Adhikarana chardyA nidAnaM niruktishca (1-4) · Śloka 4
અથ છર્દિનિદાનમ્ |
દુષ્ટૈર્દોષૈઃ પૃથક્ સર્વૈર્બીભત્સાલોચનાદિભિઃ |
છર્દયઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તાસાં લક્ષણમુચ્યતે ||૧||
અતિદ્રવૈરતિસ્નિગ્ધૈરહૃદ્યૈર્લવણૈરતિ |
અકાલે ચાતિમાત્રૈશ્ચ તથાઽસાત્મ્યૈશ્ચ ભોજનૈઃ ||૨||
શ્રમાદ્ભયાત્તથોદ્વેગાદજીર્ણાત્ ક્રિમિદોષતઃ |
નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયાસ્તથાઽતિદ્રુતમશ્નતઃ ||૩||
બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈર્દ્રુતમુત્ક્લેશિતો બલાત્ |
છાદયન્નાનનં વેગૈરર્દયેન્નઙ્ગભઞ્જનૈઃ |
અત્યન્તમપરીતસ્ય ચ્છર્દેર્વૈ સમ્ભવો ધ્રુવમ્ |
નિરુચ્યતે છર્દિરિતિ દોષો વક્ત્રં પ્રધાવિતઃ ||૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) |
View original
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
છર્દ્યામપ્યરુચેર્ભાવાત્તથાઽરોચકવત્પઞ્ચવિધત્વાદરોચકાનન્તરં છર્દિઃ, તસ્યા નિદાનં નિરુક્તિં ચાહ– દુષ્ટૈરિત્યાદિ| બીભત્સાલોચનં વિકૃતિદર્શનમ્; આદિગ્રહણેનાનિષ્ટગન્ધભક્ષણાદીનાં ગ્રહણમ્| નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયા ઇતિ ગર્ભિણ્યાઃ, તસ્યા ગર્ભોત્પીડનેન વાતવૈગુણ્યાચ્છર્દિઃ| છાદયન્નાનનમિત્યાદિ વેગૈર્મુખં છાદયન્ પૂરયન્, અર્દયન્ પીડયન્, અઙ્ગભઞ્જનૈઃ અઙ્ગભેદૈઃ| છાદયતિ મુખમ્, અર્દયતિ ચાઙ્ગાનીતિ છર્દિઃ; ‘છદ અપવારણે’, ‘અર્દ હિંસાયાં’, અનયોઃ પૃષોદરાદિત્વેન રૂપસિદ્ધિઃ||૧-૪||
Adhikarana chardipUrvarUpam (5) · Śloka 5
હૃલ્લાસોદ્ગારરોધૌ ચ પ્રસેકો લવણસ્તનુઃ |
દ્વેષોઽન્નપાને ચ ભૃશં વમીનાં પૂર્વલક્ષણમ્ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) |
View original
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
પૂર્વરૂપમાહ– હૃલ્લાસેત્યાદિ| ઉદ્ગારરોધ ઉદ્ગારાપ્રવૃત્તિઃ| પ્રસેકો મુખપ્રસેકઃ, તસ્ય લવણત્વં પ્રભાવાત્, આમાશયોત્ક્લેશભવત્વેન કફવિદાહાદ્વા; તનુરઘનોઽલ્પો વા||૫||
Adhikarana vAtajacchardilakShaNam (6) · Śloka 6
હૃત્પાર્શ્વપીડામુખશોષશીર્ષનાભ્યર્તિકાસસ્વરભેદતોદૈઃ |
ઉદ્ગારશબ્દપ્રબલં સફેનં વિચ્છિન્નકૃષ્ણં તનુકં કષાયમ્ |
કૃચ્છ્રેણ ચાલ્પં મહતા ચ વેગેનાર્તોઽનિલાચ્છર્દયતીહ દુઃખમ્ ||૬||
(ચ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
વાતજાયા લક્ષણમાહ– હૃત્પાર્શ્વેત્યાદિ| શીર્ષનાભ્યર્તિઃ મસ્તકે નાભૌ ચ શૂલં; તોદૈરિત્યનન્તરં ‘યુક્ત’ ઇતિ શેષઃ, ઉપલક્ષણે વા તૃતીયા| આર્તો નરશ્છર્દયતીતિ યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતં છર્દયતીત્યાહ– ઉદ્ગારેત્યાદિ| ઉદ્ગારશબ્દાભ્યાં પ્રબલમુદ્ગારશબ્દપ્રબલમ્| વિચ્છિન્નં સાન્તરવેગમલ્પદ્રવં વા, વાતસ્ય સ્વતો દ્રવત્વાભાવાત્| તનુકમઘનમ્| કષાયં કષાયરસં, કષાયસ્ય વાતકૃતત્વાત્||૬||
