Adhikarana chardyA nidAnaM niruktishca (1-4) · Śloka 4
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
छर्द्यामप्यरुचेर्भावात्तथाऽरोचकवत्पञ्चविधत्वादरोचकानन्तरं छर्दिः, तस्या निदानं निरुक्तिं चाह– दुष्टैरित्यादि| बीभत्सालोचनं विकृतिदर्शनम्; आदिग्रहणेनानिष्टगन्धभक्षणादीनां ग्रहणम्| नार्याश्चापन्नसत्त्वाया इति गर्भिण्याः, तस्या गर्भोत्पीडनेन वातवैगुण्याच्छर्दिः| छादयन्नाननमित्यादि वेगैर्मुखं छादयन् पूरयन्, अर्दयन् पीडयन्, अङ्गभञ्जनैः अङ्गभेदैः| छादयति मुखम्, अर्दयति चाङ्गानीति छर्दिः; ‘छद अपवारणे’, ‘अर्द हिंसायां’, अनयोः पृषोदरादित्वेन रूपसिद्धिः||१-४||
Adhikarana chardipUrvarUpam (5) · Śloka 5
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
पूर्वरूपमाह– हृल्लासेत्यादि| उद्गाररोध उद्गाराप्रवृत्तिः| प्रसेको मुखप्रसेकः, तस्य लवणत्वं प्रभावात्, आमाशयोत्क्लेशभवत्वेन कफविदाहाद्वा; तनुरघनोऽल्पो वा||५||
Adhikarana vAtajacchardilakShaNam (6) · Śloka 6
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
वातजाया लक्षणमाह– हृत्पार्श्वेत्यादि| शीर्षनाभ्यर्तिः मस्तके नाभौ च शूलं; तोदैरित्यनन्तरं ‘युक्त’ इति शेषः, उपलक्षणे वा तृतीया| आर्तो नरश्छर्दयतीति योज्यम्| किम्भूतं छर्दयतीत्याह– उद्गारेत्यादि| उद्गारशब्दाभ्यां प्रबलमुद्गारशब्दप्रबलम्| विच्छिन्नं सान्तरवेगमल्पद्रवं वा, वातस्य स्वतो द्रवत्वाभावात्| तनुकमघनम्| कषायं कषायरसं, कषायस्य वातकृतत्वात्||६||
Adhikarana pittajacchardilakShaNam (7) · Śloka 7
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
पित्तजामाह– मूर्छेत्यादि| तमोऽन्धकारदर्शनमिव| ध्रूम्रं कृष्णलोहितवर्णम्||७||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (8) · Śloka 8
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
कफजामाह– तन्द्रेत्यादि| आस्यमाधुर्यं मुखस्य मधुररसत्वम्| सन्तोष इति सन्तोष इव सन्तोषः, अन्नानभिलाष इत्यर्थः; तृप्तो हि नान्नमभिलषति| अरुचिरभ्यवहारासामर्थ्यम्| स्वादु मधुरम्| विशुद्धमतिशुभ्रं, सुश्रुते “शुक्लं हिमं सान्द्रकफं कफेन|” (सु. उ. तं. अ. ४९) इति पाठात्||८||
Adhikarana tridoShajacchardilakShaNam (9) · Śloka 9
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
त्रिदोषजामाह– शूलेत्यादि| शूलादिभिः प्रमोहान्तैः प्रबला शूलादिप्रबला| प्रसक्तं निरन्तरम्| त्रिदोषादित्यत्र ‘त्रिदोषा’ इति पाठान्तरे त्रिदोषजेत्यर्थः||९||
Adhikarana tridoShajacchardyA asAdhyalakShaNam (10-11) · Śloka 11
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
असाध्यामाह– विडित्यादि| उत्सन्नदोषस्य उद्गतदोषस्य | दोषमिति पित्तं कफं वा, स्वेदादिकान् वा तद्दुष्टान् धातुमलान्| तदिति यस्माद्विडादिवाहिस्रोतोदुष्टिस्ततो हेतोर्विण्मूत्रयोः समगन्धवर्णं छर्दयतीति योज्यम्| इयं तु छर्दिर्विकृतिविषमसमवायारब्धा त्रिदोषजेति केचित्, अन्ये त्वाहुः– सर्वा एव छर्दयः प्रबला एवंविधाः सत्योऽसाध्याः स्युरिति||१०-११||
Adhikarana AgantucchardilakShaNam (12) · Śloka 12
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
आगन्तुजामाह– बीभत्सजेत्यादि| दौर्हृदजा दौर्हृदालाभजा, आमजा अजीर्णजा, असात्म्यजा असात्म्यभक्षणादिसम्भूता, क्रिमिजा कोष्ठक्रिमिसम्भवा; बीभत्सजेत्यादिना क्रिमिजान्तेनैकत्वेनैव गणनीया, आगन्तुजत्वसामान्यात्| सा पञ्चमीति त्रिदोषजापेक्षया सामान्येनागन्तुजैव, आगन्तुज्वरवत्; यदि तु बीभत्सजापेक्षया क्रिमिजा पञ्चमीति गण्यते, तदा तां च विभावयेत्| दोषोच्छ्रयेणैवेत्यनेन क्रिमिजाया एव दोषसम्बन्धः स्यात्, ततश्च बीभत्सजादीनां चिकित्सोपयोगिदोषसम्बन्धो न लभ्यते| अन्ये तु तद्दोषपरिहारार्थं’ ‘सा पञ्चमी ताश्च’ इति बहुवचनान्तं पठन्ति, एवं सत्यन्तर्गणनया न प्रयोजनमित्यन्तर्गणनां नाद्रियन्ते| कथमत्र दोषोच्छ्रयो विभावनीय इत्याह– यथोक्तमादाविति| आदौ वातादिलक्षणे इत्यर्थः||१२||
Adhikarana krimijacchardilakShaNam (13) · Śloka 13
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
क्रिमिजाया लक्षणमाह– शूलेत्यादि| क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन लक्षितेति क्रिमिहृद्रोगे क्रिमिलक्षणात् यत् पीडादिकं तदस्यां भवतीत्यर्थः||१३||
Adhikarana asAdhyacchardilakShaNam (14) · Śloka 14
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
असाध्यलक्षणमाह– क्षीणस्येत्यादि| सचन्द्रिकामिति मेदःप्रभृतिधातूनां स्नेहः प्रवर्तमानो मयूरपिच्छचन्द्रिकावत् प्रतिभाति| निरुपद्रवामिति कासाद्युपद्रवरहिताम्| तदुक्तम्– “कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च| हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः||” इति||१४||
Adhikarana chardyA upadravAH (15) · Śloka 15
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
तस्या उपद्रवमाह– कास इत्यादि| वैचित्त्यं विमतचित्तता||१५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां छर्दिनिदानं समाप्तम्||१५||