit kShudrarogANAM kathanam (15) · Śloka 15
ಕ್ಷುದ್ರರೋಗೇ ಚ ಕಥಿತೇ ತ್ವಜಗಲ್ಲ್ಯಹಿಪೂತನೇ ||೧೫||
View original
क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||
ಅನ್ಯೌ ದ್ವೌ ವಿಕಾರೌ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವತಸ್ತಾವಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸವರ್ಣಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಜಗಲ್ಲಿಕಾ, ‘ಕಣ್ಡೂಯನಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಹಿಪೂತನಾ||೧೫||
Adhikarana bAlaroge kAyacikitsoktajvarAdirogANAM nirdeshaH (16) · Śloka 16
ಜ್ವರಾದ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸರ್ವೇ ಮಹತಾಂ ಯೇ ಪುರೇರಿತಾಃ |
ಬಾಲದೇಹೇಽಪಿ ತೇ ತದ್ವದ್ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಕುಶಲೈಃ ಸದಾ ||೧೬||
View original
ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः |
बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||
ಅನ್ಯೇಽಪಿ ವಿಕಾರಾ ಬಾಲಾನಾಂ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತ್ಯತಿದೇಶೇನ ತಾನಾಹ– ಜ್ವರಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೇರಿತಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ| ತೇ ತದ್ವದಿತಿ ತೇ ಜ್ವರಾದಯಸ್ತಾದೃಶಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಕುಶಲೈರಿತಿ ವಿಜ್ಞೈಃ||೧೬||
Adhikarana grahajuShTAnAM sAmAnyalakShaNam (17-19) · Śloka 20
ಕ್ಷಣಾದುದ್ವಿಜತೇ ಬಾಲಃ ಕ್ಷಣಾತ್ತ್ರಸ್ಯತಿ ರೋದಿತಿ |
ನಖೈರ್ದನ್ತೈರ್ದಾರಯತಿ ಧಾತ್ರೀಮಾತ್ಮಾನಮೇವ ವಾ ||೧೭||
ಊರ್ಧ್ವಂ ನಿರೀಕ್ಷತೇ ದನ್ತಾನ್ ಖಾದೇತ್ ಕೂಜತಿ ಜೃಮ್ಭತೇ |
ಭ್ರುವೌ ಕ್ಷಿಪತಿ ದನ್ತೌಷ್ಠಂ ಫೇನಂ ವಮತಿ ಚಾಸಕೃತ್ ||೧೮||
ಕ್ಷಾಮೋಽತಿ ನಿಶಿ ಜಾಗರ್ತಿ ಶೂನಾಕ್ಷೋ ಭಿನ್ನವಿಟ್ಸ್ವರಃ |
ಮಾಂಸಶೋಣಿತಗನ್ಧಿಶ್ಚ ನ ಚಾಶ್ನಾತಿ ಯಥಾ ಪುರಾ ||೧೯||
ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗ್ರಹಜುಷ್ಟಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮುದಾಹೃತಮ್ |೨೦|
View original
क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति |
नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७||
ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते |
भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८||
क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः |
मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९||
सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|
ಪ್ರಾಯೇಣ ಶೌಚಭ್ರಂಶಾದಿನಾ ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಾದಯೋ ನವ ಬಾಲೇಷ್ವಾವೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯತಸ್ತತ್ಪರಿಜ್ಞಾನಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಣಾದುದ್ವಿಜತೇ ಬಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಗ್ರಹಾಃ ಪೂಜಾರ್ಥಂ ಬಾಲಾನ್ ಹಿಂಸನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಧಾತ್ರೀಮಾತ್ರೋಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಪಚಾರಾಚ್ಛೌಚಭ್ರಷ್ಟಾನ್ ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಹೀನಾನ್| ತ್ರಸ್ತಾನ್ ಹೃಷ್ಟಾಂಸ್ತರ್ಜಿತಾನ್ ಕ್ರನ್ದಿತಾನ್ ವಾ ಪೂಜಾಹೇತೋರ್ಹಿಂಸ್ಯುರೇತೇ ಕುಮಾರಾನ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೭) ಇತಿ| ಉದ್ವಿಜತ ಇತ್ಯುದ್ವಿಗ್ನೋ ಭವತಿ; ಉದ್ವಿಗ್ನೋ ವಿಹ್ವಲಃ, ನ ತು ಬಿಭೇತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯನೇನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ಕೂಜತ್ಯಾರ್ತನಾದಂ ಕರೋತಿ| ಭ್ರುವೌ ಕ್ಷಿಪತೀತಿ ಭ್ರೂಭಙ್ಗಂ ರಚಯತಿ| ದನ್ತೌಷ್ಠಮಿತ್ಯತ್ರ ಕ್ಷಿಪತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷಿಪತಿ ಖಾದತಿ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಭಿನ್ನವಿಟ್ಸ್ವರ ಇತಿ ಭಿನ್ನವಿಟ್ ಭಿನ್ನಶಕೃತ್, ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಸ್ವರಭೇದವಾನ್| ಮಾಂಸಶೋಣಿತಗನ್ಧಿರಿತಿ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಃ| ನ ಚಾಶ್ನಾತಿ ಯಥಾ ಪುರೇತಿ ಪೂರ್ವವನ್ನ ಭಕ್ಷಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭-೧೯||–