Adhikarana pittajacchardilakShaNam (7) · Śloka 7
મૂર્છાપિપાસામુખશોષમૂર્ધતાલ્વક્ષિસન્તાપતમોભ્રમાર્તઃ |
પીતં ભૃશોષ્ણં હરિતં સતિક્તં ધૂમ્રં ચ પિત્તેન વમેત્ સદાહમ્ ||૭||
(ચ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
પિત્તજામાહ– મૂર્છેત્યાદિ| તમોઽન્ધકારદર્શનમિવ| ધ્રૂમ્રં કૃષ્ણલોહિતવર્ણમ્||૭||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (8) · Śloka 8
તન્દ્રાસ્યમાધુર્યકફપ્રસેકસન્તોષનિદ્રારુચિગૌરવાર્તઃ |
સ્નિગ્ધં ઘનં સ્વાદુ કફાદ્વિશુદ્ધં સરોમહર્ષોઽલ્પરુજં વમેત્તુ ||૮||
(ચ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
કફજામાહ– તન્દ્રેત્યાદિ| આસ્યમાધુર્યં મુખસ્ય મધુરરસત્વમ્| સન્તોષ ઇતિ સન્તોષ ઇવ સન્તોષઃ, અન્નાનભિલાષ ઇત્યર્થઃ; તૃપ્તો હિ નાન્નમભિલષતિ| અરુચિરભ્યવહારાસામર્થ્યમ્| સ્વાદુ મધુરમ્| વિશુદ્ધમતિશુભ્રં, સુશ્રુતે “શુક્લં હિમં સાન્દ્રકફં કફેન|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) ઇતિ પાઠાત્||૮||
Adhikarana tridoShajacchardilakShaNam (9) · Śloka 9
શૂલાવિપાકારુચિદાહતૃષ્ણાશ્વાસપ્રમોહપ્રબલા પ્રસક્તમ્ |
છર્દિસ્ત્રિદોષાલ્લવણામ્લનીલસાન્દ્રોષ્ણરક્તં વમતાં નૃણાં સ્યાત્ ||૯||
(ચ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
ત્રિદોષજામાહ– શૂલેત્યાદિ| શૂલાદિભિઃ પ્રમોહાન્તૈઃ પ્રબલા શૂલાદિપ્રબલા| પ્રસક્તં નિરન્તરમ્| ત્રિદોષાદિત્યત્ર ‘ત્રિદોષા’ ઇતિ પાઠાન્તરે ત્રિદોષજેત્યર્થઃ||૯||
Adhikarana tridoShajacchardyA asAdhyalakShaNam (10-11) · Śloka 11
વિટ્સ્વેદમૂત્રામ્બુવહાનિ વાયુઃ સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય યદોર્ધ્વમેતિ |
ઉત્સન્નદોષસ્ય સમાચિતં તં દોષં સમુદ્ધૂય નરસ્ય કોષ્ઠાત્ ||૧૦||
વિણ્મૂત્રયોસ્તત્સમગન્ધવર્ણં તૃટ્શ્વાસહિક્કાર્તિયુતં પ્રસક્તમ્ |
પ્રચ્છર્દયેદ્દુષ્ટમિહાતિવેગાત્તયાઽર્દિતશ્ચાશુ વિનાશમેતિ ||૧૧||
(ચ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
અસાધ્યામાહ– વિડિત્યાદિ| ઉત્સન્નદોષસ્ય ઉદ્ગતદોષસ્ય | દોષમિતિ પિત્તં કફં વા, સ્વેદાદિકાન્ વા તદ્દુષ્ટાન્ ધાતુમલાન્| તદિતિ યસ્માદ્વિડાદિવાહિસ્રોતોદુષ્ટિસ્તતો હેતોર્વિણ્મૂત્રયોઃ સમગન્ધવર્ણં છર્દયતીતિ યોજ્યમ્| ઇયં તુ છર્દિર્વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધા ત્રિદોષજેતિ કેચિત્, અન્યે ત્વાહુઃ– સર્વા એવ છર્દયઃ પ્રબલા એવંવિધાઃ સત્યોઽસાધ્યાઃ સ્યુરિતિ||૧૦-૧૧||
Adhikarana AgantucchardilakShaNam (12) · Śloka 12
બીભત્સજા દૌર્હૃદજાઽઽમજા ચ હ્યસાત્મજા ચ ક્રિમિજા ચ યા હિ |
સા પઞ્ચમી તાં ચ વિભાવયેચ્ચ દોષોચ્છ્રયેણૈવ યથોક્તમાદૌ ||૧૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) |