Adhikarana skandagrahagRuhItalakShaNam (20-21) · Śloka 22
ಏಕನೇತ್ರಸ್ಯ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ರಾವಃ ಸ್ಪನ್ದನಕಮ್ಪನಮ್ ||೨೦||
ಊರ್ಧ್ವಂ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ನಿರೀಕ್ಷೇತ ವಕ್ರಾಸ್ಯೋ ರಕ್ತಗನ್ಧಿಕಃ |
ದನ್ತಾನ್ ಖಾದತಿ ವಿತ್ರಸ್ತಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ನೈವಾಭಿನನ್ದತಿ ||೨೧||
ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಗೃಹೀತಾನಾಂ ರೋದನಂ ಚಾಲ್ಪಮೇವ ಚ |೨೨|
View original
एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०||
ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः |
दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१||
स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|
ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಭಿಧಾಯ ವಿಶೇಷಗ್ರಹಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಏಕನೇತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕನೇತ್ರಸ್ಯ ವಾಮಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ವಾ ಸ್ರಾವೋಽಶ್ರುಸ್ರುತಿಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್; ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ರಾವೋ ಘರ್ಮಯುಕ್ತಗಾತ್ರತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಪನ್ದನಕಮ್ಪನಮಿತಿ ಸ್ಪನ್ದನಂ ಮನಾಕ್ ಚಲನಂ, ಕಮ್ಪನಂ ಮಹತಾ ವೇಗೇನ ವೇಪನಂ; ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಮ್ಪನಂ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಕ್ರಾಸ್ಯೋ ವಕ್ರಮುಖಃ| ರಕ್ತಗನ್ಧಿಕ ಇತ್ಯೇತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಲಬ್ಧಮಪ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಪುನರುಕ್ತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೦-೨೧||–
Adhikarana skandApasmAralakShaNam (22) · Śloka 22
ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಮೇತ್ ಫೇನಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಾನತಿರೋದಿತಿ |
ಪೂಯಶೋಣಿತಗನ್ಧಿತ್ವಂ ಸ್ಕನ್ದಾಪಸ್ಮಾರಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨೨||
View original
नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति |
पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||
ಸ್ಕನ್ದಾಪಸ್ಮಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮೂರ್ಛಿತಃ ಸನ್ ಫೇನಂ ವಮತಿ, ತಥಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಾನ್ ಸನ್ನತಿರೋದಿತಿ||೨೨||
Adhikarana shakunigrahagRuhItalakShaNam (23) · Śloka 23
ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗೋ ಭಯಚಕಿತೋ ವಿಹಙ್ಗಗನ್ಧಿಃ ಸಾಸ್ರಾವವ್ರಣಪರಿಪೀಡಿತಃ ಸಮನ್ತಾತ್ |
ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚ ಪ್ರಚಿತತನುಃ ಸದಾಹಪಾಕೈರ್ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಭವತಿ ಶಿಶುಃ ಕ್ಷತಃ ಶಕುನ್ಯಾ ||೨೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೭) |
View original
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् |
स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३||
(सु. उ. तं. अ. २७) |
ಶಕುನೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗ ಇತಿ ಅಙ್ಗಸ್ರಂಸವದ್ವ್ಯಥಾವಾನ್| ಭಯಚಕಿತ ಇತಿ ಭಯಹೇತುರ್ಭಯಂ ಭಯಾನಕಮುಚ್ಯತೇ, ತತಶ್ಚಕಿತಃ; ಅಸತಿ ಭಯಹೇತೌ ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಹಙ್ಗಗನ್ಧಿರಿತಿ ವಿಹಙ್ಗಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ‘ಉಪಮಾನಾಚ್ಚ’ ಇತಿ ಸಮಾಸಾನ್ತ ‘ಇ’ ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ವಿಹಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ಜಲಚರಾ ಮಾಂಸಾದಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿತ್ವಾತ್| ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸಂಸ್ರಾವದಾಹಪಾಕಾದ್ಯೈಶ್ಚಿತಃ ಸ್ಫೋಟೈರ್ಭಯಾನ್ವಿತಃ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗೋ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛಕುನ್ಯಾ ಪೀಡಿತಃ ಶಿಶುಃ||” ಇತಿ| ಸಾಸ್ರಾವವ್ರಣಪರಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಸ್ಫೋಟೈರೇವ ವಿದೀರ್ಣೈರ್ವ್ರಣರೂಪಮಾಪನ್ನೈಃ ಪರಿಪೀಡಿತಃ| ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚ ಪ್ರಚಿತತನುರಿತಿ ನವನವೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತತನುಃ| ಕ್ಷತ ಇತ್ಯಭಿಭೂತಃ||೨೩||
Adhikarana revatI-pUtanA-andhapUtanA-shItapUtanA-mukhamaNDikA-naigameyagrahagRuhItalakShaNam (24-30) · Śloka 30
ವ್ರಣೈಃ ಸ್ಫೋಟೈಶ್ಚಿತಂ ಗಾತ್ರಂ ಪಙ್ಕಗನ್ಧಂ ಸ್ರವೇದಸೃಕ್ |
ಭಿನ್ನವರ್ಚಾ ಜ್ವರೀ ದಾಹೀ ರೇವತೀಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨೪||
ಅತೀಸಾರೋ ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರೇಕ್ಷಣರೋದನಮ್ |
ನಷ್ಟನಿದ್ರಸ್ತಥೋದ್ವಿಗ್ನೋ ಗ್ರಸ್ತಃ ಪೂತನಯಾ ಶಿಶುಃ ||೨೫||
ಛರ್ದಿಃ ಕಾಸೋ ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ವಸಾಗನ್ಧೋಽತಿರೋದನಮ್ |
ಸ್ತನ್ಯದ್ವೇಷೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಅನ್ಧಪೂತನಯಾ ಭವೇತ್ ||೨೬||
ವೇಪತೇ ಕಾಸತೇ ಕ್ಷೀಣೋ ನೇತ್ರರೋಗೋ ವಿಗನ್ಧಿತಾ |
ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಯುಕ್ತಶ್ಚ ಶೀತಪೂತನಯಾ ಶಿಶುಃ ||೨೭||
ಪ್ರಸನ್ನವರ್ಣವದನಃ ಸಿರಾಭಿರಭಿಸಂವೃತಃ |
ಮೂತ್ರಗನ್ಧೀ ಚ ಬಹ್ವಾಶೀ ಮುಖಮಣ್ಡಿಕಯಾ ಭವೇತ್ ||೨೮||
ಛರ್ದಿಸ್ಪ(ಸ್ಯ)ನ್ದನಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಮೂರ್ಛಾವಿಗನ್ಧಿತಾಃ |
ಊರ್ಧ್ವಂ ಪಶ್ಯೇದ್ದಶೇದ್ದನ್ತಾನ್ ನೈಗಮೇಯಗ್ರಹಂ ವದೇತ್ ||೨೯||
ಪ್ರಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷಃ ಸ್ತನದ್ವೇಷೀ ಮುಹ್ಯತೇ ಚಾನಿಶಂ ಮುಹುಃ |
ತಂ ಬಾಲಮಚಿರಾದ್ಧನ್ತಿ ಗ್ರಹಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ |
ವಿಪರೀತತಮಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಚಿರಾರ್ದಿತಮ್ ||೩೦||
View original
व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् |
भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४||
अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् |
नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५||
छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् |
स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६||
वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता |
छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७||
प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः |
मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८||
छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः |
ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९||
प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः |
तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः |
विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||
ರೇವತೀಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ರಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣೈಃ ಪುರಾಣೈಃ, ಸ್ಫೋಟೈರವಿದೀರ್ಣೈರ್ನೂತನೈಃ, ಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಗಾತ್ರಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ಪಙ್ಕಗನ್ಧಂ ಶಟಿತಕರ್ದಮಗನ್ಧಂ, ಸಮಾಸವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾದಿಪ್ರತ್ಯಯೋ ನ ಭವತಿ| ಪೂತನಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅತೀಸಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಸ್ತ ಇತಿ ಗೃಹೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೪-೩೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 68
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಬಾಲರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೬೮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಬಾಲರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೮||