View original
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
આગન્તુજામાહ– બીભત્સજેત્યાદિ| દૌર્હૃદજા દૌર્હૃદાલાભજા, આમજા અજીર્ણજા, અસાત્મ્યજા અસાત્મ્યભક્ષણાદિસમ્ભૂતા, ક્રિમિજા કોષ્ઠક્રિમિસમ્ભવા; બીભત્સજેત્યાદિના ક્રિમિજાન્તેનૈકત્વેનૈવ ગણનીયા, આગન્તુજત્વસામાન્યાત્| સા પઞ્ચમીતિ ત્રિદોષજાપેક્ષયા સામાન્યેનાગન્તુજૈવ, આગન્તુજ્વરવત્; યદિ તુ બીભત્સજાપેક્ષયા ક્રિમિજા પઞ્ચમીતિ ગણ્યતે, તદા તાં ચ વિભાવયેત્| દોષોચ્છ્રયેણૈવેત્યનેન ક્રિમિજાયા એવ દોષસમ્બન્ધઃ સ્યાત્, તતશ્ચ બીભત્સજાદીનાં ચિકિત્સોપયોગિદોષસમ્બન્ધો ન લભ્યતે| અન્યે તુ તદ્દોષપરિહારાર્થં’ ‘સા પઞ્ચમી તાશ્ચ’ ઇતિ બહુવચનાન્તં પઠન્તિ, એવં સત્યન્તર્ગણનયા ન પ્રયોજનમિત્યન્તર્ગણનાં નાદ્રિયન્તે| કથમત્ર દોષોચ્છ્રયો વિભાવનીય ઇત્યાહ– યથોક્તમાદાવિતિ| આદૌ વાતાદિલક્ષણે ઇત્યર્થઃ||૧૨||
Adhikarana krimijacchardilakShaNam (13) · Śloka 13
શૂલહૃલ્લાસબહુલા ક્રિમિજા ચ વિશેષતઃ |
ક્રિમિહૃદ્રોગતુલ્યેન લક્ષણેન ચ લક્ષિતા ||૧૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) |
View original
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
ક્રિમિજાયા લક્ષણમાહ– શૂલેત્યાદિ| ક્રિમિહૃદ્રોગતુલ્યેન લક્ષણેન લક્ષિતેતિ ક્રિમિહૃદ્રોગે ક્રિમિલક્ષણાત્ યત્ પીડાદિકં તદસ્યાં ભવતીત્યર્થઃ||૧૩||
Adhikarana asAdhyacchardilakShaNam (14) · Śloka 14
ક્ષીણસ્ય યા છર્દિરતિપ્રસક્તા સોપદ્રવા શોણિતપૂયયુક્તા |
સચન્દ્રિકાં તાં પ્રવદેદસાધ્યાં સાધ્યાં ચિકિત્સેન્નિરુપદ્રવાં ચ ||૧૪||
(ચ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
અસાધ્યલક્ષણમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| સચન્દ્રિકામિતિ મેદઃપ્રભૃતિધાતૂનાં સ્નેહઃ પ્રવર્તમાનો મયૂરપિચ્છચન્દ્રિકાવત્ પ્રતિભાતિ| નિરુપદ્રવામિતિ કાસાદ્યુપદ્રવરહિતામ્| તદુક્તમ્– “કાસઃ શ્વાસો જ્વરો હિક્કા તૃષ્ણા વૈચિત્ત્યમેવ ચ| હૃદ્રોગસ્તમકશ્ચૈવ જ્ઞેયાશ્છર્દેરુપદ્રવાઃ||” ઇતિ||૧૪||
Adhikarana chardyA upadravAH (15) · Śloka 15
તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠાસ્યવિશોષદાહસન્તાપમોહભ્રમવિપ્રલાપાઃ |
પૂર્વાણિ રૂપાણિ ભવન્તિ તાસામુત્પત્તિકાલે તુ વિશેષતો હિ |
કાસઃ શ્વાસો જ્વરો હિક્કા તૃષ્ણા વૈચિત્ત્યમેવ ચ |
હૃદ્રોગસ્તમકશ્ચૈવ જ્ઞેયાશ્છર્દેરુપદ્રવાઃ ||૧૫||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
તસ્યા ઉપદ્રવમાહ– કાસ ઇત્યાદિ| વૈચિત્ત્યં વિમતચિત્તતા||૧૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને છર્દિનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં છર્દિનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૫||